Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1191 5544004 5509559 2026-04-23T20:19:53Z P.Nedelkovski 47736 поврзано 5544004 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Григор Прличев | image = Grigor Parlichev cropped.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = Григориос Ставридис | birth_name = Григор Ставрев Прличев | birth_date = 18 јануари 1830 | birth_place = [[Охрид]], [[Румелиски Пашалак]], [[Османлиско Царство]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1893|02|06|1830|01|18}} | death_place = {{починал во|Охрид}}, [[Битолски Вилает]], [[Османлиско Царство]] | occupation = [[славист]], [[поет]], [[публицист]], [[преведувач]], [[учител]] | education = студирал [[медицина]] на [[Атински универзитет|Атинскиот универзитет]], не дипломирал | alma_mater = | period = [[XIX век]] | genre = [[лингвистика]], [[филологија]] | subject = беседник, хроничар, [[проза]]ист | movement = [[романтизам]] | notableworks = {{ubl|''[[Сердарот]]'' (1860)|''[[Скендербег (поема)|Скендербег]]'' (1861)|''[[Автобиографија (Григор Прличев)|Автобиографија]]'' (1884-1885)}} | spouse = | partner = | children = [[Кирил Прличев]] | relatives = | influences = [[Хомер]] и македонското народно творештво | influenced = Современата [[книжевност]] | awards = Лаворов венец <ref name="Григор"/> | signature = | website = | portaldisp = }} [[Податотека:Статуа на Григор Прличев.JPG|250px|мини|десно|Статуа на Григор Прличев, Мост на уметноста, Скопје, Македонија]] '''Григор Ставрев Прличев''' ([[Охрид]], [[18 јануари]] [[1830]]<ref name="Григор">[http://www.scribd.com/doc/96589152/„Автобиографија“-Григор-Прличев Автобиографија - Григор Прличев]</ref> — Охрид, [[6 февруари]] [[1893]]<ref name="Григор"/>) — истакнат македонски писател од времето на [[романтизам|романтизмот]] и значаен претставник на македонската книжевност од XIX век. Покрај мајчиниот [[македонски јазик|македонски]], творел и на [[грчки јазик|грчки]] и [[бугарски јазик|бугарски]], и ги обединувал во себе нивните специфични одлики, како и современите текови на [[класицизам|класицизмот]] и романтизмот. Според [[Македонска енциклопедија|Македонската енциклопедија]], ''тој е писател кому Македонија му е и љубов и судба и болка и очај и неопходност и тага и лулка и гроб.''<ref>[[Македонска Енциклопедија]]</ref>. Прличев бил ученик на [[Димитрија Миладинов]], кој во тоа време учителствува во Охрид. Извесно време се вработува како терзија, а подоцна станува учител во [[Тирана]], [[Албанија]]. Во 1849 г. се запишува како студент по медицина на Атинскиот универзитет. Во текот на 1850-59 г. повторно се враќа во Македонија и учителствува на повеќе места: [[Долна Белица]], [[Струшко]], [[Битола]], [[Прилеп]] и [[Охрид]], за да си обезбеди услови за продолжување на студиите. Во 1859 година повторно доаѓа во Атина<ref name="Григор"/>, како студент на втора година по медицина. Во овој период ја пишува поемата „[[Сердарот]]“. Во 1860 ја добива наградата на големиот атински конкурс за најдобра поема на грчки јазик, паричен дел и лаворов венец.<ref name="Григор"/> Истата година делото излегува од печат. Вратен во Охрид веднаш ја започнува работата врз новиот поетски проект поемата Скендербег, далеку попретенциозен творечки зафат. Работи како учител во Охрид. Со Јаким Сапунџиев го започнуваат народниот подвиг во Охрид, борба за воведување на народниот јазик во училиштата, односно [[борба против Цариградската патријаршија]] и нејзиното влијание Извесно време престојува во Цариград. Има постојани контакти со бугарските културни дејци, а по враќањето во Охрид уште поинтензивно се ангажира за популаризирање на словенското писмо во Македонија. Во 1868 г. турската власт го затвора<ref name="Григор"/> и го депортира во дебарската зандана, поради клевета од страна на грчкиот охридски владика. По затворскиот период го посетува манастирот [[Св. Јован Бигорски]] и е восхитен што во него се служи на старословенски јазик. Во следната 1869 г. во Охрид масовно се воведува народниот јазик во училиштата. По покана од Редакцијата на цариградското Читалиште се зафаќа со препев на [[Хомер]]овата [[Илијада]]. Почнува да соработува во бугарските цариградски весници и списанија. Во [[Белград]], а потоа во Читалиште во 1872 г. ја објавува песната ''[[1762 лето|Во илјада седумстотин шездесет и второ лето]]'', подоцна преобјавена и во неговата [[Автобиографија (Григор Прличев)|Автобиографија]]. Во цариградскиот весник Право во 1872 година е објавена вест дека Прличев подготвил за печат книга песни за деца под наслов Воспитание или 12 наравствени песни. Со заштедени пари од своето учителствување во Струга, заминува во Софија, поканет од многумина ''родољупци'', го канеле да се зафати со каква и да е литературна работа и му ветувале секакви олеснувања и помоши. Во периодот меѓу 1883-1890 г. учителствувал во бугарската машка гимназија во [[Солун]]. Во овој период ја пишува својата Автобиографија, објавена по неговата смрт во ''[[Зборник за народни умотворенија, наука и книжнина]]''. Прличев живее и работи во повеќе балкански културни центри (Охрид, Струга, Битола, Прилеп, Солун, Атина, Тирана, Цариград, Софија). Коректно владее повеќе балкански и европски јазици. Во одреден период бил под влијание на словенофилството и прави обид да создаде граматика на словенско есперанто. Поетската творба [[Сердарот]] се смета за апсолутен врв на сиот влог што во уметноста на зборот овој творец го дал. За книжевната наука оваа поема треба да се разгледува во контекстот на европската теорија на [[романтизмот]]. За неа авторот во Атина го добива од критиката прозвиштето ''Втор Хомер''. Други позабележителни негови творби се ''Автобиографијата'' и словото-есеј „Чувај се себеси. Тоа се комплементарни книжевни дела и ја доречуваат на директен начин основната порака на Сердарот. Според [[Симеон Радев]] и другите бугарски историчари, Григор Прличев бил бугарски преродбеник и писател.<ref>{{Наведена книга|title=Макеодонија и Бугарската Преродба (Македония и българското Възраждане)|last=Радев|first=Симеон|publisher=Захарий Сотянов|year=2013|place=София|language=бугарски}}</ref><ref>[https://biblio.ugent.be/input/download?func=downloadFile&recordOId=4124777&fileOId=4126061 Raymond Detrez, Автобиография ли е Автобиографията на Григор Пърличев (бугарски)]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Животопис == === Првите години === [[Податотека:Родната куќа на Григор Прличев.jpg|thumb|300px|десно|Родната куќа на Григор Прличев]] Прличев се родил во [[Охрид]] и потекнувал од сиромашно семејство. Уште како мал останал без татко му Ставре, а за фамилијата која се состоела од три машки и едно девојче се грижеле неговата мајка Марија<ref name="Григор"/> и неговиот дедо. Бедата на неговото семејство била толку голема што поради немање обувки дедо му на грб го носел до училиште <ref name="KPA">Григор Прличев, Автобиографија, Библиотека атлас, Македонска книга, Скопје, 1967</ref>. Мајката на Прличев за да го прехрани семејството работела како аргатка по туѓи куќи и од неа ја слушнал поговорката: ''Работата е здравје и чест''. Но, во својата ''[[Автобиографија (Григор Прличев)|Автобиографија]]'' со тага истакнува дека кога ја видел мајка си како го носи тешкиот килим на глава и кога никој не сакал да ѝ помогне: :''... јас плачев, како некој да беше ја убил мајка... Како ќе се живеј? - си мислев јас и таа мисла остана царица на сите мои мисли''<ref name="KPA"/>. === Школувањето во Охрид === [[Податотека:Ohrid Parlichev house.jpg|thumb|300px|десно|Родната куќа на Григор Прличев]] Првата писменост ја добил од својот дедо и од него го научил да чита [[Грчка азбука|грчко писмо]]. Грчкото писмо, култура, јазик и просвета од тогаш ќе бидат повеќе од четвртина век постојано присутни во животот на Прличев и под нивно влијание се развил како интелектуална и поетска личност. Откако го совладал основното читање неговиот дедо го запишал во грчко [[келијно училиште]] и го помагал сè додека можел. За своето прво образование Прличев истакнува: :''Бев едвај четиригодишен, кога дедо ми достави еден грчки [[буквар]] по најстарата метода и ме изучи на имињата од буквите алфа, вита и др., што ги распознав за неколку дена. Но кога почна да ме учи на срицање вита - алфа = ва, вита - епсилон = ве, таквото учење ми се виде сосема чудно и си мислев со слабиот мозок како е можно два цели збора да се рамни на еден слог?''<ref name="KPA"/>. Пред да умре дедото на Прличев целиот свој имот го оставил на неговата мајка која морала да даде заклетва дека нема да му дозволи на Прличев да работи и дека ќе го школува. Така Прличев сè до својата осумнаесетта година е во [[Охрид]] и се школува кај неколку учители. Школувањето во [[Охрид]] неколкупати го прекинувал за да ѝ помага на својата мајка така што тој продавал [[муренка|муренки]], препишувал грчки ракописи за богатите гркомански чорбаџии и им помагал на богатите деца во учењето. Во последните години од школувањето во [[Охрид]] негов учител станува [[Димитрија Миладинов]]. === Во Тирана === Откако го завршил школувањето тој се вработил како [[терзија]], а малку потоа се нашол како учител во [[Тирана]]. Тогаш веќе совршено го владеел [[грчки јазик|грчкиот јазик]] и го читал [[Хомер]]. Меѓутоа, во [[Албанија]] се задржал краток период и со заштедените пари се вратил во [[Охрид]] сакајќи да го продолжи образованието. Таму од блиските и роднините бил советуван да замине во [[Атина]] и да студира [[медицина]]. За тој судбоносен момент тој истакнува: :''Тогаш ми се решаваше судбината... Не се најде ниеден да ме посоветува да одам во Русија... А пак тогаш само името на Атина и Јанино звучеше у нас''<ref name="KPA"/>. === Грчкиот период (1840 - 1861) === Овој период од животот и делото на Прличев е карактеристичен по тоа што поетот е приврзаник на [[Грција|хеленската]] [[култура]] и [[јазик]], период во кој ги создал своите ремек-дела [[Сердарот]] и [[Скендербег (поема)|Скендербег]], а со нив станал еден од најголемите претставници на новогрчката книжевност. ==== Во Атина ==== [[Податотека:Acropilos wide view.jpg|мини|десно|300п|Атинскиот акропол со Партенон на врвот]] [[Медицина]]та не го интересирала, а најомразен од сите предмети му бил [[анатомија]]. Затоа најголемиот дел од времето го поминувал следејќи ги литературните манифестации и во читање на [[Хомер]], како што самиот вели: :''... често пишував стихови и ги изложував на црните табли на Универзитетот и со благодарност слушав пофалби'' <ref name="KPA"/>. Сиромаштијата го следела и во [[Атина]]. Еден угледен охриѓанец и весникар, Јоан Сапунџиев го видел во сиромашна облека и со бледо лице и му ветил дека ќе се заземе да добие стипендија од едно богато завештение на еден Македонец, наместо исклучиво за сиромашните [[Македонци|Македончиња]].<ref name="KPA"/> Но обидот останал неуспешен, а тој разбрал дека местата биле зафатени од тамошните и започнал да ги користи сопствените интелектуални способности за да се издржува. Поради таквата состојба поетот истакнува: :''Му ја препишав целата филозофија на Јоан Филипов за два талира''<ref name="KPA"/>. За оваа плата Прличев изјавува дека сакал од мачнина да му ја фрли во лице <ref name="KPA"/>, а кога му го дале ја дале најмрачната соба во куќата, сопственикот го прашал да не е болен, на што Прличев за себе заклучил: „''И имаше право, јас бев болен од сиромаштија''“ <ref name="KPA"/>. Прличев по совет на Ангеле Групче се запишал на медицина и тоа поради благородна цел: :''Зашто бев страдал и сакав да лечам човечки страдања.'' <ref name="KPA"/> Тогаш во [[Атина]] најталентираниот грчки [[поет]] бил награден и овенчан со [[лаворов венец]]<ref name="Григор"/>, а тоа предизвикало воодушевување кај Прличев и се јавила желба да напише поема со која тој ќе го освои венецот<ref name="Григор"/>. Но поради недостиг на пари и поради болест бил принуден да се врати во [[Македонија]]. ==== Учителствувањето во Македонија (1849 - 1859) ==== За овој период од својот живот Прличев имал малку напишано. Откако закрепнал во [[Охрид]], решил да собере пари за да се врати во Атина и работел како учител во [[Долна Белица]] за плата од 3.000 [[грош]]а годишно. Од [[Долна Белица]] заминал за [[Прилеп]] како учител, а потоа станал учител во родниот град [[Охрид]] и таму останал шест години. Прличев успеал да собере 5.000 гроша и во [[август]] [[1859]] година повторно заминал за [[Атина]] каде, покрај студиите по [[медицина]]<ref name="Григор"/>, продолжил да пишува и стихови <ref name="KPA"/>. ==== Сердарот ==== {{главна|Сердарот}} {{quote|''Пискотници се слушаат од Галичник во Река. Што тешка несреќа ги збра, и мажите и жените та гласи тажна ека и навева сал коб и зла? ''|'''Прличев'''|'''Сердарот'''<ref>Сердарот</ref> }} [[Податотека:Serdarot.jpg|мини|лево|300п|[[Сердарот]]]][[Податотека:Alexandros Rizos Rangavis 1869.JPG|мини|десно|150п|Александар Ризос Рангавис]] Земајќи ја предвид одбивноста на Прличев кон [[медицината]], тој најверојатно во [[Атина]] се вратил за да се потврди на книжевен план. Тогаш во [[Атина]] за кратко време ја напишал поемата ''[[Сердарот]]'' и ја предал на конкурсната комисија во [[февруари]] [[1860]] година. Според автобиографијата, [[25 март]] [[1860]] година во [[Атина]] се случил највозвишениот миг во творечкиот живот на Прличев. Пред многубројната публика грчкиот критичар [[Александар Ризос Рангавис]] објавил дека на анонимниот конкурс венецот се доделува за поемата ''[[Сердарот]]'' ([[грчки]]: ''Ο Αρμάτωλος''). За тој момент Прличев тврди: :''... Почувствував едно неописиво волнение какво никогаш не усетувал... Прекумерната радост е поубиствена од жалта.'' <ref name="KPA"/>. Гимназијархот П. Псарас ги искажал следните зборови: ''Општа радост е во Атина што ни се јавил Втор Хомер'' <ref name="KPA"/>. Додека пак главниот критичар Александар Ризос Рангавис истакнува дека ''Арматолос'' е: ''творба на чудотворно длето... секој стих светка како чист бисер.''<ref name="KPA"/>. Меѓутоа, според некои толкувачи <ref name="DNP">Душко Наневски, Драмата на поетот Прличев, Животот и делото на Григор С. Прличев, Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986''</ref> на Прличевото дело, во тој момент на триумф започнува творечката трагична драма на поетот Григор Прличев. Самиот Прличев со горчина забележува: :''Венецот стоеше на великолепно украсена маса пред Рангависа, но тој не ме повика да ми го даде пред публиката, како што стануваше другите години. Зошто? Главната причина е што не му мирисаа на грчки имињата што звучеа во поемата Стан, Раде, Неда, Галичник, Река'' <ref name="KPA"/>. Таквиот однос најверојатно предизвикал траума кај младиот и горд поет. Тој не ѝ се обратил на публиката дека е автор на поемата и си заминал уште пред да се растури собранието кое било собрано во чест на венецоносецот. Во својата автобиографија Прличев го опишува и своето второто понижување. Тој заминал во станот на Рангавис и му кажал дека тој е авторот на поемата, а Рангавис тогаш сфатил дека Прличев не е Грк. По три дена Прличев бил повикан од универзитетските власти и пред нив бил принуден да ја рецитира поемата за да докаже дека е нејзин автор <ref name="KPA"/>. Откако увиделе дека тој е автор на поемата му била дадена наградата која била во [[сребро]], а требала да биде во [[злато]]. Тој се откажал од половина од наградата за благородни цели и од месечната пензија која му била доделена од [[Грција|грчкиот]] [[крал]] Отон. Понатаму во својата автобиографија самиот поет заклучува дека тие сакале да го посветат на грчка служба и поради тоа го одбил студирањето во [[Оксфорд]] или [[Берлин]] <ref name="KPA"/>. ==== Скендербег ==== {{Главна|Скендербег (поема)}} {{quote|''Како што бура студена облаците ги носи или пак морски бранови, еден на друг валајќи потејќи се пак пред него, растурени и без ред бегале муслиманите, трештени во умот''|'''Прличев'''|'''Скендербеј''' }} И покрај сета преданост кон [[Грција|грчката]] [[култура]], при сиот творечки успех во [[поезија]]та на [[грчки јазик]] и пофалните зборови на Рангавис, Прличев бил понижен и тоа кај него предизвикало презир и раскинување со [[Грција]]<ref name="DNP"/>.Меѓутоа, пред целосно да раскине со [[Грција]], тој ја создал поемата ''[[Скендербеј (поема)|Скендербеј]]'', поема која ја работел речиси цела година и со неа се јавил на конкурсот за најдобар поет за [[1861]] година, конкурсот требало повторно да се одржи во [[Атина]]. Рангавис повторно бил главен критичар и повторно дал највисока оценка за новото дело на Прличев. Меѓутоа конкурсот во [[1861]] година не се одржал, а самиот поет заклучува дека конкурсот бил откажан за да не му биде даден венецот. Сите овие околности придонеле Прличев да се откаже од [[Грчки јазик|грчкиот јазик]], [[Грција|култура]] и [[хеленизам|дух]], а дополнително кај него огорченоста била зголемена поради написот во [[весник]]от ''Балкански лебед'' каде пишувало за [[смрт]]та на [[Браќа Миладиновци|Браќата Миладиновци]] <ref name="DNP"/>. За овој настан самиот поет истакнува: :''Останав како статуа недвижен и безодветен, но моето срце го колнеше грчкото духовенство... Си ги прибрав рабокиве... и тргнав со цврсто решение да гинам или да одмаздам за Миладиновци''.<ref name="KPA"/>. По овие настани Прличев се вратил во [[Охрид]], го напуштил својот поетски сон и се посветил на будење на народот низ просветување и со тоа завршува неговото раздобје во кој стекнува полна афирмација во [[Грчка книжевност|грчката книжевност]]. === Бугарскиот период (1861 - 1883) === Смртта на [[Браќа Миладиновци|Браќата Миладиновци]] претставувала нова етапа од животот и творештвото на поетот. Прличев раскинува со грчкиот јазик и воопшто со грцизмот и почнува да се наклонува кон бугарската идеја. Тој ќе се најде меѓу оние македонски дејци кој зеле учество во [[Борба против Цариградската патријаршија|Борбата против Цариградската патријаршија]] и постепено почнале да се преориентираат кон бугаризмот, односно кон словенизмот и станале идејни носители на македонското преродбеничко движење. Прличев ќе биде меѓу оние кој ќе се залага за создавање на еден општ јазик за [[Македонците]] и [[Бугари]]те кога ќе настане [[Спор за обликот на македонскиот литературен јазик|спорот за обликот на македонскиот литературен јазик]]. Од почетокот на овој период па сè до крајот на својот живот, поетот ќе се носи со бугарската идеја, но не целосно сплотувајќи се со неа. Односно Прличев себеси ќе се произнесува за [[Бугарин]], секако под влијание на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]], но никогаш нема да се откаже од својот мајчин јазик, односно македонскиот народен јазик, а поради тоа ќе биде жигосан од страна на тогашните бугарски критичари и интелигенција. Оваа е период на [[Борба против Цариградската патријаршија|борбата против Цариградската патријаршија]] и воопшто борба против грцизмот во [[Македонија]]. Во творечка конотација, ова е период кога Прличев целосно раскинува со грчката идеја, тогаш ја испева ''Хилјада и седемстотин шестдесет и второ лето'', ја преведува [[Илијада]]та, го препева [[Сердарот]], а кулминација на овој период е обидот за создавање на еден општ јазик, кој се гледа во одата ''Рабов освободитељу'' посветена на рускиот цар Александар. Влијанието на бугарската идеја кај поетот се гледа во песната ''По възражданьето в град Охрид'': :''До кога, братя мили българи,'' :''До кога гърците ще ни тъпчат,'' :''Чрез своето фенерско духовенство,'' :''Милото наше отчество?'' <ref>Сборник за народни умотворения, наука и книжнина, Книга XIII, София, 1896, Научен отдел, стр. 650.</ref> ==== Борба против Цариградската патријаршија ==== {{Главна|Борба против Цариградската патријаршија}} [[Податотека:Самуилова крепост, Охрид, Македония.jpg|мини|десно|320п|[[Охрид]]]] Во тој период влијанието на митрополитот Мелетиј и фанариотите сѐ уште било силно, но охридското граѓанство ја започнала борбата за ослободување од црковната власт на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. [[Борба против Цариградската патријаршија|Борбата против Цариградската патријаршија]] била водена заеднички од страна на населението во [[Македонија]] и [[Бугарија]], а меѓу главните барања кој биле поставувани во оваа борба е обнова на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Спомените за [[Охридска архиепископија|Архиепископијата]] биле особено силни во [[Охрид]] и неговата околија, оттука охриѓани биле едни од најжестоките противници на [[Цариградска патријаршија|Патријаршијата]] и погрчувањето кое таа го носела со себе. Оваа борба со текот на годините сè повеќе се разгорувала и самиот поет зел учество во неа. Во [[лето]]то [[1866]] година Прличев успеал да ги убеди ќурчиските [[Трговија|трговци]] и занаетчии да создадат финансиска каса за поддршка на борбата против фанариотите. Од овој период е и необјавена песна ''Охридски џган'' насочена против фанариотите: <poem> ''...Оној што целиот (град) го управува...'' ''Не прифаќа одлични совети,'' ''Tуку од страв си ја затворил устата,'' ''Изгледа дека е најлошиот и сега и порано,'' ''И поголем пријател го смета оној'' ''Кој место својата татковина...'' </poem> Меѓу другото поетот се обраќал на народот и го повикувал на борба против [[Цариградска патријаршија|Патријаршијата]]. Кога зборува усно пред своите сограѓани Прличев се користел со народниот говор, односно македонскиот народен јазик. :''А ние бедни, само името го слушаме оти викает светено писание, а што пишит во него, баре хабер немаме. Се пеет, ание не разбираме, туку стојме како зграгорени, јазик, јазик свој си имавме и го погазивме, сите народи си учат свој јазик, а само ние учиме јазик чужди најм’чен. Децата пеет на училиште и не рзабирает, затова учет без севда и слепи останвет'' <ref name="RU">Слово на Русална среда</ref>. [[Податотека:Фотографија на Григор Прличев, (седи лево) и на Димитар Узунов (седи десно), таткото на познатиот македонски револуционер Христо Узунов.jpg|мини|десно|250п|Григор Прличев, (седи лево) и Димитар Узунов (седи десно), таткото на познатиот македонски револуционер Христо Узунов]] Едно од тие слова е онаа и за [[св. Климент]] кое било објавено во цариградскиот весник ''Македонија'' на [[22 јули]] [[1867]] година. Следната година во истиот весник на [[24 мај]] заедно со Јаким Сапунџиев ја објавува статијата за состојбата на школството во [[Македонија]]. Прличев увидувајќи дека слабо го владее писмениот јазикот што преку цариградските бугарски весници бил ширен во [[Македонија]] решил да замине за [[Цариград]] и таму да се поучи на [[словенски]] <ref name="KPA"/>. Таму пет месеци учи кај бугарскиот учител и новинар Иван Најденов, а потоа се враќа во [[Македонија]]. Тогаш во [[Охрид]] веќе се започнало со воведување на бугарскиот јазик во [[Црква (градба)|црквите]] и [[Училиште|училишт]]ата. Сета оваа дејност била на штета на [[Цариградска патријаршија|Патријаршија]] и затоа митрополитот Мелетиј го наклеветил Прличев пред [[Отоманско Царство|турската власт]] и таа го затворила. Потоа некое време Прличев бил затворен во дебарската зандана, а потоа кај дебарскиот владика и во [[април]] [[1869]] година се вратил во [[Охрид]]. Во овој приод поетот ја твори ''Хилјада и седемстотин шестдесет и второ лето''. Поемата која и денес е актуелна и со задоволство се изведува и се пее ширум [[Македонија]], зборува за судбината на последниот архиепископ на [[Охридска архиепископија]], Арсениј, кој во таа далечна година со ираде, т.е. со указ на турскиот султан, е разрешен од духовната функција, а Црквата е укината. Според историските записи и народни сведоштва со кои располагал и Прличев, секако, овој настан не е случаен и се должи на големо инволвирање на тогашните грчки владици од [[Цариград]]. Имено, [[Цариградската патријаршија]] не можела да се помири со фактот дека и покрај вековното ропство [[македонскиот народ]] со помош на својата црква опстојува, и со свој јазик и писмо, посветено го слави Господа, мечтаејќи истовремено за своја слобода. Во песната, Прличев не зборувал за обичните Грци, туку за расипаност на грчките духовници, кои сакале да ја исползуваат својата група во [[Цариград]], на дворот на [[султан]]от, за да може преку клевети и лаги да уништат еден свој црковен противник. Целта и последиците од таквата политика, еден век подоцна, Прличев ги опеал во следните стихови од 1762 лето: <poem> ''...Ќе пратит владици Грци, лицем светци, срцем в,лци'' ''Ќе ве дават ќе ве стрижат, ќе млзат до крв'' ''Меѓу народа ќе сејат несогласје и раздори,'' ''Да се мрази син со татка и со брата брат.'' ''И ќе викнете до бога и крило не ќе најдете'' ''Смирени ќе наведнете глави доземи'' ''Ќе ми бидете сираци, така било записано'' ''Елате ми да ве гушна за последен п,т...'' </poem> Оваа песна покрај македонската јазична основа има и бугарски и црковнословенски елементи. ==== Препевот на Илијада ==== На повик на цариградското бугарското списание ''Читалиште'' Прличев се нафатил со препевање на [[Хомер]]овата [[Илијада]]. До списанието испратил дел од препевот и истакнал: :''Да се преведе Хомер е едно од најзнаменитите дела што би докажало дека нашиот народ напредува... Но знаете дека Хомер е долгословец и многупати дреме. Ќе се потрудам, по возмножност, да ги одбегнувам неговите недостатоци. Ќе бидам строг кон сè што е излишно... Не ќе напишам ниеден стих излишен или студен, така што дејството да врви со испослински чекори... Би било безумно да преведувам точно, буквално. Тогаш мојата цел никако не е постигната. И така, преводот ќе биде слободен''. Списанието уште во почетокот препевот на Прличев го поздравило како книжевно дело што ќе направи епоха во нашата народна книжнина. Меѓутоа Нешо Бончев кој бил прв литературен критичар кај [[Бугари]]те во ''Периодично списание'' го критикува и иронизира препевот на Прличев. И според него Прличев: :''не го преведувал Омира, туку острижен им го предложил на Бугарите и го дополнил и украсил по свој вкус''. Бончев во својата критика особено го нападнал јазикот на Прличев, начинот на препевање и произволните скратувања на [[Илијада]]та. Оваа критика силно го погодила Прличев и за тоа случување самиот тој во својата автобиографија пишува: :''Критикот пишуваше долго против мене. Не требаше толку. Бидејќи сакаше да ме порази и да препорача свој превод, можеше да го каже само ова Прличев не знае бугарски, и тогаш јас навистина би бил поразен''. Ваквото случување ќе го натера да се откаже од печатење на препевот, а самото дело го фрлил во оган <ref name="DNP"/>. ==== Препевот на Сердарот и Скендербег ==== Прличев бил длабоко разочаран од приемот на бугарскиот литературен круг во кој меѓу другите влегувале [[Христо Ботев]] и [[Љубен Каравелов]]. Тие двајца во еден фељтон го исмевале и истакнувајќи дека е неспособен писател, а самиот Прличев ќе се создаде една творба под наслов ''Гр. С. Прличев, убитиј б’лгарами''. Сето тоа придонело да се повлече во себе и опкружен со книги ќе се нафати на препевање на своите поеми [[Сердарот]] и [[Скендербег (поема)|Скендербег]]. Првата поема ја препеал неколкупати и во овие препеви ќе се чувствува родниот јазик на Прличев, но постепено ќе еволуира во општословенскиот [[есперанто]] што сакал да го создаде. ==== Конфликтот со митрополитот Натанаил Кучевишки ==== Борбата против [[Странски пропаганди во Македонија во периодот 1870 - 1903 година|елинизмот]] во [[Македонија]] прв ја повел [[Димитар Миладинов]], а Прличев ја прифатил и ја водел од [[1861]] година. Во [[1874]] година верниците на Охридската епархија со гласање решиле да се потчинат на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Македонците]] бегајќи од [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]] која со себе го носела погрчувањето се приклонувале кон Егзархијата, но наишле на егзархиска стапица која била поставена врз словенска основа но со тенденција да бугаризира<ref name="VG">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително дело во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Скопје, Институт за историја - Филозофски факултет</ref>, а подоцна на таквата егзархиска црковно-просветна пропаганда [[Македонците]] се спротивставиле. Така во [[Охрид]] доаѓа Натанаил од [[Бугарската егзархија]], која охриѓани ја прифатиле како [[Словени|словенска]] [[црква]]. Прличев дури напишал и песна во негова чест <ref>Е. Спространов, Во воздраждането на град Охрид. СБНУНК, кн. 13, 1896.</ref>: : :''Бога вишњаго да славим и честитаго Царја'' :''и с’с радост да посрештнем добраго ни пастирја'' :''Како прежде богом пратен Моисеј за Израил,'' :''така сега царем пратен пастир наш Натанаил.'' : :''Окајанному народу врата раја отворил,'' :''горки с’лзи стогодишни во вселјее претворил,'' :''Сега кости миросани Патрика Арсенија'' :''веселјатсја б’лгарскаго ради в’скресанија,'' : :''Добре ни дош’л си, Отче, слава нам и лепота!'' :''Посетил си народ скрбен, что лежал во т’мнота.'' :''Наши дрехи великденски пред тебе би постлали,'' : :''Но нам пастири л’жевни дрехи не оставили.'' :''Пред стопи твои, Владико, цветја би усејали,.'' :''но, под зверско им дишенје; цветја нам увенали. ''<ref name="KPA"/> Но набрзо се покајал за убавиот пречек. Како што пишува самиот: :''Какво беше неговото владикување, кои беа неговите погрешки, како отворено се разобличи, тука не е место да опишувам. Ќе го кажам само ова: уште во првата година на Натанаиловото владикување училиштето се разори... Он (Натанаил) прати свој заптија, Турчин вооружен, којшто ме фати за мишки и при пискоти од моите ученици ме свлече по стрмната скала... Колку чудно е што грчкиот владика Мелетија, најнепомирливиот мој непријател, цели осумнаесет години ме трпеше... и никогаш не ме паделе, а првиот бугарски митрополит, очекуваниот месија, бесчесно го нападува Прличев од неговата татковина'' <ref>Григор С. Прличев, Одбрани страници, Скопје, 1959 г.</ref>. Поради овој конфликт Прличев останал без својата служба во [[Охрид]] (Варош) и морал да замине како учител во Месокастро (сега дел од градот [[Охрид]]). Овој настан придонел да се зголеми разочарувањето кај Прличев кое и онака постоело. Во Месокастро како учител останал три години и потоа заминал во [[Струга]] за учител поради притисокот на митрополитот Натанаил. Таму во [[1878]] година Прличев ја создава на општословенски јазик со изразени руски елементи одата ''Рабов освободитељу'' посветена на рускиот цар Александар. Во [[Струга]] успеал да собере 4 000 лири од кој половина испратил дома, а со останатите заминал во [[Бугарија]] на повик на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]]. ==== Во Бугарија ==== Надевајќи се дека ќе најде поприште за своите литературни амбиции, после [[1870]] година Прличев го свртел своето внимание кон [[Цариград]] и кон тогашните бугарски весници и списанија, затоа што во [[Македонија]] во тоа време не постоеле книжевни центри, ниту можност за книжевна дејност. Пишува дописки од Македонија за весниците ''Право'', ''Македонија'', ''Зорница'' и за списанието ''Читалиште''. Подоцна, (меѓу 1879-1881 година) минал извесно време во бугарската средина, и соработувал со софискиот весник ''Балкан''.<ref>Гане Тодоровски: „Македонската книжевност во 19 век“, стр. 149, 1990 г., Наша Книга, Скопје</ref> На повик на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] Прличев заминал за [[Софија]]. Меѓутоа кога пристигнал во [[Бугарија]] родољупците кој го поканиле станале невидливи. Прличев набргу бил назначен за учител по грчки јазик во [[Априловска гимназија|Габровската гимназија]], во која учителствувал од 20 август 1879 до 1 јули 1880.<ref>{{Наведена книга|title=Юбилеенъ сборникъ по случай на 25-годишнината от първия випускъ на Габровската Априловска Гимназия|year=1900|location=Пловдив|pages=37}}</ref> Кога грчкиот јазик како наставен предметен бил укинат, тој себеси се понудил за помошник директор на Народната библиотека во градот но неговото барање не било прифатено. Тогаш Прличев се почувствувал како ''туѓинец''<ref name="KPA"/> во бугарската средина и кај него се јавил конфликт меѓу бугарското сознание и чувството дека ни Бугарите не го прифатиле како свои.<ref name="DNP"/> === Македонскиот период 1883 - 1889 === [[Податотека:Teachers-of-Bulgarian-men-school-Thessaloniki-1890.jpg|мини|десно|300п|Прличев со останатите професори од Солунската гимназија]] Во последните години од својот живот, Прличев целосно се посветил на својата татковина [[Македонија]]. Тој станал учител на македонската младина, односно воспитувач на илинденската генерација, генерација која целосно раскинала со туѓите идеи и влијанија, тие целосно се посветиле на самобитноста на [[Македонија]] и [[македонскиот народ]]. Додека Прличев учителствувал [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]], низ клупите на оваа гимназија минале голем број на македонски револуционери и дејци: [[Пере Тошев]], [[Ѓорче Петров]], [[Даме Груев]], [[Петар Поп Арсов]] и бардот на македонскиот литературен јазик [[Крсте Петков Мисирков]]. Оваа своја македонска позиција Прличев ја афирмира некаде по [[1882]], по враќањето од [[Бугарија]]. Тогаш, ќе се настани за постојано во [[Солун]], па од таму, во едно писмо до жена си ќе го запише и ова: :''Солун е срце, а ние вените на Македонија!'' <ref name="ReferenceA">Архив МАНУ, фонд Г.С. Прличев, арх. ед. 68.</ref>. Истата година, во [[1882]] година, во еден допис до цариградскиот протестантски весник ''Зорница'' ќе се застапува за македонските гледишта врз јазикот и правописот на [[Словени]]те во Европска Турција. Во овој период, ја напишал, како одговор на барањето за соработка со софискиот неделен весник ''Балкан'', автобиографски интонираната ''Мечта на еден старец'', а една година подоцна таа ќе биде развиена во [[Автобиографија - Григор Прличев|Автобиографија]]. ====Од Битола до Солун ==== По враќањето во [[Македонија]] најпрво бил учител во [[Битола]], а по две години бил повторно назначен за учител, како што тој самиот вели во својата татковина, во [[Охрид]], а во учебната [[1883]]/[[1884|84]] година станува учител во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската егзархиска гимназија]]. ==== Солунските години ==== [[Податотека:Bulgarian_high_school_in_Solun_teachers_and_students.JPG|лево|мини|300x300пкс|Четврта генерација на матуранти во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската гимназија]] во учебната 1888/89 год.{{Br}}''Прв ред'' ''(учители)'': [[Јероним Буфети|Ј. Буфети]], [[Благој Димитров|Б. Димитров]], [[Григор Прличев|Г. Прличев]], [[Димитар Матов|Д. Матов]], [[Никола Начов|Н. Начов]], [[Димитар Хаџииванов|Д. Хаџииванов]], [[Васил К’нчов|В. К’нчов]], [[Едхем ефенди|Е. ефенди]]{{Br}}''Втор ред'' ''(матуранти):'' [[Никола Зарзев|Н. Зарзев]], [[Константин Робев|К. Робев]], [[Никола Апостолов|Н. Апостолов]], [[Панче Васков|П. Васков]], [[Димитар Поптомов|Д. Поптомов]], [[Јаким Игнатиев|Ј. Игнатиев]], [[Иван Хаџимишев|И. Хаџимишев]], [[Манасиј Лучански|М. Лучански]]{{Br}}''Трет ред'' ''(матуранти):'' [[Јанаки Гелев|Ј. Гелев]], [[Георги Трајчев|Г. Трајчев]], [[Андон Димитров|А. Димитров]], [[Георги Николов|Г. Николов]]]] За учителските години во [[Солун]] постојат многу малку научни истражувања поради немањето интерес на грчката и бугарската наука за овој период, а од друга страна солунските години не се опфатени во неговата [[Автобиографија - Григор Прличев|Автобиографија]] и покрај тоа што таа била создадена во [[Солун]]. Во последните години за овој период од животот на Прличев се занимава науката во [[Македонија]] која што се обидува да даде дополнително светло за овие настани бидејќи во [[Солун]] бил сконцентриран најголемиот интелектуален потенцијал кој станал подвижник на најзначајните процеси во македонската национална историја<ref name="DRB">Д-р Блаже Ристовски, Кон проучувањето на солунските години на Прличев, Животот и делото на Григор Прличев, Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986.</ref>. ==== Влијанието врз младата македонска интелигенција ==== Каков бил погледот на самиот Прличев за градот [[Солун]] и [[Македонија]] дознаваме од неговото ''слово на Св. Кирил и Методија'' кое го одржал на прославата на 1 000 годишнината од смртта на Методиј во Солунската егзархиска гимназија. :''Благодарение Вам, мили мои колеги, что оставихте татковината си и дојдохте да послужите на нашата татковина, или подобро да кажа, на татковината на св. Кирил и Методиј, и да празднувате в самиј Солун праздникот на Солунските светии... Оскудело нам мудрих мужеј число... Цели просветени држави во текот на педесет години одвај можат да произведат еден велик маж. Срдечно благодарение Вам, мили мои сотрудници, что дојдохте да целувате светата земја, дето стăпнали нозете на св. Кирил и Методија. Ниту нужда имаше от нашето благодарение. Доволно сте наградени от самата си сăвест. Даже и блаженство е вселено во срацата Ваши, дето служите на Кириловото отечество. Идењето Ваше во Солун надали е подолно од поклонение на Божиј гроб... којто ќе произведе оште много Кириловци и Методиевци, които ќе бăдат светила на училштата ни, ќе бăдат благолепие на црквите ни, ќе бăдат стăлпци на верата, и ќе прославјат Македонското име... Повторувам, оти учителите не се должни да проповедаат. Тие дошле не за друго, освен да ги учат вашите деца да станат добри граѓани и да си ја подигнат татковината, оваа убавица Македонија, оваа топла и благодатна Македонија, оваа плодовита Македонија, која ги подарила светите Кирил и Методија. Не сте ли уверени, господа, оти нашата Македонија денеска е најдолна од сите земји во светот? Не е ли голем срам за Македонците, кои едно време преку Александра Великого го покорија целиот свет, кои после преку светите Кирил и Методија покрстија милиони Словени и ги просветија, денеска ние да бидеме најдолни од сиот свет во просвештението...''<ref name="ReferenceA" /><ref name="DRB" /><ref>К. Г. Пърличев, Къмъ характеристиката на Гр. С. Пърличев (по спомени, сведения и документи) Македонски прегледъ, IV, 2, София, 1928, 116 - 118.</ref>. :''Мајка Македонија многу е ослабнета. Откако го породи великого Александра, откако ги породи светите Кирила и Методија, оттога мајка Македонија лежи на своето легло ужасно изнеможена, совршено примрена Мајка што родила великого сина надали ќе може да роди и другего? Затоа толку ретки се на светот великите мажи. Цели просветени држави во текот на педесет години одвај можат да произведат еден велик маж... ''<ref>Гане Тодоровски, „Македонската книжевност во 19 век“, стр. 158. 1990 Скопје</ref>. Во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Машката егзархиска гимназија Св. Кирил и Методиј]] Прличев станал воспитувач на ''илинденската генерација'' во македонското националноослободително движење кое преку [[Лозарско движење|Лозарите]] и револуцијата водела до [[Крсте Петков Мисирков]] и [[Димитрија Чуповски]]. Дополнително светло за животот и делото на Прличев во овој период дознаваме од неговиот колега [[Петар Драганов|Петар Данилович Драганов]] и ученикот Јоан Крајничанец. :''... Иако беше учител во Бугарска гимназија и иако се борел и страдал за бугарштината, тој, како што вели самиот во својата автобиографија, не можеше да го совлада бугарскиот јазик и повеќе си зборуваше и пишуваше на брсјачко наречје. Тој нè тераше да изговараме во нашите преводи од грчки и француски јазик не: винóто, водáта, млјакото, туку како што е во брсјачкото наречје: ви́ното, вóдата, млéкото. Во IV клас ни ја предаваше на грчки Одисејата и преводот му беше одвај разбирлив, така што од Одисејата ништо не можевме да разбереме''<ref name="SJK">Иванъ П. Крайничанецъ, Спомени отъ изминали пжтъ въ живота ми, I, Скопие, 1942, 15.</ref>. Ова сведоштво на Крајничанец потврдува дека Прличев никогаш не се откажал од своето македонско наречје, или попрецизно охридското брсјачко. Прличев до крајот на својата учителска кариера па и во Солунската гимназија предавал на македонски и ги терал учениците да изговараат според гласовниот систем на македонски јазик <ref name="DRB" />. Имено Прличев во сите свои јавни настапи на разни свечености и во други случаи, па и во своите ракописи од тоа време, со исклучок на својата автобиографија која била напишана на [[бугарски јазик]] и најверојатно била наменета за публикување во [[Бугарија]], ја користел родната реч. Прличев во Солунската гимназија предавал на [[македонски јазик]], свесно и настојчиво<ref name="DRB" />.[[Податотека:Grigor prlichev.jpg|мини|десно|250п|Портрет на Григор Прличев]]Дека е тоа така потврдуваат и писмата на самиот Прличев кои главно биле пишувани на сосем правилен [[грчки јазик]] - ''строг катаревус'' <ref name="Tileva">В. Тилева, во цит. Избрани произведения, 450.</ref>, но истовремено сите свои слова ги држел на својот македонски јазик. Во одбрана на својот јазик Прличев застанал во уште во [[1871]] година кога весникот ''Право'', јазикот на Прличев го нарекува смърдел от ''Гъцизм и Арнаутизам'' <ref name="BK">Блаже Коневски, Кон македонската преродба. Македонските учебници во 19 век, второ издание, Скопје, 1959, 69.</ref>. Прличев, Одисејата ја предавал според својот превод, иако учениците мачно го разбирале. Според некои толкувачи на делото и животот на Григор Прличев се поставува прашањето: како еден полиглот да не може да го совлада најблискиот јазик на македонскиот! Односно постои претпоставка дека Прличев намерно ја избегнувал употребата на [[бугарскиот јазик]] во своите дела и работа <ref name="DRB"/> и таквото настојувањето да го употребува [[македонскиот јазик]] во наставата била причина за судир со егзархиските луѓе во [[Солун]] <ref name="DRB"/>. Сведоштво за овој период од животот на Прличев дава тогашниот директор на егзархиската гимназија Георги Кандиларов кој меѓу другото пишува дека на [[6 мај]] [[1885]] година, во рамките на една прослава на 1 000 годишнината од смртта на Методиј, Прличев одржал говор по кој дошло до инцидент меѓу учениците. Прличев ги изговорил следните зборовите: ''Нека молкне Аристотел пред нашите браќа св. Кирил и Методија, нека молкне Демостен пред нашите браќа св. Кирил и Методија, нека молкне Омир, Платон и другите'' <ref name="SJK" />. Во тој момент во салата дошло до превирања и Кандиларов го замолил да го прекрати својот говор и поради тоа Прличев се налутил и се заканил и со оставка <ref name="SJK"/> {{Цитатник|''Всушност, вистината е друга. Во својот говор Прличев, како што е познато, мошне ресно и јасно ги одделил дојденците од Македонците и проговорил за македонскиот културен развиток и македонската перспектива. Тоа не можело да го остави рамнодушен Бугаринот Кандиларов, особено кога видел како тој говор го примаат младите Македонци што токму во тие години ги почнаа своите бунтови имено против бугарскиот јазик и бугарската егзархиско-софиска пенетрација во Македонија. Особено пак кога Прличев словото го кажувал на многу убав македонски јазик што имало специфичен резонанс во таа свечена атмосфера'' <ref name="DRB"/>}} ==== Обид за издавање на Илијадата ==== Во 1886/87 година Прличев се нашол повторно во [[Бугарија]] со цел да го објави својот препев на [[Илијада]]та и со написот ''Критик и преведувач'', во кој биле изложени погледите на Прличев за неговиот јазик, концепцијата за општословенски јазик и одговор кон критиката на Бончев и др. Но бидејќи писмениот јазик на Прличев немал ништо општо со тогашниот бугарски литературен и книжевен јазик не можел да најде издавач и овој обид останал неуспешен. ==== Врските со претставниците на македонскиот национален сепаратизам ==== Од коресподенцијата на Прличев дознаваме дека тој определено време бил близок со раководителот на [[Македонска лига|Македонската лига]] [[Васил Дијамандиев]], како и со еден од основачите на [[Таен македонски комитет|Тајниот македонски комитет]] [[Коста Групче]], а најверојатно и со третиот охриѓанец [[Темко Попов]] и стружанецот [[Наум Евро]]. Од друга страна Прличев бил во роднински врски со [[Димитар Македонски]] и организаторот на [[Културно-просветно друштво Св. Климент|Културно-просветното друштво Св. Климент]] од [[Охрид]], [[Димитар Христо Узунов]]. Според некои, сите тие врски не биле врски само по роднокрајска линија и дека Прличев починал на прагот на новата македонска епоха<ref name="DRB"/>. == Осамнување и смрт == Со децении бил навредуван, дразнет и унижуван, а очекувал дека тоа најмалку ќе се случи. Бил лично незадоволен од својот живот (неговата девиза е ''Совршенство или смрт''), а на литературен план не го реализирал родниот литературен јазик и сето тоа придонело во последните години да се повлече и дистанцира од луѓето. Во [[1890]] година Прличев се пензионирал и се повлекол во родниот град [[Охрид]]. На [[6 февруари]] [[1893]] во [[Охрид]] поетот починал<ref name="Григор"/>. Смртта на Прличев означувала крај на една ера и почеток на нова ера во која дел од неговите ученици ќе ја основаат [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], а [[Крсте Петков Мисирков]] ќе ја создаде [[За македонцките работи]]. Гробот на Глигор Прличев се наоѓа зад црквата [[Света Богородица Перивлепта]] во [[Охрид]], а спомен-домот посветен на него се наоѓа исто така во [[Охрид]], на улицата ''Самоилова'', близу до црквата [[Црква „Света Софија“ - Охрид|Света Софија]]. == Јазикот на Прличев == [[Податотека:Holy-Mother-of-God-Perivleptos-Ohrid.jpg|мини|десно|250п|[[Света Богородица Перивлепта]]]][[Податотека:Гробот на Григор Прличев.jpg|мини|десно|250п|Гробот на Прличев]][[Податотека:Плоча паметник на Прличев.jpg|мини|десно|250п|Плоча паметник]] Во поглед на неговиот мајчин јазик и јазик за секојдневна комуникација, Григор Прличев го користел македонскиот јазик и охридскиот говор, дијалект кој го користел и во своето книжевно творештво и социјално општење. Што се однесува за литературното творештво, Прличев творел на грчки јазик и бугарски јазик <ref>Tomasz Kamusella - "The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe", 2008, Palgrave Macmillan, page 248 Grigor Prlichev (1830-1893), an intellectual writing in '''Bulgarian and Greek''', hoped to counter the dominance of Greek culture and language...</ref>. Ваквото шаренило во поглед на јазикот се должи на неколку причини, пред сè во недостатокот на стандарден македонски литературен јазик и неговото отсуство од училиштата. Така, прв литературен јазик со кој се сретнал Прличев бил грчкиот јазик кој го користел до објавувањето на Сердарот, кога ја согледува грчката фанариотска политика и се откажува од тој јазик. Бидејќи желбата за творење не му згаснала Прличев имал потреба и понатака да пишува, тој бил принуден да користи и стандарден словенски јазик покрај родниот. Бидејќи немало македонски стандарден јазик во образованието, тој нашол спас од фанариотите во словенството преку најблискиот во тоа време стандарден јазик, бугарскиот. Поради тоа, тој често кажувал за јазикот со кој доаѓал во пресрет дека ужасно го нервирале граматичките грешки во говорот на неговите професори и дека му се чинело како да паѓа небото и таквите грешки ги поправал. Увидувајќи дека бугарскиот јазик се користи во општествените установи во Македонија. Односот на Прличев кон јазикот од една страна е специфичен. Тој се приврзува за јазик што е сосема надвор од неговото словенско потекло, за [[грчки јазик|грчкиот јазик]] но не докрај и не на некој ексклузивен начин. Не треба да се заборави дека [[Прешерн]] има германско–латински фази, и дека [[Бранко Радичевиќ]] пишува стихови на германски <ref name="PSiBr" />. [[Грчки јазик|Грчкиот јазик]] е јазик на кој Прличев се школувал, интелектуално созреал и бил во тек со балканските книжевни случувања. Потоа го отфрлил [[грчки јазик|грчкиот јазик]], а според некои научници тоа бил единствениот јазик на кој можел да го искаже своето книжевно определување и јазик на неговата книжевна судбина. Откако го напуштил панхелинизмот тој се приклонил кон пансловенизмот и неговото јазично определување има таква подлога <ref name="PSiBr" />. Прличев во своето размислување сам себеси си дава забелешка оти употребува стари зборови секому достапни, како што е ''плот''. Притоа тој дава одговор истакнувајќи дека ако некој не знае нека праша кого сака во [[Македонија]] и овој ќе му каже што значи<ref name="DRA" />. И не само за тие зборови туку и за формите во трето лице еднина сегашно време што свршуваат на ''т'': ''молет'', ''носет'', ''лежит'', ''да престанет'', ''да поет'' ( од ''Рабов освободитељу''). Оваа општословенската и руска одлика лежи во охридскиот говор <ref name="DRA" />. Дека не го знаел добро книжевниот [[бугарски јазик]] Прличев и самиот тоа го истакнува во својата автобиографија со следните зборови: :''[http://www.kroraina.com/knigi/gp/avtob_35.html и бидејќи не можев да пишувам на бугарски, пишувах на старобугарски...] [http://www.kroraina.com/knigi/gp/avtob_16.html Во дуќанот на Ангела Групчев, кој служеше како читалиште, се научив на бугарско читање и јазик]... [http://www.kroraina.com/knigi/gp/avtob_35.html (Бев, и како и денес сум уште слаб со бугарскиот јазик)]... [http://www.kroraina.com/knigi/gp/avtob_35.html преведував на бугарски не како сакав, туку како можев]... [http://www.kroraina.com/knigi/gp/avtob_35.html Знаев дека тој превод не мирисаше многу на бугарски, но кога сум слаб со бугарскиот, тој не можеше да стане поинаков.]'' <ref name="KPA"/>. Тоа значи дека при изградбата на единствен пансловенски јазик секогаш пред него стоел јазикот на [[Македонија]], [[Охрид]], [[Битолско]], [[Овче Поле|Овчеполско]] односно јазикот и песната од тие краишта <ref name="DRA" />. Прличевиот панславизам за историјата на [[македонскиот јазик]] и народна мисла означува степен понапред во развојот на идејата за самостоен македонски јазик <ref name="DRA" />, како една од тенденциите за македонски литературен јазик во минатото. Таа не значела само опозиција спрема бугарското туку и спрема другите посегања во јазиците на другите народи <ref name="DRA" />. :види:[[Спор за обликот на македонскиот литературен јазик]] == Творештво == === Романтизам === Раздобјето во кој Прличев книжевно се формирал и раздобјето кои на тоа формирање му претходело во пошироки рамки се означува со поимите [[класицизам]], [[предромантизам]], патријархален романтизам, сентиментализам, неразвиен романтизам, проторомантизам, класичен романтизам и др. Во македонската наука за ова раздобје се користи поимот [[Македонска преродба|преродба]]. Според некои научници овој поим не е сосема соодветен за модерната периодизација во книжевноста бидејќи поимот „преродба“ се врзува само за националното движење. Од друга страна се смета дека поимот [[романтизам]] може поточно да ја одреди стилската формација. Во книжевниот опус на Прличев се гледа дека тој извонредно ги познавал: античкото, средновековното (византиско и словенско), македонското и грчкото усно народно творештво како и современата грчка книжевност. Постојат извесни разлики во творечките периоди, но факт е дека главни естетски влијанија, особено во стилот и јазикот се [[Хомер]]овите „[[Илијада]]“ и „[[Одисеја]]“, како и македонското народно творештво.<ref name="PDRI" /> Нивното влијание се гледа пред сè во начинот на транспозиција на тематиката и мотивите во Прличевото творештво <ref name="PDRI">Prof. Dr. Radomir Ivanović, „Poema Serdar, Grigora S. Prliceva u kontekstu teorije Romantizma“, во: ''Животот и делото на Григор С. Прличев'', Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986</ref>. И покрај тоа што во творештвото на Прличев има извесни елементи на класицизмот и сентиментализмот но според некои научници творештвото на Прличев во целост спаѓа во [[Романтизам|романтизмот]] <ref name="PDRI" />. Прличев како автентичен романтичар живеел во духот на својата епоха и народ. Тој го оставил следниот запис кои може да се земе како пример за неговиот [[романтизам]]: :''Секој писател треба да пишува по духот на народот свој и на својата епоха'' <ref name="PDRI" />. Романтичарските идеи ги добил првенствено од својот учител [[Димитрија Миладинов]] меѓутоа тие идеи лесно можел да го дознае и од својот врсник [[Константин Миладинов]] или од основачот на модерната [[грчка поезија]] [[Дионисиј Соломос]] околу кој бргу се собрале грчките поети како што се: [[Спиридон Трикупис]], [[Александар Ризос Рангавис]], [[Демостен Валаванис]], [[Аристотел Валаоритис]] и други<ref name="test">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.spinnet.eu/pdf/ernie_outline.pdf |title=ENCYCLOPEDIA OF ROMANTIC NATIONALISM IN EUROPE |accessdate=2010-05-21 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123106/http://www.spinnet.eu/pdf/ernie_outline.pdf |url-status=dead }}</ref>. Некои од тие идеи Прличев не можел да ги примени во своето творештво и покрај неговата идеја за создавање на еден општословеснски јазик (словенски [[есперанто]]). Најверојатно, Прличев ја прифатил романтичарската пансловенска идеја.<ref name="PDRI" /> === Хомеровиот дух во Прличевото творештво === [[Податотека:Homer British Museum.jpg|мини|десно|200п|Статуа на [[Хомер]]]] [[Хомер]] оставил неизбришлива трага во творештвото на Прличев, белег што постојано ќе ја открива и потврдува таа љубов и восхит, а сето тоа Прличев го потврдува со сопствените зборовите: ''Освен [[Хомер]] и мајка [[Богородица Марија|Богородица]], пред која се клањавме, не љубев ништо на светот''. Сознанието пак дека е сметан за ''δεύτερος Όμηρος'' е најласкавото признание за Прличевите напори и стремежи за совршенство.<ref name="LJB">Љубинка Басотова, Хомеровата пролепса во Прличевиот Скендербеј, Животот и делото на Григор С. Прличев, Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986</ref> Хомер, според зборовите на Прличев претставувал: :''поет од кого нема подобар на светот... сонце што никакви петна не можат да го заменат... патеводна ѕвезда и учител кој ќе го научи да биде бескрајно бестрашен'' <ref name="LJB" />. Хомеровото влијание во делото на Прличев се чувствува во структурата, композицијата, стилот, поетиката и прифаќањето на епот како рамка за излевање поетските пориви <ref name="LJB" />. Оваа влијание прв го истакнал [[Александар Ризос Рангавис]] во својата рецензија по повод пријавата на Скендербеј на поетскиот натпревар во [[1861]] година. Истото тоа влијание било потврдено и од други, а и од самиот Прличев подоцна во едно писмо <ref name="LJB" />. Хомеровото влијание најдобро се гледа преку споредба на поемата Скендербеј и [[Илијада]]та, а тука се дадени следните примери: {{Цитат| : ''Како што бура студена облаците ги носи'' : ''или пак морски бранови, еден на друг валајќи'' : ''потејќи се пак пред него, растурени и без ред'' : ''бегале муслиманите, трештени во умот''|<small>Скендербеј</small>|<small>3517-3520</small> <ref>Григор Прличев, Скендербеј, од грчкиот оригинал препеал Михаил Д. Петрушевски, Македонска книга, Скопје, 1974.</ref>}} наспроти споредбата во [[Илијада]]та: {{Цитат| : ''Овие отишле в час како виорен ветер и бура'' : ''што по Зевсовиот грмеж низ полето долу се спушта'' : ''па се со грамаден букот со морето меша и многу'' : ''бранови згрбени внатре во морето шумно и бучно'' : ''вријат и бели од пена се влечкаат едни по други'' : ''така и Тројанците полно пристигнале едни по други'' : ''сите блескајќи во [[туч]] со војводите оделе ведно'' |<small>Илијада</small>|<small>XIII 795-601</small> <ref>Хомер, Илијада</ref>}} Кај Прличев се среќаваат и други развиени споредби кои асоцираат на [[Хомер]]. Со што се гледа дека [[Хомер]] длабоко проникнал во свеста на Прличев кој знаел напамет и во оригинал големи делови од [[Илијада]]та. Сето тоа придонело некои од научниците да го постават прашањето: Свесно ли Прличев се стремел кон имитација или спонтано му се наметнало тоа! <ref name="LJB" />. Најверојатно одговорот лежи и во двете прашања. Иако Хомер бил идеал во творештвото на Прличев сепак тој бил свесен за својата поетска дарба и се стремел да се доближи до Хомер иако сметал дека Хомеровото творештво е недостижно<ref name="LJB" />. === Панславизам === [[Податотека:Кратка словенска граматика од Григор Прличев.jpg|мини|десно|200п|Кратка словенска граматика од Прличев]] Во [[македонистика]]та многу малку е пишувано за обидот на Прличев да создаде општословенска граматика и јазик односно еден вид на општословенски конгломерат и да твори со таквиот сесловенски [[есперанто]] <ref name="DRA">''Драги Стефанија, Панславизмот кај Григор Прличев, Животот и делото на Григор С. Прличев, Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986''</ref>. Еден дел од кижевните историчари, пред сè бугарските кои го присвојуваат охридскиот ''балкански нобеловец''<ref name="DRA" />, како и некои македонски, го сметаат ваквиот обид на Прличев за антинародна утопија на човек што не научил друг словенски јазик освен народниот <ref name="DRA" />, но знаел [[грчки]], [[француски]], [[турски]] и други јазици, а треба да се истакне дека некои од македонските филолози ваквиот потфат го оценуваат дури и како реакционерен <ref name="DRA" />. Прличевиот општословенски јазик има и теориска и практична реализација во предговорот кон општословенското издание на [[Илијада]] и критичко размислување во ''Критик и преведувач'' <ref name="DRA" />. Во нив де наоѓа основната идеја за општословенската граматика. Идејата за [[Панславизам|панславизмот]] кај Прличев се гледа во неговата јазично најопштословенска песна ''Рабов освободитељу'' <ref name="RO">Напишана во 1878, а посмртоно издадена во спиаснието [[Лоза (весник)|Лоза (весник)Лоза]] во 1894 годинаво [[Софија]]</ref>. Во оваа песна Прличев ги поздравува ослободителите на [[Бугарија]] - [[Руси]]те и ја велича нивната борба и оружје надевајќи се дека тие ќе донесат слобода и за неговата татковина [[Македонија]]<ref name="DRA" /> и тоа со следните зборови: :''Русија е со нас...(Тој народ б.н) братољубец и херој (заедно со царот е б.н) е втор Месија на робовите, кој спаси милиони христијани и муслимани!'' <ref name="TDSOS">Г. С. Прличев, Одбрани страници, избор и уредник Тодор Димитровски, Скопје, 1959.</ref>. Со оваа песна Прличев пратил порака за ослободување на сите словенски народи со помошта на [[Русија]] и создавање на една општословенска заедница во која сврзно ткиво би требало да претставува општословенскиот јазик со руски елементи како и елементи од другите [[словенски јазици]] <ref name="DRA" />. Каков требало да биде тој јазик дознаваме од препевите на [[Илијада]]та како и од есејот ''Критик и преведувач''. Тука на прашањето: ''Како едно наречје ќе стане општо за сите!'' Одговара: ''Како што стана општо едно од четирите елински и десетте италијански''. Прличев ја чувствувал македонската основа на старословенскиот јазик, јазикот на охридската книжевна школа, кој имал најдолга традиција токму во охридскиот дијалект. Токму тој говор сакал да го реконструира и да му ги врати изгубените падежи <ref name="DRA" /> и таквиот јазик требало да ја претставува основа за идниот јазик на сите [[Словени]] и [[Бугари]] и дека таа идеја ''не е бесплодна''. Во граматиката која ја создавал Прличев сакал да ги врати падежите иако и неговиот охридски говор ја отфрлил таквата практика <ref name="DRA" />. Некои му забележувале зошто го користи ''ја'' наместо ''аз'' на што Прличев одоговорил дека ''ја'.<ref name="KiP">Григор Прличев, Есеј Критик и преведувач</ref> :''... е збор у Словените и во Македонија се слуша ја (како што ја б.н) е во нашата народна поезија, во песната, попленил ми Скендер-паша Овчеполе битолско''<ref name="KiP" />. Овие зборови, според некои научници докажуваат дека при изградбата на општословенската јазична концепција пред Прличев секогаш стоел јазикот на [[Македонија]], [[Охрид]], [[Битолско]], [[Овче Поле|Овчеполско]], односно народната песна и народниот творечки јазик на тие краишта од каде црпел инспирација за своите генијални дела на [[грчки јазик]] <ref name="DRA" />. === Дела === Во текот на својот живот Прличев создал голем број на дела и неколку патни имал обиди за преведувања и препејувања на [[Хомер]]овата [[Илијада]]. Во зависност од раздобјето и културното влијание, делата биле создавани на различни јазици, дополнително на тоа создал и бројни статии за весниците и списанијата со кои соработувал. Голем дел од делата на Прличев во текот на неговиот живот не биле објавени, а со текот на годините се откриваат нови поеми и песни кои останале заборавени и непознати за јавноста, таков пример е забранетата и неодамна објавена песна ''Охридски џган''. Поема [[Сердарот]] - создадена на [[грчки јазик]], а подоцна препеана на [[бугарски јазик]] <ref>Bulgarians: Webster's Quotations, Facts and Phrases", 2008, Icon Group International, Inc., ISBN 0-546-68879-9, ISBN 978-0-546-68879-5, стр. 45;In 1870 Parlichev translated his award-winning poem, "The Bandit", into Bulgarian in an attempt to popularize his earlier works, which were written in Greek, among the Bulgarian audience</ref> и на општословенскиот јазик кој Прличев го создавал, јазик чија основа бил македонскиот народен јазик, поточно охридското наречје. Поема [[Скендербег (поема)|Скендербег]] - создадена на [[грчки јазик]] и обид за нејзино препевање на општословенскиот јазик. Песна ''В хилјада и седемстотин шездесет и второ лето'' - има македонска јазична основа со бугарски и црковнословенски елементи. Превод и препев на [[Хомер]]овата [[Илијада]] - првиот препев бил направен врз основа на [[македонскиот јазик]] со бугарски и црковнословенски елементи. Откако ќе ја прифати идејата за создавање на еден општословенски јазик повторно ќе ја препее оддалечувајќи се од македонскиот јазик, а во овој препев силно се чувствувале рускиот и црковнословенскиот елемент. Автобиографија ''Мечта на еден старец'' која подоцна ќе се трансформира во [[Автобиографија - Григор Прличев|Автобиографија]] - создадена на [[бугарски јазик]] <ref name="KPA"/><ref>Пърличев', Г., Избрани произведения, София, 1980, Български писател</ref>. Есеј ''Критик и преведувач'', во која зборува за преводите што ги врши самиот и својот литературен јазик. == Погледи за неговото творештвото и живот== [[Податотека:Григор Прличев ( дел од споменикот Лав-Скопје.JPG|мини|десно|200п|Прличев, дел од споменикот Лавови во Скопје]] Прличев е еден од ретките литературни творци од [[Македонија]] што истовремено припаѓаат кон три различни литературни истории. За делото на Григор Прличев е создадена богата литература во [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Македонија]]. Меѓутоа денес во [[Грција]] тој е речиси заборавен како поет бидејќи не бил Грк. Во [[Бугарија]] е почитуван како [[Бугари|бугарски]] преродбеник и уметник <ref>Речник на българската литература", Том 3, Издателство на Българската академия на науките, София, 1982, стр. 155.{{bg}}</ref>. Според македонските толкувачи на неговото дело, Прличев во [[Бугарија]] се присвојува поради национални заблуди и се велича повеќе реторично како будител на бугарскиот дух додека пак неговиот талент, поетска висина и местото во литературата се запоставуваат<ref name="KPA"/>. Во [[Македонија]] е почитуван како [[Македонци|македонски]] преродбеник, борец против црковно-просветната пропаганда на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]] и воспитувач на илинденската генерација. Во [[Албанија]] се развива посебен интерес меѓутоа само за епосот „[[Скендербег (поема)|Скендербеј]]“ и тоа повеќе од национални отколку од естетски и поетски мерила. Наметнатите полемики околу Григор Прличев и понатаму продолжуваат. Меѓутоа, ако треба да се оценува Прличев тоа треба да се прави преку неговите дела, или како што истакнува Костас Кулуфакос: :''Нема да ја повториме овде грешката на седумте стари грчки градови кои спореа, тврдејќи секој од нив дека Хомер е нивен граѓанин. Хомер беше граѓанин на сите седум и на сите други градови во Грција, а подоцна и на целиот свет, благодарение на своите дела. Исто и на поетот на кого денес му оддаваме почит, поради своите дела е сечовечки симбол на збратимувањето на народите. Тој му припаѓа како на Крајот и народот што го родил и го воспитал, така и на народот чиј јазик го избрал за да се изрази и на Крајот што му одаде почит, доделувајќи му ја пред 125 години првата награда и лавровиот венец на поетскиот конкурс. И пошироко од нашите два народи, поетот што му оддаваме почит, му припаѓа на човештвото. Зашто поезијата и духот на слободата што ја изразува - се сечовечки. Впрочем, тоа што ги прави потомците да се интересираат за татковината на поетите, како и за разните подробности од нивниот живот - тоа се нивните дела'' <ref>Костас Кулуфакос, Прличев му припаѓа на човештвото, Животот и делото на Григор С. Прличев, Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986</ref>. === Цитати за Прличев === {{Цитатник|''Тој, по ген роден во Македонија, пишува поема од македонскиот живот на грчки јазик, главниот херој во епосот Скендербеј му е легендарниот јунак на Албанците, самиот мисли дека ѝ припаѓа на бугарската народност, а детските песни ги објавува во Романија. Тоа е изразит пример на едно балканско, црно рондо, од едно матно време, што му ја матело и свеста и судбината и на нашиот поет. Но, во сето тоа има и една светла нишка: тоа покажува дека суштински не страдал, барем во поезијата, од национални предрасуди, така што, може да се рече дека е поет на целиот Балкан. Во таа насока има и нешто позначајно: во епосот Скедербеј говори и за помошта на Албанците и од Србите, Црногорците и Дубровчаните. Така при сета драма во животот, тој во поезијата навестува меѓу првите и една балканска филозофија за опстанок'' <ref name="KPA"/>}} {{Цитатник|''Сепак, можеби е дајмонска работа што нашиот поет запеал на вонвременскиот и вонпросторен јазик на бесмртните? И во тој чин има трагична, драмска мимес, Григор Ставридов ја соблекол својата ропска, страдалничка кожа, се преобразил, се возвеличил; овенчан тој Станал δεύτερς, друг а не втор, станал слободен, како поет. На стариот поетски јазик тој проговорил на нов начин, занесно, романтичарски, болно и борбено, за нови занеси, за нова света Слобода''<ref name="ELKM">Елена Колева, „Мимесис во поетиките на Хомер и Прличев“, ''Животот и делото на Григор С. Прличев'', Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986</ref>}} {{Цитатник|''Григор бил со отворена природа, бунтовен и нескротлив, според многумина имал независно мислење и се стремел да го искаже. Ако направиме една паралела меѓу него и првите македонски книжевници, тогаш тој, секако е поблизок до Кирил Пејчиновиќ отколку Јоаким Крчовски, близок по желбата зад себе да се остави трага со која делото и писателот ќе го сочуваат од заборав''<ref name="MJ">Д-р Милорад ЈевриҺ, Облици рецепције Григора Прличева, Животот и делото на Григор С. Прличев, Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986</ref> }} {{Цитатник|''Прличев, како трагична личност, како човек што е непрестајно во конфликти со средината, со своето време, со големците и моќниците на политичката и црковната власт, како човек нервчик, избувлив, како болмик, како човек со тешка судбина - непрестајно не наведува да го согледаме како осаменик, како исклучок, како човек со силно изразена поединечност. Во голема мера тоа е точно и тоа е така кога се говори за поетот. Но кога се говори за делото на тој поет, за неговите творечки и интелектуални творби, согледуваме, ни се чини, дека тој припаѓа кон една поширока поетска заедница, дека неговата судбина има свои сопатници и сопаталци низ целиот балкански простор. Тој не е осамен, тој не е исклучен, тој е во магистралниот тек.'' <ref name="PSiBr">Слободан Мицковиќ, „Прличев во словенски и балкански рамки“, ''Животот и делото на Григор С. Прличев'', Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986</ref>}} ==Чествување на ликот и делото на Прличев== [[Податотека:Прличев.jpg|мини|Биста на Григор Прличев во Охрид]] * „Григор Прличев“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 11-12.</ref> * Поетска манифестација „[[Прличеви беседи]]“ во чии рамки се доделува наградата за најдобра поема.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://kultura.gov.mk/%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B8-2/ |title=„Манифестацијата „Прличеви беседи“ во чест на охридскиот поет и преродбеник“ (пристапено на 16.4.2021) |accessdate=2021-04-16 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416190120/http://kultura.gov.mk/%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B8-2/ |url-status=dead }}</ref> * „[[Учителот (ТВ-филм)|Учителот]]“ — [[Биографија|биографски]] [[Телевизија|телевизиски]] филм за Прличев од 1980 година, во [[режија]] на [[Васил Ќортошев]]. * Општинско основно училиште „[[ОУ "Григор Прличев" - Железара|Григор Прличев]]“ во скопската [[Железара (населба)|населба Железара]], во општината [[Гази Баба]].<ref>[https://www.grigorprlicev.edu.mk/ www.grigorprlicev.edu.mk (пристапено на 16.4.2021)]</ref> * Општинско основно училиште „[[ОУ "Григор Прличев" - Охрид|Григор Прличев]]“ во [[Охрид]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://komspi.mk/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80-%D0%BF%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2-%D0%BE/ |title=komspi.mk (пристапено на 16.4.2021) |accessdate=2021-04-16 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416190120/http://komspi.mk/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80-%D0%BF%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2-%D0%BE/ |url-status=dead }}</ref> * Општинско основно училиште „[[ОУ "Григор Прличев" - Колешино|Григор Прличев]]“ во [[Колешино]]. ==Поврзано== * [[Куќа на Григор Прличев]] * [[Гроб на Григор Прличев]] == Извори == {{наводи|30em}} == Литература == * ''Григор Прличев, Автобиографија, Библиотека атлас, Македонска книга, Скопје, 1967.'' * ''Животот и делото на Григор С. Прличев, Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986.'' * ''Г. С. Прличев, Одбрани страници, избор и уредник [[Тодор Димитровски]], Скопје, 1959.'' * ''[[Драги Стефанија]], Прличевиот панславизам, Езерски глас, февруари 1976, IV/32, 6 - 7.'' == Надворешни врски == {{викиизвор}} {{рв|Grigor Parlichev}} ; Дела * [https://nssrm.org.mk/avtobiografija-grigor-prlichev/ Автобиографија на Григор Прличев — аудиокнига] * [[:s:Автор:Григор Прличев/ В хилјада и седемстотин шездесет и второ лето|В хилјада и седемстотин шездесет и второ лето]] на Викиизвор. * [[:s:Автор:Григор Прличев/ Сердарот|Сердарот]] на Викиизвор. * [[:s:Автор:Григор Прличев/ Охридски џган|Охридски џган]] на Викиизвор. * [http://www.kroraina.com/knigi/gp/avtob_1.html Автобиографија] на Прличев {{bg}} * [http://www.scribd.com/full/47112663?access_key=key-1fvtu4b7ujuj9n83c9bl Кратка словенска граматика] - печатено издание * [http://www.scribd.com/fullscreen/38092174?access_key=key-1r78dm5egvfu6wolg48f Кратка словенска граматика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160311054604/https://www.scribd.com/fullscreen/38092174?access_key=key-1r78dm5egvfu6wolg48f |date=2016-03-11 }} - ракопис ;Информации * [http://www.vest.mk/?ItemID=7AF3FDAA4259014EACD9050BDF595647 Не сме свесни за големината на Григор Прличев] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304212458/http://www.vest.mk/?ItemID=7AF3FDAA4259014EACD9050BDF595647 |date=2016-03-04 }} *[https://documents-mk.blogspot.com/2013/04/blog-post_14.html Григор Прличев - кратка биографија] * [http://217.16.70.245/?pBroj=1694&stID=29813&pR=5 Непозната фотографија на Григор Прличев] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120119014704/http://217.16.70.245/?pBroj=1694&stID=29813&pR=5 |date=2012-01-19 }} * [http://www.inpress.com.mk/default.asp?ItemID=1B9F09F3954E164791BE6F0902C49FD7 Прличевите дела - духовна храна за сите народи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120120050119/http://www.inpress.com.mk/default.asp?ItemID=1B9F09F3954E164791BE6F0902C49FD7 |date=2012-01-20 }} * [http://www.inpress.com.mk/default.asp?ItemID=2AC7CE8B68E9214D93A67D31B5CF3AA1 „Охридски џган“ - необјавена песна на Григор Прличев] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120120050306/http://www.inpress.com.mk/default.asp?ItemID=2AC7CE8B68E9214D93A67D31B5CF3AA1 |date=2012-01-20 }} *[https://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%9F%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE „Прличев и неговото дело“, Тодор Димитровски] {{Македонска книжевност}} {{Македонско национално движење}} {{Романтизам}} {{Нормативна контрола}} {{Избрана}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Прличев, Григор}} [[Категорија:Григор Прличев| ]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Луѓе од Охрид]] [[Категорија:Дводомни писатели]] [[Категорија:Романтизам во книжевноста]] [[Категорија:Учители во Солунската бугарска машка гимназија]] [[Категорија:Родени во 1830 година]] [[Категорија:Починати во 1893 година]] bjhutdpycw166ayaim1pvxgvv94k1kc 0 4859 5544136 5537772 2026-04-24T07:34:07Z Bjankuloski06 332 /* Повеќефазен систем и колумбиска изложба */ Јазична исправка, replaced: олифаз → овеќефаз 5544136 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за научник | name = Никола Тесла | image = Tesla Sarony.jpg | image_width = 240px | caption = ''Ги скротив космичките зраци и <br />ги натерав да придвижат машина'' <ref>Никола Тесла; Бруклин Игл, [[10 јули]] [[1931]]</ref> | birth_date = {{роден на|10|јули|1856}} | birth_place = [[Смиљан (Хрватска)|Смиљан]], [[Хрватска Воена Краина]], [[Австриска Империја]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1943|1|7|1856|7|10}} | death_place = [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Њујорк (држава)|Њујорк]], [[Соединети Држави]] | residence = [[Австриска Империја|Австрија]] (подоцна [[Австроунгарија]]) <br />[[Франција]] <br /> [[Соединети Држави]] | citizenship = | ethnicity = [[Хрвати|Хрват]] или [[Срби]]н | field = [[физика]], [[механика|машинско инженерство]] и [[електрична енергија]] | occupation = научник | known_for = [[наизменична струја]], [[индукционен мотор|асинхрона машина]], [[вртечко магнетно поле]], [[безжична технологија]] | prizes = Едисонов медал (АИЕИ, 1916), <br />Златен&nbsp;медал&nbsp;на&nbsp;Елиот&nbsp;Кресон&nbsp;(1893),<br /> Медал на Џон Скот (1934) | signature = Nikola Tesla signature 1900.svg }} '''Никола Тесла''' ([[Смиљан (Хрватска)|Смиљан]], [[Лика]], [[10 јули]] [[1856]] — [[Њујорк]], [[7 јануари]] [[1943]]) — српско-американски научник {{Sfn|Burgan|2009}} <ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5167054.stm|title=Electrical pioneer Tesla honoured|date=10 July 2006|access-date=20 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010073256/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5167054.stm|archive-date=10 October 2020|publisher=BBC News}}</ref> [[истражувач]] и [[пронаоѓач]] на полето на [[електротехника]]та и [[радиотехника]]та, познат е како татко на [[Наизменична струја|наизменичната струја]] (НС) и бројни [[Футуризам|футуристички]] пронајдоци.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=soSsLATmZnkC|title=Comprehensive Dictionary of Electrical Engineering 1999|last=Laplante|first=Phillip A.|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-3-540-64835-2|page=635}}</ref> Тесла бил роден и израснат во [[Австриско Царство|Австриското Царство]], и првпат студирал инженерство и физика во 1870-тите без да добие диплома. Потоа стекнал практично искуство во раните 1880-ти работејќи во телефонијата и во Континентал Едисон во новата индустрија за електрична енергија. Во 1884 година тој емигрирал во Соединетите Американски Држави, каде што станал натурализиран граѓанин. Работел кратко време во Edison Machine Works во Њујорк, пред да се продолжи самостојно. Со помош на партнери за финансирање и пласирање на неговите идеи, Тесла основал лаборатории и компании во Њујорк за да развијат низа електрични и механички уреди. Неговиот индукциски мотор на [[Наизменична струја|наизменичната струја]] и поврзаните [[Повеќефазни системи|повеќефазни]] патенти, лиценцирани од Westinghouse Electric во 1888 година, му заработиле значителна сума пари и станале камен-темелник на повеќефазниот систем што таа компанија на крајот го пласирала на пазарот. Обидувајќи се да развие пронајдоци што може да ги патентира и продава, Тесла спровел низа експерименти со механичко [[колебање]]/генератори, цевки за електрично празнење и рана рендгенска слика. Тој, исто така, изградил [[Безжична комуникација|безжично]] контролиран брод, еден од првите од таков вид. Тесла станал добро познат како пронаоѓач и ги претставувал своите достигнувања на познати личности и богати покровители во неговата лабораторија, а бил забележан и по својата привлечност на јавните предавања. Во текот на 1890-тите, Тесла ги следел своите идеи за безжично осветлување и светско безжично распространување на електрична енергија во неговите експерименти со висок напон и висока фреквенција на енергија во Њујорк и [[Колорадо Спрингс]]. Во 1893 година, тој дал изјави за можноста за [[безжична комуникација]] со неговите уреди. Тесла се обидел да ги искористи овие идеи во практична употреба во неговиот незавршен проект Вондерклифска Кула, интерконтинентална безжична комуникација и предавател на енергија, но останал без средства пред да може да го заврши. По Варденклиф, Тесла експериментирал со серија пронајдоци во 1910-тите и 1920-тите со различен степен на успех. Откако потрошил поголем дел од парите, Тесла живеел во низа хотели во Њујорк, оставајќи зад себе неплатени сметки. Починал во Њујорк во јануари 1943 година.<ref>{{Наведена книга|title=Marconi and Tesla: Pioneers of Radio Communication|last=O'Shei|first=Tim|publisher=MyReportLinks.com Books|year=2008|isbn=978-1-59845-076-7|page=106}}</ref> Работата на Тесла паднала во релативна нејасност по неговата смрт, сè до 1960 година, кога Генералната конференција за тежини и мерки го именувала [[Меѓународен систем на мерни единици|Меѓународниот систем на единици]] (SI) за мерење на [[Магнетно поле|густината на магнетниот тек]] давајќи ја мерната единица [[Тесла (единица)|тесла]] во негова чест. Популарниот интерес за Тесла повторно се зголемил од 1990-тите.<ref>{{Harvnb|Van Riper|2011}}</ref> Покрај неговата работа во областа на [[електромагнетизам|електромагнетизмот]] и инженерството, [[генераторите]], Тесла остава свој печат и во областа на [[роботика]]та, конструирањето на [[далечински управувач|далечинскиот управувач]] и [[радар]]от, како и во развивањето на [[компјутер]]ската наука, [[балистика]]та, [[јадрена физика|јадрената]] и [[теориска физика|теориската физика]]. Во [[1943]] година, [[Врховен суд на САД|Врховниот Суд на САД]] го прогласи Тесла за единствен пронаоѓач на [[радио]]то. Многу од неговите откритија се искористени, дел со примеси на [[контроверзија]], за да поддржат теории во областа на [[псевдонаука|псевдонауките]], [[НЛО|НЛО потрагите]], како и на полето на [[окултизам|окултизмот]]. Современите проучувачи на ликот и делото на Тесла го нарекуваат "''човекот што го измисли дваесеттиот век''"<ref name="book">Наслов на [http://www.robertlomas.com/Books/openframetesla.html биографијата од Роберт Ломас за Тесла.]</ref> и "[[светец]]от-заштитник на модерниот електрицитет."<ref>Зајфер, "''Волшебник: Животот и времето на Никола Тесла''," кратка содржина на делото.</ref> Иако бил номиниран за [[Нобелова награда]], никогаш не го добил ова големо признание. Тесла се почитува и слави и во [[Хрватска]] и во [[Србија]], а исто така и во неговиот ''трет дом'' - [[САД]]. == Рани години == [[Податотека:Nikola_Tesla_Memorial_Center.JPG|лево|мини|Обновената родна куќа на Тесла (парохија) и црквата во која служел неговиот татко во [[Смиљан (Хрватска)|Смиљан]], [[Хрватска]]. Локалитетот бил претворен во музеј во негова чест.<ref name="tsbirthplace">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/birthplace.htm|title=Pictures of Tesla's home in Smiljan, Croatia and his father's church after rebuilding.|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20030602202049/http://www.teslasociety.com/birthplace.htm|archive-date=2 June 2003|accessdate=22 May 2013}}</ref>]] Никола Тесла е роден во етничко [[Срби|српско]] семејство во селото [[Смиљан (Хрватска)|Смиљан]], во рамките на Воената граница, во [[Австриско Царство|Австриското Царство]] (денешна [[Хрватска]]), на 10 јули 1856 година. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} {{Sfn|O'Neill|1944}} Неговиот татко, Милутин Тесла (1819–1879), {{Sfn|Carlson|2013}} бил свештеник на [[Православна црква|Источната православна црква]]. {{Sfn|Dommermuth-Costa|1994}} {{Sfn|Cheney|2011}} {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Burgan|2009}} Братот на неговиот татко Јосиф бил предавач на воена академија кој напишал неколку учебници по математика. {{Sfn|Carlson|2013}} Мајката на Тесла, Георгина „Ѓука“ Мандиќ (1822–1892), чиј татко исто така бил источноправославен свештеник, {{Sfn|O'Neill|1944}} имала талент за изработка на домашни занаетчиски алати и механички уреди и способност да меморира [[Српски епски народни песни|српски епски песни]]. Ѓука никогаш не добила формално образование. Тесла го заслужил своето [[еидетско помнење]] и креативните способности на генетиката и влијанието на неговата мајка. {{Sfn|Cheney|2001}} {{Sfn|Seifer|2001}} Тесла бил четврто од петте деца. Тој имал три сестри, Милка, Анѓелина и Марица и еден постар брат по име Дејан, кој загинал во несреќа при јавање кога Тесла имал шест или седум години. {{Sfn|Carlson|2013}} Во 1861 година, Тесла посетувал основно училиште во Смиљан каде учел германски, аритметика и религија. Во 1862 година, семејството Тесла се преселило во блискиот град Госпиќ, каде што таткото на Тесла работел како парохиски свештеник. Никола таму завршил основно училиште, а потоа и средно. Во 1870 година, Тесла се преселил во [[Карловац]] {{Sfn|Seifer|2001}} каде посетувал средно училиште во Вишата реална гимназија каде наставата се одржувала на германски јазик, како што било вообичаено низ училиштата во рамките на австроунгарската воена граница.<ref>{{Наведена книга|title=From Colorado Springs to Long Island: research notes|last=Tesla|first=Nikola|last2=Marinčić|first2=Aleksandar|date=2008|publisher=Nikola Tesla Museum|isbn=978-86-81243-44-2|location=Belgrade}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Journey to the edge of reason : the life of Kurt Gödel|last=Budiansky|first=Stephen|date=2021|isbn=978-1-324-00545-2|edition=First|location=New York|quote=In the natural sciences, Austria produced a remarkable number of talented theorists and experimentalists. The electrical genius Nikola Tesla, from Croatia, studied in Karlovac at one of the rigorous German-language high schools, the Gymnasiums, established throughout the Austrian Empire.}}</ref> Подоцна во своите патентни пријави, пред да добие американско државјанство, Тесла се идентификувал како „од Смиљан, [[Лика]], погранична земја на [[Австроунгарија|Австро-Унгарија]]“. {{Sfn|Wohinz|2019}} [[Податотека:Milutin_Tesla.jpg|лево|мини| Таткото на Тесла, Милутин, бил [[Православна црква|православен]] свештеник во селото Смиљан.]] Тесла подоцна напишал дека се заинтересирал за претставување на електрична енергија од неговиот професор по физика. {{Efn|Тесла не спомнува кој професор бил по име, но некои извори заклучуваат дека станува збор за [[Мартин Секулиќ]].{{sfn|Seifer|1998|loc=CHILDHOOD 1856-74}}{{sfn|Petešić|1976|pp=29–30}}}} Тесла забележал дека овие демонстрации на овој „мистериозен феномен“ го натерале да сака „''да знае повеќе за оваа прекрасна сила''“. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла можел да изврши интегрална пресметка во главата, што ги поттикнало неговите учители да веруваат дека тој мами.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_early.html|title=Tesla Life and Legacy&nbsp;– Tesla's Early Years|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720022706/http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_early.html|archive-date=20 July 2018|accessdate=8 July 2012}}</ref> Тој завршил со училиштето за три години, дипломирајќи во 1873 година. {{Sfn|O'Neill|1944}} По дипломирањето, Тесла се вратил во Смиљан, но набргу се разболел од [[колера]], бил врзан за кревет девет месеци и повеќе пати бил блиску до смртта. Во момент на очај, таткото на Тесла (кој првично сакал тој да влезе во свештенството),<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/completepatentso00tesl|title=The complete patents of Nikola Tesla|publisher=Barnes & Noble Books|year=1994|isbn=1-56619-266-8|editor-last=Glenn|editor-first=Jim|location=New York}}</ref> му ветил дека ќе го испрати во најдоброто инженерско училиште доколку закрепне од болеста. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла подоцна изјавуил дека ги читал претходните дела на [[Марк Твен]] додека се опоравувал од неговата болест.<ref name="tesla1">{{Наведена книга|title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla|last=Tesla|first=Nikola|date=2011|publisher=Martino Fine Books|isbn=978-1-61427-084-3|location=Eastford}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/news/science/the-electricity-between-mark-twain-and-nikola-tesla-1.2522523|title=The electricity between Mark Twain and Nikola Tesla|last=Adelman|first=Juliana|date=11 February 2016|work=The Irish Times}}</ref> Следната година Тесла го избегнал [[регрутирање]]то во австроунгарската армија во Смиљан {{Sfn|Seifer|2001}} бегајќи југоисточно од Лика до Томингај, во близина на Грачац. Таму ги истражувал планините облечен во ловџиска облека. Тесла изјавил дека овој контакт со природата го направил посилен, и на физички и психички план. Се запишал на Империјално-Кралскиот технички колеџ во Грац во 1875 година со стипендија. Тесла положил девет испити (речиси двојно повеќе од потребните {{Sfn|O'Neill|1944}}) и добил писмо за пофалба од деканот на техничкиот факултет до неговиот татко, во кое пишувало: „''Твојот син е ѕвезда од прв ранг''“. {{Sfn|O'Neill|1944}} Во Грац, Тесла ја забележал својата фасцинација од деталните предавања за електрична енергија презентирани од професорот Јакоб Пешл и опишал како дава предлози за подобрување на дизајнот на електричниот мотор што професорот го покажувал. {{Sfn|Carlson|2013}} Но, до третата година тој не успеал во училиште и никогаш не дипломирал, оставајќи го [[Грац]] во декември 1878 година. Еден биограф сугерира дека Тесла не студирал и можеби бил избркан поради коцкање. {{Sfn|Seifer|2001}} [[Податотека:Tesla_1879_teslauniverse.jpg|десно|мини| Тесла на возраст од 23 години, {{Околу|1879}}]] Семејството на Тесла не слушнало за него откако го напуштил училиштето. {{Sfn|Seifer|2001}} Меѓу неговите соученици постоело гласини дека се удавил во блиската река [[Мура]], но во јануари еден од нив налетал на Тесла во градот [[Марибор]] и ја пренел таа средба на семејството на Тесла. {{Sfn|Carlson|2013}} Се испоставило дека Тесла работел таму како цртач за 60 флорини месечно. {{Sfn|Seifer|2001}} Во март 1879 година, Милутин конечно го пронашол својот син и се обидел да го убеди да се врати дома и да го продолжи своето образование во Прага. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла се вратил во Госпиќ подоцна истиот месец, но бил депортиран затоа што немал дозвола за престој. {{Sfn|Carlson|2013}} Таткото на Тесла починал следниот месец, на 17 април 1879 година, на 60-годишна возраст по неодредена болест. {{Sfn|Carlson|2013}} Во текот на остатокот од годината Тесла предавал на ученици во неговото старо училиште во Госпиќ. Во јануари 1880 година, двајца чичковци на Тесла собрале доволно пари за да му помогнат да го напушти Госпиќ и да замине кон [[Прага]], каде што требало да студира. Тој пристигнал премногу доцна за да се запише на [[Карлов универзитет|Карловиот Универзитет]]; тој никогаш не учел [[Грчки јазик|грчки]], кој бил задолжителен предмет; а тој не научил и [[Чешки јазик|чешки]], друг задолжителен предмет. Тесла, сепак, присуствувал на предавања по филозофија на универзитетот како ревизор, но тој не добил оценки за курсевите.<ref>{{Наведена книга|title=Nikola Tesla: The European Years|last=Mrkich|first=D.|publisher=Commoner's Publishing|year=2003|isbn=0-88970-113-X|edition=1st|location=Ottawa}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/nyhotel.htm|title=NYHOTEL|publisher=Tesla Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231231421/http://www.teslasociety.com/nyhotel.htm|archive-date=31 December 2018|accessdate=17 August 2012}}</ref> === Работа во Будимпешта === Тесла се преселил во [[Будимпешта]], Унгарија, во 1881 година за да работи под [[Тивадар Пушкаш]] во [[Телеграфија|телеграфска]] компанија, телефонската централа на Будимпешта. По пристигнувањето, Тесла сфатил дека компанијата, која тогаш била во изградба, не е функционална, па наместо тоа, работел како цртач во Централната телеграфска канцеларија. За неколку месеци, телефонската централа во Будимпешта станала функционална, а на Тесла му била доделена позицијата главен електричар. За време на неговото вработување, Тесла направил многу подобрувања на опремата на Централната станица и тврдел дека усовршил телефонски [[Репетитор (мрежен уред)|репетитор]] или [[засилувач]], кој никогаш не бил патентиран ниту јавно опишан. == Работа во Едисон == Во 1882 година, Тивадар Пушкаш добил уште една работа за Тесла, и тоа во Париз во компанијата Континентал Едисон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://topdocumentaryfilms.com/nikola-tesla-the-genius/|title=Nikola Tesla: The Genius Who Lit the World|publisher=Top Documentary Films|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426020752/https://topdocumentaryfilms.com/nikola-tesla-the-genius/|archive-date=26 April 2019|accessdate=24 October 2021}}</ref> Тесла започнал да работи во она што тогаш претставувало сосема нова индустрија, инсталирајќи внатрешно блескаво осветлување низ целиот град во големи размери за електрична енергија. Компанијата имала неколку филијали и Тесла работел во Société Electrique Edison, одделот во париското предградие Иври-сур-Сен задолжен за инсталирање на системот за осветлување. Таму стекнал големо практично искуство во електротехниката. Менаџментот го забележал неговото напредно знаење во инженерството и физиката и наскоро го натерал да дизајнира и изгради подобрени верзии на генерирање [[динамо]]си и мотори. {{Sfn|Carlson|2013}} Тие, исто така, го испратиле да решава инженерски проблеми во другите комунални претпријатија на Едисон што се граделе низ Франција и во Германија. === Преселба во САД === [[Податотека:Edison_machine_works_goerck_street_new_york_1881.png|мини|Edison Machine Works на улицата Герк, Њујорк. Тесла ја сметал промената од космополитска Европа до работа во оваа продавница, сместена меѓу становите на долната источна страна на Менхетен, како „болно изненадување“. {{Sfn|Carlson|2013}}]] Во 1884 година, менаџерот на Едисон, Чарлс Батчелор, кој ја надгледувал инсталацијата во Париз, бил вратен во Соединетите Американски Држави за да раководи со Edison Machine Works, производствен оддел кој се наоѓал во Њујорк, и побарал Тесла да биде донесен и во Соединетите Американски Држави. {{Sfn|Carlson|2013}} Во јуни 1884 година, Тесла емигрирал {{Sfn|O'Neill|1944}} и почнал да работи речиси веднаш во Edison Machine Worksво Долен Ист Сајд на [[Менхетн|Менхетен]], пренаселена продавница со работна сила од неколку стотици машинисти, работници, раководен персонал и 20 „теренски инженери“ кои се бореле со задачата да ја изградат таа голема градска електрична енергија.<ref name="edison.rutgers.edu tesla">{{Наведена мрежна страница|url=http://edison.rutgers.edu/tesla.htm|title=Edison & Tesla – The Edison Papers|work=edison.rutgers.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311214910/http://edison.rutgers.edu/tesla.htm|archive-date=11 March 2019|accessdate=23 January 2017}}</ref> Како и во Париз, Тесла работел на отстранување на проблемни инсталации и подобрување на генераторите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XKiGgl36bkgC|title=American inventors, entrepreneurs & business visionaries|last=Carey|first=Charles W.|publisher=Infobase Publishing|year=1989|isbn=0-8160-4559-3|page=337|access-date=27 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123046/https://books.google.com/books?id=XKiGgl36bkgC|archive-date=23 March 2024}}</ref> Историчарот В. Бернард Карлсон забележува дека Тесла можеби се сретнал со основачот на компанијата [[Томас Алва Едисон|Томас Едисон]] само неколку пати. Еден од тие времиња бил забележан во автобиографијата на Тесла каде, откако останал буден цела ноќ поправајќи ги оштетените динамоси на океанскиот брод СС Орегон, налетал на Батчелор и Едисон, кои се потсмевале дека нивниот „парижанец“ бил надвор цела ноќ. Откако Тесла им кажал дека бил буден цела ноќ поправајќи го ''Орегон'', Едисон му коментирал на Батчелор дека „ова е проклет добар човек“. {{Sfn|Carlson|2013}} Еден од проектите даден на Тесла бил да развие систем за улично осветлување базиран на лачна ламба. {{Sfn|Carlson|2013}} Лачното осветлување било најпопуларниот тип на улично осветлување, но барало високи напони и било некомпатибилно со нисконапонскиот блескав систем на Едисон, што предизвикало компанијата да ги загуби договорите во некои градови. Дизајните на Тесла никогаш не биле пуштени во производство, можеби поради технички подобрувања во уличното блескаво осветлување или поради договор за инсталација што Едисон го направил со компанија за лачно осветлување. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла работел во Machine Works вкупно шест месеци кога дошло до негово откажување. Кој настан го забрзало неговото заминување денес е непознато. Можеби се работи за бонус што тој не го добил, или за редизајнирање на генераторите, или за системот за лачно осветлување што останал на полиците. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла имал претходен судир со компанијата Едисон поради неплатени бонуси за кои верувал дека ги заработил. {{Sfn|Seifer|2001}} {{Sfn|Carlson|2013}} Во својата автобиографија, Тесла изјавил дека менаџерот на Edison Machine Works понудил бонус од 50.000 долари за дизајнирање „''дваесет и четири различни типови стандардни машини, но се покажа дека тоа е практична шега''“.<ref name="Autobiography-1919">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/e-books/my_inventions.pdf|title=Nikola Tesla, ''My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla'', originally published: 1919, p. 19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412052438/http://www.tfcbooks.com/e-books/my_inventions.pdf|archive-date=12 April 2019|accessdate=23 January 2017}}</ref> Подоцнежните верзии на оваа приказна го нудат самиот Томас Едисон, кој кога Тесла се откажал од договорот, тој го исмеал и му кажал: „''Тесла, ти не го разбираш нашиот американски хумор''“. {{Sfn|O'Neill|1944}} <ref>{{Harvnb|Pickover|1999}}</ref> Големината на бонусот во која било приказна е забележана како чудна, бидејќи менаџерот на Machine Works, Батчелор, бил скржав со платите, {{Efn|Современиците на Тесла откриле дека во претходната прилика, менаџерот на Machine Works, Батчелор, не сакал да му даде на Тесла покачување на платата од 7 долари неделно<ref>Seifer – ''Wizard: The Life and Times of Nikola Tesla'', p. 38</ref>}} и компанијата немала толкава сума на готовина при рака (еднаква на 1,719,815 долари денес). {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Seifer|2001}} Дневникот на Тесла содржи само еден коментар за тоа што се случило на крајот од неговото вработување, белешка што тој ја исцртал на двете страници кои го опфаќаат периодот од 7 декември 1884 година до 4 јануари 1885 година, велејќи „''Збогум Edison Machine Works''“. {{Sfn|Carlson|2013}} == Tesla Electric Light == Набргу по напуштањето на компанијата на Едисон, Тесла работел на патентирање на систем за лачно осветлување, {{Sfn|Jonnes|2004}} веројатно истиот што тој го развил во компанијата Едисон. Во март 1885 година, тој се сретнал со патентниот адвокат Лемуел В. Серел, истиот адвокат што го користел и Едисон, за да добие помош при поднесувањето на патентите. {{Sfn|Jonnes|2004}} Серел го запознал Тесла со двајца бизнисмени, Роберт Лејн и Бенџамин Вејл, кои се согласиле да финансираат компанија за производство и комунални услуги за лачно осветлување во името на Тесла, Tesla Electric Light and Manufacturing Company. {{Sfn|Seifer|1998}} Тесла работел до крајот на годината добивајќи ги патентите кои вклучувале подобрен генератор на еднонасочна струја, првите патенти издадени на Тесла во САД и градење и инсталирање на системот во Рахвеј, Њу Џерси. {{Sfn|Jonnes|2004}} Новиот систем на Тесла добил известување во техничкиот печат, кој ги коментирал неговите напредни карактеристики. Инвеститорите покажале мал интерес за идеите на Тесла за нови типови на мотори со [[наизменична струја]] и опрема за електричен пренос. Откако претпријатието било отворено и работело во 1886 година, тие одлучиле дека производната страна на бизнисот е премногу конкурентна и решиле едноставно да водат електрична комунална компанија. {{Sfn|Carlson|2013}} Тие формирале нова комунална компанија, напуштајќи ја компанијата на Тесла и оставајќи го пронаоѓачот без пари. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла дури ја изгубил и контролата врз патентите што ги генерирал, бидејќи ги доделил на компанијата во замена за акции. {{Sfn|Carlson|2013}} Тој морал да работи на различни работи за поправка на електрична енергија и како копач на канали за 2 долари дневно. Подоцна во животот, Тесла го раскажал тој дел од 1886 година како време на тешкотија, пишувајќи „''Моето високо образование во различни гранки на науката, механиката и литературата ми се чинеше како потсмев''“. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Efn|Дописот доаѓа од писмото кое Тесла го испратил во 1938 година по повод добивањето награда од Националниот институт за благосостојба на имигрантите<ref>{{cite book | editor-first = John T. | editor-last = Ratzlaff | title = Tesla Said | publisher = Tesla Book Co. | location = Millbrae, California | page = 280 | year = 1984 | isbn = 0-914119-00-1 | url = https://archive.org/details/nikolateslajohnt.ratzlaffteslasaid }}</ref>}} == Наизменична струја и индукционен мотор == [[Податотека:RMFpatent.PNG|десно|мини| Цртеж од {{US Patent|381,968}}, кој го прикажува принципот на индукцискиот мотор на наизменична струја на Тесла]] Кон крајот на 1886 година, Тесла го запознал Алфред С. Браун, началник на [[Вестерн унион]] и адвокатот од Њујорк, Чарлс Флечер Пек. Двајцата мажи имале искуство во основање компании и промовирање пронајдоци и патенти за финансиска добивка. {{Sfn|Carlson|2013}} Врз основа на новите идеи на Тесла за електрична опрема, вклучително и идејата за термо-магнетен мотор, {{Sfn|Carlson|2013}} тие се согласиле финансиски да го поддржат пронаоѓачот и да се справат со неговите патенти. Заедно тие ја формирале компанијата Тесла Електрик во април 1887 година, со договор дека профитот од генерираните патенти ќе оди{{Дроп|1|3}} на Пек и Браун, {{Дроп|1|3}} на Тесла и{{Дроп|1|3}} на развој. {{Sfn|Carlson|2013}} Тие поставиле лабораторија за Тесла на улицата Либерти бр. 89 во Менхетен, каде што тој работел на подобрување и развој на нови видови електрични мотори, генератори и други уреди. Во 1887 година, Тесла развил индукционен мотор кој работи на [[наизменична струја]] (НС), формат на електроенергетскиот систем кој брзо се ширел во Европа и САД поради неговите предности во преносот на долги растојанија и висок напон. Моторот користел [[Повеќефазни системи|повеќефазна]] струја, која генерирала ротирачко магнетно поле за да го заврти моторот (принцип за кој Тесла тврдел дека го замислил во 1882 година).<ref name="ReferenceB">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=g07Q9M4agp4C&pg=PA117|title=Networks of Power: Electrification in Western Society, 1880–1930|date=March 1993|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-4614-4|page=117|access-date=13 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123125/https://books.google.com/books?id=g07Q9M4agp4C&pg=PA117#v=onepage&q&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1AsFdUxOwu8C&pg=PA204|title=Robert Bud, Instruments of Science: An Historical Encyclopedia|last=Ltd|first=Nmsi Trading|last2=Institution|first2=Smithsonian|publisher=Taylor & Francis|year=1998|isbn=978-0-8153-1561-2|page=204|access-date=18 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123051/https://books.google.com/books?id=1AsFdUxOwu8C&pg=PA204#v=onepage&q&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref> Овој иновативен електричен мотор, патентиран во мај 1888 година, бил едноставен дизајн кој само стартувал и на кој не му требало[[Комутатор (електротехника)|комутатор]], со што се избегнувало искрење и високото одржување на постојано сервисирање и замена на механичките четки. {{Sfn|Jonnes|2004}} Заедно со патентирањето на моторот, Пек и Браун се договориле да го објават моторот, почнувајќи со независно тестирање за да се потврди дека е функционално подобрување, проследено со соопштенија за печатот испратени до техничките публикации за написите да се извршуваат истовремено со издавањето на патентот. {{Sfn|Carlson|2013}} Физичарот Вилијам Арнолд Ентони (кој го тестирал моторот) и уредникот на списанието ''Electrical World,'' Томас Комерфорд Мартин, договориле Тесла да го претстави својот мотор на наизменична струја на 16 мај 1888 година во Американскиот институт за електроинженери. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=8j5bJ5OkGpgC&pg=PA36|title=The Froehlich/Kent Encyclopedia of Telecommunications: Volume 17|last=Froehlich|first=Fritz E.|last2=Kent|first2=Allen|date=December 1998|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-2915-8|page=36|author-link2=Allen Kent|access-date=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123231/https://books.google.com/books?id=8j5bJ5OkGpgC&pg=PA36#v=onepage&q&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref> Инженерите кои работеле за Westinghouse Electric &amp;amp; Manufacturing Company му пренеле на Џорџ Вестингхаус дека Тесла има остварлив мотор со наизменична струја и поврзан систем за напојување - нешто што на Вестингхаус му било потребно за системот на наизменична струја што веќе го продава. Вестингхаус се обидел да добие патент за сличен индукциски мотор без комутатор, ротирачко магнетно поле, развиен во 1885 година и претставен во труд во март 1888 година од италијанскиот физичар Галилео Ферарис, но одлучил дека патентот на Тесла веројатно ќе го контролира пазарот. {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Carlson|2013}} [[Податотека:US390721.png|десно|мини|Динамо-електричната машина на Тесла со наизменична струја ([[електричен генератор]] со наизменична струја) во {{US Patent|390721}} од 1888 година]] Во јули 1888 година, Браун и Пек преговарале за лиценцирање договор со Џорџ Вестингхаус за дизајнот на повеќефазниот индукциски мотор и трансформаторот на Тесла за 60.000 долари во готовина и акции и хонорар од 2,50 долари по коњски сили произведени од секој мотор. Вестингхаус, исто така, го ангажирал Тесла за една година за големата такса од 2.000 долари (70.000 американски денешни долари {{Inflation-fn|US}} ) месечно за да биде консултант во лабораториите на Westinghouse Electric & Manufacturing Company во [[Питсбург]]. {{Sfn|Klooster|2009}} Во текот на таа година, Тесла работел во Питсбург, помагајќи да се создаде систем на наизменична струја за напојување на трамваите во градот. Тој овој период го сметал за фрустрирачки поради судирите со другите инженери на Вестингхаус околу тоа како најдобро да се имплементира напојувањето со наизменична струја. Помеѓу нив, тие се решиле на систем за наизменична струја од 60 циклуси што го предложил самиот Тесла (за да одговара на работната фреквенција на моторот на Тесла), но набрзо откриле дека тој нема да работи за трамваи, бидејќи индукциониот мотор на Тесла може да работи само со постојана брзина. Наместо тоа, тие завршиле со користење навлечен мотор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.howstuffworks.com/nikola-tesla.htm#pt2|title=William Harris, How did Nikola Tesla change the way we use energy?|last=Harris|first=William|date=14 July 2008|publisher=Science.howstuffworks.com|page=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522131016/https://science.howstuffworks.com/nikola-tesla2.htm#pt2|archive-date=22 May 2019|accessdate=10 September 2012}}</ref><ref name="Munson">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/fromedisontoenro00muns_0/page/24|title=From Edison to Enron: The Business of Power and What It Means for the Future of Electricity|last=Munson|first=Richard|publisher=Praeger|year=2005|isbn=978-0-275-98740-4|location=Westport, CT|pages=[https://archive.org/details/fromedisontoenro00muns_0/page/24 24–42]}}</ref> === Превирања на пазарот === Претставувањето на Тесла на неговиот индукциски мотор и последователното лиценцирање на патентот од страна на Вестингхаус, и двете во 1888 година, пристигнале во време на екстремна конкуренција меѓу електричните компании. Трите големи фирми, Вестингхаус, Едисон и Томсон-Хјустон Електрик Компани, се обидувале да растат во бизнис интензивно на капитал, додека финансиски се намалувале меѓусебно. Се водело дури и пропагандна кампања „војна на струи“, при што Едисон Електрик тврдел дека нивниот систем за [[еднонасочна струја]] бил подобар и побезбеден од системот на наизменична струја на Вестингхаус, а Томсон-Хјустон понекогаш застанувал на страната на Едисон. {{Sfn|Seifer|1998}} Конкуренцијата на овој пазар значела дека Вестингхаус нема да има пари или инженерски ресурси веднаш да го развие моторот на Тесла и поврзаниот повеќефазен систем.<ref name="gentlegenius">{{Наведена книга|title=George Westinghouse : gentle genius|last=Skrabec|first=Quentin R.|date=2007|publisher=Algora Pub.|isbn=978-0-87586-506-5|location=New York}}</ref> Две години по потпишувањето на договорот со Тесла, Westinghouse Electric паднал во неволја. Блискиот колапс на банката [[Барингс]] во Лондон ја предизвикала финансиската паника од 1890 година, предизвикувајќи инвеститорите да ги повлечат своите заеми во Вестингхаус Електрик. {{Sfn|Carlson|2013}} Ненадејниот недостиг на готовина ја принудило компанијата да ги рефинансира своите долгови. Новите заемодавци барале од Вестингхаус да ги намали, како што изгледало прекумерното трошење за стекнување други компании, истражувања и патенти, вклучително и хонорарот по мотор во договорот со Тесла. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Jonnes|2004}} Во тој момент, индукцискиот мотор на Тесла бил неуспешен и сè уште заглавен во развојот. {{Sfn|Carlson|2013}} Вестингхаус плаќал загарантиран хонорар од 15.000 долари годишно иако примерите на работа на моторот биле ретки, а повеќефазните енергетски системи потребни за негово работење биле уште поретки. {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Carlson|2013}} На почетокот на 1891 година, Џорџ Вестингхаус со остри зборови му ги објаснил на Тесла своите финансиски тешкотии, велејќи дека, доколкку не ги исполни барањата на неговите заемодавци, тој повеќе нема да ја контролира Вестингхаус Електрик и Тесла ќе мора „''да се занимава со банкарите''“ за да се обиде да ги собере идните авторски права. {{Sfn|Jonnes|2004}} Предностите од тоа што Вестингхаус продолжил да го брани моторот веројатно се чинеле очигледни за Тесла и тој се согласил да ја ослободи компанијата од клаузулата за плаќање на авторски права во договорот. {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Carlson|2013}} Шест години подоцна Вестингхаус го купил патентот на Тесла за паушална исплата од 216.000 долари како дел од договорот за споделување патенти потпишан со [[Џенерал Електрик]] (компанија создадена од спојувањето на Едисон и Томсон-Хјустон во 1892 година). {{Sfn|Cheney|2001}} <ref>''Electricity, a Popular Electrical Journal'', Volume 13, No. 4, 4 August 1897, Electricity Newspaper Company, pp. 50 [https://books.google.com/books?id=nNA9AQAAMAAJ&q=tesla+patent+1897+%22patent+pool%22&pg=PA50 Google Books] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230528024213/https://books.google.com/books?id=nNA9AQAAMAAJ&q=tesla+patent+1897+%22patent+pool%22&pg=PA50|date=28 May 2023}}</ref> == Њујоршки лаборатории == [[Податотека:Twain_in_Tesla's_Lab.jpg|алт=Mark Twain in Tesla's lab, 1894|мини| [[Марк Твен]] во лабораторијата на Јужна Петта авенија на Тесла, 1894 година]] Парите што Тесла ги заработил од лиценцирањето на неговите патенти за наизменична струја го направле независно богат и му дале време и средства да ги следи своите интереси.<ref>{{Наведено списание|last=Rybak|first=James P.|date=November 1999|title=Nikola Tesla: Scientific Savant from the Tesla Universe Article Collection|url=https://teslauniverse.com/nikola-tesla/articles/nikola-tesla-scientific-savant|journal=[[Popular Electronics]]|pages=40–48 & 88|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226121548/https://teslauniverse.com/nikola-tesla/articles/nikola-tesla-scientific-savant|archive-date=26 February 2019|access-date=21 January 2017}}</ref> Во 1889 година, Тесла се иселил од продавницата на улицата Либерти која Пек и Браун ја изнајмиле и во следните десетина години работеле во серија работилници/лабораториски простори на [[Менхетн|Менхетен]]. Тие ги вклучуваат лабораторија на улицата Гранд 175 (1889-1892), четвртиот кат на Јужна Петта авенија 33-35 (1892-1895) и шестиот и седмиот кат на улицата Источен Хјустон 46 и 48 (1895-1902).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://teslaresearch.jimdo.com/labs-in-new-york-1889-1902/|title=Laboratories in New York (1889–1902)|work=Open Tesla Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820234947/https://teslaresearch.jimdo.com/labs-in-new-york-1889-1902/|archive-date=20 August 2018|accessdate=21 January 2017}}</ref> Тесла и неговиот ангажиран персонал извршиле некои од неговите најзначајни работи во овие работилници. === Теслин трансформатор === [[Податотека:22. Теслин трансформатор.ogv|мини|десно|200п|Опит кој прикажува [[Теслин трансформатор]] во изведба на проф. [[Оливер Зајков]]. Институт за физика, [[ПМФ]], Скопје]] Во летото 1889 година, Тесла отпатувал во 1889 година на Светски саем во Париз и дознал за експериментите на [[Хајнрих Рудолф Херц|Хајнрих Херц]] од 1886-1888 година, кои го докажале постоењето на [[електромагнетно зрачење]], вклучително и [[Радиобранови|радио бранови]]. {{Sfn|Carlson|2013}} Во повторувањето и потоа проширувањето на овие експерименти Тесла се обидел да напојува румкорфски калем со [[алтернатор]] со голема брзина што тој го развивал како дел од подобрен систем за лачно осветлување, но открил дека струјата со висока фреквенција го прегрева железното јадро и ја стопува изолацијата помеѓу примарното и секундарното намотување во серпентина. За да го реши овој проблем, Тесла го смислил својот „осцилирачки трансформатор“, со воздушен јаз наместо изолационен материјал помеѓу примарните и секундарните намотки и железно јадро што може да се помести на различни места во или надвор од серпентина. {{Sfn|Carlson|2013}} Подоцна наречен како Теслин трансформатор, тој ќе се користи за производство на [[Напон|високонапонска]], ниска [[Електрична струја|струја]] и висока [[Честота|фреквенција]] [[Наизменична струја|наизменична]] струја.<ref name="NMFL">{{Наведена мрежна страница|url=https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/museum/tesla-coil-1891|title=Tesla coil|date=2011|work=Museum of Electricity and Magnetism, Center for Learning|publisher=National High Magnetic Field Laboratory website, Florida State Univ.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923174243/https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/museum/tesla-coil-1891|archive-date=23 September 2015|accessdate=12 September 2013}}</ref> Тој би го користел овој резонантен трансформаторски круг во неговата подоцнежна работа со безжична енергија. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref name="BurnettOperation">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.richieburnett.co.uk/operation.html#operation|title=Operation of the Tesla Coil|last=Burnett|first=Richie|date=2008|work=Richie's Tesla Coil Web Page|publisher=Richard Burnett private website|archive-url=https://web.archive.org/web/20150720104724/http://www.richieburnett.co.uk/operation.html#operation|archive-date=20 July 2015|accessdate=24 July 2015}}</ref> === Државјанство === На 30 јули 1891 година, на 35-годишна возраст, Тесла станал натурализиран државјанин на Соединетите Американски Држави.<ref name="NYcourts">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fold3.com/image/20564444?ann=f3dc7880-a283-11dc-2973-11792d3d4a08|title=Naturalization Record of Nikola Tesla, 30 July 1891|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024010806/https://www.fold3.com/image/20564444?ann=f3dc7880-a283-11dc-2973-11792d3d4a08|archive-date=24 October 2021|accessdate=24 October 2021}}, Naturalization Index, NYC Courts, referenced in Carlson (2013), ''Tesla: Inventor of the Electrical Age'', p. H-41</ref> {{Sfn|Carlson|2013}} Во истата година, тој го патентирал својјот трансформатор.<ref name="Uth">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/ins/lab_tescoil.html|title=Tesla coil|last=Uth|first=Robert|date=12 December 2000|work=Tesla: Master of Lightning|publisher=PBS.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905184548/http://www.pbs.org/tesla/ins/lab_tescoil.html|archive-date=5 September 2019|accessdate=20 May 2008}}</ref> === Безжично осветлување === [[Податотека:TeslaWirelessPower1891.png|десно|мини| Тесла демонстрира безжично осветлување со „електростатска индукција“ за време на предавање во 1891 година на колеџот Колумбија преку две долги гајслер цевки (слични на неонските цевки) во рацете]] По 1890 година, Тесла експериментирал со пренос на енергија со индуктивна и капацитивна спојка користејќи висока наизменична струја генерирана преку неговиот трансформатор. Тој се обидел да развие безжичен систем за осветлување заснован на индуктивно и капацитивно спојување во близина на полето и спровел серија јавни претставувања каде ги палел Гајслеровите цевки, па дури и сијалиците со вжарено светло од другата сцена. {{Sfn|Carlson|2013}} Тој го поминал поголемиот дел од деценијата работејќи на варијации на оваа нова форма на осветлување со помош на различни инвеститори, но ниту едно од вложувањата не успеал да направи комерцијален производ од неговите наоди. Во 1893 година во [[Сент Луис]], Мисури, Институтот Френклин во [[Филаделфија]], Пенсилванија и Националната асоцијација за електрична светлина, Тесла им кажал на тамошните присутни дека е сигурен дека систем како неговиот на крајот може да спроведе „''разбирливи сигнали или можеби дури и струја на кое било растојание без употреба на жици''“ со тоа што ќе го спроведе низ Земјата. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref name="Orton">{{Наведена книга|title=The Story of Semiconductors|last=Orton|first=John|publisher=Oxford University Press|year=2004|location=Oxford, England|page=53}}</ref> Тесла служел како потпретседател на Американскиот институт за електроинженери од 1892 до 1894 година, претходник на современиот [[IEEE|Институт на инженерите по електротехника и електроника]] (заедно со Институтот за радио инженери ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/columbia.pdf|title=Tesla's Connection to Columbia University|last=Corum|first=Kenneth L.|last2=Corum|first2=James F.|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118002803/http://www.teslasociety.com/columbia.pdf|archive-date=18 November 2017|accessdate=5 July 2012}}</ref> === Повеќефазен систем и колумбиска изложба === [[Податотека:TeslaPOLYPHASEColumbianEXPO1893rwLIPACKownerA.pdf|мини|Приказ на Вестингхаус на „Повеќефазниот систем на Тесла“ на Колумбиската изложба во Чикаго од 1893 година]] До почетокот на 1893 година, инженерот од Вестингхаус, Чарлс Ф. Скот, а потоа и Бенџамин Г. Ламе, постигнале напредок во ефикасна верзија на индукцискиот мотор на Тесла. Ламе пронашол начин да го направи [[Повеќефазни системи|повеќефазен систем]] кој ќе биде покомпатибилен со постарите еднофазни AC и DC системи со развој на ротационен конвертор. {{Sfn|Carlson|2013}} Westinghouse Electric во тој момент имала начин да обезбеди електрична енергија за сите потенцијални клиенти и започнал да го брендира нивниот повеќефазен систем за наизменична струја како „повеќефазен теслин систем“. Тие верувале дека патентите на Тесла им даваат патентен приоритет во однос на другите повеќефазни AC системи. {{Sfn|Carlson|2013}} Вестингхаус Електрик побарал од Тесла да учествува на Светската колумбиска изложба во Чикаго во 1893 година, каде што компанијата имала голем простор во „Зградата за електрична енергија“ посветен на електрични експонати. Westinghouse Electric победил во понудата за осветлување на изложбата со наизменична струја и тоа претставувало клучен настан во историјата на наизменична струја, бидејќи компанијата и ја покажала на американската јавност безбедноста, доверливоста и ефикасноста на системот на наизменична струја кој бил со повеќе фази и системот можел да ги снабдува и другите AC и DC изложби на саемот.<ref>{{Наведена книга|title=Executioner's Current: Thomas Edison, George Westinghouse, and the Invention of the Electric Chair|last=Moran|first=Richard|date=2007|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|page=222}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-ErxIGp3QN0C|title=America at the Fair: Chicago's 1893 World's Columbian Exposition|last=Rosenberg|first=Chaim M.|date=20 February 2008|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7385-2521-1|access-date=3 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123130/https://books.google.com/books?id=-ErxIGp3QN0C|archive-date=23 March 2024}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=F6cWRxU9go4C&pg=PR21|title=The World's Columbian Exposition: A Centennial Bibliographic Guide|last=Bertuca|first=David J.|last2=Hartman|first2=Donald K.|last3=Neumeister|first3=Susan M.|publisher=Bloomsbury Academic|year=1996|isbn=978-0-313-26644-7|pages=xxi|access-date=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123640/https://books.google.com/books?id=F6cWRxU9go4C&pg=PR21|archive-date=23 March 2024}}</ref> На самот бил поставен специјален изложбен простор за прикажување на различни форми и модели на индукциски мотор на Тесла. Ротирачкото магнетно поле што ги придвижува било објаснето преку серија демонстрации, вклучително и ''Колумбово јајце'' кое користело двофазен калем пронајден во индукциониот мотор за да врти бакарно јајце правејќи го да стои на крајот.<ref>Hugo Gernsback, "Tesla's Egg of Columbus, How Tesla Performed the Feat of Columbus Without Cracking the Egg" Electrical Experimenter, 19 March 1919, p. 774 {{Наведена мрежна страница |url=http://www.teslacollection.com/tesla_articles/1919/electrical_experimenter/h_gernsback/the_tesla_egg_of_columbus |title=архивска копија |accessdate=2025-04-01 |archive-date=2020-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327222415/http://www.teslacollection.com/tesla_articles/1919/electrical_experimenter/h_gernsback/the_tesla_egg_of_columbus |url-status=bot: unknown }}</ref> Тесла го посетил саемот една недела за време на неговото шестмесечно работење за да присуствува на Меѓународниот конгрес за електрична енергија и направил серија претставувања на изложбата Вестингхаус. {{Sfn|Seifer|2001}} Била поставена специјално затемнета просторија каде што Тесла го покажал својот безжичен систем за осветлување, користејќи демонстрација што претходно ја имал изведено низ Америка и Европа; {{Sfn|Cheney|2001}} тие вклучувале користење на високонапонска, високофреквентна наизменична струја до светли безжични гасоиспуштачки светилки. {{Sfn|Cheney|2001}} Еден набљудувач забележал:<blockquote>Во просторијата беа обесени две тврди гумени чинии покриени со лимена фолија. Тие беа оддалечени околу петнаесет метри и служеа како терминали на жиците што водеа од трансформаторите. Кога струјата беше вклучена, светилките или цевките, кои немаа жици поврзани со нив, туку лежеа на маса помеѓу висечките плочи, или кои може да се држат во рака во речиси секој дел од просторијата, станаа светли. Тоа беа истите експерименти и истиот апарат што го покажа Тесла во Лондон пред околу две години, „каде што тие создадоа толку многу чудење“.</blockquote> === Осцилирачки генератор на пареа === За време на неговото претставување на Меѓународниот Електричен Конгрес во Колумбиската изложбена сала за земјоделство, Тесла го претставил својот генератор на електрична енергија на пареа, кој го патентирал таа година, нешто што според него е подобар начин за генерирање наизменична струја. {{Sfn|Carlson|2013}} Пареата била насилно вметната во осцилаторот и набрзина излегла низ низа портите, туркајќи го клипот нагоре и надолу што бил прикачен на арматурата. Магнетната арматура вибрирала нагоре и надолу со голема брзина, создавајќи наизменично [[магнетно поле]]. Ова [[Електромагнетна индукција|предизвикало]] наизменична електрична струја во жичаните намотки кои се наоѓале во непосредна близина. Биле отстранети комплицираните делови на парната машина/генератор, но никогаш не се применил како изводливо инженерско решение за производство на електрична енергија. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref>Reciprocating Engine, {{US Patent|514169}}, 6 February 1894.</ref> === Консултации за Нијагара === Во 1893 година, Едвард Дин Адамс, кој ја предводел градежна компанија на [[Нијагарски Водопади|Нијагарските Водопади]], побарал мислење од Тесла за тоа кој систем би бил најдобро да се пренесе енергијата што се создава на водопадите. Во текот на неколку години, постоело низа предлози и отворени конкурси за тоа како најдобро да се направи тоа. Меѓу системите предложени од неколку американски и европски компании биле двофазни и трифазни AC, високонапонски DC и компримиран воздух. Адамс побарал од Тесла информации за моменталната состојба на сите конкурентни системи. Тесла го советувал Адамс дека двофазен систем ќе биде најсигурен и дека постои систем Вестингхаус за палење на блескави светилки користејќи двофазна наизменична струја. Компанијата направила договор со Westinghouse Electric за изградба на двофазен систем за генерирање на наизменична струја на [[Нијагарски Водопади|Нијагарските Водопади]], врз основа на советите на Тесла и демонстрациите на Вестингхаус на Колумбиската изложба. Во исто време, бил доделен дополнителен договор на Џенерал Електрик за изградба на дистрибутивниот систем за наизменична струја. {{Sfn|Carlson|2013}} === Компанија Никола Тесла === Во 1895 година, Едвард Дин Адамс, импресиониран од она што го видел кога ја обиколил лабораторијата на Тесла, се согласил да помогне во основањето на компанијата Никола Тесла, основана за финансирање, развој и пазар на различни претходни патенти и пронајдоци на Тесла, како и нови. Алфред Браун се потпишал, носејќи патенти развиени под Пек и Браун. Таблата била пополнета со Вилијам Бирч Ранкин и Чарлс Ф. Коани. {{Sfn|Carlson|2013}} Компанијата наишла на малку инвеститори, бидејќи средината на 1890-тите бил период на тежок финансиски период, а патентите за безжично осветлување и осцилатори кои биле поставени на пазарот никогаш не се појавиле. Компанијата се справувала со патентите на Тесла во наредните децении. === Лабораториски пожар === Во раните утрински часови на 13 март 1895 година, зградата на Јужната петта авенија во која се наоѓала лабораторијата на Тесла се запалила. Пожарот започнал во подрумот на зградата и бил многу интензивен. Огнот не само што ги уназадил тековните проекти на Тесла, туку уништил и збирка од рани белешки и истражувачки материјал, модели и претставувања, вклучително и многу кои биле изложени на колумбиската изложба на световите во 1893 година. Тесла изјавил за ''[[The New York Times|Њујорк Тајмс:]]'' „''Премногу сум во тага за да зборувам. Што да кажам''?“.<ref>Mr. Tesla's Great Loss, All of the Electrician’s Valuable Instruments Burned, WORK OF HALF A LIFETIME GONE, New York Times, 14 March 1895 (archived at [https://teslauniverse.com/nikola-tesla/articles/mr-teslas-great-loss teslauniverse.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220628160738/https://teslauniverse.com/nikola-tesla/articles/mr-teslas-great-loss|date=28 June 2022}})</ref> По пожарот Тесла се преселил на улицата Источен Хјустон 46 и 48 и ја обновил својата лабораторија на 6-тиот и 7-ми кат. === Експериментирање со Х-зраци === [[Податотека:X-Ray_Photograph_of_Tesla's_left_hand.jpg|лево|мини| Слика со х-zraci]] Започнувајќи од 1894 година, Тесла започнал да го истражува она што тој го нарекол како рентгенска енергија од „невидливи“ видови откако забележал оштетен филм во неговата лабораторија во претходните експерименти <ref>{{Наведена книга|title=X-ray vision: Nikola Tesla on Roentgen rays|last=Tesla|first=Nikola|date=2007|publisher=Wiilder Publications|isbn=978-1-934451-92-2|edition=1st|location=Radford, VA}}</ref> (подоцна идентификуван како „[[Рендгенски зраци|Рентгенски зраци]] “). Неговите рани експерименти биле со круксови цевки, ладни катодни цевки за електрично празнење. Тесла можеби ненамерно снимил рендгенска слика - која претходела неколку недели пред најавата на [[Вилхелм Конрад Рентген|Вилхелм Рентген]] во декември 1895 година за откривањето на рентгенските зраци - кога се обидел да го фотографира Марк Твен осветлен од гајслерова цевка, претходен тип на цевка за испуштање гас. Единственото нешто што е забележано на сликата е металната завртка за заклучување на објективот на камерата. {{Sfn|Cheney|2001}} Во март 1896 година, откако го слушнал откритието на Рентген за сликање со рендген (радиографија), Тесла продолжил да прави свои експерименти во сликањето со рендген, развивајќи високо-енергетска [[Електронска цевка|вакуумска цевка]] со еден терминал од негов сопствен дизајн, која немала целна електрода и која работела од излезот на теслиновиот трансформатор (современиот термин за феноменот произведен од овој уред е ''bremsstrahlung'' или сопирачко зрачење). Во своето истражување, Тесла смислил неколку експериментални поставки за производство на Х-зраци. Тесла сметал дека, со неговите кола, „''инструментот ќе&nbsp;... овозможува да се генерираат рентгенски зраци со многу поголема моќност отколку што може да се добијат со обичните апарати''.“ Тесла ги забележал опасностите од работењето со неговото коло и уредите за производство на Х-зраци со еден јазол. Во неговите многубројни белешки за раното истражување на овој феномен, тој го припишал оштетувањето на кожата на различни причини. Тој верувал дека оштетувањето на кожата не е предизвикано од рентгеновите зраци, туку од [[озон]]от кој се создава при контакт со кожата, а во помала мера, од азотна киселина. Тесла погрешно верувал дека рендгенските зраци се надолжни бранови, како оние што се произведуваат во брановите во плазмата. Овие плазма бранови може да се појават во магнетни полиња без сила. На 11 јули 1934 година, ''Њујорк Хералд Трибјун'' објавил статија за Тесла, во која тој се сеќава на настан што повремено се случувал додека експериментирал со неговите вакуумски цевки со една електрода. Минутна честичка ќе ја откине катодата, ќе помине надвор од цевката и физички ќе го удри:<ref name="Anderson">{{Наведена книга|title=Nikola Tesla's teleforce & telegeodynamics proposals|last=Anderson|first=Leland|publisher=21st Century Books|year=1998|isbn=0-9636012-8-8|location=Breckenridge, Colo.}}</ref><blockquote>Тесла рече дека чувствува остра болна болка каде што влегла во неговото тело и повторно на местото каде што се онесвести. Споредувајќи ги овие честички со деловите од метал проектирани од неговиот „електричен пиштол“, Тесла рече: „Честичките во зракот на сила...ќе патуваат многу побрзо од таквите честички...и ќе патуваат во концентрации“.</blockquote> === Радио Далечински управувач === [[Податотека:Tesla_boat1.jpg|мини|Во 1898 година, Тесла демонстрирал радио контролиран брод, кој се надевал дека ќе го продаде како водено торпедо на морнариците ширум светот.]] Во 1898 година, Тесла претставил брод кој користел кохерентна радио контрола - што тој го нарекол „телавтомат“ - на јавноста за време на електрична изложба во Медисон Сквер Гарден. {{Sfn|Jonnes|2004}} Тесла се обидел да ја продаде својата идеја на американската војска како вид на радио контролирано торпедо, но тие покажале мал интерес.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=6aStP3Du5cgC&pg=PT50|title=Wired for War: The Robotics Revolution and Conflict in the Twenty-first Century|last=Singer|first=P. W.|date=2009|publisher=Penguin|isbn=978-1-4406-8597-2|access-date=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123553/https://books.google.com/books?id=6aStP3Du5cgC&pg=PT50#v=onepage&q&f=false|archive-date=23 March 2024|via=Google Books}}</ref> Далечинското управување со радио останало новина до Првата светска војна и потоа, кога голем број земји го користеле во воени програми. Тесла ја искористил можноста дополнително да ја претстави „Телеавтоматиката“ во обраќањето на состанокот на Комерцијалниот клуб во Чикаго, додека патувал во [[Колорадо Спрингс]], на 13 мај 1899 година. == Безжична енергија == [[Податотека:Teslathinker.jpg|лево|мини| Тесла седи пред спирален калем користен во неговите експерименти за безжична енергија во неговата лабораторија во Источен Хјустон.]] Од 1890-тите до 1906 година, Тесла потрошил голем дел од своето време и богатство на серија проекти обидувајќи се да го развие преносот на електрична енергија без жици. Тоа претставувало проширување на неговата идеја за користење калеми за пренос на енергија што тој го демонстрира во безжичното осветлување. Тој го согледувал ова не само како начин да се пренесе голема количина на моќ низ целиот свет, туку, како што истакнал во неговите претходни предавања, како начин за пренос на светските комуникации. Во времето кога Тесла ги формулирал своите идеи, не постоел изводлив начин за безжичен пренос на комуникациски сигнали на долги растојанија, а камоли големи количини на енергија. Тесла рано ги проучувал радио брановите и дошол до заклучок дека дел од постоечкото проучување за нив, на Херц, е неточно. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref name="earlyradiohistory.us">{{Наведена мрежна страница|url=https://earlyradiohistory.us/tesla.htm|title=Nikola Tesla: The Guy Who DIDN'T 'Invent Radio'|last=White|first=Thomas H.|date=1 November 2012|work=earlyradiohistory.us|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115150200/http://earlyradiohistory.us/tesla.htm|archive-date=15 November 2019|accessdate=20 February 2018}}</ref> {{Efn|Сопствените експерименти на Тесла го навеле погрешно да верува дека Херц погрешно идентификувал форма на спроводливост наместо нова форма на електромагнетно зрачење, неточна претпоставка што Тесла ја држел неколку децении.<ref name="earlyradiohistory.us"/>{{sfn|Carlson|2013|pp=127–128}}}} Исто така, оваа нова форма на зрачење во тоа време нашироко се сметало за феномен на кратки растојанија кој изгледал како да изумре за помалку од една милја. Тесла забележал дека, дури и доколку теориите за радио брановите се вистинити, тие се целосно безвредни за неговите намени, бидејќи оваа форма на „невидлива светлина“ ќе се намали на далечина исто како и секое друго зрачење и ќе патува во прави линии директно во вселената, станувајќи „безнадежно изгубена“. {{Sfn|Carlson|2013}} До средината на 1890-тите, Тесла работел на идејата дека можеби ќе може да спроведе електрична енергија на долги растојанија низ Земјата или атмосферата, и започнал да работи на експерименти за тестирање на оваа идеја, вклучително и поставување на голем трансмитер за зголемување на резонанца во неговата лабораторија на улицата Источен Хјустон.<ref name="My Inventions"><u>My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla</u>, Hart Brothers, 1982, Ch. 5, {{ISBN|0-910077-00-2}}, originally appeared in ''[[The Electrical Experimenter]]'' magazine in 1919</ref> Се смета дека тој се позајмил од заедничката идеја во тоа време дека атмосферата на Земјата е спроводлива, {{Sfn|Seifer|2001}} {{Sfn|Carlson|2013}} па топј предложил систем составен од балони кои суспендираат, пренесуваат и примаат електроди во воздухот над {{Convert|30,000|feet}} во надморска височина, каде што сметал дека помалиот притисок ќе му овозможи да испраќа високи напони (милиони волти) на долги растојанија. === Колорадо Спрингс === [[Податотека:Tesla_Colorado.jpg|мини|Лабораторијата на Тесла во Колорадо Спрингс]] За понатамошно проучување на проводната природа на воздухот со низок притисок, Тесла поставил експериментална станица на голема надморска височина во Колорадо Спрингс во текот на 1899 година. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_colspr.html|title=PBS: Tesla – Master of Lightning: Colorado Springs|work=[[pbs.org]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707120257/http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_colspr.html|archive-date=7 July 2017|accessdate=6 September 2017}}</ref> {{Sfn|Carlson|2013}} <ref name="Wireless Telegraphy 2002, p. 109">''Nikola Tesla On His Work With Alternating Currents and Their Application to Wireless Telegraphy, Telephony, and Transmission of Power'', Leland I. Anderson, 21st Century Books, 2002, p. 109, {{ISBN|1-893817-01-6}}.</ref> Таму тој можел безбедно да управува со многу поголеми трансформатори отколку во тесните рамки на неговата лабораторија во Њујорк, а еден соработник направил договор според кој компанијата Ел Пасо Електрик Лајт требало да испорачува наизменична струја бесплатно.<ref name="Wireless Telegraphy 2002, p. 109" /> За да ги финансира своите експерименти, тој го убедил Џон Џејкоб Астор IV да инвестира 100.000 американски долари (3,779,600 американски денешни долари {{Inflation-fn|US}}) за да стане мнозински акционер во компанијата Никола Тесла. Астор сметал дека првенствено инвестира во новиот систем за безжично осветлување. Наместо тоа, Тесла ги искористил парите за да ги финансира своите експерименти во Колорадо Спрингс. {{Sfn|Carlson|2013}} По неговото пристигнување, тој им кажал на новинарите дека планира да спроведе експерименти со безжична телеграфија, пренесувајќи сигнали од Пикс Пик до Париз. {{Sfn|Cheney|2001}} [[Податотека:Nikola_Tesla,_with_his_equipment_Wellcome_M0014782_-_restoration2.jpg|лево|мини|Слика со повеќекратна експозиција на Тесла како седи покрај неговиот „зголемувачки предавател“ и генерира милиони волти. Седумметровите долги лакови не биле дел од нормалната работа, туку биле произведени само за ефект. {{Sfn|Carlson|2013}}]] Таму, тој направил експерименти со голем трансформатор кој работи во опсегот на мегаволти, произведувајќи вештачка молња (и гром) составен од милиони волти и празнења до {{Convert|135|ft|m|0}} во должина, и, во еден момент, ненамерно го изгорел генераторот во Ел Пасо, предизвикувајќи прекин на електричната енергија.<ref>{{Наведено списание|last=SECOR|first=H. WINFIELD|date=August 1917|title=TESLA'S VIEWS ON ELECTRICITY AND THE WAR|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/1917-08-00.htm|journal=The Electrical Experimenter|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210071635/http://tfcbooks.com/tesla/1917-08-00.htm|archive-date=10 February 2011|access-date=9 September 2012}}</ref> Набљудувањата што ги направил за електронскиот шум од удари од гром го навел до (погрешен) заклучок {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Cooper|2015}} дека може да ја користи целата Земјина топка за спроведување на електрична енергија. За време на неговото време во неговата лабораторија, Тесла забележал необични сигнали од неговиот приемник за кои расправал дека се комуникации од друга планета. Тој ги спомнал во писмо до еден новинар во декември 1899 година и до Друштвото на Црвениот Крст во декември 1900 година. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Seifer|1998}} Новинарите ја третирале како сензационална приказна и дошле до заклучок дека Тесла слуша сигнали од [[Марс (планета)|Марс]]. {{Sfn|Carlson|2013}} Тој ги проширил сигналите што ги слушнал во ''Неделната статија на Колиер'' од 9 февруари 1901 година со наслов „Разговор со планетите“, каде што изјавил дека не му било веднаш очигледно дека слуша „''интелигентно контролирани сигнали''“ и дека сигналите можеле да доаѓаат од Марс, [[Венера (планета)|Венера]] или други планети. {{Sfn|Seifer|1998}} Се претпоставува дека тој можеби ги пресретнал европските експерименти на [[Гуљелмо Маркони]] во јули 1899 година - Маркони можеби ја пренел буквата S (точка/точка/точка) во поморска демонстрација, истите три импулси што Тесла ги навестил дека ги слушнал во Колорадо {{Sfn|Seifer|1998}} — или пренос на сигнали од друг експериментатор во безжична мрежа.<ref name="seifer2006">{{Наведена мрежна страница|url=http://teslatech.info/ttmagazine/v4n1/seifer.htm|title=Nikola Tesla: The Lost Wizard|last=Seifer|first=Marc|publisher=ExtraOrdinary Technology (Volume 4, Issue 1; Jan/Feb/March 2006)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925090553/http://teslatech.info/ttmagazine/v4n1/seifer.htm|archive-date=25 September 2015|accessdate=14 July 2012}}</ref> Тесла имал договор со уредникот на списанието ''The Century'' да подготви статија за неговите наоди. Списанието испратило фотограф во Колорадо за да ја фотографира работата на Тесла. Написот со наслов „''Проблемот на зголемување на човечката енергија''“ се појавила во изданието на списанието од јуни 1900 година. Тој ја објаснил супериорноста на безжичниот систем што го замислил, но статијата била повеќе долга филозофска расправа отколку разбирлив научен опис на неговата работа,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslamemorialsociety.org/info/Research%20of%20Nikola%20Tesla%20in%20Long%20Island%20Laboratory.htm|title=Research of Nikola Tesla in Long Island Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506115345/http://www.teslamemorialsociety.org/info/Research%20of%20Nikola%20Tesla%20in%20Long%20Island%20Laboratory.htm|archive-date=6 May 2016|accessdate=26 January 2017}}</ref> илустрирана со она што требало да станат првобитни слики на Тесла и неговите експерименти во Колорадо Спрингс. === Варденклиф === [[Податотека:Tesla_Broadcast_Tower_1904.jpeg|мини|Фабриката на Тесла во Варденклиф на Лонг Ајленд во 1904 година. Од овој објект, Тесла се надевал дека ќе прикаже безжичен пренос на електрична енергија преку Атлантикот.]] Тесла започнал со обиколки во Њујорк обидувајќи се да најде инвеститори за, како што сметал, остварлив систем на безжичен пренос, престојувајќи во Палм Гарден на Валдорф-Асторија (хотелот каде што живеел во тоа време), Клубот на играчи и Делмонико.<ref name="teslascience.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslascience.org/pages/dream.htm|title=Tesla Wardenclyffe Project Update – An Introduction to the Issues|date=22 June 2023|work=www.teslascience.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121115706/http://www.teslascience.org/pages/dream.htm|archive-date=21 January 2017|accessdate=26 January 2017}}</ref> Во март 1901 година, тој добил 150.000 долари (5,669,400 американски денешни долари {{Inflation-fn|US}}) од ЈП Морган во замена за 51% удел од сите генерирани безжични патенти и почнал да го планира објектот Варденклифа Кула кој требало да се изгради во Шорехам, Њујорк, 161 километри источно од градот на северниот брег на Лонг Ајленд.<ref name="broad1">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2009/05/05/science/05tesla.html|title=A Battle to Preserve a Visionary's Bold Failure|last=Broad|first=William J|date=4 May 2009|work=The New York Times|access-date=20 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725111710/https://www.nytimes.com/2009/05/05/science/05tesla.html|archive-date=25 July 2018}}</ref> До јули 1901 година, Тесла ги проширил своите планови за изградба на помоќен предавател за да скокне пред радио-системот на [[Гуљелмо Маркони|Маркони]], за кој Тесла сметал дека е негова копија. {{Sfn|Carlson|2013}} Тој му пришол на Морган да побара повеќе пари за изградба на поголемиот систем, но Морган одбил да обезбеди дополнителни средства. Во декември 1901 година, Маркони успешно ја пренел буквата S од Англија во [[Њуфаундленд и Лабрадор|Њуфаундленд]], победувајќи го Тесла во трката да биде прв што ќе заврши таков пренос. Еден месец по успехот на Маркони, Тесла се обидел да го натера Морган да поддржи уште поголем план за пренос на пораки и моќ преку контролирање на „вибрациите низ целиот свет“. {{Sfn|Carlson|2013}} Во текот на следните пет години, Тесла напишал повеќе од 50 писма до Морган, молејќи и барајќи дополнителни средства за да се заврши изградбата на Варденклиф. Тесла го продолжил проектот уште девет месеци во 1902 година. Кулата била подигната до нејзината целосна висина од 57 метри.<ref name="seifer2006" /> Во јуни 1902 година, Тесла ги преселил своите лабораториски операции од улицата Хјустон во Варденклиф. Инвеститорите на Волстрит ги вложиле своите пари во системот на Маркони, а некои од печатот почнале да се вртат против проектот на Тесла, тврдејќи дека тоа е измама. Проектот бил стопиран во 1905 година, а во 1906 година, финансиските проблеми и други настани можеби довеле до, како што се сомнева биографот на Тесла, Марк Џеј Сејфер, нервен слом од страна на Тесла.<ref>{{Наведена книга|title=The Fantastic Inventions of Nikola Tesla|last=Childress|first=David Hatcher|date=1993|publisher=Adventures Unlimited|isbn=978-0-932813-19-0|page=255}}</ref> Тесла го ставил под хипотека имотот во Варденклиф за да ги покрие неговите долгови во Валдорф-Асторија, кои на крајот изнесувале 20.000 долари (627,800 денешни американски долари {{Inflation-fn|US}} ).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KRg9HWakBmQC&q=tesla+1908+Wardenclyffe+foreclosed&pg=PA185|title=Nikola Tesla on His Work with Alternating Currents and Their Application to Wireless Telegraphy, Telephony, and Transmission of Power: An Extended Interview|last=Tesla|first=Nikola|date=8 December 2017|publisher=21st Century Books|isbn=978-1-893817-01-2|access-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123554/https://books.google.com/books?id=KRg9HWakBmQC&q=tesla+1908+Wardenclyffe+foreclosed&pg=PA185#v=snippet&q=tesla%201908%20Wardenclyffe%20foreclosed&f=false|archive-date=23 March 2024|via=Google Books}}</ref> Тој го изгубил имотот во 1915 година, а во 1917 година Кулата била урната од новиот сопственик за да го направи земјиштето поодржливо како недвижен имот. == Подоцнежни години == По затворањето на Варденклиф, Тесла продолжил да му пишува на Морган; откако „големиот човек“ починал, Тесла му пишувал на синот на Морган, Џек, обидувајќи се да добие дополнително финансирање за проектот. Во 1906 година, Тесла отворил канцеларии на Бродвеј 165 во Менхетен, обидувајќи се да собере дополнителни средства преку развивање и маркетинг на своите патенти. Тој продолжил да има канцеларии во Метрополитен Лајф Тауер од 1910 до 1914 година; тој неколку месеци бил под наем во зградата Вулворт, и често се иселувал бидејќи не можел да си ја дозволи киријата; а потоа се сместил и во канцелариски простор на ул. „Запад-8“ бр. 40од 1915 до 1925 година. Откако се преселил таму, тој всушност бил во банкрот. Тој имал проблеми со новите пронајдоци што се обидувал да ги развие. {{Sfn|Carlson|2013}} === Турбина без сечила === [[Податотека:TeslaTurbineOriginal.png|мини|Дизајн на турбина без сечила на Тесла]] На неговиот 50-ти роденден, во 1906 година, Тесла ја прикажал неговата турбина со сила од 200 коњски сили и 16,000 вртежи во минута. Во текот на 1910-1911 година, во Њујорк, неколку од неговите турбински мотори биле тестирани на 100-5.000&nbsp;hp. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла работел со неколку компании, вклучително и од 1919 до 1922 година во [[Милвоки]], за Алис-Чалмерс. {{Sfn|Seifer|2001}} {{Sfn|Carlson|2013}} Тој го поминал поголемиот дел од своето време обидувајќи се да ја усоврши турбината со Ханс Далстранд, главниот инженер во компанијата, но инженерските тешкотии значеле дека таа никогаш не била направена во практичен уред. Тесла ја лиценцирал идејата на компанија за прецизни инструменти и нашол употреба во форма на [[Брзиномер|брзинометри]] за луксузни автомобили и други инструменти. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} === Тужби за безжична мрежа === Кога избувнала [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Британците го прекинале трансатлантскиот телеграфски кабел што ги поврзува САД со [[Германско Царство|Германија]] со цел да го контролираат протокот на информации меѓу двете земји. Тие, исто така, направиле обид да ја исклучат германската безжична комуникација до и од САД со тоа што американската компанија Маркони ја тужела германската радио компанија Телефункен за прекршување на патент. {{Sfn|Carlson|2013}} Телефункен ги довел физичарите Џонатан Зенек и [[Карл Фердинанд Браун]] за нивна одбрана и го ангажирал Тесла како сведок две години за 1.000 долари месечно. Случајот заглавил, а потоа станал спорен кога САД влегле во војната против Германија во 1917 година. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Seifer|2001}} Во 1915 година, Тесла направил обид да ја тужи компанијата Маркони за прекршување на неговите патенти за безжично нагодување. Почетниот радио патент на Маркони бил доделен во САД во 1897 година, но неговиот патент од 1900 година што ги покрива подобрувањата на радио преносот бил отфрлен неколку пати, пред конечно да биде одобрен во 1904 година, со образложение дека прекршил други постоечки патенти, вклучително и два патенти за безжично нагодување на електрична енергија на Тесла од 1897 година.<ref name="earlyradiohistory.us"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/320/1/|title=Marconi Wireless Tel. Co. v. United States, 320 U.S. 1 (1943)|work=Justia Law|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625130248/https://supreme.justia.com/cases/federal/us/320/1/|archive-date=25 June 2017|accessdate=29 January 2017}}</ref> Случајот на Тесла од 1915 година не отишол никаде, {{Sfn|Carlson|2013}} но во поврзан случај, каде што компанијата Маркони се обидела да ја тужи американската влада за прекршување на патенти во Првата светска војна, одлуката на [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховниот суд на Соединетите Американски Држави]] од 1943 година ги вратила претходните патенти на Оливер Лоџ, Џон Стоун и Тесла.<ref name="LQsxMxEUC page 3">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=c92LQsxMxEUC&q=British+Court+tesla+radio&pg=PA3|title=Jean-Michel Redouté, Michiel Steyaert, EMC of Analog Integrated Circuits|last=Redouté|first=Jean-Michel|last2=Steyaert|first2=Michiel|date=10 October 2009|publisher=Springer|isbn=978-90-481-3230-0|page=3|access-date=18 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123811/https://books.google.com/books?id=c92LQsxMxEUC&q=British+Court+tesla+radio&pg=PA3#v=snippet&q=British%20Court%20tesla%20radio&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref> Судот изјавил дека нивната одлука немала никакво влијание врз тврдењето на Маркони како прв што постигнал радио пренос, само затоа што тврдењето на Маркони за одредени патентирани подобрувања е сомнително, компанијата не може да бара прекршување на истите тие патенти. === Гласини за Нобелова награда === На 6 ноември 1915 година, во извештајот на новинската агенција [[Ројтерс]] од Лондон[[Нобелова награда за физика|, Нобеловата награда за физика]] во 1915 година била доделена на Томас Едисон и Никола Тесла; сепак, на 15 ноември, во натписот на Ројтерс од Стокхолм се наведува дека наградата таа година им била доделена на [[Вилијам Хенри Брег]] и [[Вилијам Лоренс Брег|Лоренс Брег]] „за нивните услуги во анализата на кристалната структура со помош на рендгенски зраци“. {{Sfn|Cheney|2001}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|publisher=nobelprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120808195305/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/|archive-date=8 August 2012|accessdate=29 July 2012}}</ref><ref name="Cheney 1999">{{Harvnb|Cheney|Uth|Glenn|1999}}</ref> Во тоа време постоеле неосновани гласини дека или Тесла или Едисон ја одбиле наградата. {{Sfn|Cheney|2001}} Нобеловата фондација изјавила за случајот: „''Секоја гласина дека на некое лице не му е доделена Нобеловата награда затоа што ја објавил својата намера да ја одбие наградата е смешна''“; Добитникот може да ја одбие Нобеловата награда единствено откако ќе биде прогласен за добитник. {{Sfn|Cheney|2001}} Постоеле последователни тврдења од биографите на Тесла дека Едисон и Тесла биле првичните добитници и дека ниту еден не ја добил наградата поради нивното непријателство еден кон друг; и дека секој од нив се обидувал да ги минимизира достигнувањата и правото на другиот да ја добие наградата; дека и двајцата одбиле да ја прифатат наградата доколку другиот прв ја добие; дека и двајцата ја отфрлиле секоја можност за споделување; па дури и дека богатиот Едисон го одбил тоа за да го спречи Тесла да ја добие паричната награда од 20.000 долари. {{Sfn|Seifer|2001}} {{Sfn|Cheney|2001}} Во годините по овие гласини, ниту Тесла ниту Едисон не добиле Нобелова награда (иако Едисон добил една од 38 можни понуди во 1915 година, а Тесла една од 38 можни понуди во 1937 година). {{Sfn|Seifer|2001}} === Други награди, патенти и идеи === Тесла во овој период освоил бројни медали и награди. Тие вклучуваат: * Голем офицер на [[Орден на Свети Сава|редот на Свети Сава]] ([[Кралство Србија|Србија]], 1892) * Медал Елиот Кресон (Институт Френклин, САД, 1894 година) <ref name="pg">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SKOmiByD_X8C|title=Monkeyshines on Great Inventors|last=Goldman|first=Phyllis|date=1997|publisher=EBSCO Publishing, Inc.|isbn=978-1-888325-04-1|location=Greensboro, NC|page=15|language=en|access-date=14 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123811/https://books.google.com/books?id=SKOmiByD_X8C|archive-date=23 March 2024}}</ref> * Голем Крст од редот на принцот Данило I ([[Кнежевство Црна Гора|Црна Гора]], 1895) <ref>{{Наведена книга|title=Slava i čast: Odlikovanja među Srbima, Srbi među odlikovanjima|last=Acović|first=Dragomir|publisher=Službeni Glasnik|year=2012|location=Belgrade|pages=85}}</ref> * Член на Американското филозофско друштво (САД, 1896) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Nikola+Tesla&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=American Philosophical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311152707/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Nikola+Tesla&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|archive-date=11 March 2024|accessdate=11 March 2024}}</ref> * Едисонов Медал ([[IEEE|Институт за електротехнички и електронски инженери]], САД, 1916 година) <ref name="EdisonMedal">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/edison_rl.pdf|title=IEEE Edison Medal Recipient List|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128155822/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/edison_rl.pdf|archive-date=28 January 2021|accessdate=4 June 2022}}</ref> * Голем Крст на [[Орден на Свети Сава|редот на Свети Сава]] ([[Кралство Југославија|Југославија]], 1926) <ref name="eserbia">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eserbia.org/culture/lectures/288-nikola-tesla-and-the-serbian-orthodox-church-a-st-sava-s-day-reflection|title=Culture|work=www.eserbia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213134050/http://www.eserbia.org/culture/lectures/288-nikola-tesla-and-the-serbian-orthodox-church-a-st-sava-s-day-reflection|archive-date=13 February 2017|accessdate=16 January 2017}}</ref> * Крст од Орденот на југословенската круна ([[Кралство Југославија|Југославија]], 1931 година) * Медал Џон Скот (Институт Френклин и Градски совет на Филаделфија, САД, 1934 година) <ref name="pg" /> * Орден на Белиот Орел ([[Кралство Југославија|Југославија]], 1936) * Голем Крст на Редот на Белиот Лав ([[Чехословачка]], 1937) {{Sfn|Cheney|2011}} * Медал на [[Сорбона (универзитет)|Универзитетот во Париз]] (Париз, Франција, 1937) * Медал на Универзитетот Свети Климент Охридски ([[Софија|Софија, Бугарија]], 1939) [[Податотека:Second_banquet_meeting_of_the_Institute_of_Radio_Engineers.jpg|мини|Втор состанок на Институтот за радио инженери, 23 април 1915 година. Тесла се гледа како стои во средината.]] Тесла се обидел да пласира неколку уреди засновани на производство на [[озон]]. Тие ја вклучувале неговата компанија за озон на Тесла од 1900 година која продавала патентиран уред од 1896 година заснован на неговиот трансфотматор, што се користел за меур на озон низ различни видови масла за да се направи терапевтски гел. Тој, исто така, се обидел да развие варијација на ова неколку години подоцна како средство за дезинфекција на просториите за болниците. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла теоретизирал дека примената на електрична енергија во мозокот ја подобрува интелигенцијата. Во 1912 година, тој направил „план да ги направи досадните ученици со несвесно заситување преку електрична енергија“, поврзувајќи ги ѕидовите на училишната соба и „заситувајќи ја [училницата] со бесконечно мали електрични бранови <ref name="Gilliams">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslacollection.com/tesla_articles/1912/popular_electricity_magazine/e_leslie_gilliams/tesla_s_plan_of_electrically_treating_school_children|title=Tesla's Plan of Electrically Treating Schoolchildren|last=Gilliams|first=E. Leslie|date=1912|work=Popular Electricity Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004431/http://www.teslacollection.com/tesla_articles/1912/popular_electricity_magazine/e_leslie_gilliams/tesla_s_plan_of_electrically_treating_school_children|archive-date=9 January 2015|accessdate=19 August 2014}}</ref> со висока фреквенција. Според него, целата просторија, ќе се претвори во поле кое дава здравје и стимулација.<ref name="Gilliams" /> Пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Тесла барал странски инвеститори. По почетокот на војната, Тесла ги загубил средствата што ги добивал од неговите патенти во европските земји. Во августовското издание на списанието ''Electrical Experimenter'' од 1917 година, Тесла претпоставил дека електричната енергија може да се употреби за лоцирање на подморници преку користење на рефлексијата на „електричен зрак“ со „огромна фреквенција“, при што сигналот се гледа на флуоресцентен екран (систем кој е забележан дека има современа до површна фреквенција). Тесла не бил во право во неговата претпоставка дека радио брановите со висока фреквенција ќе навлезат во вода.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=W1JAeg1PiWIC&pg=PA154|title=Lewis Coe (2006). ''Wireless Radio: A History''. McFarland. p. 154|last=Coe|first=Lewis|date=8 February 2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2662-1}}</ref> Емил Жирардо, кој помогнал во развојот на првиот француски радарски систем во 1930-тите, забележал во 1953 година дека општите шпекулации на Тесла дека ќе биде потребен многу силен сигнал со висока фреквенција се точни. Жирардо изјавил: „''(Тесла) пророкуваше или сонуваше, бидејќи немаше на располагање средства да ги спроведе, но мора да се додаде дека доколку сонувал, барем правилно сонувал''“. {{Sfn|Cheney|2001}} Во 1928 година, Тесла добил патент, {{US Patent|1,655,114}}, за дизајн на биплан способен за вертикално полетување и слетување (VTOL), кој „постепено се навалува преку манипулација со уредите“ додека не лети како конвенционален авион.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://teslauniverse.com/nikola-tesla-patents-1,655,114-aerial-transportation|title=TESLA PATENT 1,655,114 APPARATUS FOR AERIAL TRANSPORTATION.|last=Tesla|first=Nikola|publisher=U.S. Patent Office|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720092018/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-patents-1,655,114-aerial-transportation|archive-date=20 July 2012|accessdate=20 July 2012}}</ref> Овој непрактичен дизајн бил нешто што Тесла мислел дека ќе го продаде за помалку од 1.000 долари. {{Sfn|Cheney|2001}} <ref name="airspacemag">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/nikola-teslas-curious-contrivance-10187565/|title='Nikola Tesla's Curious Contrivance' by A.J.S. RAYL Air & Space magazine, September 2006, reprint at History of Flight|publisher=airspacemag.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127184244/https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/nikola-teslas-curious-contrivance-10187565/|archive-date=27 January 2022|accessdate=10 September 2012}}</ref> Тесла поседувал дополнителна канцеларија на 350 Медисон Авенија, но до 1928 година тој повеќе немал ниту лабораторија ниту средства. === Животни околности === Тесла живеел во Валдорф Асторија во Њујорк од 1900 година и плаќал голема сметка. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} Тој се преселил во хотелот Сент Реџис во 1922 година и оттогаш го следел моделот да се пресели во друг хотел на неколку години и да остави неплатени сметки зад себе. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|O'Neill|1944}} Тесла заминувал до паркот секој ден за да ги нахрани гулабите. Тој почнал да ги храни на прозорецот од неговата хотелска соба и ги доел повредените птици да имм се врати нивното здравје. {{Sfn|O'Neill|1944}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.org/about.html|title=About Nikola Tesla|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525133151/http://www.teslasociety.org/about.html|archive-date=25 May 2012|accessdate=5 July 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_poevis.html|title=Tesla Life and Legacy&nbsp;– Poet and Visionary|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20120708101441/http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_poevis.html|archive-date=8 July 2012|accessdate=5 July 2012}}</ref> Тој изјавил и дека секојдневно го посетувал извесен повреден бел гулаб. Тој потрошил над 2.000 долари (37,570 денешни американски долари) да се грижи за птицата, вклучително и уред кој го изградил за удобно да ја поддржува додека ѝ заздравуваат скршеното крило и ногата. {{Sfn|Seifer|2001}} Тесла изјавил:<blockquote>Со години хранам гулаби, илјадници од нив. Но, имаше една, прекрасна птица, чисто бела со светло сиви врвови на крилјата; таа беше различна. Таа беше женско. Требаше само да посакам и да и се јавам и таа ќе долета кај мене. Го сакав тој гулаб како што мажот сака жена, и таа ме сакаше мене. Сè додека ја имав, имаше цел во мојот живот<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.org/about.html|title=About Nikola Tesla|publisher=Tesla Society of USA and Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525133151/http://www.teslasociety.org/about.html|archive-date=25 May 2012|access-date=5 July 2012|url-status=dead}}</ref></blockquote> Неплатените сметки на Тесла, како и поплаките за нередот што го правиле гулабите, довеле до негово иселување од Сент Реџис во 1923 година. Тој, исто така, бил принуден да го напушти хотелот Пенсилванија во 1930 година и гувернерот на хотелот Клинтон во 1934 година. {{Sfn|O'Neill|1944}} Во еден момент изнајмувал соби и во хотелот Маргуери. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} Тесла се преселил во хотелот Њујоркер во 1934 година. Во тоа време Westinghouse Electric & Manufacturing Company започнала да му плаќа 125 долари (2,940 американски денешни долари) месечно покрај плаќањето на киријата. Сметките за тоа како дошло до ова се разликуваат. Неколку извори тврдат дека Вестингхаус бил загрижен, или можеби предупреден, за потенцијалниот лош публицитет што произлегува од сиромашните услови во кои живеел нивниот поранешен пронаоѓач. {{Sfn|Jonnes|2004}} <ref name="Cheney 1999"/><ref name="Seifer435">{{Harvnb|Seifer|2001}}</ref> {{Sfn|Carlson|2013}} Плаќањето е опишано како „консултантска такса“ за да се надмине одбивноста на Тесла да прифаќа добротворни цели. Биографот на Тесла, Марк Сејфер, ги опишал исплатите на Вестингхаус како еден вид „''неодредена населба''“.<ref name="Seifer435" /> === Роденденски прес-конференции === [[Податотека:Nikola_Tesla_on_Time_Magazine_1931.jpg|мини|Тесла на магазинот <nowiki><i id="mwBi8">Тајм</i></nowiki> го одбележува неговиот 75-ти роденден]] Во 1931 година, младиот новинар со кој Тесла се спријателил, Кенет М. Свези, организирал прослава за 75-тиот роденден на пронаоѓачот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.davidjkent-writer.com/2012/07/10/happy-birthday-nikola-tesla-a-scientific-rock-star-is-born/|title=Happy Birthday, Nikola Tesla – A Scientific Rock Star is Born|last=Kent|first=David J.|date=10 July 2012|work=Science Traveler|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126221049/http://www.davidjkent-writer.com/2012/07/10/happy-birthday-nikola-tesla-a-scientific-rock-star-is-born/|archive-date=26 January 2019|accessdate=26 January 2019}}</ref> Тесла добил честитки од личности во науката и инженерството како [[Алберт Ајнштајн]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/time.jpg|title=Time front cover, Vol XVIII, No. 3|date=20 July 1931|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707163714/http://www.teslasociety.com/time.jpg|archive-date=7 July 2018|accessdate=10 September 2012}}</ref> и тој исто така бил прикажан на насловната страница на магазинот <nowiki><i id="mwBjw">Тајм</i></nowiki>.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2 July 2012}}</ref> Насловот на насловната страница „''Целиот свет е неговата моќна куќа''“ го истакнал неговиот придонес во производството на електрична енергија. Забавата поминала толку добро што Тесла ја направил како годишен настан, прилика каде што ќе стави голема храна и пијалаци - со јадења од негова сопствена креација. Тој го поканил печатот со цел да ги види неговите пронајдоци и да слуша приказни за неговите минати подвизи, гледишта за актуелните настани, а понекогаш и збунувачки тврдења. {{Sfn|Cheney|2001}} {{Sfn|Carlson|2013}} [[Податотека:Teslathoughtcamera.jpeg|мини|Претставување во весникот на мисловната камера што Тесла ја опишал на неговата роденденска забава во 1933 година]] На забавата во 1932 година, Тесла тврдел дека измислил мотор што ќе работи преку [[космичко зрачење]]. {{Sfn|Carlson|2013}} Во 1933 година, на 77-годишна возраст, Тесла им кажал на новинарите на настанот дека, по 35 години работа, бил на работ да произведе доказ за нова форма на енергија. Тој тврдел дека тоа е теорија за енергија која е „''насилно спротивставена''“ на Ајнштајновата физика и може да се прислушува со апарат кој би бил евтин за работа и трае 500 години. Тој, исто така, им пренел на новинарите дека работи на начин за пренос на индивидуализирани приватни радио бранови должини, работи на откритија во [[металургија]]та и развива начин за фотографирање на [[мрежница]]та за снимање на мислите. На настанот во 1934 година, Тесла им кажал на новинарите дека дизајнирал [[Оружје за масовно уништување|супероружје]] за кое тврдел дека ќе стави крај на војната.<ref name="seifer1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bibliotecapleyades.net/tesla/esp_tesla_2.htm|title=Tesla's "Death Ray" Machine|last=Seifer|first=Marc|publisher=bibliotecapleyades.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20060624171605/http://www.bibliotecapleyades.net/tesla/esp_tesla_2.htm|archive-date=24 June 2006|accessdate=4 July 2012}}</ref> Тој го нарекол „телесила“, но обично го нарекувале неговиот смртен зрак. Во 1940 година, ''[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]'' дал опсег на смртниот зрак од 400 километри, со очекувана цена за развој од 2 милиони американски долари (еквивалент на 44 милиони американски долари во 2024 година).<ref name="pmnyt1940">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.popularmechanics.com/science/energy/a44197280/did-the-us-government-steal-nikola-teslas-research/|title=Did the U.S. Government Really Steal Nikola Tesla's Research Papers?|last=Coulon|first=Jessica|date=14 June 2023|work=[[Popular Mechanics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626231358/https://www.popularmechanics.com/science/energy/a44197280/did-the-us-government-steal-nikola-teslas-research/|archive-date=26 June 2023|accessdate=26 June 2023}}</ref> Тесла го опишал како одбранбено оружје што ќе се постави по должината на границата на една земја и ќе се употреби против напад на копнена пешадија или авиони. Тесла никогаш не открил детални планови за тоа како функционирало оружјето за време на неговиот живот, но во 1984 година плановите се појавиле во архивата на [[Музеј на Никола Тесла|музејот „Никола Тесла“]] во [[Белград]]. {{Sfn|Carlson|2013}} Расправата, ''Новата уметност на проектирање на концентрирана недисперзивна енергија преку природните медиуми'', опишала отворена вакуумска цевка со подлошка на гас што им овозможува на честичките да излезат, метод за полнење на волфрам или жива на милиони волти и нивно насочување во струи (преку [[Електростатика|електростатско]] одбивање). {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Seifer|1998}} Тесла се обидел да го привлече интересот на [[Министерство за одбрана на Соединетите Американски Држави|американското воено одделение]], Обединетото Кралство, Советскиот Сојуз и Југославија за уредот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bibliotecapleyades.net/tesla/esp_tesla_2.htm|title=Tesla's "death ray" machine|last=Seifer|first=Marc J.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060624171605/http://www.bibliotecapleyades.net/tesla/esp_tesla_2.htm|archive-date=24 June 2006|accessdate=5 September 2012}}</ref> Во 1935 година, на неговата 79-та роденденска забава, Тесла обработил многу теми. Тој тврдел дека го открил космичкиот зрак во 1896 година и измислил начин за производство на директна струја со индукција, и направил многу тврдења за неговиот механички осцилатор. Опишувајќи го уредот (кој очекувал дека ќе му заработи 100 милиони долари во рок од две години) тој им кажал на новинарите дека верзијата на неговиот осцилатор предизвикала земјотрес во неговата лабораторија на улицата Источен Хјустон 46 и соседните улици во Долен Менхетен во 1898 година. Тој продолжил да им кажува на новинарите дека неговиот осцилатор може да го уништи Емпајер Стејт Билдинг со 2,3 кг воздушен притисок. Тој, исто така, предложил користење на неговите осцилатори за пренос на вибрации во земјата. Тој тврдел дека ќе работи на кое било растојание и може да се користи за комуникација или лоцирање на подземни минерални наоѓалишта, техника што ја нарекол „телегеодинамика“. Во 1937 година, на неговиот настан Grand Ballroom of Hotel New Yorker, Тесла го добил Орденот на Белиот Лав од чехословачкиот амбасадор и медал од југословенскиот амбасадор. На прашања во врска со смртниот зрак, Тесла изјавил: „''Но, тоа не е експеримент&nbsp;... Го изградив, демонстрирав и користев. Ќе помине само малку време пред да можам да му го дадам на светот''.“ {{Sfn|Carlson|2013}} == Смрт == [[Податотека:Room3327HotelNewYorker.jpg|алт=Room 3327 of the Hotel New Yorker, where Tesla died|мини| Соба 3327 во хотелот Њујоркер, каде што починал Тесла]] [[Податотека:Aug09_TeslaPlaque.jpg|мини|Комеморативна плоча, хотел Њујоркер]] Есента 1937 година, на 81-годишна возраст, една ноќ по полноќ, Тесла го напуштил хотелот Њујоркер за да го направи своето редовно патување до катедралата и библиотеката за да ги нахрани гулабите. Додека преминувал улица на неколку блока од хотелот, Тесла бил удрен од такси возило во движење и бил фрлен на земја. Во несреќата, неговиот грб бил сериозно повреден, а три ребра му биле скршени. Целосниот обем на неговите повреди никогаш не бил познат; Тесла одбил да се консултира со лекар, што е речиси доживотен обичај и никогаш не се опоравил целосно. {{Sfn|O'Neill|1944}} {{Sfn|Carlson|2013}} На 7 јануари 1943 година, на 86-годишна возраст, Тесла починал сам во соба 3327 во хотелот Њујоркер. Неговото тело го пронашла собарката Алис Монаган кога влегла во собата на Тесла, игнорирајќи го знакот „''не вознемирувај''“ што Тесла го ставил на неговата врата два дена претходно. Помошникот лекарски преглед Х.В. Вембли го прегледал телото и пресудил дека причината за смртта била коронарна тромбоза (вид на срцев удар). Два дена подоцна[[Федерално истражно биро|, Федералното истражно биро]] му наредил на Канцеларијата за чување на имот на странците, да ги одземе работите на Тесла. Џон Г. Трамп, професор на Масачусетскиот технолошки универзитет и познат електро инженер кој служел како технички помошник на Националниот комитет за истражување на одбраната, бил повикан да ги анализира предметите на Тесла. По тридневна истрага, извештајот на Трамп заклучил дека нема ништо што би претставувало опасност во непријателски раце, наведувајќи:<blockquote>Неговите мисли и напори [на Тесла] во текот на најмалку 15 години беа првенствено од шпекулативен, филозофски и донекаде промотивен карактер, честопати поврзани со производството и безжичниот пренос на енергија; но не вклучуваше нови, издржани, изводливи принципи или методи за остварување на такви резултати<ref name="autogeneratedll">{{cite web|url=https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_mispapers.html|title=The Missing Papers|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20010124064300/https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_mispapers.html|archive-date=24 January 2001|access-date=5 July 2012|url-status=live}}</ref></blockquote>Во кутија за која се смета дека содржи дел од „зракот на смртта“ на Тесла, Трамп пронашол 45-годишна повеќедекадна кутија.<ref>{{Harvnb|Childress|1993}}</ref> На 10 јануари 1943 година, градоначалникот на Њујорк, Фиорело Ла Гвардија, во живо преку радиото WNYC прочитал пофалница напишана од словенечко-американскиот автор Луј Адамич, додека во позадина се свиреле виолинските парчиња „Аве Марија“ и „[[Тамо далеко]]“. На 12 јануари, две илјади луѓе присуствувале на државниот погреб на Тесла во катедралата Свети Јован Божествениот на Менхетен. По погребот, телото на Тесла било однесено на гробиштата Фернклиф во Ардсли, Њујорк, каде подоцна било кремирано. Следниот ден, втора богослужба била извршена од истакнати свештеници во капелата Троица (денешна српска православна катедрала „Свети Сава“) во Њујорк. == Личен живот и карактер == [[Податотека:N.Tesla.JPG|алт=Photograph of Nikola Tesla, a slender, moustachioed man with a thin face and pointed chin.|мини| Никола Тесла, {{Околу|1896}}]] Тесла бил доживотен ерген, кој еднаш објаснил дека неговата целомудреност е многу корисна за неговите научни способности. {{Sfn|Cheney|2001}} Тесла избрал никогаш да не продолжи или да се вклучи во какви било познати врски, наместо да ја најде сета стимулација што му била потребна во својата работа. Тесла бил асоцијален и склон да се изолира во својата работа. {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} <ref>{{Наведена книга|title=AC/DC: The Savage Tale of the First Standards War|last=McNichol|first=Tom|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=978-1-118-04702-6|pages=163–64|quote=Tesla's peculiar nature made him a solitary man, a loner in a field that was becoming so complex that it demanded collaboration.}}</ref> Меѓутоа, кога тој навистина се вклучил во општествениот живот, многу луѓе зборувале многу позитивно и со восхит за Тесла. Роберт Андервуд Џонсон го опишал како постигнување „''извонредна сладост, искреност, скромност, префинетост, дарежливост и сила''“. {{Sfn|Seifer|2001}} Неговата секретарка, Дороти Скерит, напишала: „''неговата генијална насмевка и благородност на носење секогаш ги означувале џентлменските карактеристики кои биле толку вкоренети во неговата душа''“. {{Sfn|O'Neill|1944}} Пријателот на Тесла, Џулијан Хоторн, напишал: „''Ретко сум сретнал научник или инженер кој исто така бил поет, филозоф, благодарник на убавата музика, лингвист и познавач на храна и пијалаци''“. {{Sfn|Cheney|2001}} Тесла бил добар пријател со Френсис Мерион Крафорд, Роберт Андервуд Џонсон,<ref name="teslasociety1" /> Стенфорд Вајт,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/stanford.htm|title=Stanford White|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128204919/http://teslasociety.com/stanford.htm|archive-date=28 November 2010|accessdate=4 July 2012}}</ref> Фриц Ловенштајн, Џорџ Шерф и Кенет Свези.<ref>{{Наведување|first=Kenneth M.|last=Swezey|title=Papers 1891–1982|volume=47|url=http://americanhistory.si.edu/archives/d8047.htm|publisher=National Museum of American History|access-date=4 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120505004025/http://americanhistory.si.edu/archives/d8047.htm|archivedate=5 May 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/posterbook.htm|title=Tribute to Nikola Tesla|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613113120/http://teslasociety.com/posterbook.htm|archive-date=13 June 2011|accessdate=4 July 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/warden.htm|title=Nikola Tesla at Wardenclyffe|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129042338/http://teslasociety.com/warden.htm|archive-date=29 November 2010|accessdate=4 July 2012}}</ref> Во средни години, Тесла станал близок пријател со [[Марк Твен]]; тие поминувале многу време заедно во неговата лабораторија и на други места.<ref name="teslasociety1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/famousfriends.htm|title=Famous Friends|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128190309/http://teslasociety.com/famousfriends.htm|archive-date=28 November 2010|accessdate=4 July 2012}}</ref> Твен особено го опишал изумот на индукциски мотори на Тесла како „''највредниот патент од телефонот''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19503846|title=Nikola Tesla: The patron saint of geeks?|date=10 September 2012|work=News Magazine|access-date=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910191948/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-19503846|archive-date=10 September 2012|publisher=BBC}}</ref> На забавата организирана од глумицата [[Сара Бернар]] во 1896 година, Тесла го запознал индискиот хинду монах Свами Вивекананда. Вивекананда подоцна напишал дека Тесла рекол дека може математички да ја прикаже врската помеѓу материјата и енергијата, нешто што Вивекананда се надевал дека ќе даде научна основа на ведантската космологија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=30PeCQAAQBAJ&q=tesla+Vivekananda&pg=PT24|title=Swami Vivekananda: A Contemporary Reader edited by Makarand R. Paranjape|last=Paranjape|first=Makarand R.|date=12 June 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-44636-1|access-date=4 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124315/https://books.google.com/books?id=30PeCQAAQBAJ&q=tesla+Vivekananda&pg=PT24#v=snippet&q=tesla%20Vivekananda&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref> Средбата со Свами Вивекананда го поттикнало интересот на Тесла за источната наука, што довело до тоа Тесла да ја проучува хиндуската и ведската филозофија неколку години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.teslasociety.com/tesla_and_swami.htm|title=Nikola Tesla and Swami Vivekananda|work=www.teslasociety.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220143353/https://www.teslasociety.com/tesla_and_swami.htm|archive-date=20 December 2022|accessdate=20 December 2022}}</ref> Тесла подоцна напишал статија со наслов „''Најголемото достигнување на човекот''“ користејќи ги санскритските термини [[акаша]] и прана за да ја опише врската помеѓу материјата и енергијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scienceandnonduality.com/article/the-influence-vedic-philosophy-had-on-nikola-teslas-idea-of-free-energy|title=The Influence Vedic Philosophy Had on Nikola Tesla's Idea of Free Energy – SAND|work=The Influence Vedic Philosophy Had on Nikola Tesla’s Idea of Free Energy – SAND|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220143355/https://www.scienceandnonduality.com/article/the-influence-vedic-philosophy-had-on-nikola-teslas-idea-of-free-energy|archive-date=20 December 2022|accessdate=20 December 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dokumen.tips/documents/tesla-1930-mans-greatest-achievementpdf.html|title=(PDF) Tesla (1930)-Man's Greatest Achievement.pdf|work=dokumen.tips|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220143359/https://dokumen.tips/documents/tesla-1930-mans-greatest-achievementpdf.html|archive-date=20 December 2022|accessdate=20 December 2022}}</ref> Во доцните 1920-ти, Тесла се спријателил со Џорџ Силвестер Виерек, поет, писател, мистик, а подоцна и [[Националсоцијализам|нацистички]] пропагандист. Тесла повремено присуствувал на вечерите што ги одржувале Виерек и неговата сопруга.<ref>{{Наведена книга|title=Tesla: Master of Lightning|last=Cheney|first=Margaret|last2=Uth|first2=Robert|date=2001|publisher=Barnes & Noble Books|page=137}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=George Sylvester Viereck: Poet and Propagandist|last=Johnson|first=Neil M.|publisher=Neil M. Johnson}}</ref> Тесла понекогаш можел да биде груб и отворено да изрази згрозеност кон луѓето со прекумерна тежина, како на пример кога отпуштил секретарка поради нејзината тежина. {{Sfn|Cheney|2001}} Тој ја критикувал и облеката; Тесла во неколку наврати упатил на подредената да си оди дома и да и го смени фустанот. {{Sfn|Cheney|2001}} Кога [[Томас Алва Едисон|Томас Едисон]] починал во 1931 година, Тесла го дал единственото негативно мислење за ''[[The New York Times]]'' за животот на Едисон:<blockquote>Тој немаше никакво хоби, не се грижеше за никаков вид на забава и живееше целосно непочитувајќи ги најелементарните правила за хигиена... Неговиот метод беше неефикасен во крајност, бидејќи мораше да се покрие огромна основа за да се добие нешто воопшто, освен ако не се вмеша слепа шанса и, на почетокот. Бев речиси жален сведок на неговите постапки, знаејќи дека само малку теорија и пресметка би му заштедиле 90 проценти од трудот. Но, тој имаше вистински презир кон учењето книги и математичкото знаење, препуштајќи се целосно на инстинктот на својот пронаоѓач и практичното американско чувство.<ref name="lifeEdison">{{cite book|title=Thomas Edison: Life of an Electrifying Man|last=Biographiq|publisher=Filiquarian Publishing, LLC.|year=2008|isbn=978-1-59986-216-3|page=23}}</ref><ref name="Edisonobit">{{cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1931/10/19/issue.html|title=Tesla says Edison was an empiricist|author=<!--not stated-->|date=19 October 1931|work=New York Times|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124240/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1931/10/19/issue.html|archive-date=23 March 2024|page=27|ref=none|url-status=live}}</ref></blockquote>Тесла станал вегетаријанец во неговите подоцнежни години, живеејќи само од млеко, леб, мед и сокови од зеленчук.<ref name="seifer1"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.technologyreview.com/1997/11/01/237150/reconciling-the-visionary-with-the-inventor/|title=Reconciling the Visionary with the Inventor Wizard: The Life and Times of Nikola Tesla|last=Gitelman|first=Lisa|date=1 November 1997|publisher=technology review (MIT)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922054715/https://www.technologyreview.com/1997/11/01/237150/reconciling-the-visionary-with-the-inventor/|archive-date=22 September 2020|accessdate=3 June 2012}}</ref> == Ставови и верувања == [[Податотека:Nikola_Tesla_by_Sarony_c1885-crop.png|мини|Никола Тесла {{Околу}} 1885 година]] === За експерименталната и теоретската физика === Тесла не се согласувал со теоријата дека атомите се составени од помали субатомски честички, наведувајќи дека не постои такво нешто како електрон што создава електричен полнеж. Тој верувал дека доколку воопшто постојат електрони, тие се некоја четврта состојба на материјата или „под-атом“ што може да постои само во експериментален вакуум и дека тие немаат никаква врска со електричната енергија. Тесла верувал дека атомите се непроменливи - тие не можат да ја променат состојбата или да се разделат на кој било начин. Тој верувал во концептот од 19 век за сеопфатен етер кој пренесува електрична енергија. Тесла бил генерално антагонист кон теориите за претворање на материјата во енергија. {{Sfn|O'Neill|1944}} Тој исто така ја критикувал [[Теорија за релативноста|теоријата на релативноста]] на Ајнштајн, велејќи:<blockquote>Сметам дека просторот не може да се закриви, од едноставна причина што не може да нема својства. Може да се каже дека Бог има својства. Тој нема, туку само атрибути и тоа се наша сопствена изработка. За својствата можеме да зборуваме само кога се занимаваме со материја која го исполнува просторот. Да се ​​каже дека во присуство на големи тела просторот станува закривен е еквивалентно на изјавата дека нешто не може да дејствува на ништо. </blockquote>Во 1935 година тој ја опишал релативноста како „''просјак завиткан во виолетово, кого неуките го земаат за крал“'' и изјавил дека неговите сопствени експерименти ја измериле брзината на космичките зраци од [[Арктур]] како педесет пати поголема од брзината на светлината.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://teslaresearch.jimdofree.com/articles-interviews/tesla-79-promises-to-transmit-force-new-york-times-july-11-1935/|title=Tesla, 79, Promises to Transmit Force|work=Open Tesla Research|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701054231/https://teslaresearch.jimdofree.com/articles-interviews/tesla-79-promises-to-transmit-force-new-york-times-july-11-1935/|archive-date=1 July 2022|accessdate=6 July 2022}}</ref> Тесла тврдел дека развил свој физички принцип во однос на материјата и енергијата на кои почнал да работи во 1892 година, {{Sfn|O'Neill|1944}} и во 1937 година, на 81-годишна возраст, во писмо тврдел дека ја завршил „''динамичната теорија на гравитацијата''“ дека „''[би] ставил крај на неактивните шпекулации и лажни концепции, како онаа за закривениот простор''“. Тој изјавил дека теоријата е „разработена во сите детали“ и дека се надева дека наскоро ќе му ја даде на светот. Понатамошно разјаснување на неговата теорија никогаш не било пронајдено во неговите дела. {{Sfn|Cheney|2001}} === За општеството === Тесла нашироко се смета од страна на неговите биографи дека бил [[Хуманизам|хуманист]] во филозофскиот поглед. {{Sfn|Jonnes|2004}} <ref>{{Наведена книга|title=Innovation: The Lessons of Nikola Tesla|last=Belohlavek|first=Peter|last2=Wagner|first2=John W|publisher=Blue Eagle|year=2008|isbn=978-987-651-009-7|page=43|quote=This was Tesla: a scientist, philosopher, humanist, and ethical man of the world in the truest sense.}}</ref> Ова не го спречило Тесла, како и многумина од неговиот период, да стане поборник на наметнатата селективна верзија на [[евгеника]]та. Тесла изразил верување дека човечкото „''сожалување''“ дошло да се меша во природното „''немилосрдно функционирање на природата''“. Иако неговата аргументација не зависела од концептот на „''мајсторска раса''“ или од вродената супериорност на една личност над друга, тој се залагал за евгеника. Во едно интервју од 1937 година, тој изјавил:<blockquote>новото чувство на сожалување на човекот почна да се меша во немилосрдното функционирање на природата. Единствениот метод компатибилен со нашите поими за цивилизацијата и трката е да го спречиме размножувањето на непогодните со стерилизација и намерно водење на инстинктот за парење... Трендот на мислење кај евгенистите е дека мораме да го отежнеме бракот. Секако, на никој што не е посакуван родител не треба да му се дозволи да произведува потомство. За еден век од сега, на нормален човек нема повеќе да му падне на памет да се пари со евгенитско неподобна личност отколку да се омажи за вообичаен криминалец.<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/tesla/res/res_art11.html|title=A Machine to End War|date=February 1937|publisher=Public Broadcasting Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120214740/https://www.pbs.org/tesla/res/res_art11.html|archive-date=20 January 2022|access-date=23 November 2010|url-status=live}}</ref></blockquote>Во 1926 година, Тесла ги коментирал лошите страни на општествената послушност на жените и борбата на жените за [[родова еднаквост]], и посочил дека иднината на човештвото ќе биде управувана од „Кралицата Пчели“. Тој верувал дека жените во иднина ќе станат доминантен пол. Тесла дал предвидувања за релевантните прашања на опкружувањето по Првата светска војна во печатена статија со наслов „''Науката и откритието се големите сили што ќе доведат до завршување на војната''“ (20 декември 1914 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rastko.rs/rastko/delo/10832|title=Science and Discovery are the great Forces which will lead to the Consummation of the War|last=Tesla|first=Nikola|publisher=Rastko|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402053438/http://www.rastko.rs/rastko/delo/10832|archive-date=2 April 2015|accessdate=17 July 2012}}</ref> Тесла верувал дека [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] не е лек за времето во кое живеел ниту е решение за проблемите.<ref name="tesla1"/> === За религијата === Тесла бил воспитан како [[Православна црква|православен христијанин]]. Подоцна во животот тој не се сметал себеси за „''верник во православна смисла''“, и изјавил дека се спротивставува на религиозниот фанатизам: „''Будизмот и христијанството се најголемите религии и по број на ученици и по важност''“.<ref name="Viereck1937">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/res/res_art11.html|title=A Machine to End War|last=Tesla|first=Nikola|date=February 1937|editor-last=George Sylvester Viereck|publisher=PBS.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120214740/https://www.pbs.org/tesla/res/res_art11.html|archive-date=20 January 2022|accessdate=27 July 2012}}</ref> Тој исто така изјавил „''За мене, универзумот е едноставно голема машина која никогаш не настанала и никогаш нема да заврши''“ и „''она што ние го нарекуваме „душа“ или „дух“, не е ништо повеќе од збир на функциите на телото. Кога ова функционирање ќе престане, „душата“ или „духот“ престануваат исто така''“.<ref name="Viereck1937" /> == Литературни дела == Тесла напишал голем број книги и статии за списанија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/bibliography.htm|title=Nikola Tesla Bibliography|publisher=21st Century Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927044514/http://www.tfcbooks.com/tesla/bibliography.htm|archive-date=27 September 2015|accessdate=21 April 2011}}</ref> Меѓу неговите книги се ''Моите пронајдоци: Автобиографијата на Никола Тесла'', составена и уредена од Бен Џонстон во 1983 година од серија на написи во списанието од 1919 година на Тесла кои биле повторно објавени во 1977 година; ''Фантастичните пронајдоци на Никола Тесла'' (1993), составени и уредени од Дејвид Хачер Чајлдрес; и ''Белешките на Тесла''. Голем дел од белешките на Тесла се бесплатно достапни на интернет,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/contents.htm|title=Selected Tesla writings|work=Nikola Tesla Information Resource|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130031901/http://tfcbooks.com/tesla/contents.htm|archive-date=30 January 2009|accessdate=15 March 2008}}</ref> вклучувајќи ја и статијата „''Проблемот на зголемување на човечката енергија''“, објавена во ''списанието The Century'' во 1900 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/1900-06-00.htm|title=THE PROBLEM OF INCREASING HUMAN ENERGY|publisher=Twenty-First Century Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120001402/http://www.tfcbooks.com/tesla/1900-06-00.htm|archive-date=20 November 2019|accessdate=21 April 2011}}</ref> и статијата „''Експерименти со алтернативни струи на висок потенцијал и висока фреквенција''“, објавена во неговата книга ''Пронајдоци, истражувања и пишувања''.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.gutenberg.org/files/13476/13476-h/13476-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook, Experiments with Alternate Currents of High Potential and High Frequency, by Nikola Tesla|last=Tesla|first=Nikola|publisher=[[Project Gutenberg]]|access-date=21 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916122641/http://www.gutenberg.org/files/13476/13476-h/13476-h.htm|archive-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/1892-02-03.htm|title=EXPERIMENTS WITH ALTERNATE CURRENTS OF HIGH POTENTIAL AND HIGH FREQUENCY|last=Tesla|first=Nikola|publisher=Twenty-First Century Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919045738/http://www.tfcbooks.com/tesla/1892-02-03.htm|archive-date=19 September 2015|accessdate=21 April 2011}}</ref> == Наследство и почести == [[Податотека:Urn_with_Teslas_ashes.jpg|мини| Позлатена урна со пепелта на Тесла, во неговиот омилен геометриски објект, [[сфера]] ([[Музеј на Никола Тесла]], Белград)]] Во 1952 година, по притисокот од внукот на Тесла, влијателниот југословенски политичар Сава Косановиќ, целиот имот на Тесла бил испратен во Белград во 80 багажници означени со Н.Т. Во 1957 година, секретарката на Косановиќ, Шарлота Музар, ја пренела пепелта на Тесла од САД во Белград.<ref>{{cite web|url=http://www.tesla-museum.org/meni_en/muzej/3.htm|title=Urn with Tesla's ashes|publisher=Tesla Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825230422/http://www.tesla-museum.org/meni_en/muzej/3.htm|archive-date=25 August 2012|access-date=16 September 2012|url-status=dead}}</ref>. Пепелта е изложена во позлатена сфера на мермерен постамент во музејот Никола Тесла. Архивата на Никола Тесла се состои од над 160.000 оригинални документи и е вклучена во програмата „Меморија на светот“ на УНЕСКО.<ref>{{Cite news|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/nikola-teslas-archive|title=Nikola Tesla's Archive|access-date=2024-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203015718/https://www.unesco.org/en/memory-world/nikola-teslas-archive|archive-date=2024-12-03|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tesla-museum.org/en/legacy/archive/|title=Archive – Nikola Tesla Museum|language=en-US|access-date=2024-12-24}}</ref> Тесла добил околу 300 патенти ширум светот за неговите пронајдоци.<ref name="sarboh">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tesla-symp06.org/papers/Tesla-Symp06_Sarboh.pdf|title=Nikola Tesla's Patents|last=Šarboh|first=Snežana|date=18–20 October 2006|work=Sixth International Symposium Nikola Tesla|location=Belgrade, Serbia|page=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030134331/http://www.tesla-symp06.org/papers/Tesla-Symp06_Sarboh.pdf|archive-date=30 October 2007|accessdate=8 October 2010|ref=sarbo}}</ref> Некои од патентите на Тесла не се евидентирани, а различни извори откриле некои кои лежеле скриени во архивите за патенти. Постојат минимум 278 познати патенти издадени на Тесла во 26 земји. Многу од патентите на Тесла биле во Соединетите Американски Држави, Велика Британија и Канада, но многу други патенти биле одобрени во земјите ширум светот. {{Sfn|Cheney|2001}} Многу пронајдоци развиени од Тесла не биле ставени под заштита на патент. == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Цитати == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Burgan |first=Michael |title=Nikola Tesla: Inventor, Electrical Engineer |year=2009 |publisher=[[Capstone Publishers|Capstone]] |location=Mankato, Minnesota |isbn=978-0-7565-4086-9 |url=https://books.google.com/books?id=PW06qF-dj2IC }} * {{cite book|last=Carlson|first=W. Bernard|title=Tesla: Inventor of the Electrical Age|url=https://books.google.com/books?id=5I5c9j8BEn4C|year=2013|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-4655-9|access-date=2 June 2015|archive-date=5 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805044626/https://books.google.com/books?id=5I5c9j8BEn4C|url-status=live}} * {{cite book|last=Cheney|first=Margaret|title=Tesla: Man Out of Time|url=https://books.google.com/books?id=HIuK7iLO9zgC|year=2011|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-4516-7486-6|access-date=13 December 2015|archive-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124618/https://books.google.com/books?id=HIuK7iLO9zgC|url-status=live}} * {{cite book |last=Cheney |first=Margaret |title=Tesla: Man Out of Time |orig-year=1981 |url=https://books.google.com/books?id=ti2Jt7XarzMC |year=2001 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-7432-1536-7 |access-date=14 May 2020 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124620/https://books.google.com/books?id=ti2Jt7XarzMC |url-status=live }} * {{cite book |last1=Cheney |first1=Margaret |last2=Uth |first2=Robert |last3=Glenn |first3=Jim |title=Tesla, Master of Lightning |year=1999 |publisher=[[Barnes & Noble Books]] |isbn=978-0-7607-1005-0 |url=https://books.google.com/books?id=3W6_h6XG6VAC |access-date=21 June 2015 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124632/https://books.google.com/books?id=3W6_h6XG6VAC |url-status=live }} * {{cite book |last1=Cooper |first1=Christopher |title=The truth about Tesla : the myth of the lone genius in the history of innovation |date=2015 |location=New York |isbn=978-1-63106-030-4 |publisher=Race Point Publishing}} * {{cite book|last=Dommermuth-Costa|first=Carol|title=Nikola Tesla: A Spark of Genius|url=https://books.google.com/books?id=kFFWipanqsoC|year=1994|publisher=[[Twenty-First Century Books]]|isbn=978-0-8225-4920-8|access-date=13 December 2015|archive-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125136/https://books.google.com/books?id=kFFWipanqsoC|url-status=live}} * {{cite book |last=Jonnes |first=Jill |title=Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World |year=2004 |publisher=[[Random House]] Trade Paperbacks |isbn=978-0-375-75884-3 |url=https://books.google.com/books?id=BKX5UYWzVyQC |access-date=13 December 2015 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125210/https://books.google.com/books?id=BKX5UYWzVyQC |url-status=live }} * {{cite book|last=Klooster|first=John W.|title=Icons of Invention: The Makers of the Modern World from Gutenberg to Gates|url=https://books.google.com/books?id=WKuG-VIwID8C|year=2009|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-0-313-34743-6|access-date=13 December 2015|archive-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125138/https://books.google.com/books?id=WKuG-VIwID8C|url-status=live}} * {{cite book |last=O'Neill |first=John J. | authorlink = John Joseph O'Neill (journalist) |title=Prodigal Genius: The Life of Nikola Tesla |year=1944 |publisher=Ives Washburn |location=New York |isbn=0-914732-33-1 |url=https://www.rastko.rs/istorija/tesla/oniell-tesla.html |access-date=10 July 2024 |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203084239/https://www.rastko.rs/istorija/tesla/oniell-tesla.html |url-status=live }} (see also ''[[Prodigal Genius: The Life of Nikola Tesla]]''; also {{ISBN|1-59605-713-0}}; reprinted 2007 by Book Tree, {{ISBN|978-1-60206-743-1}}) * {{cite book |last=Pickover |first=Clifford A. |url=https://books.google.com/books?id=P0CSxB2aHMcC |title=Strange Brains and Genius: The Secret Lives Of Eccentric Scientists And Madmen |publisher=HarperCollins |year=1999 |isbn=978-0-688-16894-0 |access-date=13 December 2015 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125210/https://books.google.com/books?id=P0CSxB2aHMcC |url-status=live }} * {{cite book|last1=Petešić|first1=Ćiril|title=Genij s našeg kamenjara: život i djelo Nikole Tesle|trans-title=The genius from our rocks: life and work of Nikola Tesla|year=1976|publisher=Školske novine|location=Zagreb|language=hr|oclc=36439558}} * {{cite book |last=Seifer |first=Marc J. |title=Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius |year=2001 |publisher=Citadel |isbn=978-0-8065-1960-9 |url=https://books.google.com/books?id=h2DTNDFcC14C |access-date=13 December 2015 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125147/https://books.google.com/books?id=h2DTNDFcC14C |url-status=live }} * {{cite book|last=Seifer|first=Marc J.|title=Wizard: The Life And Times Of Nikola Tesla|url=https://books.google.com/books?id=DzMR8x_rbPgC|year=1998|publisher=Citadel|isbn=978-0-8065-3556-2|access-date=16 March 2016|archive-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125351/https://books.google.ro/books?id=DzMR8x_rbPgC&redir_esc=y|url-status=live}} * {{cite book |last=Van Riper |first=A. Bowdoin |url=https://books.google.com/books?id=ABtJPIcVtBoC |title=A Biographical Encyclopedia of Scientists and Inventors in American Film and TV since 1930 |year=2011 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-8128-0 }} * {{cite book | title = Nikola Tesla and the Graz Tech | editor-first1 = Uwe | editor-last1 = Schichler | editor-first2 = Josef W. | editor-last2 = Wohinz | first = Josef W. | last = Wohinz | chapter = Nikola Tesla: Milestones in his life | publisher = Graz University of Technology/Library and Archive | year = 2019 | doi = 10.3217/978-3-85125-687-1 | volume = 7 EN | isbn = 978-3-85125-688-8 }} {{Refend}} == Понатамошно читање == {{Library resources box|by=yes}} '''Книги''' {{Refbegin}} <!--Keep in alphabetical order by author's surname --> * Tesla, Nikola, ''[[My Inventions]],'' Parts I through V published in the ''Electrical Experimenter'' monthly magazine from February through June 1919. Part VI published October 1919. Reprint edition with introductory notes by Ben Johnson, New York: Barnes and Noble, 1982; also online at ''[http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html Lucid Cafe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202014045/http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html |date=2 February 2016 }}, [http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm et cetera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126224720/http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm |date=26 January 2016 }} as [[My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla]]'', 1919. {{ISBN|978-0-910077-00-2}} * Carlson, W. Bernard (2013). ''Tesla, Inventor of the Electrical Age''. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-6910-5776-7}} * Glenn, Jim (1994). ''The Complete Patents of Nikola Tesla''. {{ISBN|978-1-56619-266-8}} * [[Robert Lomas|Lomas, Robert]] (1999). ''[[The Man Who Invented the Twentieth Century]]: Nikola Tesla, forgotten genius of electricity''. London: Headline. {{ISBN|978-0-7472-7588-6}} * [[Thomas Commerford Martin|Martin, Thomas C. (editor)]] (1894, 1996 reprint, copyright expired), ''[[The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla]]'', includes some lectures, Montana: Kessinger. {{ISBN|978-1-56459-711-3}} * McNichol, Tom (2006). ''AC/DC The Savage Tale of the First Standards War'', Jossey-Bass. {{ISBN|978-0-7879-8267-6}} * {{cite book |last1=Peat |first1=F. David|author-link1=F. David Peat |title=[[In Search of Nikola Tesla]] |date=2002 |publisher=Ashgrove |location=Bath |isbn=978-1-85398-117-3 |edition=Revised}} * Trinkaus, George (2002). ''Tesla: The Lost Inventions'', High Voltage Press. {{ISBN|978-0-9709618-2-2}} * Valone, Thomas (2002). ''Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy''. {{ISBN|978-1-931882-04-0}} {{Refend}} '''Публикации''' {{Refbegin|40em}} * ''[[s:A New System of Alternating Current Motors and Transformers|A New System of Alternating Current Motors and Transformers]]'', American Institute of Electrical Engineers, May 1888. * ''[https://web.archive.org/web/20090130031901/http://tfcbooks.com/tesla/contents.htm Selected Tesla Writings]'', Scientific papers and articles written by Tesla and others, spanning the years 1888–1940. * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 Light Without Heat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 |date=16 March 2022 }}'', The Manufacturer and Builder, January 1892, Vol. 24 * Biography: ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 Nikola Tesla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509050052/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 |date=9 May 2006 }}'', The Century Magazine, November 1893, Vol. 47 * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 Tesla's Oscillator and Other Inventions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509050030/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 |date=9 May 2006 }}'', The Century Magazine, November 1894, Vol. 49 * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 The New Telegraphy. Recent Experiments in Telegraphy with Sparks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 |date=16 March 2022 }}'', The Century Magazine, November 1897, Vol. 55 {{Refend}} '''Списанија''' {{Refbegin|40em}} * {{cite journal|last=Pavićević |first=Aleksandra|title=From lighting to dust death, funeral and post mortem destiny of Nikola Tesla|journal=Glasnik Etnografskog instituta SANU|year=2014|volume=62|issue=2|pages=125–139|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0350-08611402125P|doi=10.2298/GEI1402125P|doi-access=free|hdl=21.15107/rcub_dais_8218|hdl-access=free| issn = 0350-0861 }} * Carlson, W. Bernard, "Inventor of dreams". ''[[Scientific American]]'', March 2005 Vol. 292 Issue 3 p.&nbsp;78(7). * Jatras, Stella L., "[http://www.thefreelibrary.com/The+genius+of+Nikola+Tesla-a0107043721 The genius of Nikola Tesla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230152239/http://www.thefreelibrary.com/The+genius+of+Nikola+Tesla-a0107043721 |date=30 December 2011 }}". ''[[The New American]]'', 28 July 2003 Vol. 19 Issue 15 p.&nbsp;9(1) * Lawren, B., "Rediscovering Tesla". ''[[Omni (magazine)|Omni]]'', March 1988, Vol. 10 Issue 6. * Rybak, James P., "Nikola Tesla: Scientific Savant". ''[[Popular Electronics]]'', 1042170X, November 1999, Vol. 16, Issue 11. * Thibault, Ghislain, "The Automatization of Nikola Tesla: Thinking Invention in the Late Nineteenth Century". ''[https://muse.jhu.edu/article/519919 Configurations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328103312/https://muse.jhu.edu/article/519919 |date=28 March 2018 }}'', Volume 21, Number 1, Winter 2013, pp.&nbsp;27–52. * [[Thomas Commerford Martin|Martin, Thomas Commerford]], "The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla", New York: The Electrical Engineer, 1894 (3rd Ed.); reprinted by Barnes & Noble, 1995 * [[Anil K. Rajvanshi]], [https://web.archive.org/web/20150109004451/http://www.ias.ac.in/resonance/Volumes/12/03/0004-0012.pdf "Nikola Tesla&nbsp;– The Creator of Electric Age"], ''Resonance'', March 2007. * Roguin, Ariel, "Historical Note: Nikola Tesla: The man behind the magnetic field unit". J. Magn. Reson. Imaging 2004;19:369–374. 2004 Wiley-Liss, Inc. * Sellon, J. L., "The impact of Nikola Tesla on the cement industry". Behrent Eng. Co., Wheat Ridge, Colorado. Cement Industry Technical Conference. 1997. XXXIX Conference Record., 1997 IEEE/PC. Page(s) 125–133. * Valentinuzzi, M.E., "Nikola Tesla: why was he so much resisted and forgotten?" Inst. de Bioingenieria, Univ. Nacional de Tucuman; Engineering in Medicine and Biology Magazine, IEEE. July/August 1998, 17:4, pp.&nbsp;74–75. * Secor, H. Winfield, "Tesla's views on Electricity and the War", Electrical Experimenter, Volume 5, Number 4 August 1917. * Florey, Glen, "Tesla and the Military". ''Engineering'' 24, 5 December 2000. * Corum, K. L., J. F. Corum, ''Nikola Tesla, Lightning Observations, and Stationary Waves''. 1994. * Corum, K. L., J. F. Corum, and A. H. Aidinejad, ''Atmospheric Fields, Tesla's Receivers and Regenerative Detectors''. 1994. * Meyl, Konstantin, H. Weidner, E. Zentgraf, T. Senkel, T. Junker, and P. Winkels, ''Experiments to proof the evidence of scalar waves Tests with a Tesla reproduction''. Institut für Gravitationsforschung (IGF), Am Heerbach 5, D-63857 Waldaschaff. * Anderson, L. I., "John Stone Stone on Nikola Tesla's Priority in Radio and Continuous Wave Radiofrequency Apparatus". [[The AWA Review]], Vol. 1, 1986, pp.&nbsp;18–41. * Anderson, L. I., "Priority in Invention of Radio, Tesla v. Marconi". Antique Wireless Association monograph, March 1980. * Marincic, A., and D. Budimir, "Tesla's contribution to radiowave propagation". Dept. of Electron. Eng., Belgrade Univ. (5th International Conference on Telecommunications in Modern Satellite, Cable and Broadcasting Service, 2001. TELSIKS 2001. pp.&nbsp;327–331 vol.1) {{Refend}} '''Видео''' {{Refbegin|40em}} <!-- This list is for videos used as factual references for the article, or for further study. The list is not for speculation about possible future documentaries. Properly sourced pop culture references should be added to the article 'Nikola Tesla in popular culture' --> * [https://www.imdb.com/title/tt0273375/ ''Nikola Tesla''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417094842/https://www.imdb.com/title/tt0273375/ |date=17 April 2019 }}&nbsp;– 1977 ten-episode TV series featuring [[Rade Serbedzija|Rade Šerbedžija]] as Tesla. * [https://www.imdb.com/title/tt0079985/ ''Tajna Nikole Tesle (The Secret of Nikola Tesla)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805211353/https://www.imdb.com/title/tt0079985/ |date=5 August 2018 }}'&nbsp;– 1980 Documentary directed by [[Krsto Papić]], featuring [[Petar Božović]] as Tesla and [[Orson Welles]] as [[J.P. Morgan]] * [https://www.pbs.org/tesla/ ''Tesla: Master of Lightning''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919070828/https://www.pbs.org/tesla/ |date=19 September 2017 }}&nbsp;– 2003 Documentary by Robert Uth, featuring [[Stacy Keach]] as the voice of Tesla. * ''[[Tesla (2016 film)|Tesla]]''&nbsp;– a 2016 documentary film by [[David Grubin]] presented on the ''[[American Experience]]'' series. * ''[[Tesla (2020 film)|Tesla]]''&nbsp;– a 2020 biographical film by [[Michael Almereyda]] presented at the [[2020 Sundance Film Festival#Premieres|2020 Sundance Film Festival]]. {{Refend}} == Надворешни врски == {{external media| float = right | video1 = [https://www.c-span.org/video/?178806-1/empires-light-edison-tesla-westinghouse ''Booknotes'' interview with Jill Jonnes on ''Empires of Light'', 26 October 2003], [[C-SPAN]]}} {{Sister project links|commons=Category:Nikola Tesla|wikt=no|n=no|v=no|s=Author:Nikola Tesla}} * [https://web.archive.org/web/20110720205507/http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm Nikola Tesla Museum] * [http://www.teslamemorialsociety.org/ Tesla memorial society by his grand-nephew William H. Terbo] * [https://web.archive.org/web/20141006164211/http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=nikola%20tesla Tesla – References in European newspapers] * [https://web.archive.org/web/20151023061338/http://teslaresearch.com/ Online archive of many of Tesla's writings, articles and published papers] * {{cite journal|author=FBI|title=Nikola Tesla|journal=Main Investigative File|publisher=FBI|url=http://www.lostartsmedia.com/images/teslafbifile.pdf|access-date=2025-04-01|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725181818/http://www.lostartsmedia.com/images/teslafbifile.pdf|url-status=dead}} * [https://teslasciencecenter.org/ Tesla Science Center at Wardenclyffe] * {{Gutenberg author |id=5067| name=Nikola Tesla}} * {{Internet Archive author |sname=Nikola Tesla}} * {{Librivox author |id=11695}} * [http://edisontechcenter.org/tesladebunked.html Debunking the Tesla Myth (opinion piece)] * [https://nautil.us/teslas-pigeon-460446 - "Tesla's pigeon"] - Amanda Gefter {{Епоними на SI-единици}} {{Атмосферски електрицитет}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тесла, Никола}} [[Категорија:Безжичен пренос на струја]] [[Категорија:Срби во Хрватска]] [[Категорија:Српски пронаоѓачи]] [[Категорија:Радиопионери]] [[Категорија:Луѓе од Карловац]] [[Категорија:Луѓе од Госпиќ]] [[Категорија:Натурализирани Американци]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Големи офицери на Орденот на Свети Сава]] [[Категорија:Носители на Орденот на Свети Сава]] [[Категорија:Носители на Големиот крст на Орденот на Свети Сава]] [[Категорија:Членови на Американското здружение за унапредување на науката]] [[Категорија:Американски пронаоѓачи]] [[Категорија:Американски електроинженери]] [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Родени во 1856 година]] [[Категорија:Никола Тесла| ]] [[Категорија:Српски физичари]] 5c1faxg6biay5uowyoordbgri7mzh3q 0 5327 5544083 5419984 2026-04-24T00:42:00Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544083 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за независната држава во [[Африка]]. За африканскиот регион со исто име видете „[[Централна Африка]]“.'' {{Infobox country |native_name=''République centrafricaine''<br />''Ködörösêse tî Bêafrîka'' |conventional_long_name =Централноафриканска Република |common_name =Централноафриканска Република |image_flag =Flag of the Central African Republic.svg |image_coat =Coat of arms of the Central African Republic.svg |image_map =Central African Republic (orthographic projection).svg |national_motto =''"Unité, Dignité, Travail"''{{spaces|2}}<small>([[француски]])<br />"Единство, гордост, работа"</small> |national_anthem={{native phrase|sg|[[La Renaissance|E Zingo]]|nolink=no}}<br/>{{native phrase|fr|La Renaissance|nolink=yes}}<br/>{{small|''Ренесанса''}}<br/> |official_languages =[[француски]]<br />[[санго (јазик)|санго]] |ethnic_groups =[[Гбајанци]] 33%<br />[[Банданци]] 27%<br />[[Манџанци]] 13%<br />[[Сарани]] 10%<br />Мбоуми 7%<br />[[Мбакани]] 4%<br />[[Јакомани]] 4%<br />други 2% |demonym =Централноафриканец |capital =[[Банги]] |latd=4|latm=22|latNS=N|longd=18|longm=35|longEW=E |largest_city =Банги |government_type =република |leader_title1 =[[Претседател на Централноафриканската Република|Претседател]] |leader_name1 =[[Франсоа Возизе]] |leader_title2 =[[Премер на Централноафриканската Република|Премиер]] |leader_name2 =[[Фостин-Аршанж Туадера]] |legislature =[[Национално собрание на Централноафриканската Република|Собрание]] |sovereignty_type =Независност |established_event1 =од [[Франција]] |established_date1 =13 август 1960 |area_km2 =622,984 |area_sq_mi =240,534 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank =43-та |area_magnitude = |percent_water =0 |population_estimate=4,422,000<ref name=unpop>{{Наведено списание|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf|title=World Population Prospects, Table A.1|version=2008 revision|format=PDF|publisher=United Nations|year=2009|accessdate=2009-03-12}}</ref> |population_estimate_year =2009 |population_estimate_rank =124-та |population_density_km2 =7.1 |population_density_sq_mi =18.4 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank =223-та |population_census =3,895,150 <!--unfpa.org--> |population_census_year =2003 |GDP_PPP=$3.641 милијарди<ref name=imf2>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=96&pr.y=12&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=626&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Central African Republic|publisher=International Monetary Fund|accessdate= 2012-04-18}}</ref> |GDP_PPP_year =2011 |GDP_PPP_per_capita =$767<ref name=imf2/> |GDP_nominal =$2.165 милијарди<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year =2011 |GDP_nominal_per_capita =$456<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank= |FSI =101.97 {{increase}} 3.5 |FSI_year =2007 |FSI_rank =10-та |FSI_category =<span style="color:#f00;">алармантно</span> |HDI_year =2011 |HDI =0.343 |HDI_rank =179-та |HDI_category =<span style="color:#e0584e;">low</span> |Gini_year = 2008 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 56.3 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{Наведена мрежна страница |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 март 2011}}</ref> |Gini_rank = |currency =[[Централноафрикански ЦФА франк|ЦФА франк]] |currency_code =XAF |time_zone =[[Западноафриканско време|WAT]] |utc_offset =+1 |time_zone_DST =н.п. |utc_offset_DST=+1 |drives_on =десно<ref>[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] Brian Lucas. August 2005. Retrieved 2009-01-28.</ref> |cctld =[[.cf]] |calling_code =236 |footnotes= }} '''Централноафриканската Република''' ({{langx|fr|République centrafricaine}}, [[санго (јазик)|санго]]: Ködörösêse' 'tî Bêafrîka), позната и само како '''Централна Африка''' или под скратеницата '''ЦАР''', е независна [[држава]] во [[Централна Африка]]. Државата се граничи со [[Чад]] на [[север]], со [[Судан]] на [[североисток]], со [[Јужен Судан]] на [[исток]], со [[ДР Конго]] и [[Република Конго]] на [[југ]] и со [[Камерун]] на [[запад]]. Централноафриканската Република има вкупна површина од 240,000&nbsp;км² и со население од околу 4.4 милиони жители, според проценките за [[2008]] година. [[Главен град]] на државата е [[Банги]], службени јазици се [[француски]]от и [[санго (јазик)|санго]] и најголема религија во земјата е [[христијанство]]то. Повеќето од територијата на ЦАР е покриена со суданско-гвинејско [[савани]]. Во северниот дел на земјата има [[сахел]]ско-[[Судан (регион)|суданска]] зона, а во јужниот дел на земјата има [[екватор]]ски [[џунгла|прашуми]]. Две третини од земјата е дел од [[басен]]от на [[река]]та [[Убанги (река)|Убанги]], која тече кон југ кон реката [[Конго (река)|Конго]]. Остатокот од земјата е дел од басенот на реката [[Шари (река)|Шари]], која тече северно кон [[езеро]]то [[Чад (езеро)|Чад]]. Бидејќи главните [[географија|географски]] одлики во земјата се реките Убанги и Шари, за време на колонијалниот период [[Франција]] ја именувала колонијата како [[Убанги-Шари]] (''Oubangui-Chari''). Убанги-Шари станала полуавтономна територија во [[1958]] година, а се стекнала со целосна независност на [[13 август]] [[1960]] година. Три децении по независноста, државата била управувана од претседатели и еден император кои или не биле демократски избрани или ја зазеле власта насилно. Локалното незадоволство било поддржано од меѓународната јавност по завршувањето на [[студена војна|Студената војна]]. == Потекло на поимот == Името на државата потекнува од местоположбата на државата. Републиката се наоѓа во [[Централна Африка]] и по тој регион е именувана државата. Централноафриканската Република понекогаш се именува и само како „Централна Африка“ или со скратеницата „ЦАР“. Пред независноста, државата била позната како колонија [[Убанги-Шари]] - двете најголеми реки во државата. == Историја == [[Податотека:Central African Republic Map.jpg|thumb|left|200px|Карта на ЦАР. Територијата на ЦАР е скоро иста со територијата на колонијална Убанги-Шари.]] {{Главна|Историја на Централноафриканската Република}} Меѓу 1000 г.п.н.е. и 1000 година, убангиски народи започнале да се населуваат источно од [[Камерун]] кон [[Судан]] и се населиле на територијата на ЦАР. За време на овој период, многу помал број бантуански народи се населиле во [[југозапад]]ниот дел на државата, како и некои судански народи по реката Убанги. Најголемиот дел од населението на ЦАР зборуваат на [[убангиски јазици]], но и на [[банту-јазици]]те. Мал дел зборуваат [[централносудански јазици]]. Во скоро време се доселиле [[Mуслимани]], претежно [[Арапи]] и [[Хаузи]]. Сè до 19 век, централноафриканските народи живееле надвор од [[Судан (регион)|суданската зона]] на [[Африка]], односно не биле во контакт со муслиманскиот свет. Така, народите биле во слаб контакт со абрахамските религии и северните економии. За време на првите декади на 19 век, муслимански трговци започнале да навлегуваат на територијата на ЦАР и одржувале специјални односи со месното население сè со цел да се одржи добра трговија во регионот. Првичниот продор на муслиманите во регионот бил релативно мирен и зависел од помошта од месното население. По [[1850]] година на територијата на државата навлегле трговци со робови со добро опремена војска. Меѓу [[1860]] и [[1910]] година, голем број од населението од источниот дел на државата било продадени како робови. === Колонијален период === [[Европа|Европскиот]] продор во ЦАР започнал во доцниот [[19 век]], за време на т.н. период [[Трка за Африка]] (Колонизација на Африка). Грофот [[Саворњан де Браза]] бил главна личност при основањето на [[Француско Конго]], чие седиште бил новооснованиот [[град]] [[Бразавил]]. Набрзо Браза испратил експедиции во регионот на реката Убанги сè со цел да се прошири француската колонијална власт во Централна Африка. Паралелно со [[Франција]] во трка за основање власт во [[Централна Африка]] биле и [[Белгија]], [[Германија]] и [[Обединетото Кралство]]. Во [[1889]] година Франција го основала [[Банги]], главниот град на новооснованата колонија [[Убанги-Шари]]. Во 1890/ 1891 година во склоп на Убанги-Шари биле додадени териториите околу реката Санга (југозападна ЦАР), регионот околу езерото [[Чад (езеро)|Чад]] и околу реката Убанги. ЦАР ги поврзувала француските колонии во [[Западна Африка]], [[Северна Африка]] и [[Источна Африка]]. === Независност === Колонијата Убанги-Шари на [[1 декември]] [[1958]] година станала автономна територија во рамките на Франција и била преименувана во „Централноафриканска Република“. Татко на нацијата и прв претседател на „Владиниот совет“ бил [[Бартелеми Боганда]], кој умрел во сомнителна авионска несреќа осум дена пред последните избори во колонијална ЦАР. На [[13 август]] ЦАР станала целосно независна држава со главeн град [[Банги]]. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Централноафриканската Република}} [[Податотека:Satellite map of the Central African Republic.png|left|200px|thumb|Сателитска снимка на ЦАР.]] Централноафриканската Република е држава без излез на [[море]]. Државата се наоѓа во средишниот дел на [[континент]]от [[Африка]], во регионот [[Централна Африка]]. Државата се граничи со [[Чад]] на север, со [[Судан]] на североисток, со [[Јужен Судан]] на исток, со [[ДР Конго]] и [[Република Конго]] на југ и со [[Камерун]] на запад. Централноафриканската Република има вкупна површина од 240,000&nbsp;км² и со население од околу 4.4 милиони жители, според проценките за 2008 година. Главен град на државата е [[Банги]]. Повеќето од територијата на државата е составена од рамни [[висорамнина|висорамнини]], поточно савани, со просечна надморска височина од 500 метри. Во југозападниот дел на државата може да се забележат [[рид]]ски предели. Северозападно од масивот Јаде се наоѓа гранитна висорамнина со надморска височина од 348 метри. Со својата површина државата е 42 најголема држава во светот. За споредба, државата по големина е слична со [[Украина]] и [[Cојузни држави во САД|американската сојузна држава]] [[Тексас]]. Поголем дел од јужната граница на државата е всушност реката [[Конго (река)|Конго]]. Во источниот дел се наоѓа реката [[Мбому (река)|Мбому]], која се спојува со реката [[Уеле (река)|Уеле]] и така се создава реката [[Убанги (река)|Убанги]]. Во западниот дел на државата се наоѓа реката [[Санга (река)|Санга]]. [[Клима]]та во ЦАР е [[тропска клима|тропска]]. Северните делови се посуви, потопли и порашливи. Североисточниот дел на земјата е [[пустина|пустински]], а јужните предели биле предмет на опустошување. == Политика == [[Податотека:Bozize.jpg|thumb|десно|150px|Претседателот на ЦАР - Франсоа Бозизе.]] {{Главна|Политика на Централноафриканската Република}} Претседател на ЦАР е [[Франсоа Бозизе]]. Со [[референдум]]от од [[5 декември]] [[2004]] година бил донесен нов [[устав]] на [[Република]]та. Повеќепартиски претседателски и парламентарни избори биле одржани во [[2005]] година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/IRIN/87ba6e292f78b0bc6dbbaeb9c2ef6bd9.htm |title=Reuters AlertNet – CENTRAL AFRICAN REPUBLIC: Poll results to be announced on 22 May, official says |publisher=Alertnet.org |date=2005-05-11 |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705230407/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/IRIN/87ba6e292f78b0bc6dbbaeb9c2ef6bd9.htm |url-status=dead }}</ref>. По изборите како победник бил прогласен Бозизе.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1067615.stm | work=BBC News | title=Timeline: Central African Republic | date=9 March 2010 | accessdate=28 April 2010}}</ref> Како и останатите француски колонии, правниот систем на државата е заснован на францускиот правен систем.<ref>{{наведени вести |title=Legal System |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2100.html |access-date=2012-08-22 |archive-date=2018-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004132418/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2100.html |url-status=dead }}</ref> Во февруари 2006 година, медиумите забележале засилено насилство во северниот дел на ЦАР.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4747772.stm | work=BBC News | title=Thousands flee new CAR 'rebels' | date=24 February 2006 | accessdate=28 April 2010}}</ref> Илјадници бегалци ги напуштиле своите домови и биле пресретнати од меѓусебните престрелки меѓу владините сили и бунтовниците. Над 7.000 луѓе пребегнале во [[Чад]]. Луѓето кои останале во државата биле жртви на систематско убивање под сомнеж дека биле соработници со бунтовниците.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4844664.stm | work=BBC News | title=Thousands flee from CAR violence | date=25 March 2006 | accessdate=28 April 2010}}</ref> Во март 2010 година, Франсоа Бозизе потпишал декрет со кој се најавиле претседателски избори за 25 април 2010 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE61O0OQ20100225 |title=Central African Republic to hold April 25 elections &#124; Top News &#124; Reuters |publisher=Af.reuters.com |date=2010-02-25 |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510030643/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE61O0OQ20100225 |url-status=dead }}</ref> Изборите првично биле одложени за 16 мај, а подоцна на неодредено време.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAWEB20100511115353/politique-elections-presidentielle-francois-bozizebozize-prend-ses-precautions.html |title=BozizĂŠ prend ses prĂŠcautions Afrique Subsaharienne, Politique |publisher=Jeuneafrique.com |date=2010-05-15 |accessdate=2010-06-27}}</ref> На крај општи избори биле одржани на 23 јануари 2011 година. И покрај сериозните проблеми при организирање на изборите,<ref>{{наведени вести | url=http://www.journal-des-elections.net/elections-rca-2011/republique_centrafricaine/2010/12/existe-t-il-un-probleme-de-tresorerie-a-la-commission-electorale-independante/ | work=Journal des Elections | title=Les problèmes de gestion à la Commission Electorale Indépendante seraient-ils un frein au bon déroulement du processus électoral? | date=20 December 2010 | accessdate=20 December 2010 | archive-date=2016-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160410133001/http://www.journal-des-elections.net/elections-rca-2011/republique_centrafricaine/2010/12/existe-t-il-un-probleme-de-tresorerie-a-la-commission-electorale-independante/ | url-status=dead }}</ref> изборите се одржале. Изборите биле делумно финансирани од [[ЕУ]], [[ООН]]. [[Национално собрание на Централноафриканската Република|Националното собрание на Републиката]] е еднодомно и е составено од 105 пратеници. Пратениците се избрани за мандат од 5 години. Актуелен премиер на ЦАР е [[Фостин-Аршанж Туадера]]. == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Централноафриканската Република}} [[Податотека:Central African Republic, administrative divisions - mk - monochrome.svg|thumb|right|250px|Карта на префектурите во ЦАР.]] ЦАР е поделена на 14 административни префектури, две економски префектури и една автономна комуна. Префектурите се поделени на 71 потпрефектура. [[Префектури во Централноафриканската Република|Префектурите во ЦАР]] се: {{div col}} * [[Баминги-Бангоран]] * [[Бас-Кото]] * [[От-Кото]] * [[От-Мбому]] * [[Кемо]] * [[Лобаје]] * [[Мамбере-Кадеј]] * [[Мбому]] * [[Нана-Мамбере]] * [[Омбела-Мпоко]] * [[Уака]] * [[Уам]] * [[Уам-Пенде]] * [[Вакага]] {{div col end}} Економските префектури се [[Нана-Гребизи]] и [[Санга-Мбаере]], а автономната комуна е [[Банги]]. == Стопанство == {{Главна|Економија на Централноафриканската Република}} Централноафриканската Република е класифицирана како една од најслабо развиените држави во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.unohrlls.org/en/ldc/related/62/ |title=UN-OHRLLS Least Developed Countries |publisher=UN Office of the High Representative for the Least Developed Countries, Landlocked Developing Countries and Small Island Developing States |accessdate=2012-08-22 |archive-date=2011-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517090756/http://www.unohrlls.org/en/ldc/related/62/ |url-status=dead }}</ref> За државата се проценува дека годишниот приход по глава по жител е 700 долари (2009 г.). Државата е слабо населена и нема излез на море. Претежно ЦАР е земјоделска држава. Поголем дел од населението се фармери и така 55% од БДП на државата е земјоделството. Земјоделството и шумарството се главни стопански гранки во државата, од кои 70% од населението се занимаваат со една од овие две индустриски гранки. Главни земјоделски производи се [[сусам]], [[пченка]], [[кикирики]], а главни извозни производи се [[памук]], [[кафе]] и [[тутун]]. Извозот на дрво е застапен со 16 % од вкупната надворешна трговија на земјата. 54% од надворешната трговија е со [[индустриски дијамант]]. == Демографија == [[Податотека:Group of Peul women in Paoua.jpg|thumb|right|200px|Фулани во ЦАР.]] {{Главна|Демографија на Централноафриканската Република}} ;Население Населението на ЦАР се зголемило за речиси четири пати од моментот на стекнувањето на независноста па сè до денес. Во 1960 година, ЦАР имала 1.232.000 жители, а според проценките на [[ООН]] за 2009 година државата има 4.422.000 жители. Проценките ги земаат предвид ефектите на зголемениот морталитет како резултат на епидемијата на [[ХИВ]], големата стапка на смртност на новороденчиња, намален природен раст и слично. Според ООН, околу 11% од населението на ЦАР на возраст од 15 до 49 години се ХИВ позитивни.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.unaids.org/en/Regions_Countries/Countries/central_african_republic.asp |title=Countries |publisher=Unaids.org |date=2008-07-29 |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2007-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212022624/http://www.unaids.org/en/Regions_Countries/Countries/central_african_republic.asp |url-status=dead }}</ref> Само 3% од населението има пристап кон [[антивирусна терапија]], а за споредба во [[Чад]] и [[ДР Конго]] процентот е 17.<ref>http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_ANN3_en.pdf</ref> Државата е составена од над 80 различни етнички групи, секој со свој засебен јазик. Најголема етничка група во државата се [[Гбајанци]]те со 33%, а потоа следуваат [[Ванданци]]те со 27%, [[Манџанци]] со 13%, [[Саранци]] со 10%, [[Мбоуми]] со 7%, [[Мбаканци]] со 4%, [[Јакуманци]] со 4%, [[Фулани]] со 3% и останати со 4%, меѓу кои и Европејци од француско потекло.<ref name="hdrstats.undp.org">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |title=CIA World Factbook Central African Republic Page |publisher=http://www.state.gov |date= |accessdate=2012-08-14 |archive-date=2019-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507211903/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |url-status=dead }}</ref> ;Религија {{bar box |title=[[Религија во Централноафриканската Република]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.htmlCIA |title=the World Factbook |accessdate=2009-05-21 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326133302/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.htmlCIA |url-status=dead }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=религија |right1=процент |float=right |bars= {{Столбен постоток|[[Христијанство]]|Red|80.3}} {{Столбен постоток|[[Доморондни религии]]|Yellow|9.6}} {{Столбен постоток|[[Ислам]]|Green|10.1}} }} Најголема религија во ЦАР е [[Христијанство]]то, каде 80.3% од населението се Христијани. Околу 9.6% од населението се следбеници на некои од локалните староседелски религии. Трета најголема религија во државата е [[Ислам]]от, каде 10.1 % од населението се Муслимани - според пописот од 2003.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.minplan-rca.org/pays |title=Ministère du Plan et de l'Economie |accessdate=2012-08-22 |archive-date=2010-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210162730/http://www.minplan-rca.org/pays |url-status=dead }}</ref> Во државата има поголем број мисионерски групи, меѓу кои [[лутеранци]], [[Баптисти]], [[Католици]] и [[Јеховини Сведоци]]. Поголем број од мисионерите се од [[САД]], [[Франција]], [[Италија]] и [[Шпанија]], но има и мисионери од [[Нигерија]], [[ДР Конго]] и останатите африкански држави. Поголем број од мисионерите ја напуштиле државата за време на конфликтот меѓу владата и бунтовниците во 2002 и 2003. Сепак во скоро време мисионерите се враќаат во државата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71292.htm |title=U.S. Department of State |publisher=State.gov |date=2005-09-20 |accessdate=2010-06-27}}</ref> == Култура == {{Главна|Култура во Централноафриканската Република}} == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == {{Портал|Централноафриканска Република}} * [[Централна Африка]] * [[Банги]] * [[Убанги-Шари]] * [[Санго (јазик)]] == Надворешни врски == {{Sister project links|Central African Republic}} ;Влада * [http://www.centrafricaine.info Central African Republic Online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130518110921/http://www.centrafricaine.info/ |date=2013-05-18 }} {{en}}/{{fr}} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/central-african-republic.html Шеф на држава и кабинет на министри] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091026201817/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/central-african-republic.html |date=2009-10-26 }} ; Општо * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1067518.stm Профил на ЦАР] на BBC * {{CIA World Factbook link|ct|Central African Republic}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/car.htm ЦАР на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080727023147/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/car.htm |date=2008-07-27 }} * {{dmoz|Regional/Africa/Central_African_Republic}} * {{wikiatlas|the Central African Republic}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CF Key Развојни прогнози за ЦАР] на [[International Futures]] * {{wikivoyage|Central African Republic}} ; Вести * [http://www.irinnews.org/Africa-Country.aspx?Country=CFA Хуманитарни вести и анализи за ЦАР] * [http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=caf Хуманитарни записи од ReliefWeb] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110128174853/http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=caf |date=2011-01-28 }} * [http://allafrica.com/centralafricanrepublic/ Вести од ЦАР] на [[AllAfrica.com]] <!--Крај на текст--> <!--Шаблони--> {{Африка}} <!--Категории--> <!--Меѓујазични врски--> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Централноафриканска Република|*]] [[Категорија:Држави во Африка]] [[Категорија:Републики]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1960 година]] 4rc1p8flhrpte0djsg2y9ut665ek13p 0 8617 5544104 5543682 2026-04-24T03:36:00Z Bjankuloski06 332 5544104 wikitext text/x-wiki {{спојување|Кралство Македонија}} {{Инфокутија Поранешна држава |native_name = |conventional_long_name = Античка Македонија |common_name = Македонија |continent = Европа |region = Средоземје |era = [[антика]] |status = |status_text = |empire = |government_type = монархија |year_start = 800-ти п.н.е. |year_end = 146 п.н.е. |year_exile_start = |year_exile_end = |event_start = [[Каран]] митски основач на [[Аргеадска династија]] |date_start = |event_end = Освоена од [[Римска Република|Римската Република]] |date_end = |event1 = [[Аминта III]] ја обединува Македонија |date_event1 = 382 п.н.е. |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event_pre = |date_pre = |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p2 = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg |s1 = |flag_s1 = Attalos I tetradrachm -241 76003063.jpg |image_s1 = Attalid Dynasty |s2 = Селевкидска Империја |flag_s2 = SeleucosCoin.jpg |s3 = Ptolemaic Kingdom |flag_s3 = Ring with engraved portrait of Ptolemy VI Philometor (3rd–2nd century BCE) - 2009.jpg |s4 = Македонија (римска провинција) |flag_s4 = Spqrstone.jpg |s5 = |flag_s5 = |image_flag = |flag = |flag_type = |image_coat = Vergina Sun WIPO.svg |symbol = |symbol_type = |image_map = Области во Античка Македонија.svg |image_map_caption = Античка Македонија |capital = [[Ајга]] до 400 п.н.е. и преместен од [[Архелај I]] во [[Пела]] |capital_exile = |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[Антички македонски јазик]] |religion = |currency = Статер (воведена валута од Филип II), подоцна римски денар |leader1 = [[Каран]] |leader2 = [[Филип II Македонски]] |leader3 = [[Александар III Македонски]] |leader4 = [[Филип V Македонски]] |year_leader1 = 808 - 778 п.н.е. |year_leader2 = 359 - 336 п.н.е. |year_leader3 = 336 - 323 п.н.е. |year_leader4 = 221 - 179 BC |title_leader = Крал |representative1 = <!--- Name of representative of head of state (eg. colonial governor)---> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!--- Years served ---> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!--- Default: "Governor"---> |deputy1 = <!--- Name of prime minister ---> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!--- Years served ---> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!--- Default: "Prime minister" ---> |legislature = |house1 = |type_house1 = |house2 = |type_house2 = |<!--- Area and population of a given year ---> |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |footnotes = }} [[Податотека:Pella House atrium.jpg|300px|мини|десно|Атриум во Пела]] [[Податотека:Philip II larnax vergina greece.jpg|300 px|мини|десно|Златниот ларнакс и златната гробна круната на Филип II Македонски]] '''Античка Македонија''' чие име тогаш било само '''Македонија''' се наоѓала во централниот дел на [[Балканскиот Полуостров]], на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно [[Тесалија]]. Античките автори ја опишуваат како планинска земја, со голем број реки, богати полиња, шуми и езера и со рудни богатства. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на [[Олимп]] и брегот на реката [[Пенеј]]. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив ([[Јабланица]], [[Кораб]], [[Дешат]] и планината Скард - денес [[Шар Планина]]). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, [[Илирија]] и [[Дарданија]] <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината [[Јакупица]], минувала низ современите градови [[Скопје]] и [[Велес]] <ref name="Pro" />, по линијата на [[Сопот]] и [[Новачани]], како и по долината на реката [[Пчиња]] и излегувала на [[Осоговските планини]] сè до [[Рила|Рила Планина]]<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на [[Пирин|Пирин Планина]] сè до устието на реката [[Места|Нестос]] во [[Егејското Море]]. Античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />. Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е ''Ематија''. Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Поимот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. Од владеењето на првата македонска династија [[Аргеади]] во VIII в. пр.н.е. започнува ширењето на државната територија, која ги обединува сите етноси (палеобалкански популации со индоевропско потекло) што живееле на територијата на Античка Македонија: Бриги, Пајонци, Пелагонци, Линкести, Енгелани, Дасарети, Орести, Еордаи, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, Алмопи, Мигдонци, Крестонци, Бисалти, Еордејци, Едони и др. За Македонија карактеристични се: македонската басилеја, кралското уредување со наследен владетел и државни институции што владеат според македонски закони, македонски обичаи, обреди, со македонски божества, митови, култови и посебен македонски јазик. Првата кралска престолнина била [[Ајга]] (Вергина), втората престолнина е [[Пела]], која со големите градежни зафати во времето на [[Филип II Македонски]] станува метропола на Балканот. Македонската држава постигнува најголем политички, воен и економски подем во времето на [[Филип II Македонски]], а екуменско значење (споредсвојата големина и моќ) во времето на [[Александар III Македонски]]. По неговата смрт сè до римските освојувања (334–168 г. пр. н.е.) Македонија ја владеат дијадосите и епигоните: Антипатар, Касандар, Филип IV, Александар V(т. н. [[Антипатриди]]), Деметриј I Опсадникот, Пир, Лизимах, Птолемај; по 277 г. пр.н.е. следи последната македонска династија [[Антигониди]]: Антигон I Гонат, Деметриј II, Антигон Досон, Филип V Македонски и Персеј. По паѓањето под римска власт, во 146 г. пр.н.е., Македонија станува римска провинција == Име == [[Податотека:Античка Македонија.JPG|350px|мини|десно|Карта на Античка Македонија]] Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е Ематија. Географот Птолемај запишал дека првата македонска престолнина Ајга се наоѓала во Ематија. Со името Ематија се означувала цела приморска, односно [[Долна Македонија]]. Солин запишал една легенда според која ''Amathos'' или ''Emathos'' било име на македонски крал, а според друга легенда, ''Amathos'' бил син на Македон. Првото име на Македонија - Ематија било дадено од хеленските морепловци кога првпат пристигнале во приморска Македонија, Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Меѓутоа, Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Именувањето на македонското крајбрежје како Тракија придонело во науката да се создаде т.н пантракиска теорија според која племињата во источниот дел на Македонија и воопшто сите Антички Македонци имаат тракиско потекло. Меѓутоа, терминот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. За значњето на името Македонија има две толкувања. Според едното, името Македонија доаѓа од хеленското makednos, термин кои само еднаш е употребен кај Хомер. Според другото толкување, името Македонија е старобалканско име, во кое може да се препознае бригискиот збор за земја <ref name="Pro" />. Според некои научници, името Македонци било хеленски превод на нивното изворно име - Кауконци <ref name="Pro" />. Имињата Makedonia и Makedon се хеленска копија, односно [[преведеница]] на домородното име<ref name="Pro" /> . ==Етнички граници== Античка Македонија се наоѓала во централниот дел на Балканскиот Полуостров, на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно Тесалија. Во делото Патопис, напишано од Псевдо-Скимнос, се истакнува: ''Над Темпе се наоѓа земјата на Македонците, штп лежи од другата страна на Олимп'' <ref>Делото Патопис е напишано од непознат автор од вториот век од старата ера</ref>. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на Олимп и брегот на реката Пенеј. На југозапад границата продолжувала до планината Пинд, тука се наоѓало тромеѓата помеѓу Македонија, Епир и Тесалија <ref name="Pro" />. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив (Јабланица, Кораб, Дешат и планината Скард - денес Шар Планина). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, Илирија и Дарданија <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината Јакупица, минувала низ современите градови Скопје и Велес<ref name="Pro" />, по линијата на Сопот и Новачани, како и по долината на реката Пчиња и излегувала на Осоговските планини сè до Рила Планина<ref name="Pro" />. Северната граница на Македонија, подоцна била граница помеѓу римските провинции Македонија и Горна Мизија, меѓутоа оваа граница била и граница меѓу две култри: источна (хеленска) и западна (латинска)<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на Пирин Планина сè до устието на реката Нестос во Егејското Море.<ref name="Pro">Историја на Аргеадите, Наде Проева, Скопје, 2004</ref> == Географска положба == Започнувајќи со Херодот, античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />, а никогаш за западна и источна Македонија <ref name="Pro" /> или источна Панонија <ref name="Pro" />, како што прават некои современи автори. Во историската литература има примери кога некои од македонските области наместо да се вбројат онаму каде што се наоѓале во антиката, се класифицираат според поделбата на источна и западна Македонија, што е научно и историски неточно <ref name="Pro" />. Некои историчари областа Парорбелија ја вбројуваат во источна Македонија иако Страбон истакнал дека оваа област се наоѓала во Македонија, односно на македонска страна. Затоа областите во т.н источни делови на Македонија треба да се распоредат во Горна или Долна Македонија <ref name="Pro" />, во зависност од местоположбата <ref name="Pro" />. == Географска поделба == === Долна Македонија === {{Главна| Долна Македонија}} [[Податотека:Cholomondas Mountain, Chalkidiki, Greece - Dense forest.jpg|350px|мини|десно|Холомонтас]] Долна Македонија се состоела од следните области: [[Пиерија]], [[Ботиаја]], [[Алмопија]], [[Амфакситида]], [[Мигдонија]], [[Антемунт]], [[Ботика]], [[Крусида]], [[Бисалтија]], [[Крестонија]], [[Пиерида]], [[Едонија]] (Едонида), а во политичка смисла и [[Еордеја]] <ref name="Pro" />. * '''Пиерија''' го опфаќала крајбрежниот дел наспроти Халкидик, помеѓу сливовите на реките Пенеј на југ и Халиакмон на север. Областа се наоѓала северно од планината Олимп и источно од [[Пиериски Планини|Пиериските Планини]] (Шапка). * '''Ботиаја''' во римско време била позната како Кампанија. На запад се граничела со Еордеја, на југ со Пиерија, на север се граничела со Алмопија, односно планината Пајак, а на исток била омеѓена со реката Аксиј. * '''Алмопија''' се нарекувала рамнината во грониот тек на реката [[Лудија]] (Колудеј), омеѓена од планините Пајак и Ниџе. Поголеми градови биле Хорма, Апсал и Еуроп. * '''Амфакситида''' е географско име од подоцнежно време, со кое се означувале териториите од двете страни на реката Аксиј. Оваа област ги опфаќала некогашните долнопајонски области источно од Аксиј - Грестонија и Крусида. Поважни градови во оваа област биле: Идомена, Гортинија, Аталанта и Европ. * '''Мигдонија''' своето име го добила според епнимниот херој Мигдон. Оваа област го опфаќала северниот дел на Халкидик. Името Мигдонија честопати се користело како заедничко или збирно име за означување и на областите Крестонија, Бисалтија и Антемунт. * '''Крестонија''' или ''Грестонија'' го добила името епонимниот херој Грастос, син на Македон. Според Херодот, оваа област се наоѓала во горниот тек на реката Ехедор, на север од Мигдонија и северозапад од Бисалтија. Оваа област подоцна била означувана со името Амфакситида. * '''Бисалтија''' се протегала по долниот тек на реката Стримон, источно од планинскиот масив Дисорон (Круша). Поважни градови во оваа област биле Берга, Еупорија, Алор и Трагил. * '''Пиерида''' или Пиерија се нарекувала крајбрежјето источно од устието на реката Стримон, сè до Нестос, каде што се наоѓале тврдините Фарга и Пергам. Поважни градови биле: Ејон, Амфипол, Галепс, Ојсимна, Неапол (Кавала) и Аконтисма. * '''Едонија''' името го добила по епонимниот херој Едон, брат на Мигдон. Областа се наоѓала на север од Пиерида и североисточно од Пангајските планини. Поголеми градови биле: Миркин, Драбеск и Филипи. * '''Еордеја''' ја опфаќала областа околу езерото Бегорис, северно од Елимеја, помеѓу Пиерија и Орестида, јужно од Линкестида. Поважни градови биле: Арниса и Кела. На [[Халкидик]] се наоѓале областите '''Крусида, Ботика и Антемунт'''. Крусида го опфаќала крајбрежјето јужно од Термајскиот Залив (Солунскиот Залив) до кракот Палена. Ботика се наоѓала на средишниот дел на Халкидик. Поважни градови во Ботика биле: Калиндоја, Спартол, Плеума и др. Областа Антемунт се наоѓала источно од Тесалоника. Оваа област според Тукидик во рамките на Македонија била вклучена во VI век п.н. Целиот Халкидик во рамките на македонската држава влегува во времето на [[Филип II Македонски]] и станал неразделен дел од Македонија сè до крајот на антиката. === Горна Македонија === {{Главна|Горна Македонија }} [[Податотека:Ancientbitola.jpg|мини|350п|Хераклеја Линкестис]] Во Горна Македонија, која била именувана и како ''Слободна Македонија'' <ref name="Pro" /><ref>Strab. VII, 326</ref><ref>Caes., Bell. civ III, 7, 9</ref>, влегувале следните области: [[Тимфаја]], [[Параваја]], [[Дасаретија]], [[Орестида]], [[Линкестида]], [[Пелагонија (античка област)|Пелагонија]], [[Дериоп]], [[Пајонија]], [[Парорбелија]], [[Синтика]] и [[Одомантика]] <ref name="Pro" />. * '''Тимфаја''' се наоѓала на границата со Епир. По важни градови биле: Ајгиниј и Гиртона. * '''Параваја''' се протегала во соседство на Тимфаја. Поважни градови биле: Парореја и Ерибоја. * '''Дасаретија''' или Дасаретида се протегала на север од Епир, односно од реките Апсос и Еордаикос. Според Плиниј, оваа област завршувала кај дивите барбари Дарданците. Поважни градови биле: [[Лихнид]], [[Евија]] и [[Ускана]]. * '''Орестида''' ги опфаќала горниот тек на Халиакмон, Костурското и Преспанксото езеро. Поважни градови биле: Аргос Орестикон, Лика и Батина. * '''Линкестида''' го опфаќала јужниот дел на денешна Пелагонија. Поважни градови биле: Хераклеја, Никаја и Бева. * '''Пелагонија''' се нарекувал денешниот северен дел на [[Пелагонија]]. Поважни градови биле: [[Пелагонија (град)|Пелагонија]], Керамија и Колобајса. * '''Дериоп''' се наоѓала во горниот тек на реката Еригон. Тука се наоѓале градовите Стибера, Алкомена и Брианион. * '''Пајонија''' се пртотегала по течениото не реката Аксиј, од Демир Капија до Таорската Клисура на север. Позначајни градови биле: Аргос, Стоби, Антигонеја, еврист, Стена, Билаѕора, Астибос, Добер, Страј, и Баргала. * '''Парорбелија''' се наоѓала јужно од планината Беласица до Демиркаписката Клисура, југоисточно од Рупелската клисура и западно од реката Стримон. Поважни градови биле: Калипол, Ортопол, Гареск и Филипол. * '''Синтика''' се протегала по среднот тек на реката Стримон, на север од Бисалтија. Поважни градови биле: Хераклеја, Поројкопол, Тристол и Нејна. * '''Одомантика''' се наоѓала во северните падини на Пангајските планини, источно од Стримон. Поважни градови биле: Сира, Скотуса и Гаѕор. епонимен херој на Одомантика бил Одомант, брат на Мигдон. == Антички Македонци == {{Главна|Антички Македонци}} === Име на Македонците === Во античко време, имињата на старите народи или племиња биле објаснувани со имиња на легендарни прадедовици и прамајки. Честопати овие легенди биле создавани ''post festum'', со цел да се даде оправдание или легитимитет на некои актуелни економски или политички случувања. Меѓу старите Македонци се создала повеќе легенди за митскиот предок ''Македон''. Македонскиот историчар Марсија запишал една легенда, која е зачувана од Хесихиј. Според оваа легенда Македон бил син на Ѕевс и Тија. Според схолиите (верзии) за легедата, Македон бил син Дион и Ајтија, Диос и Ајтија или Диос и Ајтрија. Според друга легенда, Македон Ликаонов бил крал на Ематија, а земјата го добила името според него. Во една друга легенда, еден од педесетте синови на аркадскиот син Ликаон се викал Македнон, а не Македон. === Тези за етничката припадност на Македонците === [[Податотека:Terrakota Statue eines Makedoniers 3 Jhdt v Chr.jpg|200px|мини|десно|Македонска теракота]] Во науката, прашањето за етничката припадност на античките Македонци е едно од најтешките и најсложените прашања. За потеклото и етногенезата на Античките Македонци се искажани голем број на спротивни и ралични мислења. За етничката припадност на Античките Македонци најмноги се изјасниле историчарите и јазичарите. Историчарите се изјасниле врз основа на наративните извори, а јазичарите врз основа на сочуваните макеодонски глоси (околу 150 на број), како и врз основа на ономастичките податоци. Историчарите искажале повеќе различни тези за етничката припадност на Македонците. Неколку историчари меѓу кои се: О. Абел, К. Белох, ее. Мајер, Ф. Гајер, Г. Хаѕидакис и сите грчки научници ја застапуваат тезата за хеленско потекло на Македонците. Албанските научници, меѓутоа и неколку странски како што се О. Милер и Хрт ја поддржуваат илирската теза, според која Античките Македонци имале илирско потекло. Други научници, меѓу кои биле О. Хас и И. Пудиќ, ја застапуваат бригиската теза, односно за бригиски корени на Македонците. Било искажано мислење дека Македонците биле мешан народ, оваа теза била застапувана од А. Шофман. Една група на научници ја застапува тидејата дека Македонците биле одделен народ, односно дека Македонците не биле Хелени, Илири и Тракијци. Оваа теза ја поддржуваат В. Георгиев, Ј. Борза, Наде Проева и други. Во однос на тезата за хеленското потекло на Античките Македонци, врз основа на наративните извори, се искажани повеќе критики. Павсанија напишал дека Битката кај Хајронеја била пропаст за Хелените. Диодор истакнува дека по смрта на [[Александар III Македонски]] во Азија не бил кренат ниту еден бунта, а се побуникле само Хелените кои без нивна волја биле населени во северното подножје на Хиндукуш и оние во континентална Хелада. Оваа војна е позната како Ламиска војна, а била позната и како Хеленска војна бидејќи Хелените се кренале против туѓинска власт. Полибиј пишува дека Агелај од Наупакт го советувал [[Филип V Македонски]] да запре со уништувањето на Хелените и да не ги прави лесен плен за оние што напаѓаат. Павсанија истакнува дека кралевите од македонската кралска куќа во Египет: {{Цитат|... '''''љубеле да се нарекуваат Македонци, што всушност и биле''''' <ref>Paus. X, 7.</ref>}} Плутарх тврди дека Хелените до крај ја чувствувале власта на Македонците како нешто туѓо и надворешно <ref>Плутарх, Apam 16</ref>. Хеодот кога пишува за македонските кралеви секогаш ги означува со етниконот Македонец. Плутарх запишал дека освен Клеопатра, другите македонски кралеви во Египет не се потрудиле да го научат египетскиот јазик. Во старогрчките наративни извори, Македонците секогаш јасно се одбележуваат со нивното етничко име, а честопати се означуваат и како барбари (оние што брборат, они што говорат неразбирливо или они што не го говорат хеленскиот јазик). Познатиот старогрчки оратор и политичар во еден свој говор протибв Фили истакнал: {{Цитат|'''''... тој не само што не е Хелен, ниту пак има нешто хеленско, туку е барбарин од земја за која не би можел нешто убаво да кажам, еден никаков Македонец, од земја од која човек порано ни роб не би купил...'''''<ref>Демостен, Терат Филипика, 31</ref>}} Некои научници сакаат да го намал значаењето на фактот дека Македонците во сите хеленски извори се означуваат како барбари. Оваа означување на Македонците како луѓе кои не го разбирале хеленскиот јазик, некои научници го толкуваат како резултат од политичкиот судир помеѓу Атина и Македонија, меѓутоа ова толкување не води сметка за изворите кои потекнуваат еден век пред судирот помеѓу Македонија и Атина. Изворите кои потекнуваат од V век п.н, Македонците и нивните кралеви ги нарекуваат барбари и најголеми непријатели на Хелените. Климент Александрисло во едно писмо до жителите на Лариса, македонскиот крал [[Архелај I|Архелај]] го нарекува „варварин“. == Други антички народи во регионот== ==== Пајонци ==== {{Главна|Пајонци}} [[Податотека:PaeoniaPaioniaMap.png|350px|мини|десно|Пајонија]] Во источниот дел на Македонија живееле група на пајонски племиња. За етничката припадност на Пајонците, историчарите и јазичарите имаат различни ставови. Г. Дројзден, К. Белох, Л. Мееркер и Р. Катичиќ (повоздржано) оцениле дека Пајонците се [[грци|хеленско племе]]. Оваа теза ја поддржуваат грчките историчари и истражувачи, меѓу нив се Ј. Сворнос, А. Даскалакис, Ј. Калерис (аматер) и други. Еден дел од историчарите сметаат дека тие се [[Тракијци|тракиски народ]], оваа теза ја поддржува Д. Дечев и поголем број на бугарски историчари. Според едно теза, Пајонците имале [[Илири|илирско потекло]]. ова тврдење го поддржуваат П. Кречмер, Х. Крае, Ј. Русу и повеќе албански историчари. Според некои научници, Пајонците се предхеленски [[Индоевропски јазици|индоевропски народ]], а други сметаат дека Пајонците имаат [[Бриги|бригиски корени]]. [[Фанула Папазоглу]] и [[Наде Проева]] ја застапуват идејата дека Пајонците се сродни со [[Бриги]]те <ref name="Pro" />. Во наративните извори, Пајонците секогаш се набројуваат оделно од Илирите и Тракијците. Страбон еднаш Пајонците ги нарекува Тракијци, меѓутоа кога Страбон пишува за Тракија, името на оваа област го користи во географска, а не во етничка смисла <ref name="Pro" />. За хеленските автори, тракисјки народ биле и Гетите. Пајонската ономастика покажува дека пајонските имиња се разликуваат од тракиските имиња <ref name="Pro" />. Тракиските имиња се сложени: Хептаакент, Мукакент, Кетрипор и слично. Пајонските имиња се едночлени и еднокоренски: Дида, Котис, Манта, Мома, Посис, Сита и др. Овие пајонски имиња ретко се сретнуваат во етничка Тракија <ref name="Pro" />. На територијата на Пајонија се среќаават поголем број на епихорски имиња, пронајдени на антропоморфни типови на стели, кои имаат паралели во бригиската ономастика. Такви имиња се: Бејтис, Котис, Манта, Местил и др. Западно од реката Места, односно на територијата на Пајонија и пајонските племиња, не се среќаваат топоними со типично тракиски завршетоци како што се: ''para, bria i diza.'' Пајонските племиња и Линкестите најдолго време се спротивставувале на централната власт на [[Аргеадска династија|Аргеадската династија]]. Помеѓу Пајонците и Аргедаите се воделе долги борби во текот на кои бил разурнат градот [[Амидон]], а дел од Пајонците заедно со локалната пајонска династија емигрирале на север од Демир Капија. Пајонската група на племиња била составен дел од Бригите и не влегувале во рамките не хеленските племиња. Кај [[Хомер]], Пајонците се бореле на страната на [[Троја]]нците, против [[Ахајци]]те. Пајонците учествувале во процесот на формирање (етногенезата) на Античките Македонци <ref name="Pro" />, процес кој завршил во доцната праисторија. Ј. Шашељ истакнува дека Пајонците тогаш се стопиле со останатите македонски племиња. А. Бенац истакнува дека процесот на претопување на Пајонците со останатите Македонци бил можен поради тоа што Пајонците биле сродни со нив <ref name="Pro" />. Според [[Енциклопедија Британика]] Пеонците биле народ од мешано, тракиско-илирско потекло, и иако подоцна биле освоени од Македонците тие го задржале својот етнички идентитет до околу 400 година од н.е. кога нивната земја поминала од римска под византиска власт.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/438110/Paeonia "Paeonia", Encyclopædia Britannica online.]</ref> ==== Пелагонци ==== {{Главна|Пелагонци}} За етничката припадност на Пелагонците постојат различни погледи. Според една теза тие имале илирско потекло, според друга теза тие биле тракиско племе. А. Даскалакис и други грчки историчари истакнуваат дека тие биле хеленско племе. Ј. Русу истакнува дека Пелагонците биле македонско племе. Според една теза, која ја застапува полскиот научник В. Пајанковски, а е поддржана од некои македонски научници, Пелагонците биле составен дел пајонската група на племиња и имале бригиско потекло <ref name="Pro" />. Материјалната култура, погребните обичаи и ритуалите на Пајонците се еднакви со оние на Пајонците. Наде Проева истакнува дека станува збор за автохтон пајонско-пелагонски етнички агломерат кои одамна бил забележан од белградскиот аргеолог М. Гарашанин. Во Илијадата, се споменува заеднички предок Пелагон или Пелегон. Страбон истакнува дека Пајонците се нарекувале Пелагонци. Полибиј и Ливиј запишале дека Ематија порано се нарекувала Пајонија. Пелагонците се вброени во пајонската група на племиња од страна на Плиниј. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал од илирскиот, односно Пајонците и Пелагонците имале различно етничко потекло и различна материјална култура од илисрките племиња <ref name="Pro" />. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал и од оној во скопско-кумановската област, која имала трибалски ([[Трибали]]) карактер. Страбон дава податок дека Пајонците на север се граничеле со Дарданците, меѓутоа не се пронајдени такви археолшки докази. Најверојатно, Пајонците во одреден период имале доминација над Трибалите и тогаш се граничеле со Дарданците. ==== Енгелани (Дасарети) ==== {{Главна|Енгелани}} [[Податотека:Ohrid and Prespa lakes topographic map mk.svg|мини|350п|Охридскиот реон, областа на Енгеланите]] Во западниот дел на Античка Македонија живееле [[Енгелани]]те, односно [[Дасарети]]те. За нивното потекло се искажани разлини мислења. Ф. Папазоглу и сите албански научници истакнуваат дека тие имале илирско потекло. Според грчкиот научник М. Хаѕопулос тие биле хеленско племе. Вејс-Вудворд и Наде Проева истакнуваат дека тие биле македонско племе, полскиот научник В. Пајанковски истакнал дека тие биле Бриги. Името на Енгеланите во хеленските извори било прилагодено на хеленскиот (страогрчки) јазик и таму се запишани како Енхелејци. Во сите стари пишани извори Енгелените се спомнуваат оделно од Илирите. Херодот запишал дека [[Кадмо]] стасал кај Енхелејците од [[Теба]], а Аполодор истакнува дека тие војувале против илирските племиња. Во 4 век п.н, Енгелеаните потпаднале под илирска власт и тогаш за првпат во изворите се спомнуваат меѓу илирските племиња. Последен автор кои ги спомнува Енгеланите по име е хеленскиот историограф Полибиј кои работел во Рим. Тој ги спомнува Енгеланите, кога шишуава за борбите помеѓу македонскиот крал Филип V и илирскиот владетел Скердилаида. Борбата се водела во областа Дасаретија во 217 година п.н. По овој настан Енгеланите повеќе не се спомнуваат во изворите. Страбон запишал дека Енгеланите се викале и Дасарети. Односно во римско време, моќта и славата на Енгеланите се намалила, а на нивно место се издигнало името на Дасаретите. Станува збор за група на племиња кои живееле на територијата на западниот дел на Македонија. Во почетокот, кога Енгеланите биле моќни, целата група на племиња се нарекувале Енгелани. Кога моќта на Енгеланите опаднала, на нивно место дошло друго племе познато како Дасарети. Ова племе успеало да се наметне над останатите македонски племиња во западниот дел и оваа област станала позната како Дасаретија. Ономастичките податоци од натписите најдени во овој дел (педесетина имиња што се најдени на натписи во охридско-струшкиот регион), укажуваат дека само четири имиња се илирски <ref name="Pro2" />. Во кичевскиот крај и Полог, од вкупно дваесетина имиња само две се илирски <ref name="Pro2">„Студии за античките Македонци“ (1997), Наде Проева</ref>. Кичевската котлина и Полог до неодамна погрешно се ставаа во провинцијата Горна Мизија <ref name="Pro" />, спротивно од податокот на географот Птолемај дека овој дел влегувал во провинцијата Македонија. Плиниј истакнува дека Дасартеија се протегеала на север од епир сè до дивите барбари Дарданците <ref>Plin. IV, 3.</ref>. Полошката и кичевската котлина влегувале во македонската област Дасаретија. Кон крајот на 20 век, била откриена некроплоа во Синдос (Текелиево) кај Солун. Оваа некропола има капитално значење во дефинирањето на материјалната култура на античките Македонци и определувањето на нивната територија. Во ова некропола биле откриени белези на погребен култ кои не е хеленски и не е илирски. Гробовите и севкупиниот материјал од Синдо, кои се наоѓаат во срцето на Античка Македонија и се датирани од VI век п.н <ref name="Pro2" />, имаат непосредни и единствени слипчности со богатите кнежевски гробници од VI и V век п.н, откриени во [[Требеништа (некропола)|некрополата во селото Требеништа]], односно Горенци, Охридско <ref name="Pro2" />. Во некрополата во Требениште се пронајдени златен накит, бронзени кратери, среберени садови, нараквици, сандали и златни погребни маски. Некрополата во Требениште се наоѓала на територијата на Енгеланите. Материјалната култура откриена во Требенишште е речиси идентична со материјалната култура откриена во некрополата во Синдос <ref name="Pro2" />. Од особено значење се златните маски кои служеле во погребувањето. Во погребниот култ кај Античките Македонци, делови од телото на починатиот се покриени со злато, односно маски, нараквици и сандали, На облеката или на оружјето се закачувале листови од злато, односно апликации. На овој начин биле закопувани првенците на Енгеланите во Охридскиот регион меѓутоа на тој начин биле закопувани и други локални владетели на македонските племиња пред да потпаднат под власт на Аргеадите. Слични погребни макси и златни листови, освен на терироријата на Енгеланите и Синдос (во близна на Солун) се пронајдени и на други наоѓалишта во Македонија: Беранци (Битола), Ајане (денес Грција, во блзиина на Гевгелија. На терироријата на Елада вакви наоди не се откриени. Археолошките наоди од постаро време им овозможуваат на научниците да повлечат јасна граница помеѓу македонските племиња (во кои влегуват и Енгелати) и илирските племиња. Материјалната киултура во долината на реката Девол (територија на енгеланите, односно Дасаретите) се разликувала од културата во долината на реката [[Шкумба]]<ref name="Pro" />, изворно подрачје на Илирите. Племињата кои живееле околу Охридското Езеро, вклучително и енгеланите, имале македонска етничка припадност и не биле Илири <ref name="Pro" />. Енгеласките и Дасартеските имиња се слични со имињата на Бригите. Енгеланите и Дасараетите биле бригиско племе, а по завршувањето на етногенезата на Античките Македонсци станале македонско племе <ref name="Pro2" />. ==== Бриги ==== {{Главна|Бриги}} [[Податотека:Phrygians.jpg|200px|мини|лево|Бриги]] [[Податотека:Thessaloniki area in Antiquity.png|350px|мини|десно|Мигдонија, македонски дом на Бригите]] На територијата на Македонија, Бригите се спомнуваат повеќепати. Најчесто се спомнуваат во прастаро време, меѓутоа во изворите во историско време се спомнуваат и бригиски енклави. Херодот истакнува дека Бригите го нападнале логорот на персиецот Мардониј во Македонија, а подоцна Хердот истакнува дека Бригите биле покорени од Персисците, поради што морале да учествуваат во походот на Ксеркс против Хелените <ref>Херодот, VI, 45; VII, 145</ref>. Според страбон, Бригите живееле кај реката Еригон, а Апијан ги спомнува во заднината на хеленската колонија Епидамнос. Хесихиј споменува град Бригијада. Стефан од Биѕантиј запишал дека Бригите биле македонско племе во сосетство на Илирите. Бригите биле стари жители на Македонија, а Хердот го соопштил и името на единствениот познат бригиски крак - Мида. Според Плиниј и Страбон, пред и по Тројанската војна Бригите делумно се ислелиод Македонија и се населиле во Мала Азија. Според некои научници, во XVII и XVI век п.н. Бригите се поделиле на две групи: анадолски - Големи Фриги или Мајонци (според А. Кемпински) и евроспки - Мали Фриги (пајноска група)<ref name="Pro" /> . Во бригиската група на племиња влегуваат: Пајонци, Пелагонци, Енгелани (Дасарети) и едонскомигдонската група <ref name="Pro2" />. едонскомигдонската група на племиња биле подгрупа на Пајонците и се состоела од едонци, Крестонци и Ситонци. Според традицијата, братот на Мигдон се викал Едон, а Грастос бил негопв син. Тирсе, според кого е наречен градот Тирса, му бил внук. етниконот Тирсенци кај Херодот се однесубва на нив. Тирсенците и Кретонците кај атос, Тукидид ги нарекува Пелазги, односно барбари. Како Пелазги, Тукидид ги набројува и Бисалтите и Едонците. Бригите биле главна компонента во етногенезата на Античките Македоннци. Ова може да се заклучи врз археолошките извори и бригиските епихорски имиња кои се посведочени во Пела, Бероја и Тесалоника, во срцето на Античка Македонија. Меѓу македонскиот и фригискиот јазик постоела сродност <ref name="Pro" />. Македонците и Бригите имале и обичај да даваат боженски имиња на смртни луѓе <ref name="Pro" /><ref name="Pro2" />. ==Старомакедонски јазик== {{Главна|Старомакедонски јазик}} [[Податотека:MidasSehri.TombDetail.jpg|250px|мини|десно|Фригиско писмо]] За јазикот на Античките Макеонци се искажани различни мислења. Според една група на историчари, во која се: О Хофман, Р. Катичиќ, Г. Хаѕидакис, М. Хаѕопулус и речиси сите грчки научници и истражувачи, макеоднскиот јазик бил хеленски. Други научници, меѓу кои: Ф. Бараиќ, Г. Бонфанте и други, го класифицираат како илирски јазик. Дел од научниците како што се: О. Хас и И. Пудиќ, сметаат дека македонскиот јазик бил фригиски. Во последно време сè поголем број на јазичари сметаат дека македонскиот јазик бил одделен јазик. Оваа стојалиште го поддржуваат: В. Пизани, В. Георгиев, И. Руси, П. Шантрен и други. Во голем број на антички извори е посочено дека македонскиот јазик значително се разликувал од хеленскиот. Меѓутоа, досега не е најдена ниту една единствена реченица на македонскиот јазик, целиот зборовен материјал со кои располагаат научниците се состои од т.н ''македонски глоси'', односно македонски зборови кои биле запишани во делата на античките и византиските лексикографи. Најголем број на макеоднски глоси биле запишани од страна на Македонецот Америја кој живеел во III век од нашата ера. Бројот на македонските глоси се проценува на околу 100 - 200. Еден податок од V век п.н кои се однесува на јазикот на Крестонците укажува дека хеленскиот и македонскиот јазик се разликувале. Кога Херодот пишува за жителите на Крестонија ги нарекува Пелазги, а нивниот јазик го нарекува барбарски, истакнувајќи дека: {{Цитат|'''...се разликува од јазикот на сите други кои живееле околу нив...''' <ref>Херодот I, 67</ref>}} Врз основа на овој извор, како и други, некои научници истакнуваат дека Македонците и македонските племиња биле староседелци, кои зборувале на јзик неразбирлив за Хелените. Тукидид во своето дело за Пелопонеската војна кога пишува за настаните на Халкидик истакнува дека Грестонците, Едонците и Бисалтите ги нарекува барбари, односно народ со неразбирлив јазик <ref>Thuc, IV, 109</ref>. Од подоцнежниот период посојат поеќе податоци кои укажуваат дека македонскиот јазик се разликувал од хеленскиот. Во текот на судењето на Филота (330&nbsp;г. п.н), кога бил запрашан на кој јазик ќе се обрати - на македонски или на хеленски - тој решил да говори на хеленски за да го разберат и оние кои не биле Македонци. Во 328&nbsp;г. п.н на гозбата во Мараканда дошло до кавга помеѓу Клејтос и [[Александар III Македонски]], според изворите македонскиот крал својата стража ја повикал на македонски јазик <ref>Плутарх, Александар 51</ref>. Плутарх истакнува дека војсководецот Евмен, кој имал хеленско потекло, од војниците бил поздравуван на македонски јазик. Кога Евмен требало да испрати пратеник кај Македонецот Неоптолем во 321&nbsp;г. п.н, задачата му ја доверил на некојси Ксенија, чиј мајчин јазик бил македонскиот. Куртиј Руф истакнува дека Македонците имале потреба од преведувач за да го разберат хеленскиот јазик <ref>Athen. III, 121; Куртиј Руф VI, 11, 4</ref> Дополнително светло во проучувањето на античкиот македонски јазик фрлаат ономастичките податоци. Во постарите тези преовладувале видувања дека на Балканскиот Полуостров на север од Хелените живееле само Илири и Тракијци, оттука сите имиња кои не можеле да се вбројат во хеленската ономастика биле означувани како илирски или тракиски. Поновите истражувања, особено она на [[Фанула Папазоглу]], покажале дека еден дел од овие имиња кои порано биле класифицирани како тракиски или илирски, во зависност од тоа дали биле посведочени во западниот или источниот дел на Македонија, денес се дефинираат како бригиски. Овие имиња освен во Македонија се среќаваат уште само во Мала Азија, односно Фригија. Сличноста на македонските и бригиските имиња укажуваат дека Бригите, кои во изворите се посочени како македонско племе, биле една од компонетите во етногезата на Античките Македонци. Помеѓу макеодонските глоси и зборовите од старофригискиот јазик постои сродност. Бригите и Македонците имале обичај да даваат боженски имиња на смртници, а тоа не е посведочено и не е обичај помеѓу Хелените и Римјаните. Овој обичај најрано се сретнува во Мала Азија и Македонија. Полибија истакнува дека двајцата пратеници на македонскиот крал Персеј биле испратени кај илирскиот крал Гентиј со предлог за сојуз и пријателство, тие биле придружувани од еден Илир кој требало да посредува со неговото знаење на илирскиот јазик <ref>Polyb. XXXVIII, 8, 28</ref>. Некои научници овој подоток го користат како доказ за разликата помеѓу илирскиот и македонскиот јазик. Ако Македонците биле Илири немало да им треба преведувач, односно човек кој го познава илирскиот јазик. == Религија == === Тези === [[File:Bust of Zeus.jpg|200px|thumb|right|Зевс, грчкиот врховен бог]] Религијата на античките Македонци е малку изучувана. Нивната религија, како и најголемиот дел од античката македонска историја, се изучува како дел од историјата на Хелените, поради вкоренетото убедување дека античките Македонци биле Хелени. Хеленските имиња на божествата кај малозиските народи, како што е случајот и кај античките Македонци, се толкуваат како резултат на хеленизација, меѓутоа хеленските имиња на боговите кај античките Македонци се земаат како доказ хеленските корени на Македонците. Таквиот пристап довел до погрешни и несоодветни толкувања на фактите. Еден дел од научниците го прифаќаат фактот дека античките Македонци имале свој пантеон, меѓутоа тврдат дека тој постоле само во раниот период и дека со текот на времето античките Македонци ги прифатиле олимписките богови. Исто така се изнесува и тезата дека македонскиот пантеон во текот на IV и III век п.н целосно се хеленизирал. Научниците кои ја застапуваат оваа теза ги користат наративните извори ко се напишани на хеленски јазик и главно од хеленски автори, меѓутоа треба да се истакна дека за хеленските автори карактеристично е хеленското толкување (''interpretatio graeca'') на поимите <ref name="Pro2" />, односно имињата на нехелеснките богови, вклучително и на македонските богови. Македонските божества може да се препознаат меѓу македонските глоси и според епитетите на натписите, при што се затскриени зад нивното хеленско име. Македонскиот карактер на божеството честопати се открива и од географските епитети. При изучувањето на религијата на античките Македонци, некои од научниците посебно внимание посветуваат на ликовните претстави од Македонија. Оние научници кои ги изучувале ликовните претстави на боговите во Македонија, истакнуваат дека тие не се изработени според хеленски канони и таква ликовна претстава ја земаат за доказ дека не е можно поистоветување на македонските со хеленските божества <ref name="Pro" />. Како пример го посочуваат вотивната плоча од Стоби на која е претставен богот Диалис, односно Дионис, заедно со полубожествата - дајмони на локалното племе Антани <ref name="Pro" />. === Хеленско толкување === [[File:Pompeii - Temple of Isis - Io and Isis - MAN.jpg|thumb|upright=1.5|Божицата Изида (​​седи десно) се поздравува грчката хероина Ија во Египет, римската слика од Помпеја]] Хеленските автори при создавањето на своите дела честопати ги опишувале обичаите на народите во земјите надвор од хеленскиот етнички свет. Ови автори при создавањето на своите дела не ги запишувале изворните имиња на боговите и обичаите, не ги запишувале ниту изворните имиња на туѓите нехеленски народи. Во оваа пракса не се запишувале ниту државните институции. Хеленските автори наместо да ги запишат изворните имиња, тие ги поврзувале со ним соодветни или приближно соосветни елементи од хеленската култура. Оваа навика на хеленексите автори во науката се нарекува хеленско толкување на податоците, односно ''interpretatio Graeca''. Некои научници истакнуваат дека токму поради хеленско толкување, македонските богови и други појави од македонската историја се облечени во хеленско руво. Како потврда за таквото нивно тврдење го земаат епиграмот од една бронзена статуа посветена во чест на Демостен, каде што пишува ''македонски Арес'': {{Цитат|'''Демостене, да имаше сила рамна на мисла; Арес македонски с’ моќ не ќе совладаше Грк''' <ref>Препев на Е. Колева, Антологија на хеленската лирика, Скопје, 1996, 81</ref>}} Некои научници истакнуваат дека поради ''interpretatio Graeca'', нема ниту едно оригинално име на македонските божества во античките извори. Меѓутоа, макеоднските божества можат да се препознаат меѓу макеоднските глоси или според епитетите на натписите. Македонските научници и историчари при изучувањето на македонските божества ги користтат нивните хеленски имиња ставени во наводници, затоа што во најдобар случај станува збор за означување со имиња на приблиѓно соодветни божества од хеленскиот пантеон. === Македонски пантеон === {{Главна|Македонски пантеон}} [[Податотека:Detail Diana Versailles Louvre Ma589.jpg|250px|мини|десно|Хеленската Артемида]] [[Податотека:Michelangelo Bacchus.jpg|250px|мини|десно|Бахус од Микеланџело]] [[Податотека:Hercules Musei Capitolini MC1265.jpg|250px|мини|десно|Римска претстава на Херакле]] * '''Ѕевс''' — македонски врховен бог на Македонците. Во легендите тој се нарекува Дион или Диос. Некои македонски научници претпоставуваат дека македонскиот врховен бог се викал Дион или Диос <ref name="Pro" />. Кога македонскиот врховен бог се сретнува со името Ѕевс, неговото име е придружено со епитети кои укажуваат на неговиот македонски карактер <ref name="Pro" />. Еден од неговите епитети е ''Hetaireios''. Овој епитет, научниците го поврзуваат со хетајрите, типична македонска институција. Исто така се сретнува и епитетот ''Hyperberetas'' кои го поврзуваат со последниот месец од македонскиот календар - хиперберетај и празникот Хиперберетаи, кога се чествувал македонскиот Ѕевс. Интересен е епитето ''Hyperairetes'' кои е откриен на еден натпис во селото [[Дебреште]]. Натписот се датира од римско време. Самиот епитет не е посведочен во хеленскиот јазик, ниту како епитет на хеленскиот Ѕевс, ниту како збор. Научницте претпоставуваат дека се работи за превод на македонски епитет, чие значење не е познато. * '''Атена''' или македонската Атена има повеќе епитети. Во 171&nbsp;г. п.н во градот Кирос, македонскиот крал Персеј и жртвувал на Атена ''Alkidemos''. Во престолнината на Македонија - Пела била најдена една статуа на оваа божица, таа имала шлем украсен со рогови на бик, од што може да се заклучи дека во најстарите времиња, македонската атена била заштитник на стадата. Роговите на Атена ''Alkidemos' биле остаток од старата зоолатристичка фаза во македонската религија, за оваа фаза има голем број на примери во легендите. друг епитет на македонската Атена е ''Gygaia''. Хесихиј истакнал дека Гигаја била домородна Атена, а Херодот запишал дека Гигаја се викала и сестрата на кралот [[Александар I]], односно станува збор за теофорно име. Обичајот на давање на теофорни, односно боженски имиња на смртни луѓе е посведеочен и кај Бригите. * '''Дионис''' бил едно од најпочитуваните божества кај Македонците. Еврипид, кои своите последни години од својот живот ги поминал на македонскиот двор, ја создал драмата ''Бакхи''. Во оваа драма е прикажан отпорот на Тебанците кон култот на Дионис. Според некои истражувачи Бакхос не е Дионис, туку бригиско-едонско божество на растителноста, кое од север навлегло во Хелада. Оргијастичкиот ритуал и оргијастичкиот карактер на Дионис не е белег на хеленските, туку на малоазиските божества. Според еден податок, облеката на Мајнадите се нарекувала ''Едонска наметака'', а тие се викале ''Едонки''. Во Илијадата се спомнува Ликург Дријантов, крал на Едонците. Овој крал се скарал со боговите и ги избркал доилките на бесниот дионис низ светата Ниса. Оваа епизода се толкува како пренесување на Дионисовиот култ во бојотска Ниса. Хесихиј истакнува дека кај Пајонците, Дионис се викал Диалос. Ова име е посведочено на еден натпис на основата на една статуа која е откриена во Кукуш, а се датира од II век од нашата ера. Култот на ова македонско божество бил особено почитувано од пајонската група на племиња. Хелените ова македонско божество го идентификувале како Дионис, а култот бил толку раширен во Македонија што и бакхантките се нарекувале ''Макети''. Ликовните претстстави на македонскиот Дионис не биле изработени според хеленските канони. * '''Артемида''' била една од најпочитуваните божества во Македонија, како божица на ловот и природата. Таа била женски пандан на Дионис. Името на еден од месеците од македонскиот календар се нарекува ''артемисион''. Врз основа на локалните епитети кои се посведочени, научниците заклучиле дека станува збор за автохтоно македонско божество на кое со хеленското толкување му е дадено хеленско име. Типични епитети за Артемида во Македонија се: ''Blaganitis (Благанска), Gazoreitis (Гаѕорска), Agrotera, Kynagogos, Digaia''. На една теракотна биста од Дебреште оваа божица е претставена со коњски протом на рамото, кучешка глава под него, дијадема и растителни атрибути во косата. Научниците истакнуваат дека станува збор за ''Артемида Енодија''. * '''Котида''' има сличен див култ како и Дионис. Поетот Ајсхил во тетралогијата Ликургеја ја поврзува Котида со Дионис. Страбон запишал дека празниците на Котида се викале ''Котитии'' и дека сличноста на култот произлегува од тоа што Фригите (Бригите) биле преселници од Тракија, односноод Едонија. * '''Бендида''' во изворите е идентификувана со Големата Мајка, Големата Божица, Кибела, Персефона, Селена, Хеката, а најчесто со артемида, со која иконографски е најслична. И двете божици носат кус хитон, наметка од животинска кожа, чизми, фригиска капа икопје. Долината на Стримон била центар на култот на божицата Бандида. Отука нејзиниот култ се проширил источно од реката Нестос, во етничка Тракија и Хелада. Оваа божица била особено почитувана кај Витините, кои од Стримон се преселиле во Мала Азија. * '''Афродита''' во Македонија го носи името ''Zeirene'', a нејзиноти име е сочувано во македонските глоси. За нејзиното име има повеќе различни мислења, според едно од нив имњто на божицата Ѕејрена произлегло од глосата ''zeira'' (наметка), оваа глоса била бригиска, иако некои ја толкуваат како тракиска глоса. Оваа божица се означувала и со атрибутот Ѕеринтијака, овој термин се сретнува и како топоним, но и како име на населението крај Пангајското крејбрежје <ref>Theopomp. fr. 44, fr. 214</ref> * '''Арес''' бил макеоднски бог на војната, меѓутоа податоците за него се скудни. Има податок според кои кај Крестонците Арес се нарекувал ''Кандаон''. Лексикографите запишале дека името на макеоднскиот Арес било ''Таулос'' или ''Таумос''. На натписите во Фригија како епитет на Зевс се среќава ''Таолос'', а во Тесалија епитетот ''Таулиски''. * '''Ма''' е прикажана со сончеви и воени обележја. Со зраковидна круна на главата, но и како хетитско божество на војната со штит, оклоп, меч, копје или либрис. Со текот на времето, сончевиот карактер на божицата бил потиснат и во римско време Ма била божица со војнички карактер. Од оваа божица се најдени само три ликовни претстави и неколку натписи. Во [[Едеса]] постоело светилиште на оваа божица и се најдени повеќе од триесет манумиски натписи. Од трите досега пронајдени вотивни плочи, една е пронајдена во [[Претор]] кај [[Ресен]]. Ма не е посведочена во Хелада. Според некои научници, Ма е старо бригиско, односно македонско божество кое со текот на времето било запоставено, а по походот на [[Александар III Македонски]] на исток било оживеано. * '''Беди''' е уште едно божество кое не е посведочено каи Хелените. Неант од Киѕик опишува еден обред на македонските свештеници. Свештениците во молитвите го повикувале Беди, божество на воздухот и му се молеле за милост кон нив и нивните деца. Климент Александриски запишал дека беди е фригиски збор за вода. Со зборот беди се објаснува и топонимот ''Едеса'' во Македонија, а тоа се гледа и од словенскиот превод ''Воден'', на античката Едеса. Според некои научници беди е макеоднско-фригиска истозначна глоса. * '''Дарон''' — македонско божество кому му се молеле за болните. Во Пела е пронајдена посвета на Дарон. Според јазичарите, името на Дарон значи ''оној што дава утеха, смелост и решителност''. * '''Херакле''' во Македонија се нарекувал ''Arotos'', меѓутоа некои мислат дека вистинскиот облик на неговото име треба да гласи ''Aretos''. Херакле бил родоначалник на македонската кралска куќа и Македонците. Херакле во Македонија има повеќе специфични епитети: ''Propator'' (Прататко), ''Patroios'', ''Kynagidas, Phylakas'' (Чувар), ''Propylaios'' (Стражар на портите), ''Kalinikos'' (Кој носи убава победа). За Херакле се сретнува и топонимот ''Едески''. Во Македонија, Херакле не бил почитуван како херој туку како бог. * '''Аполон''' во Македонија ги носи епитетите ''Oteudan(ik)os'' и ''Eteudan(ik)os''. Овие епитети се посведочени на два натписа со типично македонски имиња, најдени во местото [[Трескавец]], на 1420 метри надморска височина. За првпат на монетите бил прикажан за време на [[Филип II Македонски]]. * '''Хелиј''' е физичка светлина, односно Сонцето во антропоморфен облик. Тој се среќава првенствено на монетите на македонските кралеви. Хелиј, односно Сонецето како домашен македонски бод се споменува неколкупати. Во изворите се сретнува дека македонските кралеви му принесувале жртви. === Култови === ==== Култ кон Сонцето ==== [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|300п|мини|Македонското сонце]] Култот кон Сонцето бил најважен и најраширен култ кај Македонците. Овој култ во хеленското толкување одогаварал на култот на Хелиј, а не на Аполон. Најстариот податок за овој култ кај Македонците се сретнува кај Херодот <ref>Херодот VIII, 137</ref>. Максим од Тир запишал дека кај пајонските племиња бил раширен култот кон Сонцето. Тој истакнува: {{Цитатник|'''''Пајонците го слават Хелиј носејќи лик на пајонскиот Хелиј во вид на мал диск ставен на длга мотка'''''<ref>МАксим од Тир II, 8</ref>}} Сончевата симболика не одлика за Хелените, меѓутоа кај Македонците сончевата розета е еден од најчестите симболи. Оваа розета се сретнува на македонскиот штит. Розетата ја има на многу други предмети, как што се накиот и оружјето. Најран приказ на сончева розета е прикажан на една бронзена дијадема од IX век п.н, најдена во некрополата во Кутлеш. Сончевата розета ја има и кај пајонските племиња на нивните монети од VI век п.н. Розетата е прикажана и на саркофагот на [[Филип II Македонски]]. Шематизирани прикази н арозета се среќаваат на македонските штитови, честопати придружувани со ѕвезди или полумесечина. Розетата се сретнува и на надгробните споменици од римско време, најчесто по средното течение на реката Вардар, во некогашната [[Пајонија]]. Некои историчари заклучуваат дека, задржувањето на култот на Сонцето во Македонија сè до крајот антиката е специфичност на накаедонската религија, а сончевата розета е македонски симбол. ==== Култ кон Водата ==== [[Податотека:Slaapbol R0017601.JPG|мини|300п|десно|Со режењето на чашката на афионот се добива [[опиум]]]] [[Податотека:Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта.jpg|300px|мини|Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта]] [[Податотека:Alexander craterus.jpg|300px|мини|десно|Александар и Кратер во лов на лав]] Кај Македонците бил практикуван култ кон водата, слично како и кај Бригите (Фригите). Реките биле почитувани како божества и им се принесувале жртви. На обичните луѓе им се давале имиња на обожени реки. На натписите во Македонија се посведочени имиња дадени според македонски реки - [[Стримон]], Нестос, Местос, а се посведочени и имиња од фригиските Марсија и Халис. Во Македонија реката секогаш се претставувала антропоморфно на маонетите, за разлика од монетите во Хелада, каде речните божества секогаш биле прикажани како бикови. На монетите од Амфипол од римско време, Стримон е прикажаан како е испружен врз камења или неговата глава е со венец. На монетите од Хераклеја Синтиска (позната како Хераклеја Стримонска) и македонската колонија Павталија, приказот е ист. На бронезните монети од [[Стоби]], ковани во времето на римскиот цар Трајан, се прикажани олулегнати персонификации на две реки, [[Аксиј]] и [[Црна Река|Еригон]]. Херодот запишал една легенда од која се гледа дека култот на Водата бил маногу стар во Македонија и бил поврзан со првата македонска кралска куќа. Според легендата, Кога [[Пердика I|Пердика]], Аероп и Гаван ја минале реката, таа надошла толку многу што потерата која била испретена по нив не можела да ја мине реката. Македонците и пренесувале жртва на реката како на спасителка <ref>Херодот VIII, 138</ref> ==== Култ кон Сонот ==== Во Тиквешијата се најдени неколку надгробни стели од римскиот приод, на кои е прикажан афион. Во антиката имало убедување дека сонот е привремена смрт, афионот поради своето својство да опива и да успива, станал погребен и култен симбол. Афионот е прикажан и на накит. Во Требениште се најдени прикази на сребрени игли од фибули од типот Штрпци. ==== Култ кон змијата ==== Овој култ е посведочен во Пелагонија, Пајонија и Вергина, каде се најдени теракоти од змии. Змијата во античкиот период била симбол на постојано раѓање и умирање, односно реинкарнација и бесмртност. змијата честопати е прикажана на македонскиот накит и надгробните споменици, како симбол на покоиник кои е хероизиран. ====Погребен култ ==== Особена одлика за погребниот македонски култ се златните погребни макси. Вакви погребни предмети се најдени во Требениште, Охрид, Синдос и други места во Македонија. Начинот на изработка и карактерот на златните маски не се каратктерситика за Хелада. На една маска од Требениште е прикажана пчела. Според верувањата од предхеленскиот приод, пчелата била душата на починатиот. За култот на мртвите се граделе т.н хероони (храмови). Во Пидна е пронајден хероонот што го изградил Филип за погребниот кул на својот татко [[Аминта III]]. Македонскиот крал [[Александар II]] изградил гроб за својот татко, но и храм за неговиот култ <ref>Diod. XVII, 2, 1.</ref>. За починатите биле изработувани и статуи кои биле посветени на некое божество. === Обичаи === ==== Воени обичаи ==== Од воените обичаи на Македонците, два не се посведочени кај Хелените. Првиот укажува дека Македонците не ја одбележувале победата со поставување на трофеј на бојното поле <ref>Paus. IX, 40, 7</ref>. Вториот обичај е лустрација, односно прочистување на војската со минување меѓу две половини на жртвувано куче <ref>Куртиј Руф X, 9, 11-12</ref><ref>Tit. Liv. XL, 6.</ref>. Некои научници истакнуваат дека овој обред во почетокот се извршувал пред секое тргнување на војската во битка, а подоцна само еднаш годишно, пред почетокот на сезоната. Според научниците, овој обред бил магиски ритуал на прочистување пред битка, како заштита од несреќа. Ритуалното прочистување на војската е посведочено само кај Македонците и Хетите <ref name="Pro" />. ==== Македонски танци ==== Хесихиј двапати има запишано за еден македонски танц. Еднаш тој е запишан како ''karpea'', a друг пат како ''kapria'' или ''karpia''. Суштината на овој танц е позната. Во ритам на свиралка со миметичка игра се прикажувало крадење на волови. Некои научници, оваа игра ја поврзуваат со монетите на Ореските на кои се прикажани волови. Танцот е посведочен и кај соседите на Ореските, односно Магнети, што е македонско влијание. Антај го запишал името на еден македонски воен танц кои се играл со мечеви. Танцот бил наречен ''телесија''. ==== Лов ==== Ловот бил ценет од страна на македонската аристократија. Членовите на македонската кралска куќа биле страсни ловци, а имале и свои резервати со дивеч. Аристотел истакнува дека секој Македонец кој немал убиено непријател морал да носи некаков ремен, а ако не успеал да улови диво животно, на гозбите не можел да учествува во лежечка положба. == Македонски календар == {{Главна|Древномакедонски календар}} === Месеци === Во изворите се зачуавни имњата на дванаесте месеци од македонскиот календар. Македонскиот и [[Селевкидски календар|селевкидскиот]] календар се користеле во Мала Азија сè до крајот на антиката, а во некои делови на Месопотамија сè до XI век од нашата ера. Во Египет се користел комбиниран македонско-египетски календар. Во македонскиот календар некоиод месеците се именувани по божества, а на некои имињата им се изведени од името на религиозенпразник во чест на некое божество. === Празници === Во изворите се запишани имињата на неколку македонски празници со религиозна практика. ''Перити'' се славел во четвртиот македонски месец, но не се знае за кое божество. Хесихиј пишува за еден празник по името Ксандики, кога се спроведувало чистење на македонската коњица. === Ери === Во Македонија немало ери, времето се броело според годините на владеење на кралот. По освојувањето на Македонија од страна на Рим, се користела т.н македонска провинциска ера, иста така се користела и т.н актиска ера, која го означува крајот на владеењето на последната македонска династија, Птолемаиди. * ''Селеукидска ера'' почнува во 312/11&nbsp;г. п.н * ''Македонска провинциска ера'' почнува во 148&nbsp;г. п.н * ''Актиска ера'' почнува во 31/0&nbsp;г. п.н == Култура == === Општо === Со остатоци од античкиот период се среќаваме уште со предмети кои датираат од 6 век пред н.е. Такви се на пример пронајдените релјефи во камен од Солун. Тоа се Момче од Солун и Девојче од Солун. Исто така од [[Кожани]] од 4 век пред н.е. среќаваме релјеф на македонско семејство во типична македонска облека Остатоци има и од елементите кои ја сочинуваат државноста на Македонците. Така на пример е монета на [[Александар 1 Филхелен]] (498-454 година п.н.е.). Тој својот епитет "Филхелен" во тоа време го имале само странците во грчките држави, што е најдобра потврда дека Македонците не биле од хеленско потекло. Од матерјалната култура на античките Македонци посебно се значајни археолошките наоѓалишта во [[Требениште]] ([[Охрид]]ско), веќе споменатите остатоци од [[Синдос]] (кај [[Солун]]) и [[Македонски кралски гробници (Кутлеш)|Кралските гробници]] од [[Кутлеш]] ([[Вергина]]. При големиот зафат - систематски ареолошки ископувања, конзервација и реставрација на [[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] во [[Охрид]], покрај северниот бедем откриени сè поголем број гробови и гробници со различни гробни конструкции кои припаѓале на жителите на античкиот Лихнид - денешен [[Охрид]]. Хронолошкиот распон на овие погребувања е од V век пр. н.е. до V век после нашата ера. Најголемиот број гробови припаѓаат на хелинистичкиот период (III - II век пр. н.е.) и се богати со разновиден археолошки материјал (украсени керамички садови, железни, бронзени, сребрени и златни предмети), чиишто одлики покажуваат дека исклучително припаѓале на најстариот древномакедонски етнос. Исто така на [[30]] [[септември]] [[2002]] год., откриена е и гробница со седумдесеттина гробни прилози од разновиден материјал ([[керамика]], [[килибар]], [[стаклена паста]], [[железо]], [[бронза]], [[сребро]] и [[злато]]), а меѓу нив најзначајни и најексклузивни се два: златната посмртна маска и златната ракавица со златен прстен. Ова е епохално откритие за македонската, балканската и европската [[археологија]] бидејќи фрла дополнителна научна светлина во разјаснувањето на надалеку прочуената некропола "[[Требеништа (некропола)|Требеништа]]" која се наоѓа кај с. [[Горенци]] во близината на [[Охрид]] и каде што во првата половина на [[20]] век, во [[1918]] година и 1934 година се откриени, исто така, надалеку прочуените четири златни маски (денес две во [[Белград]] и две во [[Софија]]). Временската припадност на оваа гробница и на сите наоди во неа е [[5]] век пр. н.е., и е најстаро [[погребување]] во рамките на [[лихнид]]ската [[некропола]]. === Гробни дарови === Од гробовите на требенишката некропола потекнуваат 825 предмети, од кои 258 се чуваат во Археолошкиот музеј во [[Софија]], 187 во Народниот музеј во [[Белград]] и 380 во [[Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид|Заводот за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид]]. Предметите кои посебно се издвојуваат потекнуваат од гробовите на А и В групата, т.н. кнежевски гробови. Такви се златните погребни маски, златни сандали, нараквици, златен и сребрен накит, масивните бронзени кратери, сребрени пехари и ритони, бронзени шлемови и др. ==== Златни погребни маски ==== Куриозитет претставуваат златните маски, кои се определуваат како култни предмети, односно се поврзуваат со одредени верувања и ритуали во врска со погребувањето, а се откриени во гробовите I, V, VIII и IX, од требенишката некропола. Веројатно дека тие се дело на локални мајстори, а како такви зборуваат за верувањата и ритуалите кај популациите кои ги населувале тие области. На територијата на Р Македонија откриена е уште една маска во Охрид и еден фрагментиран примерок во Петилеп-Беранци. Погребни маски се откриени и во архајската некропола кај [[Синдос]], близу Солун и еден слабо сочуван примерок, од колекцијата Стататос, која се чува во Археолошкиот музеј во [[Атина]], а кој потекнува од халкидичко-долноповардарскиот простор. Заедничка одлика на маските е втиснатата [[орнамент]]иката (меандар и спирала), што според некои научници е карактеристично за грчката уметност од VI век п.н.е., а според други за македонско-илирската уметност. Меѓутоа, во тоа време погребни маски не се познати во грчкиот погребен ритуал. Сличностите на овие погребни маски со микенските маски - портрети се формални, бидејќи [[Микена]] и Требениште ги разделуваат илјада години. Меѓутоа маските од Микена го евоцираат египетскиот обичај на обложуање на телото на покојникот со злато, па веројатно и маските од Требениште припаѓаат на иста инспирација. На маската откриена во гробот I, е претставена пчела. Пчелата се поврзува со јонскиот култ на божицата Мелиса ([[Артемида]]), која има критско, претхеленско појавување. Во [[Египет]] таа претставува еден од првите кралски симболи и во погребниот обреден систем ја претставува душата на дивинизираниот покојник, т.е. ја симболизира неговата моќ. Посредството на [[Крит]] во пренесувањето на овој обичај посочувано е од повеќе научници, а легендата за Кадмо и Хармонија можеби сведочи за доаѓањето на критски и кипарски колонисти во областа на Македонија. На [[Крит]] е потврдено постоењето на обичајот на хероизирање на покојникот. На [[саркофаг]]от од Хагија Тријада е прикажана сцена со претстава на мумифициран покојник со маска, а откриена е и маска во Мулијана на Крит, како и сребрени сандали од Библос. ==== Златни сандали, нараквици и надградник ==== Истото потекло и намена веројатно го имаат и златните "нараквици" и "сандали". Златни "сандали" се откриени во гробовите II, VI, VII, VIII, X и XII. Тие се изработени од златен или позлатен сребрен лим во форма на стапало. Кај повеќето од овие сандали орнаментот е вегетабилен, односно се состои од палмети и розети, а единствено кај "сандалите" од гробот VIII е претставена Горгона и две свинги хералдично поставени. На двете сандали со некаков печат е втисната иста декорација, по трипати на секој примерок. Веројатно улогата на овие сандали е сепукрална, т.е. тие се наменети на покојникот, кому треба да му помогнат и да го штитат на патот до "оној свет". Како такви сандалите имаат хтонско-апотропејско значење. Најстар помен на вакво верување има кај Египќаните во т.н. [[Книга на мртвите]], според која до "оној свет" може да се дојде по два пата, едниот е по вода, а другиот е сувоземен пат, за кој на покојникот му се потребни чевли. Меѓу предметите со култно значење е и надградникот откриен во гробот II. Тој е изработен од златен лим во форма на потковица, на кој е изведена композиција во форма на медалјон. Во центарот на медалјонот се претставени два лава, хералдички поставени. Нивните нозе се поставени врз седум кругови, какви што имаат и на подигнатите нозе. ==== Накит ==== Како бројна категорија наоди меѓу гробните содржини се издвојува накитот. Неговото истакнато место се должи, покрај другото и на фактот дека преку стилско-уметничката анализа на истиот се овозможува да се согледаат патиштата на импортот на луксузната стока, како и да се согледаат влијанијата врз локалното создавање на накитот, но и вкусот на автохтоното население. Од Требенишката некропола потекнува златен, сребрен и бронзен накит, и тоа обетки, белегзии, ѓердани, фибули, игли и др. ==== Метални садови ==== Меѓу движниот археолошки материјал се издвојуваат и неколку примероци од сребрени садови, односно два сребрени рога, откриени во гробовите I и VIII, како и сребрени пехари од гробовите III, V и VIII. Пехарите и ритоните се украсени со златна орнаментална апликација изведена во техника на пресување и исчукување. Двата рога по форма се исти, а единствено се разликуваат во димензиите. Тие на врвот имаат отвор кој служел за пиење и една алка за бесење која укажува на можноста да биле носени закачени на појасот па се претпоставува дека станува збор за војнички садови. Покрај утилитарната намена ритоните имаат и симболичко и култно значење. Во врска со тоа е и принесувањето на ритони како дел од мистично причестие, или симбол на предавањето на власта кај Пајоните, Македонците, но и кај Скитите, а веројатно и другите варвари. При што тие биле симбол на дивинизираниот покојник. Што се однесува до самото потеклото на ритоните, повеќето научници се согласуваат со нивната сириска или иранска провениенција. Сребрените пехари меѓусебно се слични, а единствено малку се разликуваат во орнаментиката. Аналогни се со пехарите од [[Стара Загора]] во [[Тракија]]. Најголем број од научниците се согласуваат дека станува збор за малоазиски импорт, а датирани се во втора половина на V век пр.н.е. Во гробовите I и VIII се откриени бронзени кратери кои меѓусебно се разликуваат по димензиите и по мотивите со кои се украсени, меѓутоа стилски се аналогни. Кај кратерот од гробот I отворот е украсен со вегетабилна орнаментика, перли, плетена лента и ред фини перли. Декорацијата на вратот е со мотив на крава, а биле изведени шест фигури (од кои една денес недостасува) свртени на десно, прицврстени на основата со клинци. На рамото од кратерот изведен е орнамент во облик на заби. Ногата е ѕвонеста, посебно излиена, пластично украсена со палмети, лотосови листови и редови од перли. Особено се впечатливи двете рачки на кратерот од големи листови со пластичен орнамент и редови на перли, потпрени на бисти од Медузи. Кај кратерот од гробот VIII отворот е профилиран и украсен со палмети, под кои се изведени низа од перли и вертикални црти. На вратот се приковани четири коњаници, (по два од секоја страна) свртени на десно, со глава предадена во анфас. Коњите се претставени во галоп. Како и кај кратерот од гробот И и на овој сад рамото е украсено со низа листови во форма на заби. Двете рачки и во овој случај се особено убаво украсени. Тие лежат на крилести Медузи со змиски нозе, кои се потпираат на рамото од садот и завршуваат со змиски глави. Рацете на Медузите се свиени, а дланките се стиснати. На рамениците на Медузите, покриени со наметка, лежи коренот на волутите кој е украсен со крлуштен орнамент. Во гробот VIII откриен е и троножец на кој бил поставен кратерот. Нозете се изведени во облик на лавовски шепи и богато украсени со зооморфни и антропоморфни мотиви. Кратерот од гробот I е датиран во прва половина на V век пр. н.е., а кратерот од гробот VIII во средина на VI век п.н.е. Се смета дека тие се коринтски импорт, но постои и можноста за нивно евбејско, халкидско потекло. ==== Оружје ==== Во машките гробови е откриено офанзивно оружје и тоа: копја, мечеви, ножеви и бодежи. Од копјата се зачувани само врвовите од кои може да се види дека се работи за листовидни копја со пластично ребро. Фрагментите од мечевите овозможиле да се направи приближна реконструкција, при што е утврдено дека некои од нив, поточно оние од гробовите VI и VII, се аналогни на мечевите од Синдос, кои се датирани од 540 година п.н.е. па до почеток на V век п.н.е., а се изработени една до две децении пред самите погребувања. Покрај офанзивното оружје во "кнежевските" гробови се откриени и примероци од дефанзивно оружје со кое биле опремени и така погребани припадниците на аристократскиот сталеж. Тоа се шлемови, кружни бронзени штитови, оклоп и бронзени доколиници – кнемиди. Во "кнежевските" гробови се откриени десет шлемови од кои еден "коринтски", еден "халкидски" и осум кои припаѓаат на македонски тип на шлем. Вакви шлемови на територијата на Р Македонија се откриени и во Букри, Бабино, Делагожда, Речица и Тетово (денес во Минхен), како и еден кој потекнува од непознато наоѓалиште во околината на Охрид (денес во Мајнц). == Историја == === Рана историја === [[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|200px|мини|десно|Дидрахма (статер) на Аминта III]] [[Податотека:Map Peloponnesian War 431 BC-fr.svg|мини|лево|Македонија во време на Пелопонеската војна околу 431 п.н.е.]] [[Антички Македонци|Античките Македонци]] живееле во јужната област на денешна Македонија уште од архаичното време. Првата македонска држава се јавува во [[VIII век п.н.е.|VIII]] или раниот [[VII век п.н.е.]] под водството на [[Аргеади|династијата Аргеади]], кога Македонците мигрирале таму од позападните краишта. Првиот крал за кој има пишани извори е [[Пердика I]]. Според легендата раскажана од [[Херодот]], Пердика заедно со своите браќа, [[Аероп]] и [[Гаван]], работеле кај некој крал од [[Горна Македонија]]. Секој ден за ручек жената на кралот месела [[леб]]. Лебот кој бил наменет за Пердика секогаш бил најголем. Кралот мислел дека Пердика има нешто со неговата жена. Кога требало да им плати за тоа што го сработиле тој ги повикал во својата одаја. Во неа имало само еден прозорец низ кој влегувала сончевата светлина. Кралот им дал една торба и им рекол да соберат од светлината колку што сакаат. Тогаш Пердика го извадил својот меч и со мечот направил еден круг на земјата каде што паѓал зракот. Од таа земја ставил во торбата и му кажал на кралот дека тој ќе направи свое кралство големо колку сонцето. Во времето на кралот [[Александар I]], македонската територија почнала да се шири во земјите населени со македонските <ref name="Pro" /> племиња: [[Еордеја]], [[Ботиаја]], [[Пиерија]], [[Мигдонија]] и [[Алмопија]]. Близу денешниот град [[Воден]], [[Пердика I]] (или поверојатно неговиот син [[Аргеј I]]) ја изградил првата престолнина [[Ајга]] ([[Кутлеш]]). По краток период на [[Персиско царство|персиска]] власт под водство на кралот [[Дариј I]], државата ја вратила својата независност под водство на кралот [[Александар I]] ([[495 п.н.е.|495]]–[[450 п.н.е.]] п.н.е.). Пред [[IV век п.н.е.]] кралството покривало територија по големина еднаква на денешната област [[Македонија]] во [[Грција]]. [[Аминта III]] (околу [[393 п.н.е.|393]]–[[370 п.н.е.|370]] п.н.е.) за првпат ја централизирал власта во Македонија, иако контрастот помеѓу сточарскиот рамничарски регион и изолираната задгрбнина бил голем. Овие се врзувале за кралот со семејни врски. Родовските заедници во задгрбнината ги контролирале приодите низ кои поминувале [[Илирија|илирските]] војски во напад на Македонија северно и северозападно. Аминта имал три сина; првите два, [[Александар II]] и [[Пердика III]] владееле само кратко. Премладиот син на Пердика III бил заменет со третиот син на Аминта, [[Филип II Македонски]] кој се прогласил за крал и подоцна ја завладеал и Грција. === Проширување === [[Податотека:Map Macedonia 336 BC-fr.svg|мини|лево|Античка Македонија по смртта на Филип II]][[Податотека:Map-alexander-empire.png|мини|350px|Карта на македонското царство во времето на [[Александар Македонски]]]] За време на кралот Филип II, ([[359 п.н.е.|359]]–[[336 п.н.е.|336]] п.н.е.) Македонија се проширила на територијата на [[Пајонци]]те, [[Тракијци]]те и [[Илири]]те. Македонија станала политички активна со нејзините односи со јужно-централните грчки полиси, но исто така задржала и некои архаични културни и општествени елементи како централизација на градот околу кралската палата (прво во [[Ајга]], а потоа и во [[Пела]]) послична на [[Микена|микенската]] култура, отколку на хеленските полиси, како и други архаични обичаи, како повеќето жени на Филип како додаток на постоечкиот брак со епирската кралицата [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајка на Александар Македонски. Друг архаичен елемент била истрајноста на системот на [[наследност|наследна]] [[монархија]] која значела голема, а понекогаш и апсолутна власт, иако понекогаш кралот бил проверуван и модериран од страна на аристократијата. Затоа меѓусемејните борби за власт не биле реткост. Ова претставувало голем контраст со хеленските полиси јужно каде владеела демократија; [[де факто]] -монархијата на [[тиранин|тираните]], во која наследноста била повеќе амбиција отколку фактички остварлива; и ограничената, највеќе војна и свештеничка моќ на [[спарта]]нската диархија. Истото ова важи за [[феудализам|феудалните]] институции како [[крепосништво]]то, кое веројатно опстојале во Македонија многу години низ историјата. Ваквите институции биле укинати во грчките полиси во времето на [[Солон]]. Синот на Филип, [[Александар Македонски]] ([[336 п.н.е.|336]]–[[323 п.н.е.|323]] п.н.е.) за релативно краток период успеал да ја наметне македонската власт не само врз Грција, туку и врз [[Персиско царство|Персиското царство]], вклучувајќи го и [[Египет]], блискиот, средниот исток и [[Индија]]. Александар ги прифатил политичките системи на освоените земји. Иако царството се распаднало кратко по неговата смрт, неговите освојувања оставиле траен печат во регионите. И покрај распадот на царството во помали кралства раководени од генералите на Александар, Македонија останала многу привлечна територија. За кратко време била владеена од страна на [[Деметриј I Опсадникот]] ([[294 п.н.е.|294]]–[[288 п.н.е.|288]] п.н.е.), но потоа започнала граѓанска војна. [[Антипатар]] и неговиот син [[Касандар]] ја зазеле власта, но ја изгубиле по смррта на Касандар во [[297 п.н.е.]]. Синот на Деметриј I Опсадникот, [[Антигон II]] ([[277 п.н.е.|277]]–[[239 п.н.е.|239]] п.н.е.) успешно го вратил мирот и просперитетот и успешно ја одбранил Македонија од [[Галација|галациската]] инвазија, но изгубил контрола врз многу грчки полиси. Тој сепак воспоставил стабилна монархија и благодарение на него, новата династија [[Антигониди]]. Неговиот наследник [[Антигон II]] ([[239 п.н.е.|239]]–[[221 п.н.е.|221]] п.н.е.) ги искористил овие предности и ја проширил власта на Македонија ширум регионот. === Пропаста на царството === Под водство на кралот [[Филип V]] ([[221 п.н.е.|221]]–[[179 п.н.е.|179]] п.н.е.) и неговиот син [[Персеј]] ([[179 п.н.е.|179]]–[[168 п.н.е.|168]] п.н.е.) Македонија се соочила со експанзионизмот на [[Римска Република|Римската Република]]. За време на [[II век п.н.е.]] и [[I век п.н.е.]] Македонија била во [[Македонско-римски војни|неколку војни]] со Рим. Ова резултирало со пораз на Македонија, отстранувањето на Антигонидите и распадот на македонското кралство. [[Андриск]] успеал накратко да ја врати монархијата во [[149 п.н.е.]], но бил поразен следната година и Македонија потпаднала под директна римска власт како [[Римска провинција Македонија]]. ==Државно уредување== === Монархија === Главна особина на античките Македонци е монархијата, односно кралското уредување. Во поглед на државното уредување постои голема разлика со Хелените, особина на овој народ било полисното уредување. Во науката постојат повеќе различни погледи за карактерот на македонската монархија: * ''Национално кралство'' * ''Монархија од конституциален тип'' * ''Апсолутна монархија'' * ''Договорно кралство'' * ''Воена демократија'' Тезите дека Македонија била кралство од конституционален тип и автократско кралство во науката имаат најмногу приврзаници. Треба да се истакне дека во текот на историјата на античка Македонија постојат три периоди во кои имало неколку вида на монархија: а) периодот на [[Аргеади]]те б) периодот на [[Александар III Македонски]] и б) периодот на [[Антигониди]]те. Секој од овој период има свои особини и одлики. === Крал=== [[Податотека:Filipvtori.jpg|thumb|250px|лево|Монета со ликот на Филип II Македонски]][[Податотека:NBHM-Rezhantsi-Treasure-Silver-tetradrachms-of-PhilipII.jpg|300px|мини|десно]][[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|thumb|300px|Дидрахма ([[статер]]) на Аминта III]] Во периодт на Аргеадите, според Аријан кралот ''не управувал со сила туку според законите.''<ref>Аријан, Анабаса IV, 11.</ref>. Односно за време на владеењето на династијата [[Аргеади]], Македонија била кралство од конституционален тип, а кралот ја немал сета власт во своите раце, тој требало да ги почитува законите на државата и да владее согласно нив. Македонскиот престол го наследувал првородениот син на кралот, Македонските кралеци од династијата на Аргеадите немале право да именуваат свој наследник, меѓутоа можеле да ја покажат својата наклонетост. Македонските првенци го предлагале наследникот, а тој требало да биде прифатен од македонското собрание. Доколу македонското кралство се наоѓало во голема опасност, странска инвазија или слично, за крал не бил поставуван малолетник со старател, туку кралската власт му се давала на член од најтесното семсјтво на Аргеадите, односно чичко или брат. На овој начин на власт дошол [[Филип II Македонски]], по смрта на неговиот брат [[Пердика III]]. Псевдо-Калистен запишал: ''Македонците нека го изберат кралот... Кралот нека ја зачува државата на Аргеадите... Македонците со кралот нека ги извршуваат обредите вообичаени за Аргеадите'' <ref>Ps.-Callist.,C33.</ref>. Овој извор потврдува дека македонското собрание го избирал кралот. Македонските кралеви имале свои титулари кои се состоеле од нивните лични имиња, татковите имиња во генитив (патронимик), како и ознака за етничка припадност (етникон). На пример: Александар Филипов, Македонец. Титулата понекогаш била скратена и го содржела името со татковотго име во генитив или името со етничката припадност: Александар Филипов или Александар Македонецот. Сè до крајот на античката македонска држава, кралот имал свои обележја (инсигнии). Кралевите носеле бела лента чии краеви заврзани на тилот паѓале на вратот. Ваква лента може да се види на октодрахмата на [[Александар I]] и [[Филип II Македонски]]. Оваа лента понекогаш се носела врзана околу македонската капа кавсија. Плутар запишал дека македонската капа била дел од облеката на наследниците на Александар <ref>Види: Плутарх, Споредбени животописи, Антониј 54</ref>. Македонските кралеви исто така носеле метална дијадема и порфирна облека. Првите кралеви од династијата на аргеадите имале религиско магиска функција. Кралот пред секој потфат или на почетокот на гозбите за време на верските празници пренесувал жртва во име на Македонците. Оваа обврска се нарекувала простасија. Македонските кралеви својата магиска моќ требало д а ја докажуваат преку ловот на диви животни, најчесто лавови. Со развојот на македонската држава и општетсво на преден план излегле неговите воени и политички функции. Македонскиот крал имал и судска функција. Во текот на делата за кои следела смртна казна, а за кои судело македонското осбрани, кралот бил обвинител. Македонсиот крал доколку бил отсутен од Македонија назначувал свој заменик кои требало да ги извршува неговите должности во Македонија, тука се мисли пред сè на религиските обреди и обврски. Македонското собрание го прогласувало кралот, односно ја прифаќале неговата власт и ги задржувале своите права: право на апелација, право на донесување одлуки, рамноправност на зборот и др. === Кралица === Македонските жени од кралското семејство имале значајна улога во дипломатските, државните и воените работи. Македонската кралица ја вршела својата должност простасија. Оваа должност ја извршувала [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во отуство на [[Александар III Македонски]], а кога таа заминала за Епир, во Македонија била заменета од Клеопатра. Македонските кралици биле задолжрни да ги слушаат и барањата на граѓаните. На македонските кралици им се укажувале почести кои биле слични на кралските, им се изработувале статуи, се именувале градови по нивните имиња, им се укажуавле свадбени и погребни почести. Во поглед на улогата и местото на жената во македонското општетво постои голема разлика со хеленското општетсво. Кај Хелените, жената била вечен малолетник и не можела да учествува во политичкиот живот. === Собрание === Македонското собрание во изворите се сретнува под различни имиња: Македонци, мноштво, народ, вооруженици, војници и соборници. Во мирно време, македонското собрание се состоело од народот, а во војна, собранието било составено од војници. Членови на собранието можеле да бидат само оние што имале право да носта оружје, Диодор челеновите на македонското собрание ги нерекува граѓани-војници <ref>Diod. XVII, 109.</ref>. Собранието било свикувано од кралот или од неговиот претставник. Една од најважните функции на собранието е да го прогласи кралот, меѓутоа собранието имало и судска функција. Македонското собрание судело за дела за кои следело смрта казна. === Финансии === Кралот бил заштитник и администратор на македонската ризница и кралските приходи кои му припаѓале на македонскиот народ: даноците од освоените народи исто така оделе за македонскиот народ, а не за кралот. Дури ако кралот не бил одговорен за дадени финансии, тој се чувствувал морално одговорен да интервенира: на пример [[Аријан]] кажува дека при [[бунт]]от на војската на Александар кај [[Опис]] во [[324 п.н.е.]], Александар морал да ги прикаже сметките од неговото наследство при смртта на неговиот татко за да покаже дека нема направено никаква финансиска злоупотреба. Од Ливиј и Полибиј знаеме дека државата се снабдувала со финансии од следниве извори: * '''Рудниците''' за злато и сребро (како [[Пангај]]), на пример, кои биле во сопственост на кралот и од чија руда се правеле парите. Правата за ковање на поситни пари од бронза и сл. потоа се предавале на регионалните власти. * '''Шумите''', чие дрво било високоценето од страна на грците за бродоградба: [[Атина]] склучувала трговски договори со Македонија во [[V п.н.е.]] за увоз на дрво за бродоградба. * Кралските '''поседи''' кои биле земја здобиена по пат на освојување и била исползувана директно или со помош на работната сила на војни затвореници, како и индиретно преку даночен систем. * '''Царина на пристаништата''' која се однесувала на трговијата (давачки за увоз и извоз). Најчестиот извор на приход било давањето под наем: [[Аминта III]] (или можеби Филип II) ги удвоил пригодите на пристаништата со помош на [[Калистрат]], кој избегал во Македонија и донел 20 до 40 [[талан]]и за една година. За да се постигне ова правата на собирањето на пристанишни давачки биле доделувани на оној што ќе наддадел највеќе на лицитација. Ливиј кажува дека рудниците и шумите исто така се давале под наем. Со исклучок на поседите на кралот, земјата во Македонија била бесплатна: сите Македонци биле слободни граѓани и никој не плаќал давачки никому за користење на туѓа земја. Дури и даноците во кризни ситуации кои биле нормални насекаде не постоеле во Македонија. На пример економските кризи на Александар Македонски во [[334 п.н.е.]] и Персеј во [[168 п.н.е.]] не резултирале со воведување на данок, туку кризите се решавале по пат на заеми или покачување на наемнини. Кралот исто така повремено ги ослободувал некои луѓе од какви било давачки како на пример во случајот на семејствата на загинатите борци во [[Битка кај Граник|Битката кај Граник]] во мај 334 год кои биле ослободени од плаќање наемнина за користење на кралски имот, како и други стопански давачки. == Македонски династии == === Аргеадска династија === {{Главна|Аргеадска династија}} Аргеадската династија била династија на кралеви основоположници на Македонското Кралство. Започнувајќи од митолошкиот крал [[Каран]] па до славниот [[Филип II Македонски]] кој успеал да го зајакне Македонското Кралство и да ги обедини македонските племиња, и славниот [[Александар Македонски]] кој ја формирал [[Македонската Империја]]. По неочекуваната смрт на Александар Македонски, започнува периодот на војните на [[дијадоси]]те кои доведуваат до распад на Македонската Империја и формирање на империи наследнички кои биле владеени од династии формирани од генералите во војската на Александар Македонски. === Антипатридска династија === {{Главна|Антипатриди}} Антипатридската династија не опстоила долго време. Во [[294 п.н.е.]] таа била симната од власт од страна на династијата на [[Антигониди]]те, чии членови се покажале како поефективни владетели. Членови на Антипатридската династија: * [[Антипатар]] (околу [[397 п.н.е.]]-[[319 п.н.е.]]) * [[Касандар]] (302-297 п.н.е.) * [[Филип IV]] (297 п.н.е.) * [[Александар V]] (297-294 п.н.е.) * [[Антипатар II]] (296-294, 279 п.н.е.) * [[Состен]] (279-277 п.н.е.) === Антигонидска династија === {{Главна|Антигонидска династија}} Антигонидската династија била династија на македонски кралеви кои воделе потекло од [[Антигон I Едноокиот]], генерал во војската на [[Александар Македонски]]. Династијата е наследничка на [[Антипатриди|Антипатридската династија]], која владеела со [[Мала Азија]] и северна [[Сирија]]. По поразот на војската на Персеј во [[Битката кај Пидна]] во [[168 п.н.е.]], Македонија била поделена на четири републики од страна на Римјаните. Во [[150 п.н.е.]] човек по име [[Андриск]] тврдел дека е син на Персеј и го барал престолот на Македонија како крал ''Филип VI''. Ова била причината за [[Четврта македонско-римска војна|Четвртата македонско-римска војна]] во која Андриск бил поразен од страна на Римјаните и Македонија била припоена кон Рим ([[148 п.н.е.]]). == Поврзано == {{Портал|Античка Македонија|Zlatnosonce.png}} {{portalpar|Антика}} * [[Историја на Македонија]] * [[Антички Македонци]] * [[Античка македонска војска]] * [[Антички македонски календар]] * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александар Македонски]] * [[Дијадоси]] * [[Антигониди]] * [[Пајонија]] * [[Пелагонија]] * [[Птолемаиди]] * [[Селевкиди]] == Белешки == <references /> == Извори == * Eugene N. Borza: ''Before Alexander: constructing early Macedonia.'' Claremont, CA: Regina Books, 1999. Pp.&nbsp;89. ISBN 0-941690-96-0 (pb) ** [http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html Преглед од Konrad H. Kinzl (Trent University)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060218054248/http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html |date=2006-02-18 }} * Robin Lane Fox, ''Alexander the Great,'' 1973. * Nicholas G. L. Hammond, ''The Macedonian State'', Oxford University Press, [[1989]], ISBN 0-19-814883-6. Pg. 12-13. == Надворешни врски == * [http://www.makedonika.org/processpaid.aspcontentid=ti.2001.pdf HLA genes in Macedonians and the sub-Saharan origin of the Greeks], Генетско истражување (pdf формат) * [https://archive.today/20120524211513/http://www.americanchronicle.com/articles/view/108052 Edouard Selian. The Mystery of the Name "Macedon". American Chronicle, June 2009] [[Категорија:Античка Македонија| ]] [[Категорија:Древни држави|Македонија]] [[Категорија:Поранешни држави во Европа|Македонија]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Македонија]] [[Категорија:Велесили]] owt63gctkjrby9rteendchbm251wq9i 5544105 5544104 2026-04-24T03:38:23Z Bjankuloski06 332 5544105 wikitext text/x-wiki {{спојување|Кралство Македонија}} {{Инфокутија Поранешна држава |native_name = |conventional_long_name = Античка Македонија |common_name = Македонија |continent = Европа |region = Средоземје |era = [[антика]] |status = |status_text = |empire = |government_type = монархија |life_span = {{простсписок| *{{околу|VII век}} – 168 п.н.е. *150–148 п.н.е.}} |year_exile_start = |year_exile_end = |event_start = [[Каран]] митски основач на [[Аргеадска династија]] |date_start = |event_end = Освоена од [[Римска Република|Римската Република]] |date_end = |event1 = [[Аминта III]] ја обединува Македонија |date_event1 = 382 п.н.е. |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event_pre = |date_pre = |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p2 = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg |s1 = |flag_s1 = Attalos I tetradrachm -241 76003063.jpg |image_s1 = Attalid Dynasty |s2 = Селевкидска Империја |flag_s2 = SeleucosCoin.jpg |s3 = Ptolemaic Kingdom |flag_s3 = Ring with engraved portrait of Ptolemy VI Philometor (3rd–2nd century BCE) - 2009.jpg |s4 = Македонија (римска провинција) |flag_s4 = Spqrstone.jpg |s5 = |flag_s5 = |image_flag = |flag = |flag_type = |image_coat = Vergina Sun WIPO.svg |symbol = |symbol_type = |image_map = Области во Античка Македонија.svg |image_map_caption = Античка Македонија |capital = [[Ајга]] до 400 п.н.е. и преместен од [[Архелај I]] во [[Пела]] |capital_exile = |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[Антички македонски јазик]] |religion = |currency = Статер (воведена валута од Филип II), подоцна римски денар |leader1 = [[Каран]] |leader2 = [[Филип II Македонски]] |leader3 = [[Александар III Македонски]] |leader4 = [[Филип V Македонски]] |year_leader1 = 808 - 778 п.н.е. |year_leader2 = 359 - 336 п.н.е. |year_leader3 = 336 - 323 п.н.е. |year_leader4 = 221 - 179 BC |title_leader = Крал |representative1 = <!--- Name of representative of head of state (eg. colonial governor)---> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!--- Years served ---> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!--- Default: "Governor"---> |deputy1 = <!--- Name of prime minister ---> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!--- Years served ---> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!--- Default: "Prime minister" ---> |legislature = |house1 = |type_house1 = |house2 = |type_house2 = |<!--- Area and population of a given year ---> |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |footnotes = }} [[Податотека:Pella House atrium.jpg|300px|мини|десно|Атриум во Пела]] [[Податотека:Philip II larnax vergina greece.jpg|300 px|мини|десно|Златниот ларнакс и златната гробна круната на Филип II Македонски]] '''Античка Македонија''' чие име тогаш било само '''Македонија''' се наоѓала во централниот дел на [[Балканскиот Полуостров]], на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно [[Тесалија]]. Античките автори ја опишуваат како планинска земја, со голем број реки, богати полиња, шуми и езера и со рудни богатства. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на [[Олимп]] и брегот на реката [[Пенеј]]. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив ([[Јабланица]], [[Кораб]], [[Дешат]] и планината Скард - денес [[Шар Планина]]). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, [[Илирија]] и [[Дарданија]] <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината [[Јакупица]], минувала низ современите градови [[Скопје]] и [[Велес]] <ref name="Pro" />, по линијата на [[Сопот]] и [[Новачани]], како и по долината на реката [[Пчиња]] и излегувала на [[Осоговските планини]] сè до [[Рила|Рила Планина]]<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на [[Пирин|Пирин Планина]] сè до устието на реката [[Места|Нестос]] во [[Егејското Море]]. Античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />. Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е ''Ематија''. Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Поимот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. Од владеењето на првата македонска династија [[Аргеади]] во VIII в. пр.н.е. започнува ширењето на државната територија, која ги обединува сите етноси (палеобалкански популации со индоевропско потекло) што живееле на територијата на Античка Македонија: Бриги, Пајонци, Пелагонци, Линкести, Енгелани, Дасарети, Орести, Еордаи, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, Алмопи, Мигдонци, Крестонци, Бисалти, Еордејци, Едони и др. За Македонија карактеристични се: македонската басилеја, кралското уредување со наследен владетел и државни институции што владеат според македонски закони, македонски обичаи, обреди, со македонски божества, митови, култови и посебен македонски јазик. Првата кралска престолнина била [[Ајга]] (Вергина), втората престолнина е [[Пела]], која со големите градежни зафати во времето на [[Филип II Македонски]] станува метропола на Балканот. Македонската држава постигнува најголем политички, воен и економски подем во времето на [[Филип II Македонски]], а екуменско значење (споредсвојата големина и моќ) во времето на [[Александар III Македонски]]. По неговата смрт сè до римските освојувања (334–168 г. пр. н.е.) Македонија ја владеат дијадосите и епигоните: Антипатар, Касандар, Филип IV, Александар V(т. н. [[Антипатриди]]), Деметриј I Опсадникот, Пир, Лизимах, Птолемај; по 277 г. пр.н.е. следи последната македонска династија [[Антигониди]]: Антигон I Гонат, Деметриј II, Антигон Досон, Филип V Македонски и Персеј. По паѓањето под римска власт, во 146 г. пр.н.е., Македонија станува римска провинција == Име == [[Податотека:Античка Македонија.JPG|350px|мини|десно|Карта на Античка Македонија]] Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е Ематија. Географот Птолемај запишал дека првата македонска престолнина Ајга се наоѓала во Ематија. Со името Ематија се означувала цела приморска, односно [[Долна Македонија]]. Солин запишал една легенда според која ''Amathos'' или ''Emathos'' било име на македонски крал, а според друга легенда, ''Amathos'' бил син на Македон. Првото име на Македонија - Ематија било дадено од хеленските морепловци кога првпат пристигнале во приморска Македонија, Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Меѓутоа, Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Именувањето на македонското крајбрежје како Тракија придонело во науката да се создаде т.н пантракиска теорија според која племињата во источниот дел на Македонија и воопшто сите Антички Македонци имаат тракиско потекло. Меѓутоа, терминот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. За значњето на името Македонија има две толкувања. Според едното, името Македонија доаѓа од хеленското makednos, термин кои само еднаш е употребен кај Хомер. Според другото толкување, името Македонија е старобалканско име, во кое може да се препознае бригискиот збор за земја <ref name="Pro" />. Според некои научници, името Македонци било хеленски превод на нивното изворно име - Кауконци <ref name="Pro" />. Имињата Makedonia и Makedon се хеленска копија, односно [[преведеница]] на домородното име<ref name="Pro" /> . ==Етнички граници== Античка Македонија се наоѓала во централниот дел на Балканскиот Полуостров, на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно Тесалија. Во делото Патопис, напишано од Псевдо-Скимнос, се истакнува: ''Над Темпе се наоѓа земјата на Македонците, штп лежи од другата страна на Олимп'' <ref>Делото Патопис е напишано од непознат автор од вториот век од старата ера</ref>. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на Олимп и брегот на реката Пенеј. На југозапад границата продолжувала до планината Пинд, тука се наоѓало тромеѓата помеѓу Македонија, Епир и Тесалија <ref name="Pro" />. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив (Јабланица, Кораб, Дешат и планината Скард - денес Шар Планина). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, Илирија и Дарданија <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината Јакупица, минувала низ современите градови Скопје и Велес<ref name="Pro" />, по линијата на Сопот и Новачани, како и по долината на реката Пчиња и излегувала на Осоговските планини сè до Рила Планина<ref name="Pro" />. Северната граница на Македонија, подоцна била граница помеѓу римските провинции Македонија и Горна Мизија, меѓутоа оваа граница била и граница меѓу две култри: источна (хеленска) и западна (латинска)<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на Пирин Планина сè до устието на реката Нестос во Егејското Море.<ref name="Pro">Историја на Аргеадите, Наде Проева, Скопје, 2004</ref> == Географска положба == Започнувајќи со Херодот, античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />, а никогаш за западна и источна Македонија <ref name="Pro" /> или источна Панонија <ref name="Pro" />, како што прават некои современи автори. Во историската литература има примери кога некои од македонските области наместо да се вбројат онаму каде што се наоѓале во антиката, се класифицираат според поделбата на источна и западна Македонија, што е научно и историски неточно <ref name="Pro" />. Некои историчари областа Парорбелија ја вбројуваат во источна Македонија иако Страбон истакнал дека оваа област се наоѓала во Македонија, односно на македонска страна. Затоа областите во т.н источни делови на Македонија треба да се распоредат во Горна или Долна Македонија <ref name="Pro" />, во зависност од местоположбата <ref name="Pro" />. == Географска поделба == === Долна Македонија === {{Главна| Долна Македонија}} [[Податотека:Cholomondas Mountain, Chalkidiki, Greece - Dense forest.jpg|350px|мини|десно|Холомонтас]] Долна Македонија се состоела од следните области: [[Пиерија]], [[Ботиаја]], [[Алмопија]], [[Амфакситида]], [[Мигдонија]], [[Антемунт]], [[Ботика]], [[Крусида]], [[Бисалтија]], [[Крестонија]], [[Пиерида]], [[Едонија]] (Едонида), а во политичка смисла и [[Еордеја]] <ref name="Pro" />. * '''Пиерија''' го опфаќала крајбрежниот дел наспроти Халкидик, помеѓу сливовите на реките Пенеј на југ и Халиакмон на север. Областа се наоѓала северно од планината Олимп и источно од [[Пиериски Планини|Пиериските Планини]] (Шапка). * '''Ботиаја''' во римско време била позната како Кампанија. На запад се граничела со Еордеја, на југ со Пиерија, на север се граничела со Алмопија, односно планината Пајак, а на исток била омеѓена со реката Аксиј. * '''Алмопија''' се нарекувала рамнината во грониот тек на реката [[Лудија]] (Колудеј), омеѓена од планините Пајак и Ниџе. Поголеми градови биле Хорма, Апсал и Еуроп. * '''Амфакситида''' е географско име од подоцнежно време, со кое се означувале териториите од двете страни на реката Аксиј. Оваа област ги опфаќала некогашните долнопајонски области источно од Аксиј - Грестонија и Крусида. Поважни градови во оваа област биле: Идомена, Гортинија, Аталанта и Европ. * '''Мигдонија''' своето име го добила според епнимниот херој Мигдон. Оваа област го опфаќала северниот дел на Халкидик. Името Мигдонија честопати се користело како заедничко или збирно име за означување и на областите Крестонија, Бисалтија и Антемунт. * '''Крестонија''' или ''Грестонија'' го добила името епонимниот херој Грастос, син на Македон. Според Херодот, оваа област се наоѓала во горниот тек на реката Ехедор, на север од Мигдонија и северозапад од Бисалтија. Оваа област подоцна била означувана со името Амфакситида. * '''Бисалтија''' се протегала по долниот тек на реката Стримон, источно од планинскиот масив Дисорон (Круша). Поважни градови во оваа област биле Берга, Еупорија, Алор и Трагил. * '''Пиерида''' или Пиерија се нарекувала крајбрежјето источно од устието на реката Стримон, сè до Нестос, каде што се наоѓале тврдините Фарга и Пергам. Поважни градови биле: Ејон, Амфипол, Галепс, Ојсимна, Неапол (Кавала) и Аконтисма. * '''Едонија''' името го добила по епонимниот херој Едон, брат на Мигдон. Областа се наоѓала на север од Пиерида и североисточно од Пангајските планини. Поголеми градови биле: Миркин, Драбеск и Филипи. * '''Еордеја''' ја опфаќала областа околу езерото Бегорис, северно од Елимеја, помеѓу Пиерија и Орестида, јужно од Линкестида. Поважни градови биле: Арниса и Кела. На [[Халкидик]] се наоѓале областите '''Крусида, Ботика и Антемунт'''. Крусида го опфаќала крајбрежјето јужно од Термајскиот Залив (Солунскиот Залив) до кракот Палена. Ботика се наоѓала на средишниот дел на Халкидик. Поважни градови во Ботика биле: Калиндоја, Спартол, Плеума и др. Областа Антемунт се наоѓала источно од Тесалоника. Оваа област според Тукидик во рамките на Македонија била вклучена во VI век п.н. Целиот Халкидик во рамките на македонската држава влегува во времето на [[Филип II Македонски]] и станал неразделен дел од Македонија сè до крајот на антиката. === Горна Македонија === {{Главна|Горна Македонија }} [[Податотека:Ancientbitola.jpg|мини|350п|Хераклеја Линкестис]] Во Горна Македонија, која била именувана и како ''Слободна Македонија'' <ref name="Pro" /><ref>Strab. VII, 326</ref><ref>Caes., Bell. civ III, 7, 9</ref>, влегувале следните области: [[Тимфаја]], [[Параваја]], [[Дасаретија]], [[Орестида]], [[Линкестида]], [[Пелагонија (античка област)|Пелагонија]], [[Дериоп]], [[Пајонија]], [[Парорбелија]], [[Синтика]] и [[Одомантика]] <ref name="Pro" />. * '''Тимфаја''' се наоѓала на границата со Епир. По важни градови биле: Ајгиниј и Гиртона. * '''Параваја''' се протегала во соседство на Тимфаја. Поважни градови биле: Парореја и Ерибоја. * '''Дасаретија''' или Дасаретида се протегала на север од Епир, односно од реките Апсос и Еордаикос. Според Плиниј, оваа област завршувала кај дивите барбари Дарданците. Поважни градови биле: [[Лихнид]], [[Евија]] и [[Ускана]]. * '''Орестида''' ги опфаќала горниот тек на Халиакмон, Костурското и Преспанксото езеро. Поважни градови биле: Аргос Орестикон, Лика и Батина. * '''Линкестида''' го опфаќала јужниот дел на денешна Пелагонија. Поважни градови биле: Хераклеја, Никаја и Бева. * '''Пелагонија''' се нарекувал денешниот северен дел на [[Пелагонија]]. Поважни градови биле: [[Пелагонија (град)|Пелагонија]], Керамија и Колобајса. * '''Дериоп''' се наоѓала во горниот тек на реката Еригон. Тука се наоѓале градовите Стибера, Алкомена и Брианион. * '''Пајонија''' се пртотегала по течениото не реката Аксиј, од Демир Капија до Таорската Клисура на север. Позначајни градови биле: Аргос, Стоби, Антигонеја, еврист, Стена, Билаѕора, Астибос, Добер, Страј, и Баргала. * '''Парорбелија''' се наоѓала јужно од планината Беласица до Демиркаписката Клисура, југоисточно од Рупелската клисура и западно од реката Стримон. Поважни градови биле: Калипол, Ортопол, Гареск и Филипол. * '''Синтика''' се протегала по среднот тек на реката Стримон, на север од Бисалтија. Поважни градови биле: Хераклеја, Поројкопол, Тристол и Нејна. * '''Одомантика''' се наоѓала во северните падини на Пангајските планини, источно од Стримон. Поважни градови биле: Сира, Скотуса и Гаѕор. епонимен херој на Одомантика бил Одомант, брат на Мигдон. == Антички Македонци == {{Главна|Антички Македонци}} === Име на Македонците === Во античко време, имињата на старите народи или племиња биле објаснувани со имиња на легендарни прадедовици и прамајки. Честопати овие легенди биле создавани ''post festum'', со цел да се даде оправдание или легитимитет на некои актуелни економски или политички случувања. Меѓу старите Македонци се создала повеќе легенди за митскиот предок ''Македон''. Македонскиот историчар Марсија запишал една легенда, која е зачувана од Хесихиј. Според оваа легенда Македон бил син на Ѕевс и Тија. Според схолиите (верзии) за легедата, Македон бил син Дион и Ајтија, Диос и Ајтија или Диос и Ајтрија. Според друга легенда, Македон Ликаонов бил крал на Ематија, а земјата го добила името според него. Во една друга легенда, еден од педесетте синови на аркадскиот син Ликаон се викал Македнон, а не Македон. === Тези за етничката припадност на Македонците === [[Податотека:Terrakota Statue eines Makedoniers 3 Jhdt v Chr.jpg|200px|мини|десно|Македонска теракота]] Во науката, прашањето за етничката припадност на античките Македонци е едно од најтешките и најсложените прашања. За потеклото и етногенезата на Античките Македонци се искажани голем број на спротивни и ралични мислења. За етничката припадност на Античките Македонци најмноги се изјасниле историчарите и јазичарите. Историчарите се изјасниле врз основа на наративните извори, а јазичарите врз основа на сочуваните макеодонски глоси (околу 150 на број), како и врз основа на ономастичките податоци. Историчарите искажале повеќе различни тези за етничката припадност на Македонците. Неколку историчари меѓу кои се: О. Абел, К. Белох, ее. Мајер, Ф. Гајер, Г. Хаѕидакис и сите грчки научници ја застапуваат тезата за хеленско потекло на Македонците. Албанските научници, меѓутоа и неколку странски како што се О. Милер и Хрт ја поддржуваат илирската теза, според која Античките Македонци имале илирско потекло. Други научници, меѓу кои биле О. Хас и И. Пудиќ, ја застапуваат бригиската теза, односно за бригиски корени на Македонците. Било искажано мислење дека Македонците биле мешан народ, оваа теза била застапувана од А. Шофман. Една група на научници ја застапува тидејата дека Македонците биле одделен народ, односно дека Македонците не биле Хелени, Илири и Тракијци. Оваа теза ја поддржуваат В. Георгиев, Ј. Борза, Наде Проева и други. Во однос на тезата за хеленското потекло на Античките Македонци, врз основа на наративните извори, се искажани повеќе критики. Павсанија напишал дека Битката кај Хајронеја била пропаст за Хелените. Диодор истакнува дека по смрта на [[Александар III Македонски]] во Азија не бил кренат ниту еден бунта, а се побуникле само Хелените кои без нивна волја биле населени во северното подножје на Хиндукуш и оние во континентална Хелада. Оваа војна е позната како Ламиска војна, а била позната и како Хеленска војна бидејќи Хелените се кренале против туѓинска власт. Полибиј пишува дека Агелај од Наупакт го советувал [[Филип V Македонски]] да запре со уништувањето на Хелените и да не ги прави лесен плен за оние што напаѓаат. Павсанија истакнува дека кралевите од македонската кралска куќа во Египет: {{Цитат|... '''''љубеле да се нарекуваат Македонци, што всушност и биле''''' <ref>Paus. X, 7.</ref>}} Плутарх тврди дека Хелените до крај ја чувствувале власта на Македонците како нешто туѓо и надворешно <ref>Плутарх, Apam 16</ref>. Хеодот кога пишува за македонските кралеви секогаш ги означува со етниконот Македонец. Плутарх запишал дека освен Клеопатра, другите македонски кралеви во Египет не се потрудиле да го научат египетскиот јазик. Во старогрчките наративни извори, Македонците секогаш јасно се одбележуваат со нивното етничко име, а честопати се означуваат и како барбари (оние што брборат, они што говорат неразбирливо или они што не го говорат хеленскиот јазик). Познатиот старогрчки оратор и политичар во еден свој говор протибв Фили истакнал: {{Цитат|'''''... тој не само што не е Хелен, ниту пак има нешто хеленско, туку е барбарин од земја за која не би можел нешто убаво да кажам, еден никаков Македонец, од земја од која човек порано ни роб не би купил...'''''<ref>Демостен, Терат Филипика, 31</ref>}} Некои научници сакаат да го намал значаењето на фактот дека Македонците во сите хеленски извори се означуваат како барбари. Оваа означување на Македонците како луѓе кои не го разбирале хеленскиот јазик, некои научници го толкуваат како резултат од политичкиот судир помеѓу Атина и Македонија, меѓутоа ова толкување не води сметка за изворите кои потекнуваат еден век пред судирот помеѓу Македонија и Атина. Изворите кои потекнуваат од V век п.н, Македонците и нивните кралеви ги нарекуваат барбари и најголеми непријатели на Хелените. Климент Александрисло во едно писмо до жителите на Лариса, македонскиот крал [[Архелај I|Архелај]] го нарекува „варварин“. == Други антички народи во регионот== ==== Пајонци ==== {{Главна|Пајонци}} [[Податотека:PaeoniaPaioniaMap.png|350px|мини|десно|Пајонија]] Во источниот дел на Македонија живееле група на пајонски племиња. За етничката припадност на Пајонците, историчарите и јазичарите имаат различни ставови. Г. Дројзден, К. Белох, Л. Мееркер и Р. Катичиќ (повоздржано) оцениле дека Пајонците се [[грци|хеленско племе]]. Оваа теза ја поддржуваат грчките историчари и истражувачи, меѓу нив се Ј. Сворнос, А. Даскалакис, Ј. Калерис (аматер) и други. Еден дел од историчарите сметаат дека тие се [[Тракијци|тракиски народ]], оваа теза ја поддржува Д. Дечев и поголем број на бугарски историчари. Според едно теза, Пајонците имале [[Илири|илирско потекло]]. ова тврдење го поддржуваат П. Кречмер, Х. Крае, Ј. Русу и повеќе албански историчари. Според некои научници, Пајонците се предхеленски [[Индоевропски јазици|индоевропски народ]], а други сметаат дека Пајонците имаат [[Бриги|бригиски корени]]. [[Фанула Папазоглу]] и [[Наде Проева]] ја застапуват идејата дека Пајонците се сродни со [[Бриги]]те <ref name="Pro" />. Во наративните извори, Пајонците секогаш се набројуваат оделно од Илирите и Тракијците. Страбон еднаш Пајонците ги нарекува Тракијци, меѓутоа кога Страбон пишува за Тракија, името на оваа област го користи во географска, а не во етничка смисла <ref name="Pro" />. За хеленските автори, тракисјки народ биле и Гетите. Пајонската ономастика покажува дека пајонските имиња се разликуваат од тракиските имиња <ref name="Pro" />. Тракиските имиња се сложени: Хептаакент, Мукакент, Кетрипор и слично. Пајонските имиња се едночлени и еднокоренски: Дида, Котис, Манта, Мома, Посис, Сита и др. Овие пајонски имиња ретко се сретнуваат во етничка Тракија <ref name="Pro" />. На територијата на Пајонија се среќаават поголем број на епихорски имиња, пронајдени на антропоморфни типови на стели, кои имаат паралели во бригиската ономастика. Такви имиња се: Бејтис, Котис, Манта, Местил и др. Западно од реката Места, односно на територијата на Пајонија и пајонските племиња, не се среќаваат топоними со типично тракиски завршетоци како што се: ''para, bria i diza.'' Пајонските племиња и Линкестите најдолго време се спротивставувале на централната власт на [[Аргеадска династија|Аргеадската династија]]. Помеѓу Пајонците и Аргедаите се воделе долги борби во текот на кои бил разурнат градот [[Амидон]], а дел од Пајонците заедно со локалната пајонска династија емигрирале на север од Демир Капија. Пајонската група на племиња била составен дел од Бригите и не влегувале во рамките не хеленските племиња. Кај [[Хомер]], Пајонците се бореле на страната на [[Троја]]нците, против [[Ахајци]]те. Пајонците учествувале во процесот на формирање (етногенезата) на Античките Македонци <ref name="Pro" />, процес кој завршил во доцната праисторија. Ј. Шашељ истакнува дека Пајонците тогаш се стопиле со останатите македонски племиња. А. Бенац истакнува дека процесот на претопување на Пајонците со останатите Македонци бил можен поради тоа што Пајонците биле сродни со нив <ref name="Pro" />. Според [[Енциклопедија Британика]] Пеонците биле народ од мешано, тракиско-илирско потекло, и иако подоцна биле освоени од Македонците тие го задржале својот етнички идентитет до околу 400 година од н.е. кога нивната земја поминала од римска под византиска власт.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/438110/Paeonia "Paeonia", Encyclopædia Britannica online.]</ref> ==== Пелагонци ==== {{Главна|Пелагонци}} За етничката припадност на Пелагонците постојат различни погледи. Според една теза тие имале илирско потекло, според друга теза тие биле тракиско племе. А. Даскалакис и други грчки историчари истакнуваат дека тие биле хеленско племе. Ј. Русу истакнува дека Пелагонците биле македонско племе. Според една теза, која ја застапува полскиот научник В. Пајанковски, а е поддржана од некои македонски научници, Пелагонците биле составен дел пајонската група на племиња и имале бригиско потекло <ref name="Pro" />. Материјалната култура, погребните обичаи и ритуалите на Пајонците се еднакви со оние на Пајонците. Наде Проева истакнува дека станува збор за автохтон пајонско-пелагонски етнички агломерат кои одамна бил забележан од белградскиот аргеолог М. Гарашанин. Во Илијадата, се споменува заеднички предок Пелагон или Пелегон. Страбон истакнува дека Пајонците се нарекувале Пелагонци. Полибиј и Ливиј запишале дека Ематија порано се нарекувала Пајонија. Пелагонците се вброени во пајонската група на племиња од страна на Плиниј. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал од илирскиот, односно Пајонците и Пелагонците имале различно етничко потекло и различна материјална култура од илисрките племиња <ref name="Pro" />. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал и од оној во скопско-кумановската област, која имала трибалски ([[Трибали]]) карактер. Страбон дава податок дека Пајонците на север се граничеле со Дарданците, меѓутоа не се пронајдени такви археолшки докази. Најверојатно, Пајонците во одреден период имале доминација над Трибалите и тогаш се граничеле со Дарданците. ==== Енгелани (Дасарети) ==== {{Главна|Енгелани}} [[Податотека:Ohrid and Prespa lakes topographic map mk.svg|мини|350п|Охридскиот реон, областа на Енгеланите]] Во западниот дел на Античка Македонија живееле [[Енгелани]]те, односно [[Дасарети]]те. За нивното потекло се искажани разлини мислења. Ф. Папазоглу и сите албански научници истакнуваат дека тие имале илирско потекло. Според грчкиот научник М. Хаѕопулос тие биле хеленско племе. Вејс-Вудворд и Наде Проева истакнуваат дека тие биле македонско племе, полскиот научник В. Пајанковски истакнал дека тие биле Бриги. Името на Енгеланите во хеленските извори било прилагодено на хеленскиот (страогрчки) јазик и таму се запишани како Енхелејци. Во сите стари пишани извори Енгелените се спомнуваат оделно од Илирите. Херодот запишал дека [[Кадмо]] стасал кај Енхелејците од [[Теба]], а Аполодор истакнува дека тие војувале против илирските племиња. Во 4 век п.н, Енгелеаните потпаднале под илирска власт и тогаш за првпат во изворите се спомнуваат меѓу илирските племиња. Последен автор кои ги спомнува Енгеланите по име е хеленскиот историограф Полибиј кои работел во Рим. Тој ги спомнува Енгеланите, кога шишуава за борбите помеѓу македонскиот крал Филип V и илирскиот владетел Скердилаида. Борбата се водела во областа Дасаретија во 217 година п.н. По овој настан Енгеланите повеќе не се спомнуваат во изворите. Страбон запишал дека Енгеланите се викале и Дасарети. Односно во римско време, моќта и славата на Енгеланите се намалила, а на нивно место се издигнало името на Дасаретите. Станува збор за група на племиња кои живееле на територијата на западниот дел на Македонија. Во почетокот, кога Енгеланите биле моќни, целата група на племиња се нарекувале Енгелани. Кога моќта на Енгеланите опаднала, на нивно место дошло друго племе познато како Дасарети. Ова племе успеало да се наметне над останатите македонски племиња во западниот дел и оваа област станала позната како Дасаретија. Ономастичките податоци од натписите најдени во овој дел (педесетина имиња што се најдени на натписи во охридско-струшкиот регион), укажуваат дека само четири имиња се илирски <ref name="Pro2" />. Во кичевскиот крај и Полог, од вкупно дваесетина имиња само две се илирски <ref name="Pro2">„Студии за античките Македонци“ (1997), Наде Проева</ref>. Кичевската котлина и Полог до неодамна погрешно се ставаа во провинцијата Горна Мизија <ref name="Pro" />, спротивно од податокот на географот Птолемај дека овој дел влегувал во провинцијата Македонија. Плиниј истакнува дека Дасартеија се протегеала на север од епир сè до дивите барбари Дарданците <ref>Plin. IV, 3.</ref>. Полошката и кичевската котлина влегувале во македонската област Дасаретија. Кон крајот на 20 век, била откриена некроплоа во Синдос (Текелиево) кај Солун. Оваа некропола има капитално значење во дефинирањето на материјалната култура на античките Македонци и определувањето на нивната територија. Во ова некропола биле откриени белези на погребен култ кои не е хеленски и не е илирски. Гробовите и севкупиниот материјал од Синдо, кои се наоѓаат во срцето на Античка Македонија и се датирани од VI век п.н <ref name="Pro2" />, имаат непосредни и единствени слипчности со богатите кнежевски гробници од VI и V век п.н, откриени во [[Требеништа (некропола)|некрополата во селото Требеништа]], односно Горенци, Охридско <ref name="Pro2" />. Во некрополата во Требениште се пронајдени златен накит, бронзени кратери, среберени садови, нараквици, сандали и златни погребни маски. Некрополата во Требениште се наоѓала на територијата на Енгеланите. Материјалната култура откриена во Требенишште е речиси идентична со материјалната култура откриена во некрополата во Синдос <ref name="Pro2" />. Од особено значење се златните маски кои служеле во погребувањето. Во погребниот култ кај Античките Македонци, делови од телото на починатиот се покриени со злато, односно маски, нараквици и сандали, На облеката или на оружјето се закачувале листови од злато, односно апликации. На овој начин биле закопувани првенците на Енгеланите во Охридскиот регион меѓутоа на тој начин биле закопувани и други локални владетели на македонските племиња пред да потпаднат под власт на Аргеадите. Слични погребни макси и златни листови, освен на терироријата на Енгеланите и Синдос (во близна на Солун) се пронајдени и на други наоѓалишта во Македонија: Беранци (Битола), Ајане (денес Грција, во блзиина на Гевгелија. На терироријата на Елада вакви наоди не се откриени. Археолошките наоди од постаро време им овозможуваат на научниците да повлечат јасна граница помеѓу македонските племиња (во кои влегуват и Енгелати) и илирските племиња. Материјалната киултура во долината на реката Девол (територија на енгеланите, односно Дасаретите) се разликувала од културата во долината на реката [[Шкумба]]<ref name="Pro" />, изворно подрачје на Илирите. Племињата кои живееле околу Охридското Езеро, вклучително и енгеланите, имале македонска етничка припадност и не биле Илири <ref name="Pro" />. Енгеласките и Дасартеските имиња се слични со имињата на Бригите. Енгеланите и Дасараетите биле бригиско племе, а по завршувањето на етногенезата на Античките Македонсци станале македонско племе <ref name="Pro2" />. ==== Бриги ==== {{Главна|Бриги}} [[Податотека:Phrygians.jpg|200px|мини|лево|Бриги]] [[Податотека:Thessaloniki area in Antiquity.png|350px|мини|десно|Мигдонија, македонски дом на Бригите]] На територијата на Македонија, Бригите се спомнуваат повеќепати. Најчесто се спомнуваат во прастаро време, меѓутоа во изворите во историско време се спомнуваат и бригиски енклави. Херодот истакнува дека Бригите го нападнале логорот на персиецот Мардониј во Македонија, а подоцна Хердот истакнува дека Бригите биле покорени од Персисците, поради што морале да учествуваат во походот на Ксеркс против Хелените <ref>Херодот, VI, 45; VII, 145</ref>. Според страбон, Бригите живееле кај реката Еригон, а Апијан ги спомнува во заднината на хеленската колонија Епидамнос. Хесихиј споменува град Бригијада. Стефан од Биѕантиј запишал дека Бригите биле македонско племе во сосетство на Илирите. Бригите биле стари жители на Македонија, а Хердот го соопштил и името на единствениот познат бригиски крак - Мида. Според Плиниј и Страбон, пред и по Тројанската војна Бригите делумно се ислелиод Македонија и се населиле во Мала Азија. Според некои научници, во XVII и XVI век п.н. Бригите се поделиле на две групи: анадолски - Големи Фриги или Мајонци (според А. Кемпински) и евроспки - Мали Фриги (пајноска група)<ref name="Pro" /> . Во бригиската група на племиња влегуваат: Пајонци, Пелагонци, Енгелани (Дасарети) и едонскомигдонската група <ref name="Pro2" />. едонскомигдонската група на племиња биле подгрупа на Пајонците и се состоела од едонци, Крестонци и Ситонци. Според традицијата, братот на Мигдон се викал Едон, а Грастос бил негопв син. Тирсе, според кого е наречен градот Тирса, му бил внук. етниконот Тирсенци кај Херодот се однесубва на нив. Тирсенците и Кретонците кај атос, Тукидид ги нарекува Пелазги, односно барбари. Како Пелазги, Тукидид ги набројува и Бисалтите и Едонците. Бригите биле главна компонента во етногенезата на Античките Македоннци. Ова може да се заклучи врз археолошките извори и бригиските епихорски имиња кои се посведочени во Пела, Бероја и Тесалоника, во срцето на Античка Македонија. Меѓу македонскиот и фригискиот јазик постоела сродност <ref name="Pro" />. Македонците и Бригите имале и обичај да даваат боженски имиња на смртни луѓе <ref name="Pro" /><ref name="Pro2" />. ==Старомакедонски јазик== {{Главна|Старомакедонски јазик}} [[Податотека:MidasSehri.TombDetail.jpg|250px|мини|десно|Фригиско писмо]] За јазикот на Античките Макеонци се искажани различни мислења. Според една група на историчари, во која се: О Хофман, Р. Катичиќ, Г. Хаѕидакис, М. Хаѕопулус и речиси сите грчки научници и истражувачи, макеоднскиот јазик бил хеленски. Други научници, меѓу кои: Ф. Бараиќ, Г. Бонфанте и други, го класифицираат како илирски јазик. Дел од научниците како што се: О. Хас и И. Пудиќ, сметаат дека македонскиот јазик бил фригиски. Во последно време сè поголем број на јазичари сметаат дека македонскиот јазик бил одделен јазик. Оваа стојалиште го поддржуваат: В. Пизани, В. Георгиев, И. Руси, П. Шантрен и други. Во голем број на антички извори е посочено дека македонскиот јазик значително се разликувал од хеленскиот. Меѓутоа, досега не е најдена ниту една единствена реченица на македонскиот јазик, целиот зборовен материјал со кои располагаат научниците се состои од т.н ''македонски глоси'', односно македонски зборови кои биле запишани во делата на античките и византиските лексикографи. Најголем број на макеоднски глоси биле запишани од страна на Македонецот Америја кој живеел во III век од нашата ера. Бројот на македонските глоси се проценува на околу 100 - 200. Еден податок од V век п.н кои се однесува на јазикот на Крестонците укажува дека хеленскиот и македонскиот јазик се разликувале. Кога Херодот пишува за жителите на Крестонија ги нарекува Пелазги, а нивниот јазик го нарекува барбарски, истакнувајќи дека: {{Цитат|'''...се разликува од јазикот на сите други кои живееле околу нив...''' <ref>Херодот I, 67</ref>}} Врз основа на овој извор, како и други, некои научници истакнуваат дека Македонците и македонските племиња биле староседелци, кои зборувале на јзик неразбирлив за Хелените. Тукидид во своето дело за Пелопонеската војна кога пишува за настаните на Халкидик истакнува дека Грестонците, Едонците и Бисалтите ги нарекува барбари, односно народ со неразбирлив јазик <ref>Thuc, IV, 109</ref>. Од подоцнежниот период посојат поеќе податоци кои укажуваат дека македонскиот јазик се разликувал од хеленскиот. Во текот на судењето на Филота (330&nbsp;г. п.н), кога бил запрашан на кој јазик ќе се обрати - на македонски или на хеленски - тој решил да говори на хеленски за да го разберат и оние кои не биле Македонци. Во 328&nbsp;г. п.н на гозбата во Мараканда дошло до кавга помеѓу Клејтос и [[Александар III Македонски]], според изворите македонскиот крал својата стража ја повикал на македонски јазик <ref>Плутарх, Александар 51</ref>. Плутарх истакнува дека војсководецот Евмен, кој имал хеленско потекло, од војниците бил поздравуван на македонски јазик. Кога Евмен требало да испрати пратеник кај Македонецот Неоптолем во 321&nbsp;г. п.н, задачата му ја доверил на некојси Ксенија, чиј мајчин јазик бил македонскиот. Куртиј Руф истакнува дека Македонците имале потреба од преведувач за да го разберат хеленскиот јазик <ref>Athen. III, 121; Куртиј Руф VI, 11, 4</ref> Дополнително светло во проучувањето на античкиот македонски јазик фрлаат ономастичките податоци. Во постарите тези преовладувале видувања дека на Балканскиот Полуостров на север од Хелените живееле само Илири и Тракијци, оттука сите имиња кои не можеле да се вбројат во хеленската ономастика биле означувани како илирски или тракиски. Поновите истражувања, особено она на [[Фанула Папазоглу]], покажале дека еден дел од овие имиња кои порано биле класифицирани како тракиски или илирски, во зависност од тоа дали биле посведочени во западниот или источниот дел на Македонија, денес се дефинираат како бригиски. Овие имиња освен во Македонија се среќаваат уште само во Мала Азија, односно Фригија. Сличноста на македонските и бригиските имиња укажуваат дека Бригите, кои во изворите се посочени како македонско племе, биле една од компонетите во етногезата на Античките Македонци. Помеѓу макеодонските глоси и зборовите од старофригискиот јазик постои сродност. Бригите и Македонците имале обичај да даваат боженски имиња на смртници, а тоа не е посведочено и не е обичај помеѓу Хелените и Римјаните. Овој обичај најрано се сретнува во Мала Азија и Македонија. Полибија истакнува дека двајцата пратеници на македонскиот крал Персеј биле испратени кај илирскиот крал Гентиј со предлог за сојуз и пријателство, тие биле придружувани од еден Илир кој требало да посредува со неговото знаење на илирскиот јазик <ref>Polyb. XXXVIII, 8, 28</ref>. Некои научници овој подоток го користат како доказ за разликата помеѓу илирскиот и македонскиот јазик. Ако Македонците биле Илири немало да им треба преведувач, односно човек кој го познава илирскиот јазик. == Религија == === Тези === [[File:Bust of Zeus.jpg|200px|thumb|right|Зевс, грчкиот врховен бог]] Религијата на античките Македонци е малку изучувана. Нивната религија, како и најголемиот дел од античката македонска историја, се изучува како дел од историјата на Хелените, поради вкоренетото убедување дека античките Македонци биле Хелени. Хеленските имиња на божествата кај малозиските народи, како што е случајот и кај античките Македонци, се толкуваат како резултат на хеленизација, меѓутоа хеленските имиња на боговите кај античките Македонци се земаат како доказ хеленските корени на Македонците. Таквиот пристап довел до погрешни и несоодветни толкувања на фактите. Еден дел од научниците го прифаќаат фактот дека античките Македонци имале свој пантеон, меѓутоа тврдат дека тој постоле само во раниот период и дека со текот на времето античките Македонци ги прифатиле олимписките богови. Исто така се изнесува и тезата дека македонскиот пантеон во текот на IV и III век п.н целосно се хеленизирал. Научниците кои ја застапуваат оваа теза ги користат наративните извори ко се напишани на хеленски јазик и главно од хеленски автори, меѓутоа треба да се истакна дека за хеленските автори карактеристично е хеленското толкување (''interpretatio graeca'') на поимите <ref name="Pro2" />, односно имињата на нехелеснките богови, вклучително и на македонските богови. Македонските божества може да се препознаат меѓу македонските глоси и според епитетите на натписите, при што се затскриени зад нивното хеленско име. Македонскиот карактер на божеството честопати се открива и од географските епитети. При изучувањето на религијата на античките Македонци, некои од научниците посебно внимание посветуваат на ликовните претстави од Македонија. Оние научници кои ги изучувале ликовните претстави на боговите во Македонија, истакнуваат дека тие не се изработени според хеленски канони и таква ликовна претстава ја земаат за доказ дека не е можно поистоветување на македонските со хеленските божества <ref name="Pro" />. Како пример го посочуваат вотивната плоча од Стоби на која е претставен богот Диалис, односно Дионис, заедно со полубожествата - дајмони на локалното племе Антани <ref name="Pro" />. === Хеленско толкување === [[File:Pompeii - Temple of Isis - Io and Isis - MAN.jpg|thumb|upright=1.5|Божицата Изида (​​седи десно) се поздравува грчката хероина Ија во Египет, римската слика од Помпеја]] Хеленските автори при создавањето на своите дела честопати ги опишувале обичаите на народите во земјите надвор од хеленскиот етнички свет. Ови автори при создавањето на своите дела не ги запишувале изворните имиња на боговите и обичаите, не ги запишувале ниту изворните имиња на туѓите нехеленски народи. Во оваа пракса не се запишувале ниту државните институции. Хеленските автори наместо да ги запишат изворните имиња, тие ги поврзувале со ним соодветни или приближно соосветни елементи од хеленската култура. Оваа навика на хеленексите автори во науката се нарекува хеленско толкување на податоците, односно ''interpretatio Graeca''. Некои научници истакнуваат дека токму поради хеленско толкување, македонските богови и други појави од македонската историја се облечени во хеленско руво. Како потврда за таквото нивно тврдење го земаат епиграмот од една бронзена статуа посветена во чест на Демостен, каде што пишува ''македонски Арес'': {{Цитат|'''Демостене, да имаше сила рамна на мисла; Арес македонски с’ моќ не ќе совладаше Грк''' <ref>Препев на Е. Колева, Антологија на хеленската лирика, Скопје, 1996, 81</ref>}} Некои научници истакнуваат дека поради ''interpretatio Graeca'', нема ниту едно оригинално име на македонските божества во античките извори. Меѓутоа, макеоднските божества можат да се препознаат меѓу макеоднските глоси или според епитетите на натписите. Македонските научници и историчари при изучувањето на македонските божества ги користтат нивните хеленски имиња ставени во наводници, затоа што во најдобар случај станува збор за означување со имиња на приблиѓно соодветни божества од хеленскиот пантеон. === Македонски пантеон === {{Главна|Македонски пантеон}} [[Податотека:Detail Diana Versailles Louvre Ma589.jpg|250px|мини|десно|Хеленската Артемида]] [[Податотека:Michelangelo Bacchus.jpg|250px|мини|десно|Бахус од Микеланџело]] [[Податотека:Hercules Musei Capitolini MC1265.jpg|250px|мини|десно|Римска претстава на Херакле]] * '''Ѕевс''' — македонски врховен бог на Македонците. Во легендите тој се нарекува Дион или Диос. Некои македонски научници претпоставуваат дека македонскиот врховен бог се викал Дион или Диос <ref name="Pro" />. Кога македонскиот врховен бог се сретнува со името Ѕевс, неговото име е придружено со епитети кои укажуваат на неговиот македонски карактер <ref name="Pro" />. Еден од неговите епитети е ''Hetaireios''. Овој епитет, научниците го поврзуваат со хетајрите, типична македонска институција. Исто така се сретнува и епитетот ''Hyperberetas'' кои го поврзуваат со последниот месец од македонскиот календар - хиперберетај и празникот Хиперберетаи, кога се чествувал македонскиот Ѕевс. Интересен е епитето ''Hyperairetes'' кои е откриен на еден натпис во селото [[Дебреште]]. Натписот се датира од римско време. Самиот епитет не е посведочен во хеленскиот јазик, ниту како епитет на хеленскиот Ѕевс, ниту како збор. Научницте претпоставуваат дека се работи за превод на македонски епитет, чие значење не е познато. * '''Атена''' или македонската Атена има повеќе епитети. Во 171&nbsp;г. п.н во градот Кирос, македонскиот крал Персеј и жртвувал на Атена ''Alkidemos''. Во престолнината на Македонија - Пела била најдена една статуа на оваа божица, таа имала шлем украсен со рогови на бик, од што може да се заклучи дека во најстарите времиња, македонската атена била заштитник на стадата. Роговите на Атена ''Alkidemos' биле остаток од старата зоолатристичка фаза во македонската религија, за оваа фаза има голем број на примери во легендите. друг епитет на македонската Атена е ''Gygaia''. Хесихиј истакнал дека Гигаја била домородна Атена, а Херодот запишал дека Гигаја се викала и сестрата на кралот [[Александар I]], односно станува збор за теофорно име. Обичајот на давање на теофорни, односно боженски имиња на смртни луѓе е посведеочен и кај Бригите. * '''Дионис''' бил едно од најпочитуваните божества кај Македонците. Еврипид, кои своите последни години од својот живот ги поминал на македонскиот двор, ја создал драмата ''Бакхи''. Во оваа драма е прикажан отпорот на Тебанците кон култот на Дионис. Според некои истражувачи Бакхос не е Дионис, туку бригиско-едонско божество на растителноста, кое од север навлегло во Хелада. Оргијастичкиот ритуал и оргијастичкиот карактер на Дионис не е белег на хеленските, туку на малоазиските божества. Според еден податок, облеката на Мајнадите се нарекувала ''Едонска наметака'', а тие се викале ''Едонки''. Во Илијадата се спомнува Ликург Дријантов, крал на Едонците. Овој крал се скарал со боговите и ги избркал доилките на бесниот дионис низ светата Ниса. Оваа епизода се толкува како пренесување на Дионисовиот култ во бојотска Ниса. Хесихиј истакнува дека кај Пајонците, Дионис се викал Диалос. Ова име е посведочено на еден натпис на основата на една статуа која е откриена во Кукуш, а се датира од II век од нашата ера. Култот на ова македонско божество бил особено почитувано од пајонската група на племиња. Хелените ова македонско божество го идентификувале како Дионис, а култот бил толку раширен во Македонија што и бакхантките се нарекувале ''Макети''. Ликовните претстстави на македонскиот Дионис не биле изработени според хеленските канони. * '''Артемида''' била една од најпочитуваните божества во Македонија, како божица на ловот и природата. Таа била женски пандан на Дионис. Името на еден од месеците од македонскиот календар се нарекува ''артемисион''. Врз основа на локалните епитети кои се посведочени, научниците заклучиле дека станува збор за автохтоно македонско божество на кое со хеленското толкување му е дадено хеленско име. Типични епитети за Артемида во Македонија се: ''Blaganitis (Благанска), Gazoreitis (Гаѕорска), Agrotera, Kynagogos, Digaia''. На една теракотна биста од Дебреште оваа божица е претставена со коњски протом на рамото, кучешка глава под него, дијадема и растителни атрибути во косата. Научниците истакнуваат дека станува збор за ''Артемида Енодија''. * '''Котида''' има сличен див култ како и Дионис. Поетот Ајсхил во тетралогијата Ликургеја ја поврзува Котида со Дионис. Страбон запишал дека празниците на Котида се викале ''Котитии'' и дека сличноста на култот произлегува од тоа што Фригите (Бригите) биле преселници од Тракија, односноод Едонија. * '''Бендида''' во изворите е идентификувана со Големата Мајка, Големата Божица, Кибела, Персефона, Селена, Хеката, а најчесто со артемида, со која иконографски е најслична. И двете божици носат кус хитон, наметка од животинска кожа, чизми, фригиска капа икопје. Долината на Стримон била центар на култот на божицата Бандида. Отука нејзиниот култ се проширил источно од реката Нестос, во етничка Тракија и Хелада. Оваа божица била особено почитувана кај Витините, кои од Стримон се преселиле во Мала Азија. * '''Афродита''' во Македонија го носи името ''Zeirene'', a нејзиноти име е сочувано во македонските глоси. За нејзиното име има повеќе различни мислења, според едно од нив имњто на божицата Ѕејрена произлегло од глосата ''zeira'' (наметка), оваа глоса била бригиска, иако некои ја толкуваат како тракиска глоса. Оваа божица се означувала и со атрибутот Ѕеринтијака, овој термин се сретнува и како топоним, но и како име на населението крај Пангајското крејбрежје <ref>Theopomp. fr. 44, fr. 214</ref> * '''Арес''' бил макеоднски бог на војната, меѓутоа податоците за него се скудни. Има податок според кои кај Крестонците Арес се нарекувал ''Кандаон''. Лексикографите запишале дека името на макеоднскиот Арес било ''Таулос'' или ''Таумос''. На натписите во Фригија како епитет на Зевс се среќава ''Таолос'', а во Тесалија епитетот ''Таулиски''. * '''Ма''' е прикажана со сончеви и воени обележја. Со зраковидна круна на главата, но и како хетитско божество на војната со штит, оклоп, меч, копје или либрис. Со текот на времето, сончевиот карактер на божицата бил потиснат и во римско време Ма била божица со војнички карактер. Од оваа божица се најдени само три ликовни претстави и неколку натписи. Во [[Едеса]] постоело светилиште на оваа божица и се најдени повеќе од триесет манумиски натписи. Од трите досега пронајдени вотивни плочи, една е пронајдена во [[Претор]] кај [[Ресен]]. Ма не е посведочена во Хелада. Според некои научници, Ма е старо бригиско, односно македонско божество кое со текот на времето било запоставено, а по походот на [[Александар III Македонски]] на исток било оживеано. * '''Беди''' е уште едно божество кое не е посведочено каи Хелените. Неант од Киѕик опишува еден обред на македонските свештеници. Свештениците во молитвите го повикувале Беди, божество на воздухот и му се молеле за милост кон нив и нивните деца. Климент Александриски запишал дека беди е фригиски збор за вода. Со зборот беди се објаснува и топонимот ''Едеса'' во Македонија, а тоа се гледа и од словенскиот превод ''Воден'', на античката Едеса. Според некои научници беди е макеоднско-фригиска истозначна глоса. * '''Дарон''' — македонско божество кому му се молеле за болните. Во Пела е пронајдена посвета на Дарон. Според јазичарите, името на Дарон значи ''оној што дава утеха, смелост и решителност''. * '''Херакле''' во Македонија се нарекувал ''Arotos'', меѓутоа некои мислат дека вистинскиот облик на неговото име треба да гласи ''Aretos''. Херакле бил родоначалник на македонската кралска куќа и Македонците. Херакле во Македонија има повеќе специфични епитети: ''Propator'' (Прататко), ''Patroios'', ''Kynagidas, Phylakas'' (Чувар), ''Propylaios'' (Стражар на портите), ''Kalinikos'' (Кој носи убава победа). За Херакле се сретнува и топонимот ''Едески''. Во Македонија, Херакле не бил почитуван како херој туку како бог. * '''Аполон''' во Македонија ги носи епитетите ''Oteudan(ik)os'' и ''Eteudan(ik)os''. Овие епитети се посведочени на два натписа со типично македонски имиња, најдени во местото [[Трескавец]], на 1420 метри надморска височина. За првпат на монетите бил прикажан за време на [[Филип II Македонски]]. * '''Хелиј''' е физичка светлина, односно Сонцето во антропоморфен облик. Тој се среќава првенствено на монетите на македонските кралеви. Хелиј, односно Сонецето како домашен македонски бод се споменува неколкупати. Во изворите се сретнува дека македонските кралеви му принесувале жртви. === Култови === ==== Култ кон Сонцето ==== [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|300п|мини|Македонското сонце]] Култот кон Сонцето бил најважен и најраширен култ кај Македонците. Овој култ во хеленското толкување одогаварал на култот на Хелиј, а не на Аполон. Најстариот податок за овој култ кај Македонците се сретнува кај Херодот <ref>Херодот VIII, 137</ref>. Максим од Тир запишал дека кај пајонските племиња бил раширен култот кон Сонцето. Тој истакнува: {{Цитатник|'''''Пајонците го слават Хелиј носејќи лик на пајонскиот Хелиј во вид на мал диск ставен на длга мотка'''''<ref>МАксим од Тир II, 8</ref>}} Сончевата симболика не одлика за Хелените, меѓутоа кај Македонците сончевата розета е еден од најчестите симболи. Оваа розета се сретнува на македонскиот штит. Розетата ја има на многу други предмети, как што се накиот и оружјето. Најран приказ на сончева розета е прикажан на една бронзена дијадема од IX век п.н, најдена во некрополата во Кутлеш. Сончевата розета ја има и кај пајонските племиња на нивните монети од VI век п.н. Розетата е прикажана и на саркофагот на [[Филип II Македонски]]. Шематизирани прикази н арозета се среќаваат на македонските штитови, честопати придружувани со ѕвезди или полумесечина. Розетата се сретнува и на надгробните споменици од римско време, најчесто по средното течение на реката Вардар, во некогашната [[Пајонија]]. Некои историчари заклучуваат дека, задржувањето на култот на Сонцето во Македонија сè до крајот антиката е специфичност на накаедонската религија, а сончевата розета е македонски симбол. ==== Култ кон Водата ==== [[Податотека:Slaapbol R0017601.JPG|мини|300п|десно|Со режењето на чашката на афионот се добива [[опиум]]]] [[Податотека:Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта.jpg|300px|мини|Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта]] [[Податотека:Alexander craterus.jpg|300px|мини|десно|Александар и Кратер во лов на лав]] Кај Македонците бил практикуван култ кон водата, слично како и кај Бригите (Фригите). Реките биле почитувани како божества и им се принесувале жртви. На обичните луѓе им се давале имиња на обожени реки. На натписите во Македонија се посведочени имиња дадени според македонски реки - [[Стримон]], Нестос, Местос, а се посведочени и имиња од фригиските Марсија и Халис. Во Македонија реката секогаш се претставувала антропоморфно на маонетите, за разлика од монетите во Хелада, каде речните божества секогаш биле прикажани како бикови. На монетите од Амфипол од римско време, Стримон е прикажаан како е испружен врз камења или неговата глава е со венец. На монетите од Хераклеја Синтиска (позната како Хераклеја Стримонска) и македонската колонија Павталија, приказот е ист. На бронезните монети од [[Стоби]], ковани во времето на римскиот цар Трајан, се прикажани олулегнати персонификации на две реки, [[Аксиј]] и [[Црна Река|Еригон]]. Херодот запишал една легенда од која се гледа дека култот на Водата бил маногу стар во Македонија и бил поврзан со првата македонска кралска куќа. Според легендата, Кога [[Пердика I|Пердика]], Аероп и Гаван ја минале реката, таа надошла толку многу што потерата која била испретена по нив не можела да ја мине реката. Македонците и пренесувале жртва на реката како на спасителка <ref>Херодот VIII, 138</ref> ==== Култ кон Сонот ==== Во Тиквешијата се најдени неколку надгробни стели од римскиот приод, на кои е прикажан афион. Во антиката имало убедување дека сонот е привремена смрт, афионот поради своето својство да опива и да успива, станал погребен и култен симбол. Афионот е прикажан и на накит. Во Требениште се најдени прикази на сребрени игли од фибули од типот Штрпци. ==== Култ кон змијата ==== Овој култ е посведочен во Пелагонија, Пајонија и Вергина, каде се најдени теракоти од змии. Змијата во античкиот период била симбол на постојано раѓање и умирање, односно реинкарнација и бесмртност. змијата честопати е прикажана на македонскиот накит и надгробните споменици, како симбол на покоиник кои е хероизиран. ====Погребен култ ==== Особена одлика за погребниот македонски култ се златните погребни макси. Вакви погребни предмети се најдени во Требениште, Охрид, Синдос и други места во Македонија. Начинот на изработка и карактерот на златните маски не се каратктерситика за Хелада. На една маска од Требениште е прикажана пчела. Според верувањата од предхеленскиот приод, пчелата била душата на починатиот. За култот на мртвите се граделе т.н хероони (храмови). Во Пидна е пронајден хероонот што го изградил Филип за погребниот кул на својот татко [[Аминта III]]. Македонскиот крал [[Александар II]] изградил гроб за својот татко, но и храм за неговиот култ <ref>Diod. XVII, 2, 1.</ref>. За починатите биле изработувани и статуи кои биле посветени на некое божество. === Обичаи === ==== Воени обичаи ==== Од воените обичаи на Македонците, два не се посведочени кај Хелените. Првиот укажува дека Македонците не ја одбележувале победата со поставување на трофеј на бојното поле <ref>Paus. IX, 40, 7</ref>. Вториот обичај е лустрација, односно прочистување на војската со минување меѓу две половини на жртвувано куче <ref>Куртиј Руф X, 9, 11-12</ref><ref>Tit. Liv. XL, 6.</ref>. Некои научници истакнуваат дека овој обред во почетокот се извршувал пред секое тргнување на војската во битка, а подоцна само еднаш годишно, пред почетокот на сезоната. Според научниците, овој обред бил магиски ритуал на прочистување пред битка, како заштита од несреќа. Ритуалното прочистување на војската е посведочено само кај Македонците и Хетите <ref name="Pro" />. ==== Македонски танци ==== Хесихиј двапати има запишано за еден македонски танц. Еднаш тој е запишан како ''karpea'', a друг пат како ''kapria'' или ''karpia''. Суштината на овој танц е позната. Во ритам на свиралка со миметичка игра се прикажувало крадење на волови. Некои научници, оваа игра ја поврзуваат со монетите на Ореските на кои се прикажани волови. Танцот е посведочен и кај соседите на Ореските, односно Магнети, што е македонско влијание. Антај го запишал името на еден македонски воен танц кои се играл со мечеви. Танцот бил наречен ''телесија''. ==== Лов ==== Ловот бил ценет од страна на македонската аристократија. Членовите на македонската кралска куќа биле страсни ловци, а имале и свои резервати со дивеч. Аристотел истакнува дека секој Македонец кој немал убиено непријател морал да носи некаков ремен, а ако не успеал да улови диво животно, на гозбите не можел да учествува во лежечка положба. == Македонски календар == {{Главна|Древномакедонски календар}} === Месеци === Во изворите се зачуавни имњата на дванаесте месеци од македонскиот календар. Македонскиот и [[Селевкидски календар|селевкидскиот]] календар се користеле во Мала Азија сè до крајот на антиката, а во некои делови на Месопотамија сè до XI век од нашата ера. Во Египет се користел комбиниран македонско-египетски календар. Во македонскиот календар некоиод месеците се именувани по божества, а на некои имињата им се изведени од името на религиозенпразник во чест на некое божество. === Празници === Во изворите се запишани имињата на неколку македонски празници со религиозна практика. ''Перити'' се славел во четвртиот македонски месец, но не се знае за кое божество. Хесихиј пишува за еден празник по името Ксандики, кога се спроведувало чистење на македонската коњица. === Ери === Во Македонија немало ери, времето се броело според годините на владеење на кралот. По освојувањето на Македонија од страна на Рим, се користела т.н македонска провинциска ера, иста така се користела и т.н актиска ера, која го означува крајот на владеењето на последната македонска династија, Птолемаиди. * ''Селеукидска ера'' почнува во 312/11&nbsp;г. п.н * ''Македонска провинциска ера'' почнува во 148&nbsp;г. п.н * ''Актиска ера'' почнува во 31/0&nbsp;г. п.н == Култура == === Општо === Со остатоци од античкиот период се среќаваме уште со предмети кои датираат од 6 век пред н.е. Такви се на пример пронајдените релјефи во камен од Солун. Тоа се Момче од Солун и Девојче од Солун. Исто така од [[Кожани]] од 4 век пред н.е. среќаваме релјеф на македонско семејство во типична македонска облека Остатоци има и од елементите кои ја сочинуваат државноста на Македонците. Така на пример е монета на [[Александар 1 Филхелен]] (498-454 година п.н.е.). Тој својот епитет "Филхелен" во тоа време го имале само странците во грчките држави, што е најдобра потврда дека Македонците не биле од хеленско потекло. Од матерјалната култура на античките Македонци посебно се значајни археолошките наоѓалишта во [[Требениште]] ([[Охрид]]ско), веќе споменатите остатоци од [[Синдос]] (кај [[Солун]]) и [[Македонски кралски гробници (Кутлеш)|Кралските гробници]] од [[Кутлеш]] ([[Вергина]]. При големиот зафат - систематски ареолошки ископувања, конзервација и реставрација на [[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] во [[Охрид]], покрај северниот бедем откриени сè поголем број гробови и гробници со различни гробни конструкции кои припаѓале на жителите на античкиот Лихнид - денешен [[Охрид]]. Хронолошкиот распон на овие погребувања е од V век пр. н.е. до V век после нашата ера. Најголемиот број гробови припаѓаат на хелинистичкиот период (III - II век пр. н.е.) и се богати со разновиден археолошки материјал (украсени керамички садови, железни, бронзени, сребрени и златни предмети), чиишто одлики покажуваат дека исклучително припаѓале на најстариот древномакедонски етнос. Исто така на [[30]] [[септември]] [[2002]] год., откриена е и гробница со седумдесеттина гробни прилози од разновиден материјал ([[керамика]], [[килибар]], [[стаклена паста]], [[железо]], [[бронза]], [[сребро]] и [[злато]]), а меѓу нив најзначајни и најексклузивни се два: златната посмртна маска и златната ракавица со златен прстен. Ова е епохално откритие за македонската, балканската и европската [[археологија]] бидејќи фрла дополнителна научна светлина во разјаснувањето на надалеку прочуената некропола "[[Требеништа (некропола)|Требеништа]]" која се наоѓа кај с. [[Горенци]] во близината на [[Охрид]] и каде што во првата половина на [[20]] век, во [[1918]] година и 1934 година се откриени, исто така, надалеку прочуените четири златни маски (денес две во [[Белград]] и две во [[Софија]]). Временската припадност на оваа гробница и на сите наоди во неа е [[5]] век пр. н.е., и е најстаро [[погребување]] во рамките на [[лихнид]]ската [[некропола]]. === Гробни дарови === Од гробовите на требенишката некропола потекнуваат 825 предмети, од кои 258 се чуваат во Археолошкиот музеј во [[Софија]], 187 во Народниот музеј во [[Белград]] и 380 во [[Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид|Заводот за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид]]. Предметите кои посебно се издвојуваат потекнуваат од гробовите на А и В групата, т.н. кнежевски гробови. Такви се златните погребни маски, златни сандали, нараквици, златен и сребрен накит, масивните бронзени кратери, сребрени пехари и ритони, бронзени шлемови и др. ==== Златни погребни маски ==== Куриозитет претставуваат златните маски, кои се определуваат како култни предмети, односно се поврзуваат со одредени верувања и ритуали во врска со погребувањето, а се откриени во гробовите I, V, VIII и IX, од требенишката некропола. Веројатно дека тие се дело на локални мајстори, а како такви зборуваат за верувањата и ритуалите кај популациите кои ги населувале тие области. На територијата на Р Македонија откриена е уште една маска во Охрид и еден фрагментиран примерок во Петилеп-Беранци. Погребни маски се откриени и во архајската некропола кај [[Синдос]], близу Солун и еден слабо сочуван примерок, од колекцијата Стататос, која се чува во Археолошкиот музеј во [[Атина]], а кој потекнува од халкидичко-долноповардарскиот простор. Заедничка одлика на маските е втиснатата [[орнамент]]иката (меандар и спирала), што според некои научници е карактеристично за грчката уметност од VI век п.н.е., а според други за македонско-илирската уметност. Меѓутоа, во тоа време погребни маски не се познати во грчкиот погребен ритуал. Сличностите на овие погребни маски со микенските маски - портрети се формални, бидејќи [[Микена]] и Требениште ги разделуваат илјада години. Меѓутоа маските од Микена го евоцираат египетскиот обичај на обложуање на телото на покојникот со злато, па веројатно и маските од Требениште припаѓаат на иста инспирација. На маската откриена во гробот I, е претставена пчела. Пчелата се поврзува со јонскиот култ на божицата Мелиса ([[Артемида]]), која има критско, претхеленско појавување. Во [[Египет]] таа претставува еден од првите кралски симболи и во погребниот обреден систем ја претставува душата на дивинизираниот покојник, т.е. ја симболизира неговата моќ. Посредството на [[Крит]] во пренесувањето на овој обичај посочувано е од повеќе научници, а легендата за Кадмо и Хармонија можеби сведочи за доаѓањето на критски и кипарски колонисти во областа на Македонија. На [[Крит]] е потврдено постоењето на обичајот на хероизирање на покојникот. На [[саркофаг]]от од Хагија Тријада е прикажана сцена со претстава на мумифициран покојник со маска, а откриена е и маска во Мулијана на Крит, како и сребрени сандали од Библос. ==== Златни сандали, нараквици и надградник ==== Истото потекло и намена веројатно го имаат и златните "нараквици" и "сандали". Златни "сандали" се откриени во гробовите II, VI, VII, VIII, X и XII. Тие се изработени од златен или позлатен сребрен лим во форма на стапало. Кај повеќето од овие сандали орнаментот е вегетабилен, односно се состои од палмети и розети, а единствено кај "сандалите" од гробот VIII е претставена Горгона и две свинги хералдично поставени. На двете сандали со некаков печат е втисната иста декорација, по трипати на секој примерок. Веројатно улогата на овие сандали е сепукрална, т.е. тие се наменети на покојникот, кому треба да му помогнат и да го штитат на патот до "оној свет". Како такви сандалите имаат хтонско-апотропејско значење. Најстар помен на вакво верување има кај Египќаните во т.н. [[Книга на мртвите]], според која до "оној свет" може да се дојде по два пата, едниот е по вода, а другиот е сувоземен пат, за кој на покојникот му се потребни чевли. Меѓу предметите со култно значење е и надградникот откриен во гробот II. Тој е изработен од златен лим во форма на потковица, на кој е изведена композиција во форма на медалјон. Во центарот на медалјонот се претставени два лава, хералдички поставени. Нивните нозе се поставени врз седум кругови, какви што имаат и на подигнатите нозе. ==== Накит ==== Како бројна категорија наоди меѓу гробните содржини се издвојува накитот. Неговото истакнато место се должи, покрај другото и на фактот дека преку стилско-уметничката анализа на истиот се овозможува да се согледаат патиштата на импортот на луксузната стока, како и да се согледаат влијанијата врз локалното создавање на накитот, но и вкусот на автохтоното население. Од Требенишката некропола потекнува златен, сребрен и бронзен накит, и тоа обетки, белегзии, ѓердани, фибули, игли и др. ==== Метални садови ==== Меѓу движниот археолошки материјал се издвојуваат и неколку примероци од сребрени садови, односно два сребрени рога, откриени во гробовите I и VIII, како и сребрени пехари од гробовите III, V и VIII. Пехарите и ритоните се украсени со златна орнаментална апликација изведена во техника на пресување и исчукување. Двата рога по форма се исти, а единствено се разликуваат во димензиите. Тие на врвот имаат отвор кој служел за пиење и една алка за бесење која укажува на можноста да биле носени закачени на појасот па се претпоставува дека станува збор за војнички садови. Покрај утилитарната намена ритоните имаат и симболичко и култно значење. Во врска со тоа е и принесувањето на ритони како дел од мистично причестие, или симбол на предавањето на власта кај Пајоните, Македонците, но и кај Скитите, а веројатно и другите варвари. При што тие биле симбол на дивинизираниот покојник. Што се однесува до самото потеклото на ритоните, повеќето научници се согласуваат со нивната сириска или иранска провениенција. Сребрените пехари меѓусебно се слични, а единствено малку се разликуваат во орнаментиката. Аналогни се со пехарите од [[Стара Загора]] во [[Тракија]]. Најголем број од научниците се согласуваат дека станува збор за малоазиски импорт, а датирани се во втора половина на V век пр.н.е. Во гробовите I и VIII се откриени бронзени кратери кои меѓусебно се разликуваат по димензиите и по мотивите со кои се украсени, меѓутоа стилски се аналогни. Кај кратерот од гробот I отворот е украсен со вегетабилна орнаментика, перли, плетена лента и ред фини перли. Декорацијата на вратот е со мотив на крава, а биле изведени шест фигури (од кои една денес недостасува) свртени на десно, прицврстени на основата со клинци. На рамото од кратерот изведен е орнамент во облик на заби. Ногата е ѕвонеста, посебно излиена, пластично украсена со палмети, лотосови листови и редови од перли. Особено се впечатливи двете рачки на кратерот од големи листови со пластичен орнамент и редови на перли, потпрени на бисти од Медузи. Кај кратерот од гробот VIII отворот е профилиран и украсен со палмети, под кои се изведени низа од перли и вертикални црти. На вратот се приковани четири коњаници, (по два од секоја страна) свртени на десно, со глава предадена во анфас. Коњите се претставени во галоп. Како и кај кратерот од гробот И и на овој сад рамото е украсено со низа листови во форма на заби. Двете рачки и во овој случај се особено убаво украсени. Тие лежат на крилести Медузи со змиски нозе, кои се потпираат на рамото од садот и завршуваат со змиски глави. Рацете на Медузите се свиени, а дланките се стиснати. На рамениците на Медузите, покриени со наметка, лежи коренот на волутите кој е украсен со крлуштен орнамент. Во гробот VIII откриен е и троножец на кој бил поставен кратерот. Нозете се изведени во облик на лавовски шепи и богато украсени со зооморфни и антропоморфни мотиви. Кратерот од гробот I е датиран во прва половина на V век пр. н.е., а кратерот од гробот VIII во средина на VI век п.н.е. Се смета дека тие се коринтски импорт, но постои и можноста за нивно евбејско, халкидско потекло. ==== Оружје ==== Во машките гробови е откриено офанзивно оружје и тоа: копја, мечеви, ножеви и бодежи. Од копјата се зачувани само врвовите од кои може да се види дека се работи за листовидни копја со пластично ребро. Фрагментите од мечевите овозможиле да се направи приближна реконструкција, при што е утврдено дека некои од нив, поточно оние од гробовите VI и VII, се аналогни на мечевите од Синдос, кои се датирани од 540 година п.н.е. па до почеток на V век п.н.е., а се изработени една до две децении пред самите погребувања. Покрај офанзивното оружје во "кнежевските" гробови се откриени и примероци од дефанзивно оружје со кое биле опремени и така погребани припадниците на аристократскиот сталеж. Тоа се шлемови, кружни бронзени штитови, оклоп и бронзени доколиници – кнемиди. Во "кнежевските" гробови се откриени десет шлемови од кои еден "коринтски", еден "халкидски" и осум кои припаѓаат на македонски тип на шлем. Вакви шлемови на територијата на Р Македонија се откриени и во Букри, Бабино, Делагожда, Речица и Тетово (денес во Минхен), како и еден кој потекнува од непознато наоѓалиште во околината на Охрид (денес во Мајнц). == Историја == === Рана историја === [[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|200px|мини|десно|Дидрахма (статер) на Аминта III]] [[Податотека:Map Peloponnesian War 431 BC-fr.svg|мини|лево|Македонија во време на Пелопонеската војна околу 431 п.н.е.]] [[Антички Македонци|Античките Македонци]] живееле во јужната област на денешна Македонија уште од архаичното време. Првата македонска држава се јавува во [[VIII век п.н.е.|VIII]] или раниот [[VII век п.н.е.]] под водството на [[Аргеади|династијата Аргеади]], кога Македонците мигрирале таму од позападните краишта. Првиот крал за кој има пишани извори е [[Пердика I]]. Според легендата раскажана од [[Херодот]], Пердика заедно со своите браќа, [[Аероп]] и [[Гаван]], работеле кај некој крал од [[Горна Македонија]]. Секој ден за ручек жената на кралот месела [[леб]]. Лебот кој бил наменет за Пердика секогаш бил најголем. Кралот мислел дека Пердика има нешто со неговата жена. Кога требало да им плати за тоа што го сработиле тој ги повикал во својата одаја. Во неа имало само еден прозорец низ кој влегувала сончевата светлина. Кралот им дал една торба и им рекол да соберат од светлината колку што сакаат. Тогаш Пердика го извадил својот меч и со мечот направил еден круг на земјата каде што паѓал зракот. Од таа земја ставил во торбата и му кажал на кралот дека тој ќе направи свое кралство големо колку сонцето. Во времето на кралот [[Александар I]], македонската територија почнала да се шири во земјите населени со македонските <ref name="Pro" /> племиња: [[Еордеја]], [[Ботиаја]], [[Пиерија]], [[Мигдонија]] и [[Алмопија]]. Близу денешниот град [[Воден]], [[Пердика I]] (или поверојатно неговиот син [[Аргеј I]]) ја изградил првата престолнина [[Ајга]] ([[Кутлеш]]). По краток период на [[Персиско царство|персиска]] власт под водство на кралот [[Дариј I]], државата ја вратила својата независност под водство на кралот [[Александар I]] ([[495 п.н.е.|495]]–[[450 п.н.е.]] п.н.е.). Пред [[IV век п.н.е.]] кралството покривало територија по големина еднаква на денешната област [[Македонија]] во [[Грција]]. [[Аминта III]] (околу [[393 п.н.е.|393]]–[[370 п.н.е.|370]] п.н.е.) за првпат ја централизирал власта во Македонија, иако контрастот помеѓу сточарскиот рамничарски регион и изолираната задгрбнина бил голем. Овие се врзувале за кралот со семејни врски. Родовските заедници во задгрбнината ги контролирале приодите низ кои поминувале [[Илирија|илирските]] војски во напад на Македонија северно и северозападно. Аминта имал три сина; првите два, [[Александар II]] и [[Пердика III]] владееле само кратко. Премладиот син на Пердика III бил заменет со третиот син на Аминта, [[Филип II Македонски]] кој се прогласил за крал и подоцна ја завладеал и Грција. === Проширување === [[Податотека:Map Macedonia 336 BC-fr.svg|мини|лево|Античка Македонија по смртта на Филип II]][[Податотека:Map-alexander-empire.png|мини|350px|Карта на македонското царство во времето на [[Александар Македонски]]]] За време на кралот Филип II, ([[359 п.н.е.|359]]–[[336 п.н.е.|336]] п.н.е.) Македонија се проширила на територијата на [[Пајонци]]те, [[Тракијци]]те и [[Илири]]те. Македонија станала политички активна со нејзините односи со јужно-централните грчки полиси, но исто така задржала и некои архаични културни и општествени елементи како централизација на градот околу кралската палата (прво во [[Ајга]], а потоа и во [[Пела]]) послична на [[Микена|микенската]] култура, отколку на хеленските полиси, како и други архаични обичаи, како повеќето жени на Филип како додаток на постоечкиот брак со епирската кралицата [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајка на Александар Македонски. Друг архаичен елемент била истрајноста на системот на [[наследност|наследна]] [[монархија]] која значела голема, а понекогаш и апсолутна власт, иако понекогаш кралот бил проверуван и модериран од страна на аристократијата. Затоа меѓусемејните борби за власт не биле реткост. Ова претставувало голем контраст со хеленските полиси јужно каде владеела демократија; [[де факто]] -монархијата на [[тиранин|тираните]], во која наследноста била повеќе амбиција отколку фактички остварлива; и ограничената, највеќе војна и свештеничка моќ на [[спарта]]нската диархија. Истото ова важи за [[феудализам|феудалните]] институции како [[крепосништво]]то, кое веројатно опстојале во Македонија многу години низ историјата. Ваквите институции биле укинати во грчките полиси во времето на [[Солон]]. Синот на Филип, [[Александар Македонски]] ([[336 п.н.е.|336]]–[[323 п.н.е.|323]] п.н.е.) за релативно краток период успеал да ја наметне македонската власт не само врз Грција, туку и врз [[Персиско царство|Персиското царство]], вклучувајќи го и [[Египет]], блискиот, средниот исток и [[Индија]]. Александар ги прифатил политичките системи на освоените земји. Иако царството се распаднало кратко по неговата смрт, неговите освојувања оставиле траен печат во регионите. И покрај распадот на царството во помали кралства раководени од генералите на Александар, Македонија останала многу привлечна територија. За кратко време била владеена од страна на [[Деметриј I Опсадникот]] ([[294 п.н.е.|294]]–[[288 п.н.е.|288]] п.н.е.), но потоа започнала граѓанска војна. [[Антипатар]] и неговиот син [[Касандар]] ја зазеле власта, но ја изгубиле по смррта на Касандар во [[297 п.н.е.]]. Синот на Деметриј I Опсадникот, [[Антигон II]] ([[277 п.н.е.|277]]–[[239 п.н.е.|239]] п.н.е.) успешно го вратил мирот и просперитетот и успешно ја одбранил Македонија од [[Галација|галациската]] инвазија, но изгубил контрола врз многу грчки полиси. Тој сепак воспоставил стабилна монархија и благодарение на него, новата династија [[Антигониди]]. Неговиот наследник [[Антигон II]] ([[239 п.н.е.|239]]–[[221 п.н.е.|221]] п.н.е.) ги искористил овие предности и ја проширил власта на Македонија ширум регионот. === Пропаста на царството === Под водство на кралот [[Филип V]] ([[221 п.н.е.|221]]–[[179 п.н.е.|179]] п.н.е.) и неговиот син [[Персеј]] ([[179 п.н.е.|179]]–[[168 п.н.е.|168]] п.н.е.) Македонија се соочила со експанзионизмот на [[Римска Република|Римската Република]]. За време на [[II век п.н.е.]] и [[I век п.н.е.]] Македонија била во [[Македонско-римски војни|неколку војни]] со Рим. Ова резултирало со пораз на Македонија, отстранувањето на Антигонидите и распадот на македонското кралство. [[Андриск]] успеал накратко да ја врати монархијата во [[149 п.н.е.]], но бил поразен следната година и Македонија потпаднала под директна римска власт како [[Римска провинција Македонија]]. ==Државно уредување== === Монархија === Главна особина на античките Македонци е монархијата, односно кралското уредување. Во поглед на државното уредување постои голема разлика со Хелените, особина на овој народ било полисното уредување. Во науката постојат повеќе различни погледи за карактерот на македонската монархија: * ''Национално кралство'' * ''Монархија од конституциален тип'' * ''Апсолутна монархија'' * ''Договорно кралство'' * ''Воена демократија'' Тезите дека Македонија била кралство од конституционален тип и автократско кралство во науката имаат најмногу приврзаници. Треба да се истакне дека во текот на историјата на античка Македонија постојат три периоди во кои имало неколку вида на монархија: а) периодот на [[Аргеади]]те б) периодот на [[Александар III Македонски]] и б) периодот на [[Антигониди]]те. Секој од овој период има свои особини и одлики. === Крал=== [[Податотека:Filipvtori.jpg|thumb|250px|лево|Монета со ликот на Филип II Македонски]][[Податотека:NBHM-Rezhantsi-Treasure-Silver-tetradrachms-of-PhilipII.jpg|300px|мини|десно]][[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|thumb|300px|Дидрахма ([[статер]]) на Аминта III]] Во периодт на Аргеадите, според Аријан кралот ''не управувал со сила туку според законите.''<ref>Аријан, Анабаса IV, 11.</ref>. Односно за време на владеењето на династијата [[Аргеади]], Македонија била кралство од конституционален тип, а кралот ја немал сета власт во своите раце, тој требало да ги почитува законите на државата и да владее согласно нив. Македонскиот престол го наследувал првородениот син на кралот, Македонските кралеци од династијата на Аргеадите немале право да именуваат свој наследник, меѓутоа можеле да ја покажат својата наклонетост. Македонските првенци го предлагале наследникот, а тој требало да биде прифатен од македонското собрание. Доколу македонското кралство се наоѓало во голема опасност, странска инвазија или слично, за крал не бил поставуван малолетник со старател, туку кралската власт му се давала на член од најтесното семсјтво на Аргеадите, односно чичко или брат. На овој начин на власт дошол [[Филип II Македонски]], по смрта на неговиот брат [[Пердика III]]. Псевдо-Калистен запишал: ''Македонците нека го изберат кралот... Кралот нека ја зачува државата на Аргеадите... Македонците со кралот нека ги извршуваат обредите вообичаени за Аргеадите'' <ref>Ps.-Callist.,C33.</ref>. Овој извор потврдува дека македонското собрание го избирал кралот. Македонските кралеви имале свои титулари кои се состоеле од нивните лични имиња, татковите имиња во генитив (патронимик), како и ознака за етничка припадност (етникон). На пример: Александар Филипов, Македонец. Титулата понекогаш била скратена и го содржела името со татковотго име во генитив или името со етничката припадност: Александар Филипов или Александар Македонецот. Сè до крајот на античката македонска држава, кралот имал свои обележја (инсигнии). Кралевите носеле бела лента чии краеви заврзани на тилот паѓале на вратот. Ваква лента може да се види на октодрахмата на [[Александар I]] и [[Филип II Македонски]]. Оваа лента понекогаш се носела врзана околу македонската капа кавсија. Плутар запишал дека македонската капа била дел од облеката на наследниците на Александар <ref>Види: Плутарх, Споредбени животописи, Антониј 54</ref>. Македонските кралеви исто така носеле метална дијадема и порфирна облека. Првите кралеви од династијата на аргеадите имале религиско магиска функција. Кралот пред секој потфат или на почетокот на гозбите за време на верските празници пренесувал жртва во име на Македонците. Оваа обврска се нарекувала простасија. Македонските кралеви својата магиска моќ требало д а ја докажуваат преку ловот на диви животни, најчесто лавови. Со развојот на македонската држава и општетсво на преден план излегле неговите воени и политички функции. Македонскиот крал имал и судска функција. Во текот на делата за кои следела смртна казна, а за кои судело македонското осбрани, кралот бил обвинител. Македонсиот крал доколку бил отсутен од Македонија назначувал свој заменик кои требало да ги извршува неговите должности во Македонија, тука се мисли пред сè на религиските обреди и обврски. Македонското собрание го прогласувало кралот, односно ја прифаќале неговата власт и ги задржувале своите права: право на апелација, право на донесување одлуки, рамноправност на зборот и др. === Кралица === Македонските жени од кралското семејство имале значајна улога во дипломатските, државните и воените работи. Македонската кралица ја вршела својата должност простасија. Оваа должност ја извршувала [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во отуство на [[Александар III Македонски]], а кога таа заминала за Епир, во Македонија била заменета од Клеопатра. Македонските кралици биле задолжрни да ги слушаат и барањата на граѓаните. На македонските кралици им се укажувале почести кои биле слични на кралските, им се изработувале статуи, се именувале градови по нивните имиња, им се укажуавле свадбени и погребни почести. Во поглед на улогата и местото на жената во македонското општетво постои голема разлика со хеленското општетсво. Кај Хелените, жената била вечен малолетник и не можела да учествува во политичкиот живот. === Собрание === Македонското собрание во изворите се сретнува под различни имиња: Македонци, мноштво, народ, вооруженици, војници и соборници. Во мирно време, македонското собрание се состоело од народот, а во војна, собранието било составено од војници. Членови на собранието можеле да бидат само оние што имале право да носта оружје, Диодор челеновите на македонското собрание ги нерекува граѓани-војници <ref>Diod. XVII, 109.</ref>. Собранието било свикувано од кралот или од неговиот претставник. Една од најважните функции на собранието е да го прогласи кралот, меѓутоа собранието имало и судска функција. Македонското собрание судело за дела за кои следело смрта казна. === Финансии === Кралот бил заштитник и администратор на македонската ризница и кралските приходи кои му припаѓале на македонскиот народ: даноците од освоените народи исто така оделе за македонскиот народ, а не за кралот. Дури ако кралот не бил одговорен за дадени финансии, тој се чувствувал морално одговорен да интервенира: на пример [[Аријан]] кажува дека при [[бунт]]от на војската на Александар кај [[Опис]] во [[324 п.н.е.]], Александар морал да ги прикаже сметките од неговото наследство при смртта на неговиот татко за да покаже дека нема направено никаква финансиска злоупотреба. Од Ливиј и Полибиј знаеме дека државата се снабдувала со финансии од следниве извори: * '''Рудниците''' за злато и сребро (како [[Пангај]]), на пример, кои биле во сопственост на кралот и од чија руда се правеле парите. Правата за ковање на поситни пари од бронза и сл. потоа се предавале на регионалните власти. * '''Шумите''', чие дрво било високоценето од страна на грците за бродоградба: [[Атина]] склучувала трговски договори со Македонија во [[V п.н.е.]] за увоз на дрво за бродоградба. * Кралските '''поседи''' кои биле земја здобиена по пат на освојување и била исползувана директно или со помош на работната сила на војни затвореници, како и индиретно преку даночен систем. * '''Царина на пристаништата''' која се однесувала на трговијата (давачки за увоз и извоз). Најчестиот извор на приход било давањето под наем: [[Аминта III]] (или можеби Филип II) ги удвоил пригодите на пристаништата со помош на [[Калистрат]], кој избегал во Македонија и донел 20 до 40 [[талан]]и за една година. За да се постигне ова правата на собирањето на пристанишни давачки биле доделувани на оној што ќе наддадел највеќе на лицитација. Ливиј кажува дека рудниците и шумите исто така се давале под наем. Со исклучок на поседите на кралот, земјата во Македонија била бесплатна: сите Македонци биле слободни граѓани и никој не плаќал давачки никому за користење на туѓа земја. Дури и даноците во кризни ситуации кои биле нормални насекаде не постоеле во Македонија. На пример економските кризи на Александар Македонски во [[334 п.н.е.]] и Персеј во [[168 п.н.е.]] не резултирале со воведување на данок, туку кризите се решавале по пат на заеми или покачување на наемнини. Кралот исто така повремено ги ослободувал некои луѓе од какви било давачки како на пример во случајот на семејствата на загинатите борци во [[Битка кај Граник|Битката кај Граник]] во мај 334 год кои биле ослободени од плаќање наемнина за користење на кралски имот, како и други стопански давачки. == Македонски династии == === Аргеадска династија === {{Главна|Аргеадска династија}} Аргеадската династија била династија на кралеви основоположници на Македонското Кралство. Започнувајќи од митолошкиот крал [[Каран]] па до славниот [[Филип II Македонски]] кој успеал да го зајакне Македонското Кралство и да ги обедини македонските племиња, и славниот [[Александар Македонски]] кој ја формирал [[Македонската Империја]]. По неочекуваната смрт на Александар Македонски, започнува периодот на војните на [[дијадоси]]те кои доведуваат до распад на Македонската Империја и формирање на империи наследнички кои биле владеени од династии формирани од генералите во војската на Александар Македонски. === Антипатридска династија === {{Главна|Антипатриди}} Антипатридската династија не опстоила долго време. Во [[294 п.н.е.]] таа била симната од власт од страна на династијата на [[Антигониди]]те, чии членови се покажале како поефективни владетели. Членови на Антипатридската династија: * [[Антипатар]] (околу [[397 п.н.е.]]-[[319 п.н.е.]]) * [[Касандар]] (302-297 п.н.е.) * [[Филип IV]] (297 п.н.е.) * [[Александар V]] (297-294 п.н.е.) * [[Антипатар II]] (296-294, 279 п.н.е.) * [[Состен]] (279-277 п.н.е.) === Антигонидска династија === {{Главна|Антигонидска династија}} Антигонидската династија била династија на македонски кралеви кои воделе потекло од [[Антигон I Едноокиот]], генерал во војската на [[Александар Македонски]]. Династијата е наследничка на [[Антипатриди|Антипатридската династија]], која владеела со [[Мала Азија]] и северна [[Сирија]]. По поразот на војската на Персеј во [[Битката кај Пидна]] во [[168 п.н.е.]], Македонија била поделена на четири републики од страна на Римјаните. Во [[150 п.н.е.]] човек по име [[Андриск]] тврдел дека е син на Персеј и го барал престолот на Македонија како крал ''Филип VI''. Ова била причината за [[Четврта македонско-римска војна|Четвртата македонско-римска војна]] во која Андриск бил поразен од страна на Римјаните и Македонија била припоена кон Рим ([[148 п.н.е.]]). == Поврзано == {{Портал|Античка Македонија|Zlatnosonce.png}} {{portalpar|Антика}} * [[Историја на Македонија]] * [[Антички Македонци]] * [[Античка македонска војска]] * [[Антички македонски календар]] * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александар Македонски]] * [[Дијадоси]] * [[Антигониди]] * [[Пајонија]] * [[Пелагонија]] * [[Птолемаиди]] * [[Селевкиди]] == Белешки == <references /> == Извори == * Eugene N. Borza: ''Before Alexander: constructing early Macedonia.'' Claremont, CA: Regina Books, 1999. Pp.&nbsp;89. ISBN 0-941690-96-0 (pb) ** [http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html Преглед од Konrad H. Kinzl (Trent University)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060218054248/http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html |date=2006-02-18 }} * Robin Lane Fox, ''Alexander the Great,'' 1973. * Nicholas G. L. Hammond, ''The Macedonian State'', Oxford University Press, [[1989]], ISBN 0-19-814883-6. Pg. 12-13. == Надворешни врски == * [http://www.makedonika.org/processpaid.aspcontentid=ti.2001.pdf HLA genes in Macedonians and the sub-Saharan origin of the Greeks], Генетско истражување (pdf формат) * [https://archive.today/20120524211513/http://www.americanchronicle.com/articles/view/108052 Edouard Selian. The Mystery of the Name "Macedon". American Chronicle, June 2009] [[Категорија:Античка Македонија| ]] [[Категорија:Древни држави|Македонија]] [[Категорија:Поранешни држави во Европа|Македонија]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Македонија]] [[Категорија:Велесили]] gzhjaimz3g7bkzkc0a2bcg7coubbs9p 5544106 5544105 2026-04-24T03:38:51Z Bjankuloski06 332 5544106 wikitext text/x-wiki {{спојување|Кралство Македонија}} {{Инфокутија Поранешна држава |native_name = |conventional_long_name = Античка Македонија |common_name = Македонија |continent = Европа |region = Средоземје |era = [[антика]] |status = |status_text = |empire = |government_type = монархија |life_span = {{простсписок| *{{околу|VII век}} – 168 п.н.е. *150–148 п.н.е.}} |year_exile_start = |year_exile_end = |event_start = [[Каран]] митски основач на [[Аргеадска династија]] |date_start = |event_end = Освоена од [[Римска Република|Римската Република]] |date_end = |event1 = [[Аминта III]] ја обединува Македонија |date_event1 = 382 п.н.е. |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event_pre = |date_pre = |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p2 = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg |s1 = |flag_s1 = Attalos I tetradrachm -241 76003063.jpg |image_s1 = Attalid Dynasty |s2 = Селевкидска Империја |flag_s2 = SeleucosCoin.jpg |s3 = Ptolemaic Kingdom |flag_s3 = Ring with engraved portrait of Ptolemy VI Philometor (3rd–2nd century BCE) - 2009.jpg |s4 = Македонија (римска провинција) |flag_s4 = Spqrstone.jpg |s5 = |flag_s5 = |image_flag = |flag = |flag_type = |image_coat = Vergina Sun WIPO.svg |symbol = |symbol_type = |image_map = Области во Античка Македонија.svg |image_map_caption = Античка Македонија |capital = [[Ајга]] до 400 п.н.е. и преместен од [[Архелај I]] во [[Пела]] |capital_exile = |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[Антички македонски јазик|древномакедонски]] |religion = |currency = Статер (воведена валута од Филип II), подоцна римски денар |leader1 = [[Каран]] |leader2 = [[Филип II Македонски]] |leader3 = [[Александар III Македонски]] |leader4 = [[Филип V Македонски]] |year_leader1 = 808 - 778 п.н.е. |year_leader2 = 359 - 336 п.н.е. |year_leader3 = 336 - 323 п.н.е. |year_leader4 = 221 - 179 BC |title_leader = Крал |representative1 = <!--- Name of representative of head of state (eg. colonial governor)---> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!--- Years served ---> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!--- Default: "Governor"---> |deputy1 = <!--- Name of prime minister ---> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!--- Years served ---> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!--- Default: "Prime minister" ---> |legislature = |house1 = |type_house1 = |house2 = |type_house2 = |<!--- Area and population of a given year ---> |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |footnotes = }} [[Податотека:Pella House atrium.jpg|300px|мини|десно|Атриум во Пела]] [[Податотека:Philip II larnax vergina greece.jpg|300 px|мини|десно|Златниот ларнакс и златната гробна круната на Филип II Македонски]] '''Античка Македонија''' чие име тогаш било само '''Македонија''' се наоѓала во централниот дел на [[Балканскиот Полуостров]], на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно [[Тесалија]]. Античките автори ја опишуваат како планинска земја, со голем број реки, богати полиња, шуми и езера и со рудни богатства. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на [[Олимп]] и брегот на реката [[Пенеј]]. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив ([[Јабланица]], [[Кораб]], [[Дешат]] и планината Скард - денес [[Шар Планина]]). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, [[Илирија]] и [[Дарданија]] <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината [[Јакупица]], минувала низ современите градови [[Скопје]] и [[Велес]] <ref name="Pro" />, по линијата на [[Сопот]] и [[Новачани]], како и по долината на реката [[Пчиња]] и излегувала на [[Осоговските планини]] сè до [[Рила|Рила Планина]]<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на [[Пирин|Пирин Планина]] сè до устието на реката [[Места|Нестос]] во [[Егејското Море]]. Античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />. Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е ''Ематија''. Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Поимот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. Од владеењето на првата македонска династија [[Аргеади]] во VIII в. пр.н.е. започнува ширењето на државната територија, која ги обединува сите етноси (палеобалкански популации со индоевропско потекло) што живееле на територијата на Античка Македонија: Бриги, Пајонци, Пелагонци, Линкести, Енгелани, Дасарети, Орести, Еордаи, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, Алмопи, Мигдонци, Крестонци, Бисалти, Еордејци, Едони и др. За Македонија карактеристични се: македонската басилеја, кралското уредување со наследен владетел и државни институции што владеат според македонски закони, македонски обичаи, обреди, со македонски божества, митови, култови и посебен македонски јазик. Првата кралска престолнина била [[Ајга]] (Вергина), втората престолнина е [[Пела]], која со големите градежни зафати во времето на [[Филип II Македонски]] станува метропола на Балканот. Македонската држава постигнува најголем политички, воен и економски подем во времето на [[Филип II Македонски]], а екуменско значење (споредсвојата големина и моќ) во времето на [[Александар III Македонски]]. По неговата смрт сè до римските освојувања (334–168 г. пр. н.е.) Македонија ја владеат дијадосите и епигоните: Антипатар, Касандар, Филип IV, Александар V(т. н. [[Антипатриди]]), Деметриј I Опсадникот, Пир, Лизимах, Птолемај; по 277 г. пр.н.е. следи последната македонска династија [[Антигониди]]: Антигон I Гонат, Деметриј II, Антигон Досон, Филип V Македонски и Персеј. По паѓањето под римска власт, во 146 г. пр.н.е., Македонија станува римска провинција == Име == [[Податотека:Античка Македонија.JPG|350px|мини|десно|Карта на Античка Македонија]] Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е Ематија. Географот Птолемај запишал дека првата македонска престолнина Ајга се наоѓала во Ематија. Со името Ематија се означувала цела приморска, односно [[Долна Македонија]]. Солин запишал една легенда според која ''Amathos'' или ''Emathos'' било име на македонски крал, а според друга легенда, ''Amathos'' бил син на Македон. Првото име на Македонија - Ематија било дадено од хеленските морепловци кога првпат пристигнале во приморска Македонија, Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Меѓутоа, Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Именувањето на македонското крајбрежје како Тракија придонело во науката да се создаде т.н пантракиска теорија според која племињата во источниот дел на Македонија и воопшто сите Антички Македонци имаат тракиско потекло. Меѓутоа, терминот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. За значњето на името Македонија има две толкувања. Според едното, името Македонија доаѓа од хеленското makednos, термин кои само еднаш е употребен кај Хомер. Според другото толкување, името Македонија е старобалканско име, во кое може да се препознае бригискиот збор за земја <ref name="Pro" />. Според некои научници, името Македонци било хеленски превод на нивното изворно име - Кауконци <ref name="Pro" />. Имињата Makedonia и Makedon се хеленска копија, односно [[преведеница]] на домородното име<ref name="Pro" /> . ==Етнички граници== Античка Македонија се наоѓала во централниот дел на Балканскиот Полуостров, на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно Тесалија. Во делото Патопис, напишано од Псевдо-Скимнос, се истакнува: ''Над Темпе се наоѓа земјата на Македонците, штп лежи од другата страна на Олимп'' <ref>Делото Патопис е напишано од непознат автор од вториот век од старата ера</ref>. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на Олимп и брегот на реката Пенеј. На југозапад границата продолжувала до планината Пинд, тука се наоѓало тромеѓата помеѓу Македонија, Епир и Тесалија <ref name="Pro" />. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив (Јабланица, Кораб, Дешат и планината Скард - денес Шар Планина). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, Илирија и Дарданија <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината Јакупица, минувала низ современите градови Скопје и Велес<ref name="Pro" />, по линијата на Сопот и Новачани, како и по долината на реката Пчиња и излегувала на Осоговските планини сè до Рила Планина<ref name="Pro" />. Северната граница на Македонија, подоцна била граница помеѓу римските провинции Македонија и Горна Мизија, меѓутоа оваа граница била и граница меѓу две култри: источна (хеленска) и западна (латинска)<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на Пирин Планина сè до устието на реката Нестос во Егејското Море.<ref name="Pro">Историја на Аргеадите, Наде Проева, Скопје, 2004</ref> == Географска положба == Започнувајќи со Херодот, античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />, а никогаш за западна и источна Македонија <ref name="Pro" /> или источна Панонија <ref name="Pro" />, како што прават некои современи автори. Во историската литература има примери кога некои од македонските области наместо да се вбројат онаму каде што се наоѓале во антиката, се класифицираат според поделбата на источна и западна Македонија, што е научно и историски неточно <ref name="Pro" />. Некои историчари областа Парорбелија ја вбројуваат во источна Македонија иако Страбон истакнал дека оваа област се наоѓала во Македонија, односно на македонска страна. Затоа областите во т.н источни делови на Македонија треба да се распоредат во Горна или Долна Македонија <ref name="Pro" />, во зависност од местоположбата <ref name="Pro" />. == Географска поделба == === Долна Македонија === {{Главна| Долна Македонија}} [[Податотека:Cholomondas Mountain, Chalkidiki, Greece - Dense forest.jpg|350px|мини|десно|Холомонтас]] Долна Македонија се состоела од следните области: [[Пиерија]], [[Ботиаја]], [[Алмопија]], [[Амфакситида]], [[Мигдонија]], [[Антемунт]], [[Ботика]], [[Крусида]], [[Бисалтија]], [[Крестонија]], [[Пиерида]], [[Едонија]] (Едонида), а во политичка смисла и [[Еордеја]] <ref name="Pro" />. * '''Пиерија''' го опфаќала крајбрежниот дел наспроти Халкидик, помеѓу сливовите на реките Пенеј на југ и Халиакмон на север. Областа се наоѓала северно од планината Олимп и источно од [[Пиериски Планини|Пиериските Планини]] (Шапка). * '''Ботиаја''' во римско време била позната како Кампанија. На запад се граничела со Еордеја, на југ со Пиерија, на север се граничела со Алмопија, односно планината Пајак, а на исток била омеѓена со реката Аксиј. * '''Алмопија''' се нарекувала рамнината во грониот тек на реката [[Лудија]] (Колудеј), омеѓена од планините Пајак и Ниџе. Поголеми градови биле Хорма, Апсал и Еуроп. * '''Амфакситида''' е географско име од подоцнежно време, со кое се означувале териториите од двете страни на реката Аксиј. Оваа област ги опфаќала некогашните долнопајонски области источно од Аксиј - Грестонија и Крусида. Поважни градови во оваа област биле: Идомена, Гортинија, Аталанта и Европ. * '''Мигдонија''' своето име го добила според епнимниот херој Мигдон. Оваа област го опфаќала северниот дел на Халкидик. Името Мигдонија честопати се користело како заедничко или збирно име за означување и на областите Крестонија, Бисалтија и Антемунт. * '''Крестонија''' или ''Грестонија'' го добила името епонимниот херој Грастос, син на Македон. Според Херодот, оваа област се наоѓала во горниот тек на реката Ехедор, на север од Мигдонија и северозапад од Бисалтија. Оваа област подоцна била означувана со името Амфакситида. * '''Бисалтија''' се протегала по долниот тек на реката Стримон, источно од планинскиот масив Дисорон (Круша). Поважни градови во оваа област биле Берга, Еупорија, Алор и Трагил. * '''Пиерида''' или Пиерија се нарекувала крајбрежјето источно од устието на реката Стримон, сè до Нестос, каде што се наоѓале тврдините Фарга и Пергам. Поважни градови биле: Ејон, Амфипол, Галепс, Ојсимна, Неапол (Кавала) и Аконтисма. * '''Едонија''' името го добила по епонимниот херој Едон, брат на Мигдон. Областа се наоѓала на север од Пиерида и североисточно од Пангајските планини. Поголеми градови биле: Миркин, Драбеск и Филипи. * '''Еордеја''' ја опфаќала областа околу езерото Бегорис, северно од Елимеја, помеѓу Пиерија и Орестида, јужно од Линкестида. Поважни градови биле: Арниса и Кела. На [[Халкидик]] се наоѓале областите '''Крусида, Ботика и Антемунт'''. Крусида го опфаќала крајбрежјето јужно од Термајскиот Залив (Солунскиот Залив) до кракот Палена. Ботика се наоѓала на средишниот дел на Халкидик. Поважни градови во Ботика биле: Калиндоја, Спартол, Плеума и др. Областа Антемунт се наоѓала источно од Тесалоника. Оваа област според Тукидик во рамките на Македонија била вклучена во VI век п.н. Целиот Халкидик во рамките на македонската држава влегува во времето на [[Филип II Македонски]] и станал неразделен дел од Македонија сè до крајот на антиката. === Горна Македонија === {{Главна|Горна Македонија }} [[Податотека:Ancientbitola.jpg|мини|350п|Хераклеја Линкестис]] Во Горна Македонија, која била именувана и како ''Слободна Македонија'' <ref name="Pro" /><ref>Strab. VII, 326</ref><ref>Caes., Bell. civ III, 7, 9</ref>, влегувале следните области: [[Тимфаја]], [[Параваја]], [[Дасаретија]], [[Орестида]], [[Линкестида]], [[Пелагонија (античка област)|Пелагонија]], [[Дериоп]], [[Пајонија]], [[Парорбелија]], [[Синтика]] и [[Одомантика]] <ref name="Pro" />. * '''Тимфаја''' се наоѓала на границата со Епир. По важни градови биле: Ајгиниј и Гиртона. * '''Параваја''' се протегала во соседство на Тимфаја. Поважни градови биле: Парореја и Ерибоја. * '''Дасаретија''' или Дасаретида се протегала на север од Епир, односно од реките Апсос и Еордаикос. Според Плиниј, оваа област завршувала кај дивите барбари Дарданците. Поважни градови биле: [[Лихнид]], [[Евија]] и [[Ускана]]. * '''Орестида''' ги опфаќала горниот тек на Халиакмон, Костурското и Преспанксото езеро. Поважни градови биле: Аргос Орестикон, Лика и Батина. * '''Линкестида''' го опфаќала јужниот дел на денешна Пелагонија. Поважни градови биле: Хераклеја, Никаја и Бева. * '''Пелагонија''' се нарекувал денешниот северен дел на [[Пелагонија]]. Поважни градови биле: [[Пелагонија (град)|Пелагонија]], Керамија и Колобајса. * '''Дериоп''' се наоѓала во горниот тек на реката Еригон. Тука се наоѓале градовите Стибера, Алкомена и Брианион. * '''Пајонија''' се пртотегала по течениото не реката Аксиј, од Демир Капија до Таорската Клисура на север. Позначајни градови биле: Аргос, Стоби, Антигонеја, еврист, Стена, Билаѕора, Астибос, Добер, Страј, и Баргала. * '''Парорбелија''' се наоѓала јужно од планината Беласица до Демиркаписката Клисура, југоисточно од Рупелската клисура и западно од реката Стримон. Поважни градови биле: Калипол, Ортопол, Гареск и Филипол. * '''Синтика''' се протегала по среднот тек на реката Стримон, на север од Бисалтија. Поважни градови биле: Хераклеја, Поројкопол, Тристол и Нејна. * '''Одомантика''' се наоѓала во северните падини на Пангајските планини, источно од Стримон. Поважни градови биле: Сира, Скотуса и Гаѕор. епонимен херој на Одомантика бил Одомант, брат на Мигдон. == Антички Македонци == {{Главна|Антички Македонци}} === Име на Македонците === Во античко време, имињата на старите народи или племиња биле објаснувани со имиња на легендарни прадедовици и прамајки. Честопати овие легенди биле создавани ''post festum'', со цел да се даде оправдание или легитимитет на некои актуелни економски или политички случувања. Меѓу старите Македонци се создала повеќе легенди за митскиот предок ''Македон''. Македонскиот историчар Марсија запишал една легенда, која е зачувана од Хесихиј. Според оваа легенда Македон бил син на Ѕевс и Тија. Според схолиите (верзии) за легедата, Македон бил син Дион и Ајтија, Диос и Ајтија или Диос и Ајтрија. Според друга легенда, Македон Ликаонов бил крал на Ематија, а земјата го добила името според него. Во една друга легенда, еден од педесетте синови на аркадскиот син Ликаон се викал Македнон, а не Македон. === Тези за етничката припадност на Македонците === [[Податотека:Terrakota Statue eines Makedoniers 3 Jhdt v Chr.jpg|200px|мини|десно|Македонска теракота]] Во науката, прашањето за етничката припадност на античките Македонци е едно од најтешките и најсложените прашања. За потеклото и етногенезата на Античките Македонци се искажани голем број на спротивни и ралични мислења. За етничката припадност на Античките Македонци најмноги се изјасниле историчарите и јазичарите. Историчарите се изјасниле врз основа на наративните извори, а јазичарите врз основа на сочуваните макеодонски глоси (околу 150 на број), како и врз основа на ономастичките податоци. Историчарите искажале повеќе различни тези за етничката припадност на Македонците. Неколку историчари меѓу кои се: О. Абел, К. Белох, ее. Мајер, Ф. Гајер, Г. Хаѕидакис и сите грчки научници ја застапуваат тезата за хеленско потекло на Македонците. Албанските научници, меѓутоа и неколку странски како што се О. Милер и Хрт ја поддржуваат илирската теза, според која Античките Македонци имале илирско потекло. Други научници, меѓу кои биле О. Хас и И. Пудиќ, ја застапуваат бригиската теза, односно за бригиски корени на Македонците. Било искажано мислење дека Македонците биле мешан народ, оваа теза била застапувана од А. Шофман. Една група на научници ја застапува тидејата дека Македонците биле одделен народ, односно дека Македонците не биле Хелени, Илири и Тракијци. Оваа теза ја поддржуваат В. Георгиев, Ј. Борза, Наде Проева и други. Во однос на тезата за хеленското потекло на Античките Македонци, врз основа на наративните извори, се искажани повеќе критики. Павсанија напишал дека Битката кај Хајронеја била пропаст за Хелените. Диодор истакнува дека по смрта на [[Александар III Македонски]] во Азија не бил кренат ниту еден бунта, а се побуникле само Хелените кои без нивна волја биле населени во северното подножје на Хиндукуш и оние во континентална Хелада. Оваа војна е позната како Ламиска војна, а била позната и како Хеленска војна бидејќи Хелените се кренале против туѓинска власт. Полибиј пишува дека Агелај од Наупакт го советувал [[Филип V Македонски]] да запре со уништувањето на Хелените и да не ги прави лесен плен за оние што напаѓаат. Павсанија истакнува дека кралевите од македонската кралска куќа во Египет: {{Цитат|... '''''љубеле да се нарекуваат Македонци, што всушност и биле''''' <ref>Paus. X, 7.</ref>}} Плутарх тврди дека Хелените до крај ја чувствувале власта на Македонците како нешто туѓо и надворешно <ref>Плутарх, Apam 16</ref>. Хеодот кога пишува за македонските кралеви секогаш ги означува со етниконот Македонец. Плутарх запишал дека освен Клеопатра, другите македонски кралеви во Египет не се потрудиле да го научат египетскиот јазик. Во старогрчките наративни извори, Македонците секогаш јасно се одбележуваат со нивното етничко име, а честопати се означуваат и како барбари (оние што брборат, они што говорат неразбирливо или они што не го говорат хеленскиот јазик). Познатиот старогрчки оратор и политичар во еден свој говор протибв Фили истакнал: {{Цитат|'''''... тој не само што не е Хелен, ниту пак има нешто хеленско, туку е барбарин од земја за која не би можел нешто убаво да кажам, еден никаков Македонец, од земја од која човек порано ни роб не би купил...'''''<ref>Демостен, Терат Филипика, 31</ref>}} Некои научници сакаат да го намал значаењето на фактот дека Македонците во сите хеленски извори се означуваат како барбари. Оваа означување на Македонците како луѓе кои не го разбирале хеленскиот јазик, некои научници го толкуваат како резултат од политичкиот судир помеѓу Атина и Македонија, меѓутоа ова толкување не води сметка за изворите кои потекнуваат еден век пред судирот помеѓу Македонија и Атина. Изворите кои потекнуваат од V век п.н, Македонците и нивните кралеви ги нарекуваат барбари и најголеми непријатели на Хелените. Климент Александрисло во едно писмо до жителите на Лариса, македонскиот крал [[Архелај I|Архелај]] го нарекува „варварин“. == Други антички народи во регионот== ==== Пајонци ==== {{Главна|Пајонци}} [[Податотека:PaeoniaPaioniaMap.png|350px|мини|десно|Пајонија]] Во источниот дел на Македонија живееле група на пајонски племиња. За етничката припадност на Пајонците, историчарите и јазичарите имаат различни ставови. Г. Дројзден, К. Белох, Л. Мееркер и Р. Катичиќ (повоздржано) оцениле дека Пајонците се [[грци|хеленско племе]]. Оваа теза ја поддржуваат грчките историчари и истражувачи, меѓу нив се Ј. Сворнос, А. Даскалакис, Ј. Калерис (аматер) и други. Еден дел од историчарите сметаат дека тие се [[Тракијци|тракиски народ]], оваа теза ја поддржува Д. Дечев и поголем број на бугарски историчари. Според едно теза, Пајонците имале [[Илири|илирско потекло]]. ова тврдење го поддржуваат П. Кречмер, Х. Крае, Ј. Русу и повеќе албански историчари. Според некои научници, Пајонците се предхеленски [[Индоевропски јазици|индоевропски народ]], а други сметаат дека Пајонците имаат [[Бриги|бригиски корени]]. [[Фанула Папазоглу]] и [[Наде Проева]] ја застапуват идејата дека Пајонците се сродни со [[Бриги]]те <ref name="Pro" />. Во наративните извори, Пајонците секогаш се набројуваат оделно од Илирите и Тракијците. Страбон еднаш Пајонците ги нарекува Тракијци, меѓутоа кога Страбон пишува за Тракија, името на оваа област го користи во географска, а не во етничка смисла <ref name="Pro" />. За хеленските автори, тракисјки народ биле и Гетите. Пајонската ономастика покажува дека пајонските имиња се разликуваат од тракиските имиња <ref name="Pro" />. Тракиските имиња се сложени: Хептаакент, Мукакент, Кетрипор и слично. Пајонските имиња се едночлени и еднокоренски: Дида, Котис, Манта, Мома, Посис, Сита и др. Овие пајонски имиња ретко се сретнуваат во етничка Тракија <ref name="Pro" />. На територијата на Пајонија се среќаават поголем број на епихорски имиња, пронајдени на антропоморфни типови на стели, кои имаат паралели во бригиската ономастика. Такви имиња се: Бејтис, Котис, Манта, Местил и др. Западно од реката Места, односно на територијата на Пајонија и пајонските племиња, не се среќаваат топоними со типично тракиски завршетоци како што се: ''para, bria i diza.'' Пајонските племиња и Линкестите најдолго време се спротивставувале на централната власт на [[Аргеадска династија|Аргеадската династија]]. Помеѓу Пајонците и Аргедаите се воделе долги борби во текот на кои бил разурнат градот [[Амидон]], а дел од Пајонците заедно со локалната пајонска династија емигрирале на север од Демир Капија. Пајонската група на племиња била составен дел од Бригите и не влегувале во рамките не хеленските племиња. Кај [[Хомер]], Пајонците се бореле на страната на [[Троја]]нците, против [[Ахајци]]те. Пајонците учествувале во процесот на формирање (етногенезата) на Античките Македонци <ref name="Pro" />, процес кој завршил во доцната праисторија. Ј. Шашељ истакнува дека Пајонците тогаш се стопиле со останатите македонски племиња. А. Бенац истакнува дека процесот на претопување на Пајонците со останатите Македонци бил можен поради тоа што Пајонците биле сродни со нив <ref name="Pro" />. Според [[Енциклопедија Британика]] Пеонците биле народ од мешано, тракиско-илирско потекло, и иако подоцна биле освоени од Македонците тие го задржале својот етнички идентитет до околу 400 година од н.е. кога нивната земја поминала од римска под византиска власт.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/438110/Paeonia "Paeonia", Encyclopædia Britannica online.]</ref> ==== Пелагонци ==== {{Главна|Пелагонци}} За етничката припадност на Пелагонците постојат различни погледи. Според една теза тие имале илирско потекло, според друга теза тие биле тракиско племе. А. Даскалакис и други грчки историчари истакнуваат дека тие биле хеленско племе. Ј. Русу истакнува дека Пелагонците биле македонско племе. Според една теза, која ја застапува полскиот научник В. Пајанковски, а е поддржана од некои македонски научници, Пелагонците биле составен дел пајонската група на племиња и имале бригиско потекло <ref name="Pro" />. Материјалната култура, погребните обичаи и ритуалите на Пајонците се еднакви со оние на Пајонците. Наде Проева истакнува дека станува збор за автохтон пајонско-пелагонски етнички агломерат кои одамна бил забележан од белградскиот аргеолог М. Гарашанин. Во Илијадата, се споменува заеднички предок Пелагон или Пелегон. Страбон истакнува дека Пајонците се нарекувале Пелагонци. Полибиј и Ливиј запишале дека Ематија порано се нарекувала Пајонија. Пелагонците се вброени во пајонската група на племиња од страна на Плиниј. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал од илирскиот, односно Пајонците и Пелагонците имале различно етничко потекло и различна материјална култура од илисрките племиња <ref name="Pro" />. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал и од оној во скопско-кумановската област, која имала трибалски ([[Трибали]]) карактер. Страбон дава податок дека Пајонците на север се граничеле со Дарданците, меѓутоа не се пронајдени такви археолшки докази. Најверојатно, Пајонците во одреден период имале доминација над Трибалите и тогаш се граничеле со Дарданците. ==== Енгелани (Дасарети) ==== {{Главна|Енгелани}} [[Податотека:Ohrid and Prespa lakes topographic map mk.svg|мини|350п|Охридскиот реон, областа на Енгеланите]] Во западниот дел на Античка Македонија живееле [[Енгелани]]те, односно [[Дасарети]]те. За нивното потекло се искажани разлини мислења. Ф. Папазоглу и сите албански научници истакнуваат дека тие имале илирско потекло. Според грчкиот научник М. Хаѕопулос тие биле хеленско племе. Вејс-Вудворд и Наде Проева истакнуваат дека тие биле македонско племе, полскиот научник В. Пајанковски истакнал дека тие биле Бриги. Името на Енгеланите во хеленските извори било прилагодено на хеленскиот (страогрчки) јазик и таму се запишани како Енхелејци. Во сите стари пишани извори Енгелените се спомнуваат оделно од Илирите. Херодот запишал дека [[Кадмо]] стасал кај Енхелејците од [[Теба]], а Аполодор истакнува дека тие војувале против илирските племиња. Во 4 век п.н, Енгелеаните потпаднале под илирска власт и тогаш за првпат во изворите се спомнуваат меѓу илирските племиња. Последен автор кои ги спомнува Енгеланите по име е хеленскиот историограф Полибиј кои работел во Рим. Тој ги спомнува Енгеланите, кога шишуава за борбите помеѓу македонскиот крал Филип V и илирскиот владетел Скердилаида. Борбата се водела во областа Дасаретија во 217 година п.н. По овој настан Енгеланите повеќе не се спомнуваат во изворите. Страбон запишал дека Енгеланите се викале и Дасарети. Односно во римско време, моќта и славата на Енгеланите се намалила, а на нивно место се издигнало името на Дасаретите. Станува збор за група на племиња кои живееле на територијата на западниот дел на Македонија. Во почетокот, кога Енгеланите биле моќни, целата група на племиња се нарекувале Енгелани. Кога моќта на Енгеланите опаднала, на нивно место дошло друго племе познато како Дасарети. Ова племе успеало да се наметне над останатите македонски племиња во западниот дел и оваа област станала позната како Дасаретија. Ономастичките податоци од натписите најдени во овој дел (педесетина имиња што се најдени на натписи во охридско-струшкиот регион), укажуваат дека само четири имиња се илирски <ref name="Pro2" />. Во кичевскиот крај и Полог, од вкупно дваесетина имиња само две се илирски <ref name="Pro2">„Студии за античките Македонци“ (1997), Наде Проева</ref>. Кичевската котлина и Полог до неодамна погрешно се ставаа во провинцијата Горна Мизија <ref name="Pro" />, спротивно од податокот на географот Птолемај дека овој дел влегувал во провинцијата Македонија. Плиниј истакнува дека Дасартеија се протегеала на север од епир сè до дивите барбари Дарданците <ref>Plin. IV, 3.</ref>. Полошката и кичевската котлина влегувале во македонската област Дасаретија. Кон крајот на 20 век, била откриена некроплоа во Синдос (Текелиево) кај Солун. Оваа некропола има капитално значење во дефинирањето на материјалната култура на античките Македонци и определувањето на нивната територија. Во ова некропола биле откриени белези на погребен култ кои не е хеленски и не е илирски. Гробовите и севкупиниот материјал од Синдо, кои се наоѓаат во срцето на Античка Македонија и се датирани од VI век п.н <ref name="Pro2" />, имаат непосредни и единствени слипчности со богатите кнежевски гробници од VI и V век п.н, откриени во [[Требеништа (некропола)|некрополата во селото Требеништа]], односно Горенци, Охридско <ref name="Pro2" />. Во некрополата во Требениште се пронајдени златен накит, бронзени кратери, среберени садови, нараквици, сандали и златни погребни маски. Некрополата во Требениште се наоѓала на територијата на Енгеланите. Материјалната култура откриена во Требенишште е речиси идентична со материјалната култура откриена во некрополата во Синдос <ref name="Pro2" />. Од особено значење се златните маски кои служеле во погребувањето. Во погребниот култ кај Античките Македонци, делови од телото на починатиот се покриени со злато, односно маски, нараквици и сандали, На облеката или на оружјето се закачувале листови од злато, односно апликации. На овој начин биле закопувани првенците на Енгеланите во Охридскиот регион меѓутоа на тој начин биле закопувани и други локални владетели на македонските племиња пред да потпаднат под власт на Аргеадите. Слични погребни макси и златни листови, освен на терироријата на Енгеланите и Синдос (во близна на Солун) се пронајдени и на други наоѓалишта во Македонија: Беранци (Битола), Ајане (денес Грција, во блзиина на Гевгелија. На терироријата на Елада вакви наоди не се откриени. Археолошките наоди од постаро време им овозможуваат на научниците да повлечат јасна граница помеѓу македонските племиња (во кои влегуват и Енгелати) и илирските племиња. Материјалната киултура во долината на реката Девол (територија на енгеланите, односно Дасаретите) се разликувала од културата во долината на реката [[Шкумба]]<ref name="Pro" />, изворно подрачје на Илирите. Племињата кои живееле околу Охридското Езеро, вклучително и енгеланите, имале македонска етничка припадност и не биле Илири <ref name="Pro" />. Енгеласките и Дасартеските имиња се слични со имињата на Бригите. Енгеланите и Дасараетите биле бригиско племе, а по завршувањето на етногенезата на Античките Македонсци станале македонско племе <ref name="Pro2" />. ==== Бриги ==== {{Главна|Бриги}} [[Податотека:Phrygians.jpg|200px|мини|лево|Бриги]] [[Податотека:Thessaloniki area in Antiquity.png|350px|мини|десно|Мигдонија, македонски дом на Бригите]] На територијата на Македонија, Бригите се спомнуваат повеќепати. Најчесто се спомнуваат во прастаро време, меѓутоа во изворите во историско време се спомнуваат и бригиски енклави. Херодот истакнува дека Бригите го нападнале логорот на персиецот Мардониј во Македонија, а подоцна Хердот истакнува дека Бригите биле покорени од Персисците, поради што морале да учествуваат во походот на Ксеркс против Хелените <ref>Херодот, VI, 45; VII, 145</ref>. Според страбон, Бригите живееле кај реката Еригон, а Апијан ги спомнува во заднината на хеленската колонија Епидамнос. Хесихиј споменува град Бригијада. Стефан од Биѕантиј запишал дека Бригите биле македонско племе во сосетство на Илирите. Бригите биле стари жители на Македонија, а Хердот го соопштил и името на единствениот познат бригиски крак - Мида. Според Плиниј и Страбон, пред и по Тројанската војна Бригите делумно се ислелиод Македонија и се населиле во Мала Азија. Според некои научници, во XVII и XVI век п.н. Бригите се поделиле на две групи: анадолски - Големи Фриги или Мајонци (според А. Кемпински) и евроспки - Мали Фриги (пајноска група)<ref name="Pro" /> . Во бригиската група на племиња влегуваат: Пајонци, Пелагонци, Енгелани (Дасарети) и едонскомигдонската група <ref name="Pro2" />. едонскомигдонската група на племиња биле подгрупа на Пајонците и се состоела од едонци, Крестонци и Ситонци. Според традицијата, братот на Мигдон се викал Едон, а Грастос бил негопв син. Тирсе, според кого е наречен градот Тирса, му бил внук. етниконот Тирсенци кај Херодот се однесубва на нив. Тирсенците и Кретонците кај атос, Тукидид ги нарекува Пелазги, односно барбари. Како Пелазги, Тукидид ги набројува и Бисалтите и Едонците. Бригите биле главна компонента во етногенезата на Античките Македоннци. Ова може да се заклучи врз археолошките извори и бригиските епихорски имиња кои се посведочени во Пела, Бероја и Тесалоника, во срцето на Античка Македонија. Меѓу македонскиот и фригискиот јазик постоела сродност <ref name="Pro" />. Македонците и Бригите имале и обичај да даваат боженски имиња на смртни луѓе <ref name="Pro" /><ref name="Pro2" />. ==Старомакедонски јазик== {{Главна|Старомакедонски јазик}} [[Податотека:MidasSehri.TombDetail.jpg|250px|мини|десно|Фригиско писмо]] За јазикот на Античките Макеонци се искажани различни мислења. Според една група на историчари, во која се: О Хофман, Р. Катичиќ, Г. Хаѕидакис, М. Хаѕопулус и речиси сите грчки научници и истражувачи, макеоднскиот јазик бил хеленски. Други научници, меѓу кои: Ф. Бараиќ, Г. Бонфанте и други, го класифицираат како илирски јазик. Дел од научниците како што се: О. Хас и И. Пудиќ, сметаат дека македонскиот јазик бил фригиски. Во последно време сè поголем број на јазичари сметаат дека македонскиот јазик бил одделен јазик. Оваа стојалиште го поддржуваат: В. Пизани, В. Георгиев, И. Руси, П. Шантрен и други. Во голем број на антички извори е посочено дека македонскиот јазик значително се разликувал од хеленскиот. Меѓутоа, досега не е најдена ниту една единствена реченица на македонскиот јазик, целиот зборовен материјал со кои располагаат научниците се состои од т.н ''македонски глоси'', односно македонски зборови кои биле запишани во делата на античките и византиските лексикографи. Најголем број на макеоднски глоси биле запишани од страна на Македонецот Америја кој живеел во III век од нашата ера. Бројот на македонските глоси се проценува на околу 100 - 200. Еден податок од V век п.н кои се однесува на јазикот на Крестонците укажува дека хеленскиот и македонскиот јазик се разликувале. Кога Херодот пишува за жителите на Крестонија ги нарекува Пелазги, а нивниот јазик го нарекува барбарски, истакнувајќи дека: {{Цитат|'''...се разликува од јазикот на сите други кои живееле околу нив...''' <ref>Херодот I, 67</ref>}} Врз основа на овој извор, како и други, некои научници истакнуваат дека Македонците и македонските племиња биле староседелци, кои зборувале на јзик неразбирлив за Хелените. Тукидид во своето дело за Пелопонеската војна кога пишува за настаните на Халкидик истакнува дека Грестонците, Едонците и Бисалтите ги нарекува барбари, односно народ со неразбирлив јазик <ref>Thuc, IV, 109</ref>. Од подоцнежниот период посојат поеќе податоци кои укажуваат дека македонскиот јазик се разликувал од хеленскиот. Во текот на судењето на Филота (330&nbsp;г. п.н), кога бил запрашан на кој јазик ќе се обрати - на македонски или на хеленски - тој решил да говори на хеленски за да го разберат и оние кои не биле Македонци. Во 328&nbsp;г. п.н на гозбата во Мараканда дошло до кавга помеѓу Клејтос и [[Александар III Македонски]], според изворите македонскиот крал својата стража ја повикал на македонски јазик <ref>Плутарх, Александар 51</ref>. Плутарх истакнува дека војсководецот Евмен, кој имал хеленско потекло, од војниците бил поздравуван на македонски јазик. Кога Евмен требало да испрати пратеник кај Македонецот Неоптолем во 321&nbsp;г. п.н, задачата му ја доверил на некојси Ксенија, чиј мајчин јазик бил македонскиот. Куртиј Руф истакнува дека Македонците имале потреба од преведувач за да го разберат хеленскиот јазик <ref>Athen. III, 121; Куртиј Руф VI, 11, 4</ref> Дополнително светло во проучувањето на античкиот македонски јазик фрлаат ономастичките податоци. Во постарите тези преовладувале видувања дека на Балканскиот Полуостров на север од Хелените живееле само Илири и Тракијци, оттука сите имиња кои не можеле да се вбројат во хеленската ономастика биле означувани како илирски или тракиски. Поновите истражувања, особено она на [[Фанула Папазоглу]], покажале дека еден дел од овие имиња кои порано биле класифицирани како тракиски или илирски, во зависност од тоа дали биле посведочени во западниот или источниот дел на Македонија, денес се дефинираат како бригиски. Овие имиња освен во Македонија се среќаваат уште само во Мала Азија, односно Фригија. Сличноста на македонските и бригиските имиња укажуваат дека Бригите, кои во изворите се посочени како македонско племе, биле една од компонетите во етногезата на Античките Македонци. Помеѓу макеодонските глоси и зборовите од старофригискиот јазик постои сродност. Бригите и Македонците имале обичај да даваат боженски имиња на смртници, а тоа не е посведочено и не е обичај помеѓу Хелените и Римјаните. Овој обичај најрано се сретнува во Мала Азија и Македонија. Полибија истакнува дека двајцата пратеници на македонскиот крал Персеј биле испратени кај илирскиот крал Гентиј со предлог за сојуз и пријателство, тие биле придружувани од еден Илир кој требало да посредува со неговото знаење на илирскиот јазик <ref>Polyb. XXXVIII, 8, 28</ref>. Некои научници овој подоток го користат како доказ за разликата помеѓу илирскиот и македонскиот јазик. Ако Македонците биле Илири немало да им треба преведувач, односно човек кој го познава илирскиот јазик. == Религија == === Тези === [[File:Bust of Zeus.jpg|200px|thumb|right|Зевс, грчкиот врховен бог]] Религијата на античките Македонци е малку изучувана. Нивната религија, како и најголемиот дел од античката македонска историја, се изучува како дел од историјата на Хелените, поради вкоренетото убедување дека античките Македонци биле Хелени. Хеленските имиња на божествата кај малозиските народи, како што е случајот и кај античките Македонци, се толкуваат како резултат на хеленизација, меѓутоа хеленските имиња на боговите кај античките Македонци се земаат како доказ хеленските корени на Македонците. Таквиот пристап довел до погрешни и несоодветни толкувања на фактите. Еден дел од научниците го прифаќаат фактот дека античките Македонци имале свој пантеон, меѓутоа тврдат дека тој постоле само во раниот период и дека со текот на времето античките Македонци ги прифатиле олимписките богови. Исто така се изнесува и тезата дека македонскиот пантеон во текот на IV и III век п.н целосно се хеленизирал. Научниците кои ја застапуваат оваа теза ги користат наративните извори ко се напишани на хеленски јазик и главно од хеленски автори, меѓутоа треба да се истакна дека за хеленските автори карактеристично е хеленското толкување (''interpretatio graeca'') на поимите <ref name="Pro2" />, односно имињата на нехелеснките богови, вклучително и на македонските богови. Македонските божества може да се препознаат меѓу македонските глоси и според епитетите на натписите, при што се затскриени зад нивното хеленско име. Македонскиот карактер на божеството честопати се открива и од географските епитети. При изучувањето на религијата на античките Македонци, некои од научниците посебно внимание посветуваат на ликовните претстави од Македонија. Оние научници кои ги изучувале ликовните претстави на боговите во Македонија, истакнуваат дека тие не се изработени според хеленски канони и таква ликовна претстава ја земаат за доказ дека не е можно поистоветување на македонските со хеленските божества <ref name="Pro" />. Како пример го посочуваат вотивната плоча од Стоби на која е претставен богот Диалис, односно Дионис, заедно со полубожествата - дајмони на локалното племе Антани <ref name="Pro" />. === Хеленско толкување === [[File:Pompeii - Temple of Isis - Io and Isis - MAN.jpg|thumb|upright=1.5|Божицата Изида (​​седи десно) се поздравува грчката хероина Ија во Египет, римската слика од Помпеја]] Хеленските автори при создавањето на своите дела честопати ги опишувале обичаите на народите во земјите надвор од хеленскиот етнички свет. Ови автори при создавањето на своите дела не ги запишувале изворните имиња на боговите и обичаите, не ги запишувале ниту изворните имиња на туѓите нехеленски народи. Во оваа пракса не се запишувале ниту државните институции. Хеленските автори наместо да ги запишат изворните имиња, тие ги поврзувале со ним соодветни или приближно соосветни елементи од хеленската култура. Оваа навика на хеленексите автори во науката се нарекува хеленско толкување на податоците, односно ''interpretatio Graeca''. Некои научници истакнуваат дека токму поради хеленско толкување, македонските богови и други појави од македонската историја се облечени во хеленско руво. Како потврда за таквото нивно тврдење го земаат епиграмот од една бронзена статуа посветена во чест на Демостен, каде што пишува ''македонски Арес'': {{Цитат|'''Демостене, да имаше сила рамна на мисла; Арес македонски с’ моќ не ќе совладаше Грк''' <ref>Препев на Е. Колева, Антологија на хеленската лирика, Скопје, 1996, 81</ref>}} Некои научници истакнуваат дека поради ''interpretatio Graeca'', нема ниту едно оригинално име на македонските божества во античките извори. Меѓутоа, макеоднските божества можат да се препознаат меѓу макеоднските глоси или според епитетите на натписите. Македонските научници и историчари при изучувањето на македонските божества ги користтат нивните хеленски имиња ставени во наводници, затоа што во најдобар случај станува збор за означување со имиња на приблиѓно соодветни божества од хеленскиот пантеон. === Македонски пантеон === {{Главна|Македонски пантеон}} [[Податотека:Detail Diana Versailles Louvre Ma589.jpg|250px|мини|десно|Хеленската Артемида]] [[Податотека:Michelangelo Bacchus.jpg|250px|мини|десно|Бахус од Микеланџело]] [[Податотека:Hercules Musei Capitolini MC1265.jpg|250px|мини|десно|Римска претстава на Херакле]] * '''Ѕевс''' — македонски врховен бог на Македонците. Во легендите тој се нарекува Дион или Диос. Некои македонски научници претпоставуваат дека македонскиот врховен бог се викал Дион или Диос <ref name="Pro" />. Кога македонскиот врховен бог се сретнува со името Ѕевс, неговото име е придружено со епитети кои укажуваат на неговиот македонски карактер <ref name="Pro" />. Еден од неговите епитети е ''Hetaireios''. Овој епитет, научниците го поврзуваат со хетајрите, типична македонска институција. Исто така се сретнува и епитетот ''Hyperberetas'' кои го поврзуваат со последниот месец од македонскиот календар - хиперберетај и празникот Хиперберетаи, кога се чествувал македонскиот Ѕевс. Интересен е епитето ''Hyperairetes'' кои е откриен на еден натпис во селото [[Дебреште]]. Натписот се датира од римско време. Самиот епитет не е посведочен во хеленскиот јазик, ниту како епитет на хеленскиот Ѕевс, ниту како збор. Научницте претпоставуваат дека се работи за превод на македонски епитет, чие значење не е познато. * '''Атена''' или македонската Атена има повеќе епитети. Во 171&nbsp;г. п.н во градот Кирос, македонскиот крал Персеј и жртвувал на Атена ''Alkidemos''. Во престолнината на Македонија - Пела била најдена една статуа на оваа божица, таа имала шлем украсен со рогови на бик, од што може да се заклучи дека во најстарите времиња, македонската атена била заштитник на стадата. Роговите на Атена ''Alkidemos' биле остаток од старата зоолатристичка фаза во македонската религија, за оваа фаза има голем број на примери во легендите. друг епитет на македонската Атена е ''Gygaia''. Хесихиј истакнал дека Гигаја била домородна Атена, а Херодот запишал дека Гигаја се викала и сестрата на кралот [[Александар I]], односно станува збор за теофорно име. Обичајот на давање на теофорни, односно боженски имиња на смртни луѓе е посведеочен и кај Бригите. * '''Дионис''' бил едно од најпочитуваните божества кај Македонците. Еврипид, кои своите последни години од својот живот ги поминал на македонскиот двор, ја создал драмата ''Бакхи''. Во оваа драма е прикажан отпорот на Тебанците кон култот на Дионис. Според некои истражувачи Бакхос не е Дионис, туку бригиско-едонско божество на растителноста, кое од север навлегло во Хелада. Оргијастичкиот ритуал и оргијастичкиот карактер на Дионис не е белег на хеленските, туку на малоазиските божества. Според еден податок, облеката на Мајнадите се нарекувала ''Едонска наметака'', а тие се викале ''Едонки''. Во Илијадата се спомнува Ликург Дријантов, крал на Едонците. Овој крал се скарал со боговите и ги избркал доилките на бесниот дионис низ светата Ниса. Оваа епизода се толкува како пренесување на Дионисовиот култ во бојотска Ниса. Хесихиј истакнува дека кај Пајонците, Дионис се викал Диалос. Ова име е посведочено на еден натпис на основата на една статуа која е откриена во Кукуш, а се датира од II век од нашата ера. Култот на ова македонско божество бил особено почитувано од пајонската група на племиња. Хелените ова македонско божество го идентификувале како Дионис, а култот бил толку раширен во Македонија што и бакхантките се нарекувале ''Макети''. Ликовните претстстави на македонскиот Дионис не биле изработени според хеленските канони. * '''Артемида''' била една од најпочитуваните божества во Македонија, како божица на ловот и природата. Таа била женски пандан на Дионис. Името на еден од месеците од македонскиот календар се нарекува ''артемисион''. Врз основа на локалните епитети кои се посведочени, научниците заклучиле дека станува збор за автохтоно македонско божество на кое со хеленското толкување му е дадено хеленско име. Типични епитети за Артемида во Македонија се: ''Blaganitis (Благанска), Gazoreitis (Гаѕорска), Agrotera, Kynagogos, Digaia''. На една теракотна биста од Дебреште оваа божица е претставена со коњски протом на рамото, кучешка глава под него, дијадема и растителни атрибути во косата. Научниците истакнуваат дека станува збор за ''Артемида Енодија''. * '''Котида''' има сличен див култ како и Дионис. Поетот Ајсхил во тетралогијата Ликургеја ја поврзува Котида со Дионис. Страбон запишал дека празниците на Котида се викале ''Котитии'' и дека сличноста на култот произлегува од тоа што Фригите (Бригите) биле преселници од Тракија, односноод Едонија. * '''Бендида''' во изворите е идентификувана со Големата Мајка, Големата Божица, Кибела, Персефона, Селена, Хеката, а најчесто со артемида, со која иконографски е најслична. И двете божици носат кус хитон, наметка од животинска кожа, чизми, фригиска капа икопје. Долината на Стримон била центар на култот на божицата Бандида. Отука нејзиниот култ се проширил источно од реката Нестос, во етничка Тракија и Хелада. Оваа божица била особено почитувана кај Витините, кои од Стримон се преселиле во Мала Азија. * '''Афродита''' во Македонија го носи името ''Zeirene'', a нејзиноти име е сочувано во македонските глоси. За нејзиното име има повеќе различни мислења, според едно од нив имњто на божицата Ѕејрена произлегло од глосата ''zeira'' (наметка), оваа глоса била бригиска, иако некои ја толкуваат како тракиска глоса. Оваа божица се означувала и со атрибутот Ѕеринтијака, овој термин се сретнува и како топоним, но и како име на населението крај Пангајското крејбрежје <ref>Theopomp. fr. 44, fr. 214</ref> * '''Арес''' бил макеоднски бог на војната, меѓутоа податоците за него се скудни. Има податок според кои кај Крестонците Арес се нарекувал ''Кандаон''. Лексикографите запишале дека името на макеоднскиот Арес било ''Таулос'' или ''Таумос''. На натписите во Фригија како епитет на Зевс се среќава ''Таолос'', а во Тесалија епитетот ''Таулиски''. * '''Ма''' е прикажана со сончеви и воени обележја. Со зраковидна круна на главата, но и како хетитско божество на војната со штит, оклоп, меч, копје или либрис. Со текот на времето, сончевиот карактер на божицата бил потиснат и во римско време Ма била божица со војнички карактер. Од оваа божица се најдени само три ликовни претстави и неколку натписи. Во [[Едеса]] постоело светилиште на оваа божица и се најдени повеќе од триесет манумиски натписи. Од трите досега пронајдени вотивни плочи, една е пронајдена во [[Претор]] кај [[Ресен]]. Ма не е посведочена во Хелада. Според некои научници, Ма е старо бригиско, односно македонско божество кое со текот на времето било запоставено, а по походот на [[Александар III Македонски]] на исток било оживеано. * '''Беди''' е уште едно божество кое не е посведочено каи Хелените. Неант од Киѕик опишува еден обред на македонските свештеници. Свештениците во молитвите го повикувале Беди, божество на воздухот и му се молеле за милост кон нив и нивните деца. Климент Александриски запишал дека беди е фригиски збор за вода. Со зборот беди се објаснува и топонимот ''Едеса'' во Македонија, а тоа се гледа и од словенскиот превод ''Воден'', на античката Едеса. Според некои научници беди е макеоднско-фригиска истозначна глоса. * '''Дарон''' — македонско божество кому му се молеле за болните. Во Пела е пронајдена посвета на Дарон. Според јазичарите, името на Дарон значи ''оној што дава утеха, смелост и решителност''. * '''Херакле''' во Македонија се нарекувал ''Arotos'', меѓутоа некои мислат дека вистинскиот облик на неговото име треба да гласи ''Aretos''. Херакле бил родоначалник на македонската кралска куќа и Македонците. Херакле во Македонија има повеќе специфични епитети: ''Propator'' (Прататко), ''Patroios'', ''Kynagidas, Phylakas'' (Чувар), ''Propylaios'' (Стражар на портите), ''Kalinikos'' (Кој носи убава победа). За Херакле се сретнува и топонимот ''Едески''. Во Македонија, Херакле не бил почитуван како херој туку како бог. * '''Аполон''' во Македонија ги носи епитетите ''Oteudan(ik)os'' и ''Eteudan(ik)os''. Овие епитети се посведочени на два натписа со типично македонски имиња, најдени во местото [[Трескавец]], на 1420 метри надморска височина. За првпат на монетите бил прикажан за време на [[Филип II Македонски]]. * '''Хелиј''' е физичка светлина, односно Сонцето во антропоморфен облик. Тој се среќава првенствено на монетите на македонските кралеви. Хелиј, односно Сонецето како домашен македонски бод се споменува неколкупати. Во изворите се сретнува дека македонските кралеви му принесувале жртви. === Култови === ==== Култ кон Сонцето ==== [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|300п|мини|Македонското сонце]] Култот кон Сонцето бил најважен и најраширен култ кај Македонците. Овој култ во хеленското толкување одогаварал на култот на Хелиј, а не на Аполон. Најстариот податок за овој култ кај Македонците се сретнува кај Херодот <ref>Херодот VIII, 137</ref>. Максим од Тир запишал дека кај пајонските племиња бил раширен култот кон Сонцето. Тој истакнува: {{Цитатник|'''''Пајонците го слават Хелиј носејќи лик на пајонскиот Хелиј во вид на мал диск ставен на длга мотка'''''<ref>МАксим од Тир II, 8</ref>}} Сончевата симболика не одлика за Хелените, меѓутоа кај Македонците сончевата розета е еден од најчестите симболи. Оваа розета се сретнува на македонскиот штит. Розетата ја има на многу други предмети, как што се накиот и оружјето. Најран приказ на сончева розета е прикажан на една бронзена дијадема од IX век п.н, најдена во некрополата во Кутлеш. Сончевата розета ја има и кај пајонските племиња на нивните монети од VI век п.н. Розетата е прикажана и на саркофагот на [[Филип II Македонски]]. Шематизирани прикази н арозета се среќаваат на македонските штитови, честопати придружувани со ѕвезди или полумесечина. Розетата се сретнува и на надгробните споменици од римско време, најчесто по средното течение на реката Вардар, во некогашната [[Пајонија]]. Некои историчари заклучуваат дека, задржувањето на култот на Сонцето во Македонија сè до крајот антиката е специфичност на накаедонската религија, а сончевата розета е македонски симбол. ==== Култ кон Водата ==== [[Податотека:Slaapbol R0017601.JPG|мини|300п|десно|Со режењето на чашката на афионот се добива [[опиум]]]] [[Податотека:Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта.jpg|300px|мини|Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта]] [[Податотека:Alexander craterus.jpg|300px|мини|десно|Александар и Кратер во лов на лав]] Кај Македонците бил практикуван култ кон водата, слично како и кај Бригите (Фригите). Реките биле почитувани како божества и им се принесувале жртви. На обичните луѓе им се давале имиња на обожени реки. На натписите во Македонија се посведочени имиња дадени според македонски реки - [[Стримон]], Нестос, Местос, а се посведочени и имиња од фригиските Марсија и Халис. Во Македонија реката секогаш се претставувала антропоморфно на маонетите, за разлика од монетите во Хелада, каде речните божества секогаш биле прикажани како бикови. На монетите од Амфипол од римско време, Стримон е прикажаан како е испружен врз камења или неговата глава е со венец. На монетите од Хераклеја Синтиска (позната како Хераклеја Стримонска) и македонската колонија Павталија, приказот е ист. На бронезните монети од [[Стоби]], ковани во времето на римскиот цар Трајан, се прикажани олулегнати персонификации на две реки, [[Аксиј]] и [[Црна Река|Еригон]]. Херодот запишал една легенда од која се гледа дека култот на Водата бил маногу стар во Македонија и бил поврзан со првата македонска кралска куќа. Според легендата, Кога [[Пердика I|Пердика]], Аероп и Гаван ја минале реката, таа надошла толку многу што потерата која била испретена по нив не можела да ја мине реката. Македонците и пренесувале жртва на реката како на спасителка <ref>Херодот VIII, 138</ref> ==== Култ кон Сонот ==== Во Тиквешијата се најдени неколку надгробни стели од римскиот приод, на кои е прикажан афион. Во антиката имало убедување дека сонот е привремена смрт, афионот поради своето својство да опива и да успива, станал погребен и култен симбол. Афионот е прикажан и на накит. Во Требениште се најдени прикази на сребрени игли од фибули од типот Штрпци. ==== Култ кон змијата ==== Овој култ е посведочен во Пелагонија, Пајонија и Вергина, каде се најдени теракоти од змии. Змијата во античкиот период била симбол на постојано раѓање и умирање, односно реинкарнација и бесмртност. змијата честопати е прикажана на македонскиот накит и надгробните споменици, како симбол на покоиник кои е хероизиран. ====Погребен култ ==== Особена одлика за погребниот македонски култ се златните погребни макси. Вакви погребни предмети се најдени во Требениште, Охрид, Синдос и други места во Македонија. Начинот на изработка и карактерот на златните маски не се каратктерситика за Хелада. На една маска од Требениште е прикажана пчела. Според верувањата од предхеленскиот приод, пчелата била душата на починатиот. За култот на мртвите се граделе т.н хероони (храмови). Во Пидна е пронајден хероонот што го изградил Филип за погребниот кул на својот татко [[Аминта III]]. Македонскиот крал [[Александар II]] изградил гроб за својот татко, но и храм за неговиот култ <ref>Diod. XVII, 2, 1.</ref>. За починатите биле изработувани и статуи кои биле посветени на некое божество. === Обичаи === ==== Воени обичаи ==== Од воените обичаи на Македонците, два не се посведочени кај Хелените. Првиот укажува дека Македонците не ја одбележувале победата со поставување на трофеј на бојното поле <ref>Paus. IX, 40, 7</ref>. Вториот обичај е лустрација, односно прочистување на војската со минување меѓу две половини на жртвувано куче <ref>Куртиј Руф X, 9, 11-12</ref><ref>Tit. Liv. XL, 6.</ref>. Некои научници истакнуваат дека овој обред во почетокот се извршувал пред секое тргнување на војската во битка, а подоцна само еднаш годишно, пред почетокот на сезоната. Според научниците, овој обред бил магиски ритуал на прочистување пред битка, како заштита од несреќа. Ритуалното прочистување на војската е посведочено само кај Македонците и Хетите <ref name="Pro" />. ==== Македонски танци ==== Хесихиј двапати има запишано за еден македонски танц. Еднаш тој е запишан како ''karpea'', a друг пат како ''kapria'' или ''karpia''. Суштината на овој танц е позната. Во ритам на свиралка со миметичка игра се прикажувало крадење на волови. Некои научници, оваа игра ја поврзуваат со монетите на Ореските на кои се прикажани волови. Танцот е посведочен и кај соседите на Ореските, односно Магнети, што е македонско влијание. Антај го запишал името на еден македонски воен танц кои се играл со мечеви. Танцот бил наречен ''телесија''. ==== Лов ==== Ловот бил ценет од страна на македонската аристократија. Членовите на македонската кралска куќа биле страсни ловци, а имале и свои резервати со дивеч. Аристотел истакнува дека секој Македонец кој немал убиено непријател морал да носи некаков ремен, а ако не успеал да улови диво животно, на гозбите не можел да учествува во лежечка положба. == Македонски календар == {{Главна|Древномакедонски календар}} === Месеци === Во изворите се зачуавни имњата на дванаесте месеци од македонскиот календар. Македонскиот и [[Селевкидски календар|селевкидскиот]] календар се користеле во Мала Азија сè до крајот на антиката, а во некои делови на Месопотамија сè до XI век од нашата ера. Во Египет се користел комбиниран македонско-египетски календар. Во македонскиот календар некоиод месеците се именувани по божества, а на некои имињата им се изведени од името на религиозенпразник во чест на некое божество. === Празници === Во изворите се запишани имињата на неколку македонски празници со религиозна практика. ''Перити'' се славел во четвртиот македонски месец, но не се знае за кое божество. Хесихиј пишува за еден празник по името Ксандики, кога се спроведувало чистење на македонската коњица. === Ери === Во Македонија немало ери, времето се броело според годините на владеење на кралот. По освојувањето на Македонија од страна на Рим, се користела т.н македонска провинциска ера, иста така се користела и т.н актиска ера, која го означува крајот на владеењето на последната македонска династија, Птолемаиди. * ''Селеукидска ера'' почнува во 312/11&nbsp;г. п.н * ''Македонска провинциска ера'' почнува во 148&nbsp;г. п.н * ''Актиска ера'' почнува во 31/0&nbsp;г. п.н == Култура == === Општо === Со остатоци од античкиот период се среќаваме уште со предмети кои датираат од 6 век пред н.е. Такви се на пример пронајдените релјефи во камен од Солун. Тоа се Момче од Солун и Девојче од Солун. Исто така од [[Кожани]] од 4 век пред н.е. среќаваме релјеф на македонско семејство во типична македонска облека Остатоци има и од елементите кои ја сочинуваат државноста на Македонците. Така на пример е монета на [[Александар 1 Филхелен]] (498-454 година п.н.е.). Тој својот епитет "Филхелен" во тоа време го имале само странците во грчките држави, што е најдобра потврда дека Македонците не биле од хеленско потекло. Од матерјалната култура на античките Македонци посебно се значајни археолошките наоѓалишта во [[Требениште]] ([[Охрид]]ско), веќе споменатите остатоци од [[Синдос]] (кај [[Солун]]) и [[Македонски кралски гробници (Кутлеш)|Кралските гробници]] од [[Кутлеш]] ([[Вергина]]. При големиот зафат - систематски ареолошки ископувања, конзервација и реставрација на [[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] во [[Охрид]], покрај северниот бедем откриени сè поголем број гробови и гробници со различни гробни конструкции кои припаѓале на жителите на античкиот Лихнид - денешен [[Охрид]]. Хронолошкиот распон на овие погребувања е од V век пр. н.е. до V век после нашата ера. Најголемиот број гробови припаѓаат на хелинистичкиот период (III - II век пр. н.е.) и се богати со разновиден археолошки материјал (украсени керамички садови, железни, бронзени, сребрени и златни предмети), чиишто одлики покажуваат дека исклучително припаѓале на најстариот древномакедонски етнос. Исто така на [[30]] [[септември]] [[2002]] год., откриена е и гробница со седумдесеттина гробни прилози од разновиден материјал ([[керамика]], [[килибар]], [[стаклена паста]], [[железо]], [[бронза]], [[сребро]] и [[злато]]), а меѓу нив најзначајни и најексклузивни се два: златната посмртна маска и златната ракавица со златен прстен. Ова е епохално откритие за македонската, балканската и европската [[археологија]] бидејќи фрла дополнителна научна светлина во разјаснувањето на надалеку прочуената некропола "[[Требеништа (некропола)|Требеништа]]" која се наоѓа кај с. [[Горенци]] во близината на [[Охрид]] и каде што во првата половина на [[20]] век, во [[1918]] година и 1934 година се откриени, исто така, надалеку прочуените четири златни маски (денес две во [[Белград]] и две во [[Софија]]). Временската припадност на оваа гробница и на сите наоди во неа е [[5]] век пр. н.е., и е најстаро [[погребување]] во рамките на [[лихнид]]ската [[некропола]]. === Гробни дарови === Од гробовите на требенишката некропола потекнуваат 825 предмети, од кои 258 се чуваат во Археолошкиот музеј во [[Софија]], 187 во Народниот музеј во [[Белград]] и 380 во [[Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид|Заводот за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид]]. Предметите кои посебно се издвојуваат потекнуваат од гробовите на А и В групата, т.н. кнежевски гробови. Такви се златните погребни маски, златни сандали, нараквици, златен и сребрен накит, масивните бронзени кратери, сребрени пехари и ритони, бронзени шлемови и др. ==== Златни погребни маски ==== Куриозитет претставуваат златните маски, кои се определуваат како култни предмети, односно се поврзуваат со одредени верувања и ритуали во врска со погребувањето, а се откриени во гробовите I, V, VIII и IX, од требенишката некропола. Веројатно дека тие се дело на локални мајстори, а како такви зборуваат за верувањата и ритуалите кај популациите кои ги населувале тие области. На територијата на Р Македонија откриена е уште една маска во Охрид и еден фрагментиран примерок во Петилеп-Беранци. Погребни маски се откриени и во архајската некропола кај [[Синдос]], близу Солун и еден слабо сочуван примерок, од колекцијата Стататос, која се чува во Археолошкиот музеј во [[Атина]], а кој потекнува од халкидичко-долноповардарскиот простор. Заедничка одлика на маските е втиснатата [[орнамент]]иката (меандар и спирала), што според некои научници е карактеристично за грчката уметност од VI век п.н.е., а според други за македонско-илирската уметност. Меѓутоа, во тоа време погребни маски не се познати во грчкиот погребен ритуал. Сличностите на овие погребни маски со микенските маски - портрети се формални, бидејќи [[Микена]] и Требениште ги разделуваат илјада години. Меѓутоа маските од Микена го евоцираат египетскиот обичај на обложуање на телото на покојникот со злато, па веројатно и маските од Требениште припаѓаат на иста инспирација. На маската откриена во гробот I, е претставена пчела. Пчелата се поврзува со јонскиот култ на божицата Мелиса ([[Артемида]]), која има критско, претхеленско појавување. Во [[Египет]] таа претставува еден од првите кралски симболи и во погребниот обреден систем ја претставува душата на дивинизираниот покојник, т.е. ја симболизира неговата моќ. Посредството на [[Крит]] во пренесувањето на овој обичај посочувано е од повеќе научници, а легендата за Кадмо и Хармонија можеби сведочи за доаѓањето на критски и кипарски колонисти во областа на Македонија. На [[Крит]] е потврдено постоењето на обичајот на хероизирање на покојникот. На [[саркофаг]]от од Хагија Тријада е прикажана сцена со претстава на мумифициран покојник со маска, а откриена е и маска во Мулијана на Крит, како и сребрени сандали од Библос. ==== Златни сандали, нараквици и надградник ==== Истото потекло и намена веројатно го имаат и златните "нараквици" и "сандали". Златни "сандали" се откриени во гробовите II, VI, VII, VIII, X и XII. Тие се изработени од златен или позлатен сребрен лим во форма на стапало. Кај повеќето од овие сандали орнаментот е вегетабилен, односно се состои од палмети и розети, а единствено кај "сандалите" од гробот VIII е претставена Горгона и две свинги хералдично поставени. На двете сандали со некаков печат е втисната иста декорација, по трипати на секој примерок. Веројатно улогата на овие сандали е сепукрална, т.е. тие се наменети на покојникот, кому треба да му помогнат и да го штитат на патот до "оној свет". Како такви сандалите имаат хтонско-апотропејско значење. Најстар помен на вакво верување има кај Египќаните во т.н. [[Книга на мртвите]], според која до "оној свет" може да се дојде по два пата, едниот е по вода, а другиот е сувоземен пат, за кој на покојникот му се потребни чевли. Меѓу предметите со култно значење е и надградникот откриен во гробот II. Тој е изработен од златен лим во форма на потковица, на кој е изведена композиција во форма на медалјон. Во центарот на медалјонот се претставени два лава, хералдички поставени. Нивните нозе се поставени врз седум кругови, какви што имаат и на подигнатите нозе. ==== Накит ==== Како бројна категорија наоди меѓу гробните содржини се издвојува накитот. Неговото истакнато место се должи, покрај другото и на фактот дека преку стилско-уметничката анализа на истиот се овозможува да се согледаат патиштата на импортот на луксузната стока, како и да се согледаат влијанијата врз локалното создавање на накитот, но и вкусот на автохтоното население. Од Требенишката некропола потекнува златен, сребрен и бронзен накит, и тоа обетки, белегзии, ѓердани, фибули, игли и др. ==== Метални садови ==== Меѓу движниот археолошки материјал се издвојуваат и неколку примероци од сребрени садови, односно два сребрени рога, откриени во гробовите I и VIII, како и сребрени пехари од гробовите III, V и VIII. Пехарите и ритоните се украсени со златна орнаментална апликација изведена во техника на пресување и исчукување. Двата рога по форма се исти, а единствено се разликуваат во димензиите. Тие на врвот имаат отвор кој служел за пиење и една алка за бесење која укажува на можноста да биле носени закачени на појасот па се претпоставува дека станува збор за војнички садови. Покрај утилитарната намена ритоните имаат и симболичко и култно значење. Во врска со тоа е и принесувањето на ритони како дел од мистично причестие, или симбол на предавањето на власта кај Пајоните, Македонците, но и кај Скитите, а веројатно и другите варвари. При што тие биле симбол на дивинизираниот покојник. Што се однесува до самото потеклото на ритоните, повеќето научници се согласуваат со нивната сириска или иранска провениенција. Сребрените пехари меѓусебно се слични, а единствено малку се разликуваат во орнаментиката. Аналогни се со пехарите од [[Стара Загора]] во [[Тракија]]. Најголем број од научниците се согласуваат дека станува збор за малоазиски импорт, а датирани се во втора половина на V век пр.н.е. Во гробовите I и VIII се откриени бронзени кратери кои меѓусебно се разликуваат по димензиите и по мотивите со кои се украсени, меѓутоа стилски се аналогни. Кај кратерот од гробот I отворот е украсен со вегетабилна орнаментика, перли, плетена лента и ред фини перли. Декорацијата на вратот е со мотив на крава, а биле изведени шест фигури (од кои една денес недостасува) свртени на десно, прицврстени на основата со клинци. На рамото од кратерот изведен е орнамент во облик на заби. Ногата е ѕвонеста, посебно излиена, пластично украсена со палмети, лотосови листови и редови од перли. Особено се впечатливи двете рачки на кратерот од големи листови со пластичен орнамент и редови на перли, потпрени на бисти од Медузи. Кај кратерот од гробот VIII отворот е профилиран и украсен со палмети, под кои се изведени низа од перли и вертикални црти. На вратот се приковани четири коњаници, (по два од секоја страна) свртени на десно, со глава предадена во анфас. Коњите се претставени во галоп. Како и кај кратерот од гробот И и на овој сад рамото е украсено со низа листови во форма на заби. Двете рачки и во овој случај се особено убаво украсени. Тие лежат на крилести Медузи со змиски нозе, кои се потпираат на рамото од садот и завршуваат со змиски глави. Рацете на Медузите се свиени, а дланките се стиснати. На рамениците на Медузите, покриени со наметка, лежи коренот на волутите кој е украсен со крлуштен орнамент. Во гробот VIII откриен е и троножец на кој бил поставен кратерот. Нозете се изведени во облик на лавовски шепи и богато украсени со зооморфни и антропоморфни мотиви. Кратерот од гробот I е датиран во прва половина на V век пр. н.е., а кратерот од гробот VIII во средина на VI век п.н.е. Се смета дека тие се коринтски импорт, но постои и можноста за нивно евбејско, халкидско потекло. ==== Оружје ==== Во машките гробови е откриено офанзивно оружје и тоа: копја, мечеви, ножеви и бодежи. Од копјата се зачувани само врвовите од кои може да се види дека се работи за листовидни копја со пластично ребро. Фрагментите од мечевите овозможиле да се направи приближна реконструкција, при што е утврдено дека некои од нив, поточно оние од гробовите VI и VII, се аналогни на мечевите од Синдос, кои се датирани од 540 година п.н.е. па до почеток на V век п.н.е., а се изработени една до две децении пред самите погребувања. Покрај офанзивното оружје во "кнежевските" гробови се откриени и примероци од дефанзивно оружје со кое биле опремени и така погребани припадниците на аристократскиот сталеж. Тоа се шлемови, кружни бронзени штитови, оклоп и бронзени доколиници – кнемиди. Во "кнежевските" гробови се откриени десет шлемови од кои еден "коринтски", еден "халкидски" и осум кои припаѓаат на македонски тип на шлем. Вакви шлемови на територијата на Р Македонија се откриени и во Букри, Бабино, Делагожда, Речица и Тетово (денес во Минхен), како и еден кој потекнува од непознато наоѓалиште во околината на Охрид (денес во Мајнц). == Историја == === Рана историја === [[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|200px|мини|десно|Дидрахма (статер) на Аминта III]] [[Податотека:Map Peloponnesian War 431 BC-fr.svg|мини|лево|Македонија во време на Пелопонеската војна околу 431 п.н.е.]] [[Антички Македонци|Античките Македонци]] живееле во јужната област на денешна Македонија уште од архаичното време. Првата македонска држава се јавува во [[VIII век п.н.е.|VIII]] или раниот [[VII век п.н.е.]] под водството на [[Аргеади|династијата Аргеади]], кога Македонците мигрирале таму од позападните краишта. Првиот крал за кој има пишани извори е [[Пердика I]]. Според легендата раскажана од [[Херодот]], Пердика заедно со своите браќа, [[Аероп]] и [[Гаван]], работеле кај некој крал од [[Горна Македонија]]. Секој ден за ручек жената на кралот месела [[леб]]. Лебот кој бил наменет за Пердика секогаш бил најголем. Кралот мислел дека Пердика има нешто со неговата жена. Кога требало да им плати за тоа што го сработиле тој ги повикал во својата одаја. Во неа имало само еден прозорец низ кој влегувала сончевата светлина. Кралот им дал една торба и им рекол да соберат од светлината колку што сакаат. Тогаш Пердика го извадил својот меч и со мечот направил еден круг на земјата каде што паѓал зракот. Од таа земја ставил во торбата и му кажал на кралот дека тој ќе направи свое кралство големо колку сонцето. Во времето на кралот [[Александар I]], македонската територија почнала да се шири во земјите населени со македонските <ref name="Pro" /> племиња: [[Еордеја]], [[Ботиаја]], [[Пиерија]], [[Мигдонија]] и [[Алмопија]]. Близу денешниот град [[Воден]], [[Пердика I]] (или поверојатно неговиот син [[Аргеј I]]) ја изградил првата престолнина [[Ајга]] ([[Кутлеш]]). По краток период на [[Персиско царство|персиска]] власт под водство на кралот [[Дариј I]], државата ја вратила својата независност под водство на кралот [[Александар I]] ([[495 п.н.е.|495]]–[[450 п.н.е.]] п.н.е.). Пред [[IV век п.н.е.]] кралството покривало територија по големина еднаква на денешната област [[Македонија]] во [[Грција]]. [[Аминта III]] (околу [[393 п.н.е.|393]]–[[370 п.н.е.|370]] п.н.е.) за првпат ја централизирал власта во Македонија, иако контрастот помеѓу сточарскиот рамничарски регион и изолираната задгрбнина бил голем. Овие се врзувале за кралот со семејни врски. Родовските заедници во задгрбнината ги контролирале приодите низ кои поминувале [[Илирија|илирските]] војски во напад на Македонија северно и северозападно. Аминта имал три сина; првите два, [[Александар II]] и [[Пердика III]] владееле само кратко. Премладиот син на Пердика III бил заменет со третиот син на Аминта, [[Филип II Македонски]] кој се прогласил за крал и подоцна ја завладеал и Грција. === Проширување === [[Податотека:Map Macedonia 336 BC-fr.svg|мини|лево|Античка Македонија по смртта на Филип II]][[Податотека:Map-alexander-empire.png|мини|350px|Карта на македонското царство во времето на [[Александар Македонски]]]] За време на кралот Филип II, ([[359 п.н.е.|359]]–[[336 п.н.е.|336]] п.н.е.) Македонија се проширила на територијата на [[Пајонци]]те, [[Тракијци]]те и [[Илири]]те. Македонија станала политички активна со нејзините односи со јужно-централните грчки полиси, но исто така задржала и некои архаични културни и општествени елементи како централизација на градот околу кралската палата (прво во [[Ајга]], а потоа и во [[Пела]]) послична на [[Микена|микенската]] култура, отколку на хеленските полиси, како и други архаични обичаи, како повеќето жени на Филип како додаток на постоечкиот брак со епирската кралицата [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајка на Александар Македонски. Друг архаичен елемент била истрајноста на системот на [[наследност|наследна]] [[монархија]] која значела голема, а понекогаш и апсолутна власт, иако понекогаш кралот бил проверуван и модериран од страна на аристократијата. Затоа меѓусемејните борби за власт не биле реткост. Ова претставувало голем контраст со хеленските полиси јужно каде владеела демократија; [[де факто]] -монархијата на [[тиранин|тираните]], во која наследноста била повеќе амбиција отколку фактички остварлива; и ограничената, највеќе војна и свештеничка моќ на [[спарта]]нската диархија. Истото ова важи за [[феудализам|феудалните]] институции како [[крепосништво]]то, кое веројатно опстојале во Македонија многу години низ историјата. Ваквите институции биле укинати во грчките полиси во времето на [[Солон]]. Синот на Филип, [[Александар Македонски]] ([[336 п.н.е.|336]]–[[323 п.н.е.|323]] п.н.е.) за релативно краток период успеал да ја наметне македонската власт не само врз Грција, туку и врз [[Персиско царство|Персиското царство]], вклучувајќи го и [[Египет]], блискиот, средниот исток и [[Индија]]. Александар ги прифатил политичките системи на освоените земји. Иако царството се распаднало кратко по неговата смрт, неговите освојувања оставиле траен печат во регионите. И покрај распадот на царството во помали кралства раководени од генералите на Александар, Македонија останала многу привлечна територија. За кратко време била владеена од страна на [[Деметриј I Опсадникот]] ([[294 п.н.е.|294]]–[[288 п.н.е.|288]] п.н.е.), но потоа започнала граѓанска војна. [[Антипатар]] и неговиот син [[Касандар]] ја зазеле власта, но ја изгубиле по смррта на Касандар во [[297 п.н.е.]]. Синот на Деметриј I Опсадникот, [[Антигон II]] ([[277 п.н.е.|277]]–[[239 п.н.е.|239]] п.н.е.) успешно го вратил мирот и просперитетот и успешно ја одбранил Македонија од [[Галација|галациската]] инвазија, но изгубил контрола врз многу грчки полиси. Тој сепак воспоставил стабилна монархија и благодарение на него, новата династија [[Антигониди]]. Неговиот наследник [[Антигон II]] ([[239 п.н.е.|239]]–[[221 п.н.е.|221]] п.н.е.) ги искористил овие предности и ја проширил власта на Македонија ширум регионот. === Пропаста на царството === Под водство на кралот [[Филип V]] ([[221 п.н.е.|221]]–[[179 п.н.е.|179]] п.н.е.) и неговиот син [[Персеј]] ([[179 п.н.е.|179]]–[[168 п.н.е.|168]] п.н.е.) Македонија се соочила со експанзионизмот на [[Римска Република|Римската Република]]. За време на [[II век п.н.е.]] и [[I век п.н.е.]] Македонија била во [[Македонско-римски војни|неколку војни]] со Рим. Ова резултирало со пораз на Македонија, отстранувањето на Антигонидите и распадот на македонското кралство. [[Андриск]] успеал накратко да ја врати монархијата во [[149 п.н.е.]], но бил поразен следната година и Македонија потпаднала под директна римска власт како [[Римска провинција Македонија]]. ==Државно уредување== === Монархија === Главна особина на античките Македонци е монархијата, односно кралското уредување. Во поглед на државното уредување постои голема разлика со Хелените, особина на овој народ било полисното уредување. Во науката постојат повеќе различни погледи за карактерот на македонската монархија: * ''Национално кралство'' * ''Монархија од конституциален тип'' * ''Апсолутна монархија'' * ''Договорно кралство'' * ''Воена демократија'' Тезите дека Македонија била кралство од конституционален тип и автократско кралство во науката имаат најмногу приврзаници. Треба да се истакне дека во текот на историјата на античка Македонија постојат три периоди во кои имало неколку вида на монархија: а) периодот на [[Аргеади]]те б) периодот на [[Александар III Македонски]] и б) периодот на [[Антигониди]]те. Секој од овој период има свои особини и одлики. === Крал=== [[Податотека:Filipvtori.jpg|thumb|250px|лево|Монета со ликот на Филип II Македонски]][[Податотека:NBHM-Rezhantsi-Treasure-Silver-tetradrachms-of-PhilipII.jpg|300px|мини|десно]][[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|thumb|300px|Дидрахма ([[статер]]) на Аминта III]] Во периодт на Аргеадите, според Аријан кралот ''не управувал со сила туку според законите.''<ref>Аријан, Анабаса IV, 11.</ref>. Односно за време на владеењето на династијата [[Аргеади]], Македонија била кралство од конституционален тип, а кралот ја немал сета власт во своите раце, тој требало да ги почитува законите на државата и да владее согласно нив. Македонскиот престол го наследувал првородениот син на кралот, Македонските кралеци од династијата на Аргеадите немале право да именуваат свој наследник, меѓутоа можеле да ја покажат својата наклонетост. Македонските првенци го предлагале наследникот, а тој требало да биде прифатен од македонското собрание. Доколу македонското кралство се наоѓало во голема опасност, странска инвазија или слично, за крал не бил поставуван малолетник со старател, туку кралската власт му се давала на член од најтесното семсјтво на Аргеадите, односно чичко или брат. На овој начин на власт дошол [[Филип II Македонски]], по смрта на неговиот брат [[Пердика III]]. Псевдо-Калистен запишал: ''Македонците нека го изберат кралот... Кралот нека ја зачува државата на Аргеадите... Македонците со кралот нека ги извршуваат обредите вообичаени за Аргеадите'' <ref>Ps.-Callist.,C33.</ref>. Овој извор потврдува дека македонското собрание го избирал кралот. Македонските кралеви имале свои титулари кои се состоеле од нивните лични имиња, татковите имиња во генитив (патронимик), како и ознака за етничка припадност (етникон). На пример: Александар Филипов, Македонец. Титулата понекогаш била скратена и го содржела името со татковотго име во генитив или името со етничката припадност: Александар Филипов или Александар Македонецот. Сè до крајот на античката македонска држава, кралот имал свои обележја (инсигнии). Кралевите носеле бела лента чии краеви заврзани на тилот паѓале на вратот. Ваква лента може да се види на октодрахмата на [[Александар I]] и [[Филип II Македонски]]. Оваа лента понекогаш се носела врзана околу македонската капа кавсија. Плутар запишал дека македонската капа била дел од облеката на наследниците на Александар <ref>Види: Плутарх, Споредбени животописи, Антониј 54</ref>. Македонските кралеви исто така носеле метална дијадема и порфирна облека. Првите кралеви од династијата на аргеадите имале религиско магиска функција. Кралот пред секој потфат или на почетокот на гозбите за време на верските празници пренесувал жртва во име на Македонците. Оваа обврска се нарекувала простасија. Македонските кралеви својата магиска моќ требало д а ја докажуваат преку ловот на диви животни, најчесто лавови. Со развојот на македонската држава и општетсво на преден план излегле неговите воени и политички функции. Македонскиот крал имал и судска функција. Во текот на делата за кои следела смртна казна, а за кои судело македонското осбрани, кралот бил обвинител. Македонсиот крал доколку бил отсутен од Македонија назначувал свој заменик кои требало да ги извршува неговите должности во Македонија, тука се мисли пред сè на религиските обреди и обврски. Македонското собрание го прогласувало кралот, односно ја прифаќале неговата власт и ги задржувале своите права: право на апелација, право на донесување одлуки, рамноправност на зборот и др. === Кралица === Македонските жени од кралското семејство имале значајна улога во дипломатските, државните и воените работи. Македонската кралица ја вршела својата должност простасија. Оваа должност ја извршувала [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во отуство на [[Александар III Македонски]], а кога таа заминала за Епир, во Македонија била заменета од Клеопатра. Македонските кралици биле задолжрни да ги слушаат и барањата на граѓаните. На македонските кралици им се укажувале почести кои биле слични на кралските, им се изработувале статуи, се именувале градови по нивните имиња, им се укажуавле свадбени и погребни почести. Во поглед на улогата и местото на жената во македонското општетво постои голема разлика со хеленското општетсво. Кај Хелените, жената била вечен малолетник и не можела да учествува во политичкиот живот. === Собрание === Македонското собрание во изворите се сретнува под различни имиња: Македонци, мноштво, народ, вооруженици, војници и соборници. Во мирно време, македонското собрание се состоело од народот, а во војна, собранието било составено од војници. Членови на собранието можеле да бидат само оние што имале право да носта оружје, Диодор челеновите на македонското собрание ги нерекува граѓани-војници <ref>Diod. XVII, 109.</ref>. Собранието било свикувано од кралот или од неговиот претставник. Една од најважните функции на собранието е да го прогласи кралот, меѓутоа собранието имало и судска функција. Македонското собрание судело за дела за кои следело смрта казна. === Финансии === Кралот бил заштитник и администратор на македонската ризница и кралските приходи кои му припаѓале на македонскиот народ: даноците од освоените народи исто така оделе за македонскиот народ, а не за кралот. Дури ако кралот не бил одговорен за дадени финансии, тој се чувствувал морално одговорен да интервенира: на пример [[Аријан]] кажува дека при [[бунт]]от на војската на Александар кај [[Опис]] во [[324 п.н.е.]], Александар морал да ги прикаже сметките од неговото наследство при смртта на неговиот татко за да покаже дека нема направено никаква финансиска злоупотреба. Од Ливиј и Полибиј знаеме дека државата се снабдувала со финансии од следниве извори: * '''Рудниците''' за злато и сребро (како [[Пангај]]), на пример, кои биле во сопственост на кралот и од чија руда се правеле парите. Правата за ковање на поситни пари од бронза и сл. потоа се предавале на регионалните власти. * '''Шумите''', чие дрво било високоценето од страна на грците за бродоградба: [[Атина]] склучувала трговски договори со Македонија во [[V п.н.е.]] за увоз на дрво за бродоградба. * Кралските '''поседи''' кои биле земја здобиена по пат на освојување и била исползувана директно или со помош на работната сила на војни затвореници, како и индиретно преку даночен систем. * '''Царина на пристаништата''' која се однесувала на трговијата (давачки за увоз и извоз). Најчестиот извор на приход било давањето под наем: [[Аминта III]] (или можеби Филип II) ги удвоил пригодите на пристаништата со помош на [[Калистрат]], кој избегал во Македонија и донел 20 до 40 [[талан]]и за една година. За да се постигне ова правата на собирањето на пристанишни давачки биле доделувани на оној што ќе наддадел највеќе на лицитација. Ливиј кажува дека рудниците и шумите исто така се давале под наем. Со исклучок на поседите на кралот, земјата во Македонија била бесплатна: сите Македонци биле слободни граѓани и никој не плаќал давачки никому за користење на туѓа земја. Дури и даноците во кризни ситуации кои биле нормални насекаде не постоеле во Македонија. На пример економските кризи на Александар Македонски во [[334 п.н.е.]] и Персеј во [[168 п.н.е.]] не резултирале со воведување на данок, туку кризите се решавале по пат на заеми или покачување на наемнини. Кралот исто така повремено ги ослободувал некои луѓе од какви било давачки како на пример во случајот на семејствата на загинатите борци во [[Битка кај Граник|Битката кај Граник]] во мај 334 год кои биле ослободени од плаќање наемнина за користење на кралски имот, како и други стопански давачки. == Македонски династии == === Аргеадска династија === {{Главна|Аргеадска династија}} Аргеадската династија била династија на кралеви основоположници на Македонското Кралство. Започнувајќи од митолошкиот крал [[Каран]] па до славниот [[Филип II Македонски]] кој успеал да го зајакне Македонското Кралство и да ги обедини македонските племиња, и славниот [[Александар Македонски]] кој ја формирал [[Македонската Империја]]. По неочекуваната смрт на Александар Македонски, започнува периодот на војните на [[дијадоси]]те кои доведуваат до распад на Македонската Империја и формирање на империи наследнички кои биле владеени од династии формирани од генералите во војската на Александар Македонски. === Антипатридска династија === {{Главна|Антипатриди}} Антипатридската династија не опстоила долго време. Во [[294 п.н.е.]] таа била симната од власт од страна на династијата на [[Антигониди]]те, чии членови се покажале како поефективни владетели. Членови на Антипатридската династија: * [[Антипатар]] (околу [[397 п.н.е.]]-[[319 п.н.е.]]) * [[Касандар]] (302-297 п.н.е.) * [[Филип IV]] (297 п.н.е.) * [[Александар V]] (297-294 п.н.е.) * [[Антипатар II]] (296-294, 279 п.н.е.) * [[Состен]] (279-277 п.н.е.) === Антигонидска династија === {{Главна|Антигонидска династија}} Антигонидската династија била династија на македонски кралеви кои воделе потекло од [[Антигон I Едноокиот]], генерал во војската на [[Александар Македонски]]. Династијата е наследничка на [[Антипатриди|Антипатридската династија]], која владеела со [[Мала Азија]] и северна [[Сирија]]. По поразот на војската на Персеј во [[Битката кај Пидна]] во [[168 п.н.е.]], Македонија била поделена на четири републики од страна на Римјаните. Во [[150 п.н.е.]] човек по име [[Андриск]] тврдел дека е син на Персеј и го барал престолот на Македонија како крал ''Филип VI''. Ова била причината за [[Четврта македонско-римска војна|Четвртата македонско-римска војна]] во која Андриск бил поразен од страна на Римјаните и Македонија била припоена кон Рим ([[148 п.н.е.]]). == Поврзано == {{Портал|Античка Македонија|Zlatnosonce.png}} {{portalpar|Антика}} * [[Историја на Македонија]] * [[Антички Македонци]] * [[Античка македонска војска]] * [[Антички македонски календар]] * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александар Македонски]] * [[Дијадоси]] * [[Антигониди]] * [[Пајонија]] * [[Пелагонија]] * [[Птолемаиди]] * [[Селевкиди]] == Белешки == <references /> == Извори == * Eugene N. Borza: ''Before Alexander: constructing early Macedonia.'' Claremont, CA: Regina Books, 1999. Pp.&nbsp;89. ISBN 0-941690-96-0 (pb) ** [http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html Преглед од Konrad H. Kinzl (Trent University)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060218054248/http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html |date=2006-02-18 }} * Robin Lane Fox, ''Alexander the Great,'' 1973. * Nicholas G. L. Hammond, ''The Macedonian State'', Oxford University Press, [[1989]], ISBN 0-19-814883-6. Pg. 12-13. == Надворешни врски == * [http://www.makedonika.org/processpaid.aspcontentid=ti.2001.pdf HLA genes in Macedonians and the sub-Saharan origin of the Greeks], Генетско истражување (pdf формат) * [https://archive.today/20120524211513/http://www.americanchronicle.com/articles/view/108052 Edouard Selian. The Mystery of the Name "Macedon". American Chronicle, June 2009] [[Категорија:Античка Македонија| ]] [[Категорија:Древни држави|Македонија]] [[Категорија:Поранешни држави во Европа|Македонија]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Македонија]] [[Категорија:Велесили]] 92y58lrxbqtrl4hfddtt03wuql808vz 5544107 5544106 2026-04-24T03:39:36Z Bjankuloski06 332 5544107 wikitext text/x-wiki {{спојување|Кралство Македонија}} {{Инфокутија Поранешна држава |native_name = |conventional_long_name = Античка Македонија |common_name = Македонија |continent = Европа |region = Средоземје |era = [[антика]] |status = |status_text = |empire = |government_type = монархија |life_span = {{простсписок| *{{околу|VII век}} – 168 п.н.е. *150–148 п.н.е.}} |year_exile_start = |year_exile_end = |event_start = [[Каран]] митски основач на [[Аргеадска династија]] |date_start = |event_end = Освоена од [[Римска Република|Римската Република]] |date_end = |event1 = [[Аминта III]] ја обединува Македонија |date_event1 = 382 п.н.е. |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event_pre = |date_pre = |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p2 = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg |s1 = |flag_s1 = Attalos I tetradrachm -241 76003063.jpg |image_s1 = Attalid Dynasty |s2 = Селевкидска Империја |flag_s2 = SeleucosCoin.jpg |s3 = Ptolemaic Kingdom |flag_s3 = Ring with engraved portrait of Ptolemy VI Philometor (3rd–2nd century BCE) - 2009.jpg |s4 = Македонија (римска провинција) |flag_s4 = Spqrstone.jpg |s5 = |flag_s5 = |image_flag = |flag = |flag_type = |image_coat = Vergina Sun WIPO.svg |symbol = |symbol_type = |image_map = Области во Античка Македонија.svg |image_map_caption = Античка Македонија |capital = [[Ајга]] до 400 п.н.е. и преместен од [[Архелај I]] во [[Пела]] |capital_exile = |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[Антички македонски јазик|древномакедонски]] |religion = |currency = Статер (воведена валута од Филип II), подоцна римски денар |leader1 = [[Каран]] |leader2 = [[Филип II Македонски]] |leader3 = [[Александар III Македонски]] |leader4 = [[Филип V Македонски]] |year_leader1 = 808 - 778 п.н.е. |year_leader2 = 359 - 336 п.н.е. |year_leader3 = 336 - 323 п.н.е. |year_leader4 = 221 - 179 BC |title_leader = Крал |representative1 = <!--- Name of representative of head of state (eg. colonial governor)---> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!--- Years served ---> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!--- Default: "Governor"---> |deputy1 = <!--- Name of prime minister ---> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!--- Years served ---> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!--- Default: "Prime minister" ---> |legislature = |house1 = |type_house1 = |house2 = |type_house2 = |<!--- Area and population of a given year ---> |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |footnotes = }} [[Податотека:Pella House atrium.jpg|300px|мини|десно|Атриум во Пела]] [[Податотека:Philip II larnax vergina greece.jpg|300 px|мини|десно|Златниот ларнакс и златната гробна круната на Филип II Македонски]] '''Античка Македонија''' чие име тогаш било само '''Македонија''' се наоѓала во централниот дел на [[Балканскиот Полуостров]], на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно [[Тесалија]]. Античките автори ја опишуваат како планинска земја, со голем број реки, богати полиња, шуми и езера и со рудни богатства. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на [[Олимп]] и брегот на реката [[Пенеј]]. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив ([[Јабланица]], [[Кораб]], [[Дешат]] и планината Скард - денес [[Шар Планина]]). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, [[Илирија]] и [[Дарданија]] <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината [[Јакупица]], минувала низ современите градови [[Скопје]] и [[Велес]] <ref name="Pro" />, по линијата на [[Сопот]] и [[Новачани]], како и по долината на реката [[Пчиња]] и излегувала на [[Осоговските планини]] сè до [[Рила|Рила Планина]]<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на [[Пирин|Пирин Планина]] сè до устието на реката [[Места|Нестос]] во [[Егејското Море]]. Античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />. Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е ''Ематија''. Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Поимот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. Од владеењето на првата македонска династија [[Аргеади]] во VIII в. пр.н.е. започнува ширењето на државната територија, која ги обединува сите етноси (палеобалкански популации со индоевропско потекло) што живееле на територијата на Античка Македонија: Бриги, Пајонци, Пелагонци, Линкести, Енгелани, Дасарети, Орести, Еордаи, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, Алмопи, Мигдонци, Крестонци, Бисалти, Еордејци, Едони и др. За Македонија карактеристични се: македонската басилеја, кралското уредување со наследен владетел и државни институции што владеат според македонски закони, македонски обичаи, обреди, со македонски божества, митови, култови и посебен македонски јазик. Првата кралска престолнина била [[Ајга]] (Вергина), втората престолнина е [[Пела]], која со големите градежни зафати во времето на [[Филип II Македонски]] станува метропола на Балканот. Македонската држава постигнува најголем политички, воен и економски подем во времето на [[Филип II Македонски]], а екуменско значење (споредсвојата големина и моќ) во времето на [[Александар III Македонски]]. По неговата смрт сè до римските освојувања (334–168 г. пр. н.е.) Македонија ја владеат дијадосите и епигоните: Антипатар, Касандар, Филип IV, Александар V(т. н. [[Антипатриди]]), Деметриј I Опсадникот, Пир, Лизимах, Птолемај; по 277 г. пр.н.е. следи последната македонска династија [[Антигониди]]: Антигон I Гонат, Деметриј II, Антигон Досон, Филип V Македонски и Персеј. По паѓањето под римска власт, во 146 г. пр.н.е., Македонија станува римска провинција == Име == Според [[Плиниј Постариот|Плиниј]] и [[Страбон]], најстарото географско име на Македонија е Ематија. Географот Птолемај запишал дека првата македонска престолнина Ајга се наоѓала во Ематија. Со името Ематија се означувала цела приморска, односно [[Долна Македонија]]. Солин запишал една легенда според која ''Amathos'' или ''Emathos'' било име на македонски крал, а според друга легенда, ''Amathos'' бил син на Македон. Првото име на Македонија - Ематија било дадено од хеленските морепловци кога првпат пристигнале во приморска Македонија, Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Меѓутоа, Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Именувањето на македонското крајбрежје како Тракија придонело во науката да се создаде т.н пантракиска теорија според која племињата во источниот дел на Македонија и воопшто сите Антички Македонци имаат тракиско потекло. Меѓутоа, терминот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. За значњето на името Македонија има две толкувања. Според едното, името Македонија доаѓа од хеленското makednos, термин кои само еднаш е употребен кај Хомер. Според другото толкување, името Македонија е старобалканско име, во кое може да се препознае бригискиот збор за земја <ref name="Pro" />. Според некои научници, името Македонци било хеленски превод на нивното изворно име - Кауконци <ref name="Pro" />. Имињата Makedonia и Makedon се хеленска копија, односно [[преведеница]] на домородното име<ref name="Pro" /> . ==Етнички граници== Античка Македонија се наоѓала во централниот дел на Балканскиот Полуостров, на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно Тесалија. Во делото Патопис, напишано од Псевдо-Скимнос, се истакнува: ''Над Темпе се наоѓа земјата на Македонците, штп лежи од другата страна на Олимп'' <ref>Делото Патопис е напишано од непознат автор од вториот век од старата ера</ref>. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на Олимп и брегот на реката Пенеј. На југозапад границата продолжувала до планината Пинд, тука се наоѓало тромеѓата помеѓу Македонија, Епир и Тесалија <ref name="Pro" />. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив (Јабланица, Кораб, Дешат и планината Скард - денес Шар Планина). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, Илирија и Дарданија <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината Јакупица, минувала низ современите градови Скопје и Велес<ref name="Pro" />, по линијата на Сопот и Новачани, како и по долината на реката Пчиња и излегувала на Осоговските планини сè до Рила Планина<ref name="Pro" />. Северната граница на Македонија, подоцна била граница помеѓу римските провинции Македонија и Горна Мизија, меѓутоа оваа граница била и граница меѓу две култри: источна (хеленска) и западна (латинска)<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на Пирин Планина сè до устието на реката Нестос во Егејското Море.<ref name="Pro">Историја на Аргеадите, Наде Проева, Скопје, 2004</ref> == Географска положба == Започнувајќи со Херодот, античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />, а никогаш за западна и источна Македонија <ref name="Pro" /> или источна Панонија <ref name="Pro" />, како што прават некои современи автори. Во историската литература има примери кога некои од македонските области наместо да се вбројат онаму каде што се наоѓале во антиката, се класифицираат според поделбата на источна и западна Македонија, што е научно и историски неточно <ref name="Pro" />. Некои историчари областа Парорбелија ја вбројуваат во источна Македонија иако Страбон истакнал дека оваа област се наоѓала во Македонија, односно на македонска страна. Затоа областите во т.н источни делови на Македонија треба да се распоредат во Горна или Долна Македонија <ref name="Pro" />, во зависност од местоположбата <ref name="Pro" />. == Географска поделба == === Долна Македонија === {{Главна| Долна Македонија}} [[Податотека:Cholomondas Mountain, Chalkidiki, Greece - Dense forest.jpg|350px|мини|десно|Холомонтас]] Долна Македонија се состоела од следните области: [[Пиерија]], [[Ботиаја]], [[Алмопија]], [[Амфакситида]], [[Мигдонија]], [[Антемунт]], [[Ботика]], [[Крусида]], [[Бисалтија]], [[Крестонија]], [[Пиерида]], [[Едонија]] (Едонида), а во политичка смисла и [[Еордеја]] <ref name="Pro" />. * '''Пиерија''' го опфаќала крајбрежниот дел наспроти Халкидик, помеѓу сливовите на реките Пенеј на југ и Халиакмон на север. Областа се наоѓала северно од планината Олимп и источно од [[Пиериски Планини|Пиериските Планини]] (Шапка). * '''Ботиаја''' во римско време била позната како Кампанија. На запад се граничела со Еордеја, на југ со Пиерија, на север се граничела со Алмопија, односно планината Пајак, а на исток била омеѓена со реката Аксиј. * '''Алмопија''' се нарекувала рамнината во грониот тек на реката [[Лудија]] (Колудеј), омеѓена од планините Пајак и Ниџе. Поголеми градови биле Хорма, Апсал и Еуроп. * '''Амфакситида''' е географско име од подоцнежно време, со кое се означувале териториите од двете страни на реката Аксиј. Оваа област ги опфаќала некогашните долнопајонски области источно од Аксиј - Грестонија и Крусида. Поважни градови во оваа област биле: Идомена, Гортинија, Аталанта и Европ. * '''Мигдонија''' своето име го добила според епнимниот херој Мигдон. Оваа област го опфаќала северниот дел на Халкидик. Името Мигдонија честопати се користело како заедничко или збирно име за означување и на областите Крестонија, Бисалтија и Антемунт. * '''Крестонија''' или ''Грестонија'' го добила името епонимниот херој Грастос, син на Македон. Според Херодот, оваа област се наоѓала во горниот тек на реката Ехедор, на север од Мигдонија и северозапад од Бисалтија. Оваа област подоцна била означувана со името Амфакситида. * '''Бисалтија''' се протегала по долниот тек на реката Стримон, источно од планинскиот масив Дисорон (Круша). Поважни градови во оваа област биле Берга, Еупорија, Алор и Трагил. * '''Пиерида''' или Пиерија се нарекувала крајбрежјето источно од устието на реката Стримон, сè до Нестос, каде што се наоѓале тврдините Фарга и Пергам. Поважни градови биле: Ејон, Амфипол, Галепс, Ојсимна, Неапол (Кавала) и Аконтисма. * '''Едонија''' името го добила по епонимниот херој Едон, брат на Мигдон. Областа се наоѓала на север од Пиерида и североисточно од Пангајските планини. Поголеми градови биле: Миркин, Драбеск и Филипи. * '''Еордеја''' ја опфаќала областа околу езерото Бегорис, северно од Елимеја, помеѓу Пиерија и Орестида, јужно од Линкестида. Поважни градови биле: Арниса и Кела. На [[Халкидик]] се наоѓале областите '''Крусида, Ботика и Антемунт'''. Крусида го опфаќала крајбрежјето јужно од Термајскиот Залив (Солунскиот Залив) до кракот Палена. Ботика се наоѓала на средишниот дел на Халкидик. Поважни градови во Ботика биле: Калиндоја, Спартол, Плеума и др. Областа Антемунт се наоѓала источно од Тесалоника. Оваа област според Тукидик во рамките на Македонија била вклучена во VI век п.н. Целиот Халкидик во рамките на македонската држава влегува во времето на [[Филип II Македонски]] и станал неразделен дел од Македонија сè до крајот на антиката. === Горна Македонија === {{Главна|Горна Македонија }} [[Податотека:Ancientbitola.jpg|мини|350п|Хераклеја Линкестис]] Во Горна Македонија, која била именувана и како ''Слободна Македонија'' <ref name="Pro" /><ref>Strab. VII, 326</ref><ref>Caes., Bell. civ III, 7, 9</ref>, влегувале следните области: [[Тимфаја]], [[Параваја]], [[Дасаретија]], [[Орестида]], [[Линкестида]], [[Пелагонија (античка област)|Пелагонија]], [[Дериоп]], [[Пајонија]], [[Парорбелија]], [[Синтика]] и [[Одомантика]] <ref name="Pro" />. * '''Тимфаја''' се наоѓала на границата со Епир. По важни градови биле: Ајгиниј и Гиртона. * '''Параваја''' се протегала во соседство на Тимфаја. Поважни градови биле: Парореја и Ерибоја. * '''Дасаретија''' или Дасаретида се протегала на север од Епир, односно од реките Апсос и Еордаикос. Според Плиниј, оваа област завршувала кај дивите барбари Дарданците. Поважни градови биле: [[Лихнид]], [[Евија]] и [[Ускана]]. * '''Орестида''' ги опфаќала горниот тек на Халиакмон, Костурското и Преспанксото езеро. Поважни градови биле: Аргос Орестикон, Лика и Батина. * '''Линкестида''' го опфаќала јужниот дел на денешна Пелагонија. Поважни градови биле: Хераклеја, Никаја и Бева. * '''Пелагонија''' се нарекувал денешниот северен дел на [[Пелагонија]]. Поважни градови биле: [[Пелагонија (град)|Пелагонија]], Керамија и Колобајса. * '''Дериоп''' се наоѓала во горниот тек на реката Еригон. Тука се наоѓале градовите Стибера, Алкомена и Брианион. * '''Пајонија''' се пртотегала по течениото не реката Аксиј, од Демир Капија до Таорската Клисура на север. Позначајни градови биле: Аргос, Стоби, Антигонеја, еврист, Стена, Билаѕора, Астибос, Добер, Страј, и Баргала. * '''Парорбелија''' се наоѓала јужно од планината Беласица до Демиркаписката Клисура, југоисточно од Рупелската клисура и западно од реката Стримон. Поважни градови биле: Калипол, Ортопол, Гареск и Филипол. * '''Синтика''' се протегала по среднот тек на реката Стримон, на север од Бисалтија. Поважни градови биле: Хераклеја, Поројкопол, Тристол и Нејна. * '''Одомантика''' се наоѓала во северните падини на Пангајските планини, источно од Стримон. Поважни градови биле: Сира, Скотуса и Гаѕор. епонимен херој на Одомантика бил Одомант, брат на Мигдон. == Антички Македонци == {{Главна|Антички Македонци}} === Име на Македонците === Во античко време, имињата на старите народи или племиња биле објаснувани со имиња на легендарни прадедовици и прамајки. Честопати овие легенди биле создавани ''post festum'', со цел да се даде оправдание или легитимитет на некои актуелни економски или политички случувања. Меѓу старите Македонци се создала повеќе легенди за митскиот предок ''Македон''. Македонскиот историчар Марсија запишал една легенда, која е зачувана од Хесихиј. Според оваа легенда Македон бил син на Ѕевс и Тија. Според схолиите (верзии) за легедата, Македон бил син Дион и Ајтија, Диос и Ајтија или Диос и Ајтрија. Според друга легенда, Македон Ликаонов бил крал на Ематија, а земјата го добила името според него. Во една друга легенда, еден од педесетте синови на аркадскиот син Ликаон се викал Македнон, а не Македон. === Тези за етничката припадност на Македонците === [[Податотека:Terrakota Statue eines Makedoniers 3 Jhdt v Chr.jpg|200px|мини|десно|Македонска теракота]] Во науката, прашањето за етничката припадност на античките Македонци е едно од најтешките и најсложените прашања. За потеклото и етногенезата на Античките Македонци се искажани голем број на спротивни и ралични мислења. За етничката припадност на Античките Македонци најмноги се изјасниле историчарите и јазичарите. Историчарите се изјасниле врз основа на наративните извори, а јазичарите врз основа на сочуваните макеодонски глоси (околу 150 на број), како и врз основа на ономастичките податоци. Историчарите искажале повеќе различни тези за етничката припадност на Македонците. Неколку историчари меѓу кои се: О. Абел, К. Белох, ее. Мајер, Ф. Гајер, Г. Хаѕидакис и сите грчки научници ја застапуваат тезата за хеленско потекло на Македонците. Албанските научници, меѓутоа и неколку странски како што се О. Милер и Хрт ја поддржуваат илирската теза, според која Античките Македонци имале илирско потекло. Други научници, меѓу кои биле О. Хас и И. Пудиќ, ја застапуваат бригиската теза, односно за бригиски корени на Македонците. Било искажано мислење дека Македонците биле мешан народ, оваа теза била застапувана од А. Шофман. Една група на научници ја застапува тидејата дека Македонците биле одделен народ, односно дека Македонците не биле Хелени, Илири и Тракијци. Оваа теза ја поддржуваат В. Георгиев, Ј. Борза, Наде Проева и други. Во однос на тезата за хеленското потекло на Античките Македонци, врз основа на наративните извори, се искажани повеќе критики. Павсанија напишал дека Битката кај Хајронеја била пропаст за Хелените. Диодор истакнува дека по смрта на [[Александар III Македонски]] во Азија не бил кренат ниту еден бунта, а се побуникле само Хелените кои без нивна волја биле населени во северното подножје на Хиндукуш и оние во континентална Хелада. Оваа војна е позната како Ламиска војна, а била позната и како Хеленска војна бидејќи Хелените се кренале против туѓинска власт. Полибиј пишува дека Агелај од Наупакт го советувал [[Филип V Македонски]] да запре со уништувањето на Хелените и да не ги прави лесен плен за оние што напаѓаат. Павсанија истакнува дека кралевите од македонската кралска куќа во Египет: {{Цитат|... '''''љубеле да се нарекуваат Македонци, што всушност и биле''''' <ref>Paus. X, 7.</ref>}} Плутарх тврди дека Хелените до крај ја чувствувале власта на Македонците како нешто туѓо и надворешно <ref>Плутарх, Apam 16</ref>. Хеодот кога пишува за македонските кралеви секогаш ги означува со етниконот Македонец. Плутарх запишал дека освен Клеопатра, другите македонски кралеви во Египет не се потрудиле да го научат египетскиот јазик. Во старогрчките наративни извори, Македонците секогаш јасно се одбележуваат со нивното етничко име, а честопати се означуваат и како барбари (оние што брборат, они што говорат неразбирливо или они што не го говорат хеленскиот јазик). Познатиот старогрчки оратор и политичар во еден свој говор протибв Фили истакнал: {{Цитат|'''''... тој не само што не е Хелен, ниту пак има нешто хеленско, туку е барбарин од земја за која не би можел нешто убаво да кажам, еден никаков Македонец, од земја од која човек порано ни роб не би купил...'''''<ref>Демостен, Терат Филипика, 31</ref>}} Некои научници сакаат да го намал значаењето на фактот дека Македонците во сите хеленски извори се означуваат како барбари. Оваа означување на Македонците како луѓе кои не го разбирале хеленскиот јазик, некои научници го толкуваат како резултат од политичкиот судир помеѓу Атина и Македонија, меѓутоа ова толкување не води сметка за изворите кои потекнуваат еден век пред судирот помеѓу Македонија и Атина. Изворите кои потекнуваат од V век п.н, Македонците и нивните кралеви ги нарекуваат барбари и најголеми непријатели на Хелените. Климент Александрисло во едно писмо до жителите на Лариса, македонскиот крал [[Архелај I|Архелај]] го нарекува „варварин“. == Други антички народи во регионот== ==== Пајонци ==== {{Главна|Пајонци}} [[Податотека:PaeoniaPaioniaMap.png|350px|мини|десно|Пајонија]] Во источниот дел на Македонија живееле група на пајонски племиња. За етничката припадност на Пајонците, историчарите и јазичарите имаат различни ставови. Г. Дројзден, К. Белох, Л. Мееркер и Р. Катичиќ (повоздржано) оцениле дека Пајонците се [[грци|хеленско племе]]. Оваа теза ја поддржуваат грчките историчари и истражувачи, меѓу нив се Ј. Сворнос, А. Даскалакис, Ј. Калерис (аматер) и други. Еден дел од историчарите сметаат дека тие се [[Тракијци|тракиски народ]], оваа теза ја поддржува Д. Дечев и поголем број на бугарски историчари. Според едно теза, Пајонците имале [[Илири|илирско потекло]]. ова тврдење го поддржуваат П. Кречмер, Х. Крае, Ј. Русу и повеќе албански историчари. Според некои научници, Пајонците се предхеленски [[Индоевропски јазици|индоевропски народ]], а други сметаат дека Пајонците имаат [[Бриги|бригиски корени]]. [[Фанула Папазоглу]] и [[Наде Проева]] ја застапуват идејата дека Пајонците се сродни со [[Бриги]]те <ref name="Pro" />. Во наративните извори, Пајонците секогаш се набројуваат оделно од Илирите и Тракијците. Страбон еднаш Пајонците ги нарекува Тракијци, меѓутоа кога Страбон пишува за Тракија, името на оваа област го користи во географска, а не во етничка смисла <ref name="Pro" />. За хеленските автори, тракисјки народ биле и Гетите. Пајонската ономастика покажува дека пајонските имиња се разликуваат од тракиските имиња <ref name="Pro" />. Тракиските имиња се сложени: Хептаакент, Мукакент, Кетрипор и слично. Пајонските имиња се едночлени и еднокоренски: Дида, Котис, Манта, Мома, Посис, Сита и др. Овие пајонски имиња ретко се сретнуваат во етничка Тракија <ref name="Pro" />. На територијата на Пајонија се среќаават поголем број на епихорски имиња, пронајдени на антропоморфни типови на стели, кои имаат паралели во бригиската ономастика. Такви имиња се: Бејтис, Котис, Манта, Местил и др. Западно од реката Места, односно на територијата на Пајонија и пајонските племиња, не се среќаваат топоними со типично тракиски завршетоци како што се: ''para, bria i diza.'' Пајонските племиња и Линкестите најдолго време се спротивставувале на централната власт на [[Аргеадска династија|Аргеадската династија]]. Помеѓу Пајонците и Аргедаите се воделе долги борби во текот на кои бил разурнат градот [[Амидон]], а дел од Пајонците заедно со локалната пајонска династија емигрирале на север од Демир Капија. Пајонската група на племиња била составен дел од Бригите и не влегувале во рамките не хеленските племиња. Кај [[Хомер]], Пајонците се бореле на страната на [[Троја]]нците, против [[Ахајци]]те. Пајонците учествувале во процесот на формирање (етногенезата) на Античките Македонци <ref name="Pro" />, процес кој завршил во доцната праисторија. Ј. Шашељ истакнува дека Пајонците тогаш се стопиле со останатите македонски племиња. А. Бенац истакнува дека процесот на претопување на Пајонците со останатите Македонци бил можен поради тоа што Пајонците биле сродни со нив <ref name="Pro" />. Според [[Енциклопедија Британика]] Пеонците биле народ од мешано, тракиско-илирско потекло, и иако подоцна биле освоени од Македонците тие го задржале својот етнички идентитет до околу 400 година од н.е. кога нивната земја поминала од римска под византиска власт.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/438110/Paeonia "Paeonia", Encyclopædia Britannica online.]</ref> ==== Пелагонци ==== {{Главна|Пелагонци}} За етничката припадност на Пелагонците постојат различни погледи. Според една теза тие имале илирско потекло, според друга теза тие биле тракиско племе. А. Даскалакис и други грчки историчари истакнуваат дека тие биле хеленско племе. Ј. Русу истакнува дека Пелагонците биле македонско племе. Според една теза, која ја застапува полскиот научник В. Пајанковски, а е поддржана од некои македонски научници, Пелагонците биле составен дел пајонската група на племиња и имале бригиско потекло <ref name="Pro" />. Материјалната култура, погребните обичаи и ритуалите на Пајонците се еднакви со оние на Пајонците. Наде Проева истакнува дека станува збор за автохтон пајонско-пелагонски етнички агломерат кои одамна бил забележан од белградскиот аргеолог М. Гарашанин. Во Илијадата, се споменува заеднички предок Пелагон или Пелегон. Страбон истакнува дека Пајонците се нарекувале Пелагонци. Полибиј и Ливиј запишале дека Ематија порано се нарекувала Пајонија. Пелагонците се вброени во пајонската група на племиња од страна на Плиниј. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал од илирскиот, односно Пајонците и Пелагонците имале различно етничко потекло и различна материјална култура од илисрките племиња <ref name="Pro" />. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал и од оној во скопско-кумановската област, која имала трибалски ([[Трибали]]) карактер. Страбон дава податок дека Пајонците на север се граничеле со Дарданците, меѓутоа не се пронајдени такви археолшки докази. Најверојатно, Пајонците во одреден период имале доминација над Трибалите и тогаш се граничеле со Дарданците. ==== Енгелани (Дасарети) ==== {{Главна|Енгелани}} [[Податотека:Ohrid and Prespa lakes topographic map mk.svg|мини|350п|Охридскиот реон, областа на Енгеланите]] Во западниот дел на Античка Македонија живееле [[Енгелани]]те, односно [[Дасарети]]те. За нивното потекло се искажани разлини мислења. Ф. Папазоглу и сите албански научници истакнуваат дека тие имале илирско потекло. Според грчкиот научник М. Хаѕопулос тие биле хеленско племе. Вејс-Вудворд и Наде Проева истакнуваат дека тие биле македонско племе, полскиот научник В. Пајанковски истакнал дека тие биле Бриги. Името на Енгеланите во хеленските извори било прилагодено на хеленскиот (страогрчки) јазик и таму се запишани како Енхелејци. Во сите стари пишани извори Енгелените се спомнуваат оделно од Илирите. Херодот запишал дека [[Кадмо]] стасал кај Енхелејците од [[Теба]], а Аполодор истакнува дека тие војувале против илирските племиња. Во 4 век п.н, Енгелеаните потпаднале под илирска власт и тогаш за првпат во изворите се спомнуваат меѓу илирските племиња. Последен автор кои ги спомнува Енгеланите по име е хеленскиот историограф Полибиј кои работел во Рим. Тој ги спомнува Енгеланите, кога шишуава за борбите помеѓу македонскиот крал Филип V и илирскиот владетел Скердилаида. Борбата се водела во областа Дасаретија во 217 година п.н. По овој настан Енгеланите повеќе не се спомнуваат во изворите. Страбон запишал дека Енгеланите се викале и Дасарети. Односно во римско време, моќта и славата на Енгеланите се намалила, а на нивно место се издигнало името на Дасаретите. Станува збор за група на племиња кои живееле на територијата на западниот дел на Македонија. Во почетокот, кога Енгеланите биле моќни, целата група на племиња се нарекувале Енгелани. Кога моќта на Енгеланите опаднала, на нивно место дошло друго племе познато како Дасарети. Ова племе успеало да се наметне над останатите македонски племиња во западниот дел и оваа област станала позната како Дасаретија. Ономастичките податоци од натписите најдени во овој дел (педесетина имиња што се најдени на натписи во охридско-струшкиот регион), укажуваат дека само четири имиња се илирски <ref name="Pro2" />. Во кичевскиот крај и Полог, од вкупно дваесетина имиња само две се илирски <ref name="Pro2">„Студии за античките Македонци“ (1997), Наде Проева</ref>. Кичевската котлина и Полог до неодамна погрешно се ставаа во провинцијата Горна Мизија <ref name="Pro" />, спротивно од податокот на географот Птолемај дека овој дел влегувал во провинцијата Македонија. Плиниј истакнува дека Дасартеија се протегеала на север од епир сè до дивите барбари Дарданците <ref>Plin. IV, 3.</ref>. Полошката и кичевската котлина влегувале во македонската област Дасаретија. Кон крајот на 20 век, била откриена некроплоа во Синдос (Текелиево) кај Солун. Оваа некропола има капитално значење во дефинирањето на материјалната култура на античките Македонци и определувањето на нивната територија. Во ова некропола биле откриени белези на погребен култ кои не е хеленски и не е илирски. Гробовите и севкупиниот материјал од Синдо, кои се наоѓаат во срцето на Античка Македонија и се датирани од VI век п.н <ref name="Pro2" />, имаат непосредни и единствени слипчности со богатите кнежевски гробници од VI и V век п.н, откриени во [[Требеништа (некропола)|некрополата во селото Требеништа]], односно Горенци, Охридско <ref name="Pro2" />. Во некрополата во Требениште се пронајдени златен накит, бронзени кратери, среберени садови, нараквици, сандали и златни погребни маски. Некрополата во Требениште се наоѓала на територијата на Енгеланите. Материјалната култура откриена во Требенишште е речиси идентична со материјалната култура откриена во некрополата во Синдос <ref name="Pro2" />. Од особено значење се златните маски кои служеле во погребувањето. Во погребниот култ кај Античките Македонци, делови од телото на починатиот се покриени со злато, односно маски, нараквици и сандали, На облеката или на оружјето се закачувале листови од злато, односно апликации. На овој начин биле закопувани првенците на Енгеланите во Охридскиот регион меѓутоа на тој начин биле закопувани и други локални владетели на македонските племиња пред да потпаднат под власт на Аргеадите. Слични погребни макси и златни листови, освен на терироријата на Енгеланите и Синдос (во близна на Солун) се пронајдени и на други наоѓалишта во Македонија: Беранци (Битола), Ајане (денес Грција, во блзиина на Гевгелија. На терироријата на Елада вакви наоди не се откриени. Археолошките наоди од постаро време им овозможуваат на научниците да повлечат јасна граница помеѓу македонските племиња (во кои влегуват и Енгелати) и илирските племиња. Материјалната киултура во долината на реката Девол (територија на енгеланите, односно Дасаретите) се разликувала од културата во долината на реката [[Шкумба]]<ref name="Pro" />, изворно подрачје на Илирите. Племињата кои живееле околу Охридското Езеро, вклучително и енгеланите, имале македонска етничка припадност и не биле Илири <ref name="Pro" />. Енгеласките и Дасартеските имиња се слични со имињата на Бригите. Енгеланите и Дасараетите биле бригиско племе, а по завршувањето на етногенезата на Античките Македонсци станале македонско племе <ref name="Pro2" />. ==== Бриги ==== {{Главна|Бриги}} [[Податотека:Phrygians.jpg|200px|мини|лево|Бриги]] [[Податотека:Thessaloniki area in Antiquity.png|350px|мини|десно|Мигдонија, македонски дом на Бригите]] На територијата на Македонија, Бригите се спомнуваат повеќепати. Најчесто се спомнуваат во прастаро време, меѓутоа во изворите во историско време се спомнуваат и бригиски енклави. Херодот истакнува дека Бригите го нападнале логорот на персиецот Мардониј во Македонија, а подоцна Хердот истакнува дека Бригите биле покорени од Персисците, поради што морале да учествуваат во походот на Ксеркс против Хелените <ref>Херодот, VI, 45; VII, 145</ref>. Според страбон, Бригите живееле кај реката Еригон, а Апијан ги спомнува во заднината на хеленската колонија Епидамнос. Хесихиј споменува град Бригијада. Стефан од Биѕантиј запишал дека Бригите биле македонско племе во сосетство на Илирите. Бригите биле стари жители на Македонија, а Хердот го соопштил и името на единствениот познат бригиски крак - Мида. Според Плиниј и Страбон, пред и по Тројанската војна Бригите делумно се ислелиод Македонија и се населиле во Мала Азија. Според некои научници, во XVII и XVI век п.н. Бригите се поделиле на две групи: анадолски - Големи Фриги или Мајонци (според А. Кемпински) и евроспки - Мали Фриги (пајноска група)<ref name="Pro" /> . Во бригиската група на племиња влегуваат: Пајонци, Пелагонци, Енгелани (Дасарети) и едонскомигдонската група <ref name="Pro2" />. едонскомигдонската група на племиња биле подгрупа на Пајонците и се состоела од едонци, Крестонци и Ситонци. Според традицијата, братот на Мигдон се викал Едон, а Грастос бил негопв син. Тирсе, според кого е наречен градот Тирса, му бил внук. етниконот Тирсенци кај Херодот се однесубва на нив. Тирсенците и Кретонците кај атос, Тукидид ги нарекува Пелазги, односно барбари. Како Пелазги, Тукидид ги набројува и Бисалтите и Едонците. Бригите биле главна компонента во етногенезата на Античките Македоннци. Ова може да се заклучи врз археолошките извори и бригиските епихорски имиња кои се посведочени во Пела, Бероја и Тесалоника, во срцето на Античка Македонија. Меѓу македонскиот и фригискиот јазик постоела сродност <ref name="Pro" />. Македонците и Бригите имале и обичај да даваат боженски имиња на смртни луѓе <ref name="Pro" /><ref name="Pro2" />. ==Старомакедонски јазик== {{Главна|Старомакедонски јазик}} [[Податотека:MidasSehri.TombDetail.jpg|250px|мини|десно|Фригиско писмо]] За јазикот на Античките Макеонци се искажани различни мислења. Според една група на историчари, во која се: О Хофман, Р. Катичиќ, Г. Хаѕидакис, М. Хаѕопулус и речиси сите грчки научници и истражувачи, макеоднскиот јазик бил хеленски. Други научници, меѓу кои: Ф. Бараиќ, Г. Бонфанте и други, го класифицираат како илирски јазик. Дел од научниците како што се: О. Хас и И. Пудиќ, сметаат дека македонскиот јазик бил фригиски. Во последно време сè поголем број на јазичари сметаат дека македонскиот јазик бил одделен јазик. Оваа стојалиште го поддржуваат: В. Пизани, В. Георгиев, И. Руси, П. Шантрен и други. Во голем број на антички извори е посочено дека македонскиот јазик значително се разликувал од хеленскиот. Меѓутоа, досега не е најдена ниту една единствена реченица на македонскиот јазик, целиот зборовен материјал со кои располагаат научниците се состои од т.н ''македонски глоси'', односно македонски зборови кои биле запишани во делата на античките и византиските лексикографи. Најголем број на макеоднски глоси биле запишани од страна на Македонецот Америја кој живеел во III век од нашата ера. Бројот на македонските глоси се проценува на околу 100 - 200. Еден податок од V век п.н кои се однесува на јазикот на Крестонците укажува дека хеленскиот и македонскиот јазик се разликувале. Кога Херодот пишува за жителите на Крестонија ги нарекува Пелазги, а нивниот јазик го нарекува барбарски, истакнувајќи дека: {{Цитат|'''...се разликува од јазикот на сите други кои живееле околу нив...''' <ref>Херодот I, 67</ref>}} Врз основа на овој извор, како и други, некои научници истакнуваат дека Македонците и македонските племиња биле староседелци, кои зборувале на јзик неразбирлив за Хелените. Тукидид во своето дело за Пелопонеската војна кога пишува за настаните на Халкидик истакнува дека Грестонците, Едонците и Бисалтите ги нарекува барбари, односно народ со неразбирлив јазик <ref>Thuc, IV, 109</ref>. Од подоцнежниот период посојат поеќе податоци кои укажуваат дека македонскиот јазик се разликувал од хеленскиот. Во текот на судењето на Филота (330&nbsp;г. п.н), кога бил запрашан на кој јазик ќе се обрати - на македонски или на хеленски - тој решил да говори на хеленски за да го разберат и оние кои не биле Македонци. Во 328&nbsp;г. п.н на гозбата во Мараканда дошло до кавга помеѓу Клејтос и [[Александар III Македонски]], според изворите македонскиот крал својата стража ја повикал на македонски јазик <ref>Плутарх, Александар 51</ref>. Плутарх истакнува дека војсководецот Евмен, кој имал хеленско потекло, од војниците бил поздравуван на македонски јазик. Кога Евмен требало да испрати пратеник кај Македонецот Неоптолем во 321&nbsp;г. п.н, задачата му ја доверил на некојси Ксенија, чиј мајчин јазик бил македонскиот. Куртиј Руф истакнува дека Македонците имале потреба од преведувач за да го разберат хеленскиот јазик <ref>Athen. III, 121; Куртиј Руф VI, 11, 4</ref> Дополнително светло во проучувањето на античкиот македонски јазик фрлаат ономастичките податоци. Во постарите тези преовладувале видувања дека на Балканскиот Полуостров на север од Хелените живееле само Илири и Тракијци, оттука сите имиња кои не можеле да се вбројат во хеленската ономастика биле означувани како илирски или тракиски. Поновите истражувања, особено она на [[Фанула Папазоглу]], покажале дека еден дел од овие имиња кои порано биле класифицирани како тракиски или илирски, во зависност од тоа дали биле посведочени во западниот или источниот дел на Македонија, денес се дефинираат како бригиски. Овие имиња освен во Македонија се среќаваат уште само во Мала Азија, односно Фригија. Сличноста на македонските и бригиските имиња укажуваат дека Бригите, кои во изворите се посочени како македонско племе, биле една од компонетите во етногезата на Античките Македонци. Помеѓу макеодонските глоси и зборовите од старофригискиот јазик постои сродност. Бригите и Македонците имале обичај да даваат боженски имиња на смртници, а тоа не е посведочено и не е обичај помеѓу Хелените и Римјаните. Овој обичај најрано се сретнува во Мала Азија и Македонија. Полибија истакнува дека двајцата пратеници на македонскиот крал Персеј биле испратени кај илирскиот крал Гентиј со предлог за сојуз и пријателство, тие биле придружувани од еден Илир кој требало да посредува со неговото знаење на илирскиот јазик <ref>Polyb. XXXVIII, 8, 28</ref>. Некои научници овој подоток го користат како доказ за разликата помеѓу илирскиот и македонскиот јазик. Ако Македонците биле Илири немало да им треба преведувач, односно човек кој го познава илирскиот јазик. == Религија == === Тези === [[File:Bust of Zeus.jpg|200px|thumb|right|Зевс, грчкиот врховен бог]] Религијата на античките Македонци е малку изучувана. Нивната религија, како и најголемиот дел од античката македонска историја, се изучува како дел од историјата на Хелените, поради вкоренетото убедување дека античките Македонци биле Хелени. Хеленските имиња на божествата кај малозиските народи, како што е случајот и кај античките Македонци, се толкуваат како резултат на хеленизација, меѓутоа хеленските имиња на боговите кај античките Македонци се земаат како доказ хеленските корени на Македонците. Таквиот пристап довел до погрешни и несоодветни толкувања на фактите. Еден дел од научниците го прифаќаат фактот дека античките Македонци имале свој пантеон, меѓутоа тврдат дека тој постоле само во раниот период и дека со текот на времето античките Македонци ги прифатиле олимписките богови. Исто така се изнесува и тезата дека македонскиот пантеон во текот на IV и III век п.н целосно се хеленизирал. Научниците кои ја застапуваат оваа теза ги користат наративните извори ко се напишани на хеленски јазик и главно од хеленски автори, меѓутоа треба да се истакна дека за хеленските автори карактеристично е хеленското толкување (''interpretatio graeca'') на поимите <ref name="Pro2" />, односно имињата на нехелеснките богови, вклучително и на македонските богови. Македонските божества може да се препознаат меѓу македонските глоси и според епитетите на натписите, при што се затскриени зад нивното хеленско име. Македонскиот карактер на божеството честопати се открива и од географските епитети. При изучувањето на религијата на античките Македонци, некои од научниците посебно внимание посветуваат на ликовните претстави од Македонија. Оние научници кои ги изучувале ликовните претстави на боговите во Македонија, истакнуваат дека тие не се изработени според хеленски канони и таква ликовна претстава ја земаат за доказ дека не е можно поистоветување на македонските со хеленските божества <ref name="Pro" />. Како пример го посочуваат вотивната плоча од Стоби на која е претставен богот Диалис, односно Дионис, заедно со полубожествата - дајмони на локалното племе Антани <ref name="Pro" />. === Хеленско толкување === [[File:Pompeii - Temple of Isis - Io and Isis - MAN.jpg|thumb|upright=1.5|Божицата Изида (​​седи десно) се поздравува грчката хероина Ија во Египет, римската слика од Помпеја]] Хеленските автори при создавањето на своите дела честопати ги опишувале обичаите на народите во земјите надвор од хеленскиот етнички свет. Ови автори при создавањето на своите дела не ги запишувале изворните имиња на боговите и обичаите, не ги запишувале ниту изворните имиња на туѓите нехеленски народи. Во оваа пракса не се запишувале ниту државните институции. Хеленските автори наместо да ги запишат изворните имиња, тие ги поврзувале со ним соодветни или приближно соосветни елементи од хеленската култура. Оваа навика на хеленексите автори во науката се нарекува хеленско толкување на податоците, односно ''interpretatio Graeca''. Некои научници истакнуваат дека токму поради хеленско толкување, македонските богови и други појави од македонската историја се облечени во хеленско руво. Како потврда за таквото нивно тврдење го земаат епиграмот од една бронзена статуа посветена во чест на Демостен, каде што пишува ''македонски Арес'': {{Цитат|'''Демостене, да имаше сила рамна на мисла; Арес македонски с’ моќ не ќе совладаше Грк''' <ref>Препев на Е. Колева, Антологија на хеленската лирика, Скопје, 1996, 81</ref>}} Некои научници истакнуваат дека поради ''interpretatio Graeca'', нема ниту едно оригинално име на македонските божества во античките извори. Меѓутоа, макеоднските божества можат да се препознаат меѓу макеоднските глоси или според епитетите на натписите. Македонските научници и историчари при изучувањето на македонските божества ги користтат нивните хеленски имиња ставени во наводници, затоа што во најдобар случај станува збор за означување со имиња на приблиѓно соодветни божества од хеленскиот пантеон. === Македонски пантеон === {{Главна|Македонски пантеон}} [[Податотека:Detail Diana Versailles Louvre Ma589.jpg|250px|мини|десно|Хеленската Артемида]] [[Податотека:Michelangelo Bacchus.jpg|250px|мини|десно|Бахус од Микеланџело]] [[Податотека:Hercules Musei Capitolini MC1265.jpg|250px|мини|десно|Римска претстава на Херакле]] * '''Ѕевс''' — македонски врховен бог на Македонците. Во легендите тој се нарекува Дион или Диос. Некои македонски научници претпоставуваат дека македонскиот врховен бог се викал Дион или Диос <ref name="Pro" />. Кога македонскиот врховен бог се сретнува со името Ѕевс, неговото име е придружено со епитети кои укажуваат на неговиот македонски карактер <ref name="Pro" />. Еден од неговите епитети е ''Hetaireios''. Овој епитет, научниците го поврзуваат со хетајрите, типична македонска институција. Исто така се сретнува и епитетот ''Hyperberetas'' кои го поврзуваат со последниот месец од македонскиот календар - хиперберетај и празникот Хиперберетаи, кога се чествувал македонскиот Ѕевс. Интересен е епитето ''Hyperairetes'' кои е откриен на еден натпис во селото [[Дебреште]]. Натписот се датира од римско време. Самиот епитет не е посведочен во хеленскиот јазик, ниту како епитет на хеленскиот Ѕевс, ниту како збор. Научницте претпоставуваат дека се работи за превод на македонски епитет, чие значење не е познато. * '''Атена''' или македонската Атена има повеќе епитети. Во 171&nbsp;г. п.н во градот Кирос, македонскиот крал Персеј и жртвувал на Атена ''Alkidemos''. Во престолнината на Македонија - Пела била најдена една статуа на оваа божица, таа имала шлем украсен со рогови на бик, од што може да се заклучи дека во најстарите времиња, македонската атена била заштитник на стадата. Роговите на Атена ''Alkidemos' биле остаток од старата зоолатристичка фаза во македонската религија, за оваа фаза има голем број на примери во легендите. друг епитет на македонската Атена е ''Gygaia''. Хесихиј истакнал дека Гигаја била домородна Атена, а Херодот запишал дека Гигаја се викала и сестрата на кралот [[Александар I]], односно станува збор за теофорно име. Обичајот на давање на теофорни, односно боженски имиња на смртни луѓе е посведеочен и кај Бригите. * '''Дионис''' бил едно од најпочитуваните божества кај Македонците. Еврипид, кои своите последни години од својот живот ги поминал на македонскиот двор, ја создал драмата ''Бакхи''. Во оваа драма е прикажан отпорот на Тебанците кон култот на Дионис. Според некои истражувачи Бакхос не е Дионис, туку бригиско-едонско божество на растителноста, кое од север навлегло во Хелада. Оргијастичкиот ритуал и оргијастичкиот карактер на Дионис не е белег на хеленските, туку на малоазиските божества. Според еден податок, облеката на Мајнадите се нарекувала ''Едонска наметака'', а тие се викале ''Едонки''. Во Илијадата се спомнува Ликург Дријантов, крал на Едонците. Овој крал се скарал со боговите и ги избркал доилките на бесниот дионис низ светата Ниса. Оваа епизода се толкува како пренесување на Дионисовиот култ во бојотска Ниса. Хесихиј истакнува дека кај Пајонците, Дионис се викал Диалос. Ова име е посведочено на еден натпис на основата на една статуа која е откриена во Кукуш, а се датира од II век од нашата ера. Култот на ова македонско божество бил особено почитувано од пајонската група на племиња. Хелените ова македонско божество го идентификувале како Дионис, а култот бил толку раширен во Македонија што и бакхантките се нарекувале ''Макети''. Ликовните претстстави на македонскиот Дионис не биле изработени според хеленските канони. * '''Артемида''' била една од најпочитуваните божества во Македонија, како божица на ловот и природата. Таа била женски пандан на Дионис. Името на еден од месеците од македонскиот календар се нарекува ''артемисион''. Врз основа на локалните епитети кои се посведочени, научниците заклучиле дека станува збор за автохтоно македонско божество на кое со хеленското толкување му е дадено хеленско име. Типични епитети за Артемида во Македонија се: ''Blaganitis (Благанска), Gazoreitis (Гаѕорска), Agrotera, Kynagogos, Digaia''. На една теракотна биста од Дебреште оваа божица е претставена со коњски протом на рамото, кучешка глава под него, дијадема и растителни атрибути во косата. Научниците истакнуваат дека станува збор за ''Артемида Енодија''. * '''Котида''' има сличен див култ како и Дионис. Поетот Ајсхил во тетралогијата Ликургеја ја поврзува Котида со Дионис. Страбон запишал дека празниците на Котида се викале ''Котитии'' и дека сличноста на култот произлегува од тоа што Фригите (Бригите) биле преселници од Тракија, односноод Едонија. * '''Бендида''' во изворите е идентификувана со Големата Мајка, Големата Божица, Кибела, Персефона, Селена, Хеката, а најчесто со артемида, со која иконографски е најслична. И двете божици носат кус хитон, наметка од животинска кожа, чизми, фригиска капа икопје. Долината на Стримон била центар на култот на божицата Бандида. Отука нејзиниот култ се проширил источно од реката Нестос, во етничка Тракија и Хелада. Оваа божица била особено почитувана кај Витините, кои од Стримон се преселиле во Мала Азија. * '''Афродита''' во Македонија го носи името ''Zeirene'', a нејзиноти име е сочувано во македонските глоси. За нејзиното име има повеќе различни мислења, според едно од нив имњто на божицата Ѕејрена произлегло од глосата ''zeira'' (наметка), оваа глоса била бригиска, иако некои ја толкуваат како тракиска глоса. Оваа божица се означувала и со атрибутот Ѕеринтијака, овој термин се сретнува и како топоним, но и како име на населението крај Пангајското крејбрежје <ref>Theopomp. fr. 44, fr. 214</ref> * '''Арес''' бил макеоднски бог на војната, меѓутоа податоците за него се скудни. Има податок според кои кај Крестонците Арес се нарекувал ''Кандаон''. Лексикографите запишале дека името на макеоднскиот Арес било ''Таулос'' или ''Таумос''. На натписите во Фригија како епитет на Зевс се среќава ''Таолос'', а во Тесалија епитетот ''Таулиски''. * '''Ма''' е прикажана со сончеви и воени обележја. Со зраковидна круна на главата, но и како хетитско божество на војната со штит, оклоп, меч, копје или либрис. Со текот на времето, сончевиот карактер на божицата бил потиснат и во римско време Ма била божица со војнички карактер. Од оваа божица се најдени само три ликовни претстави и неколку натписи. Во [[Едеса]] постоело светилиште на оваа божица и се најдени повеќе од триесет манумиски натписи. Од трите досега пронајдени вотивни плочи, една е пронајдена во [[Претор]] кај [[Ресен]]. Ма не е посведочена во Хелада. Според некои научници, Ма е старо бригиско, односно македонско божество кое со текот на времето било запоставено, а по походот на [[Александар III Македонски]] на исток било оживеано. * '''Беди''' е уште едно божество кое не е посведочено каи Хелените. Неант од Киѕик опишува еден обред на македонските свештеници. Свештениците во молитвите го повикувале Беди, божество на воздухот и му се молеле за милост кон нив и нивните деца. Климент Александриски запишал дека беди е фригиски збор за вода. Со зборот беди се објаснува и топонимот ''Едеса'' во Македонија, а тоа се гледа и од словенскиот превод ''Воден'', на античката Едеса. Според некои научници беди е макеоднско-фригиска истозначна глоса. * '''Дарон''' — македонско божество кому му се молеле за болните. Во Пела е пронајдена посвета на Дарон. Според јазичарите, името на Дарон значи ''оној што дава утеха, смелост и решителност''. * '''Херакле''' во Македонија се нарекувал ''Arotos'', меѓутоа некои мислат дека вистинскиот облик на неговото име треба да гласи ''Aretos''. Херакле бил родоначалник на македонската кралска куќа и Македонците. Херакле во Македонија има повеќе специфични епитети: ''Propator'' (Прататко), ''Patroios'', ''Kynagidas, Phylakas'' (Чувар), ''Propylaios'' (Стражар на портите), ''Kalinikos'' (Кој носи убава победа). За Херакле се сретнува и топонимот ''Едески''. Во Македонија, Херакле не бил почитуван како херој туку како бог. * '''Аполон''' во Македонија ги носи епитетите ''Oteudan(ik)os'' и ''Eteudan(ik)os''. Овие епитети се посведочени на два натписа со типично македонски имиња, најдени во местото [[Трескавец]], на 1420 метри надморска височина. За првпат на монетите бил прикажан за време на [[Филип II Македонски]]. * '''Хелиј''' е физичка светлина, односно Сонцето во антропоморфен облик. Тој се среќава првенствено на монетите на македонските кралеви. Хелиј, односно Сонецето како домашен македонски бод се споменува неколкупати. Во изворите се сретнува дека македонските кралеви му принесувале жртви. === Култови === ==== Култ кон Сонцето ==== [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|300п|мини|Македонското сонце]] Култот кон Сонцето бил најважен и најраширен култ кај Македонците. Овој култ во хеленското толкување одогаварал на култот на Хелиј, а не на Аполон. Најстариот податок за овој култ кај Македонците се сретнува кај Херодот <ref>Херодот VIII, 137</ref>. Максим од Тир запишал дека кај пајонските племиња бил раширен култот кон Сонцето. Тој истакнува: {{Цитатник|'''''Пајонците го слават Хелиј носејќи лик на пајонскиот Хелиј во вид на мал диск ставен на длга мотка'''''<ref>МАксим од Тир II, 8</ref>}} Сончевата симболика не одлика за Хелените, меѓутоа кај Македонците сончевата розета е еден од најчестите симболи. Оваа розета се сретнува на македонскиот штит. Розетата ја има на многу други предмети, как што се накиот и оружјето. Најран приказ на сончева розета е прикажан на една бронзена дијадема од IX век п.н, најдена во некрополата во Кутлеш. Сончевата розета ја има и кај пајонските племиња на нивните монети од VI век п.н. Розетата е прикажана и на саркофагот на [[Филип II Македонски]]. Шематизирани прикази н арозета се среќаваат на македонските штитови, честопати придружувани со ѕвезди или полумесечина. Розетата се сретнува и на надгробните споменици од римско време, најчесто по средното течение на реката Вардар, во некогашната [[Пајонија]]. Некои историчари заклучуваат дека, задржувањето на култот на Сонцето во Македонија сè до крајот антиката е специфичност на накаедонската религија, а сончевата розета е македонски симбол. ==== Култ кон Водата ==== [[Податотека:Slaapbol R0017601.JPG|мини|300п|десно|Со режењето на чашката на афионот се добива [[опиум]]]] [[Податотека:Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта.jpg|300px|мини|Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта]] [[Податотека:Alexander craterus.jpg|300px|мини|десно|Александар и Кратер во лов на лав]] Кај Македонците бил практикуван култ кон водата, слично како и кај Бригите (Фригите). Реките биле почитувани како божества и им се принесувале жртви. На обичните луѓе им се давале имиња на обожени реки. На натписите во Македонија се посведочени имиња дадени според македонски реки - [[Стримон]], Нестос, Местос, а се посведочени и имиња од фригиските Марсија и Халис. Во Македонија реката секогаш се претставувала антропоморфно на маонетите, за разлика од монетите во Хелада, каде речните божества секогаш биле прикажани како бикови. На монетите од Амфипол од римско време, Стримон е прикажаан како е испружен врз камења или неговата глава е со венец. На монетите од Хераклеја Синтиска (позната како Хераклеја Стримонска) и македонската колонија Павталија, приказот е ист. На бронезните монети од [[Стоби]], ковани во времето на римскиот цар Трајан, се прикажани олулегнати персонификации на две реки, [[Аксиј]] и [[Црна Река|Еригон]]. Херодот запишал една легенда од која се гледа дека култот на Водата бил маногу стар во Македонија и бил поврзан со првата македонска кралска куќа. Според легендата, Кога [[Пердика I|Пердика]], Аероп и Гаван ја минале реката, таа надошла толку многу што потерата која била испретена по нив не можела да ја мине реката. Македонците и пренесувале жртва на реката како на спасителка <ref>Херодот VIII, 138</ref> ==== Култ кон Сонот ==== Во Тиквешијата се најдени неколку надгробни стели од римскиот приод, на кои е прикажан афион. Во антиката имало убедување дека сонот е привремена смрт, афионот поради своето својство да опива и да успива, станал погребен и култен симбол. Афионот е прикажан и на накит. Во Требениште се најдени прикази на сребрени игли од фибули од типот Штрпци. ==== Култ кон змијата ==== Овој култ е посведочен во Пелагонија, Пајонија и Вергина, каде се најдени теракоти од змии. Змијата во античкиот период била симбол на постојано раѓање и умирање, односно реинкарнација и бесмртност. змијата честопати е прикажана на македонскиот накит и надгробните споменици, како симбол на покоиник кои е хероизиран. ====Погребен култ ==== Особена одлика за погребниот македонски култ се златните погребни макси. Вакви погребни предмети се најдени во Требениште, Охрид, Синдос и други места во Македонија. Начинот на изработка и карактерот на златните маски не се каратктерситика за Хелада. На една маска од Требениште е прикажана пчела. Според верувањата од предхеленскиот приод, пчелата била душата на починатиот. За култот на мртвите се граделе т.н хероони (храмови). Во Пидна е пронајден хероонот што го изградил Филип за погребниот кул на својот татко [[Аминта III]]. Македонскиот крал [[Александар II]] изградил гроб за својот татко, но и храм за неговиот култ <ref>Diod. XVII, 2, 1.</ref>. За починатите биле изработувани и статуи кои биле посветени на некое божество. === Обичаи === ==== Воени обичаи ==== Од воените обичаи на Македонците, два не се посведочени кај Хелените. Првиот укажува дека Македонците не ја одбележувале победата со поставување на трофеј на бојното поле <ref>Paus. IX, 40, 7</ref>. Вториот обичај е лустрација, односно прочистување на војската со минување меѓу две половини на жртвувано куче <ref>Куртиј Руф X, 9, 11-12</ref><ref>Tit. Liv. XL, 6.</ref>. Некои научници истакнуваат дека овој обред во почетокот се извршувал пред секое тргнување на војската во битка, а подоцна само еднаш годишно, пред почетокот на сезоната. Според научниците, овој обред бил магиски ритуал на прочистување пред битка, како заштита од несреќа. Ритуалното прочистување на војската е посведочено само кај Македонците и Хетите <ref name="Pro" />. ==== Македонски танци ==== Хесихиј двапати има запишано за еден македонски танц. Еднаш тој е запишан како ''karpea'', a друг пат како ''kapria'' или ''karpia''. Суштината на овој танц е позната. Во ритам на свиралка со миметичка игра се прикажувало крадење на волови. Некои научници, оваа игра ја поврзуваат со монетите на Ореските на кои се прикажани волови. Танцот е посведочен и кај соседите на Ореските, односно Магнети, што е македонско влијание. Антај го запишал името на еден македонски воен танц кои се играл со мечеви. Танцот бил наречен ''телесија''. ==== Лов ==== Ловот бил ценет од страна на македонската аристократија. Членовите на македонската кралска куќа биле страсни ловци, а имале и свои резервати со дивеч. Аристотел истакнува дека секој Македонец кој немал убиено непријател морал да носи некаков ремен, а ако не успеал да улови диво животно, на гозбите не можел да учествува во лежечка положба. == Македонски календар == {{Главна|Древномакедонски календар}} === Месеци === Во изворите се зачуавни имњата на дванаесте месеци од македонскиот календар. Македонскиот и [[Селевкидски календар|селевкидскиот]] календар се користеле во Мала Азија сè до крајот на антиката, а во некои делови на Месопотамија сè до XI век од нашата ера. Во Египет се користел комбиниран македонско-египетски календар. Во македонскиот календар некоиод месеците се именувани по божества, а на некои имињата им се изведени од името на религиозенпразник во чест на некое божество. === Празници === Во изворите се запишани имињата на неколку македонски празници со религиозна практика. ''Перити'' се славел во четвртиот македонски месец, но не се знае за кое божество. Хесихиј пишува за еден празник по името Ксандики, кога се спроведувало чистење на македонската коњица. === Ери === Во Македонија немало ери, времето се броело според годините на владеење на кралот. По освојувањето на Македонија од страна на Рим, се користела т.н македонска провинциска ера, иста така се користела и т.н актиска ера, која го означува крајот на владеењето на последната македонска династија, Птолемаиди. * ''Селеукидска ера'' почнува во 312/11&nbsp;г. п.н * ''Македонска провинциска ера'' почнува во 148&nbsp;г. п.н * ''Актиска ера'' почнува во 31/0&nbsp;г. п.н == Култура == === Општо === Со остатоци од античкиот период се среќаваме уште со предмети кои датираат од 6 век пред н.е. Такви се на пример пронајдените релјефи во камен од Солун. Тоа се Момче од Солун и Девојче од Солун. Исто така од [[Кожани]] од 4 век пред н.е. среќаваме релјеф на македонско семејство во типична македонска облека Остатоци има и од елементите кои ја сочинуваат државноста на Македонците. Така на пример е монета на [[Александар 1 Филхелен]] (498-454 година п.н.е.). Тој својот епитет "Филхелен" во тоа време го имале само странците во грчките држави, што е најдобра потврда дека Македонците не биле од хеленско потекло. Од матерјалната култура на античките Македонци посебно се значајни археолошките наоѓалишта во [[Требениште]] ([[Охрид]]ско), веќе споменатите остатоци од [[Синдос]] (кај [[Солун]]) и [[Македонски кралски гробници (Кутлеш)|Кралските гробници]] од [[Кутлеш]] ([[Вергина]]. При големиот зафат - систематски ареолошки ископувања, конзервација и реставрација на [[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] во [[Охрид]], покрај северниот бедем откриени сè поголем број гробови и гробници со различни гробни конструкции кои припаѓале на жителите на античкиот Лихнид - денешен [[Охрид]]. Хронолошкиот распон на овие погребувања е од V век пр. н.е. до V век после нашата ера. Најголемиот број гробови припаѓаат на хелинистичкиот период (III - II век пр. н.е.) и се богати со разновиден археолошки материјал (украсени керамички садови, железни, бронзени, сребрени и златни предмети), чиишто одлики покажуваат дека исклучително припаѓале на најстариот древномакедонски етнос. Исто така на [[30]] [[септември]] [[2002]] год., откриена е и гробница со седумдесеттина гробни прилози од разновиден материјал ([[керамика]], [[килибар]], [[стаклена паста]], [[железо]], [[бронза]], [[сребро]] и [[злато]]), а меѓу нив најзначајни и најексклузивни се два: златната посмртна маска и златната ракавица со златен прстен. Ова е епохално откритие за македонската, балканската и европската [[археологија]] бидејќи фрла дополнителна научна светлина во разјаснувањето на надалеку прочуената некропола "[[Требеништа (некропола)|Требеништа]]" која се наоѓа кај с. [[Горенци]] во близината на [[Охрид]] и каде што во првата половина на [[20]] век, во [[1918]] година и 1934 година се откриени, исто така, надалеку прочуените четири златни маски (денес две во [[Белград]] и две во [[Софија]]). Временската припадност на оваа гробница и на сите наоди во неа е [[5]] век пр. н.е., и е најстаро [[погребување]] во рамките на [[лихнид]]ската [[некропола]]. === Гробни дарови === Од гробовите на требенишката некропола потекнуваат 825 предмети, од кои 258 се чуваат во Археолошкиот музеј во [[Софија]], 187 во Народниот музеј во [[Белград]] и 380 во [[Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид|Заводот за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид]]. Предметите кои посебно се издвојуваат потекнуваат од гробовите на А и В групата, т.н. кнежевски гробови. Такви се златните погребни маски, златни сандали, нараквици, златен и сребрен накит, масивните бронзени кратери, сребрени пехари и ритони, бронзени шлемови и др. ==== Златни погребни маски ==== Куриозитет претставуваат златните маски, кои се определуваат како култни предмети, односно се поврзуваат со одредени верувања и ритуали во врска со погребувањето, а се откриени во гробовите I, V, VIII и IX, од требенишката некропола. Веројатно дека тие се дело на локални мајстори, а како такви зборуваат за верувањата и ритуалите кај популациите кои ги населувале тие области. На територијата на Р Македонија откриена е уште една маска во Охрид и еден фрагментиран примерок во Петилеп-Беранци. Погребни маски се откриени и во архајската некропола кај [[Синдос]], близу Солун и еден слабо сочуван примерок, од колекцијата Стататос, која се чува во Археолошкиот музеј во [[Атина]], а кој потекнува од халкидичко-долноповардарскиот простор. Заедничка одлика на маските е втиснатата [[орнамент]]иката (меандар и спирала), што според некои научници е карактеристично за грчката уметност од VI век п.н.е., а според други за македонско-илирската уметност. Меѓутоа, во тоа време погребни маски не се познати во грчкиот погребен ритуал. Сличностите на овие погребни маски со микенските маски - портрети се формални, бидејќи [[Микена]] и Требениште ги разделуваат илјада години. Меѓутоа маските од Микена го евоцираат египетскиот обичај на обложуање на телото на покојникот со злато, па веројатно и маските од Требениште припаѓаат на иста инспирација. На маската откриена во гробот I, е претставена пчела. Пчелата се поврзува со јонскиот култ на божицата Мелиса ([[Артемида]]), која има критско, претхеленско појавување. Во [[Египет]] таа претставува еден од првите кралски симболи и во погребниот обреден систем ја претставува душата на дивинизираниот покојник, т.е. ја симболизира неговата моќ. Посредството на [[Крит]] во пренесувањето на овој обичај посочувано е од повеќе научници, а легендата за Кадмо и Хармонија можеби сведочи за доаѓањето на критски и кипарски колонисти во областа на Македонија. На [[Крит]] е потврдено постоењето на обичајот на хероизирање на покојникот. На [[саркофаг]]от од Хагија Тријада е прикажана сцена со претстава на мумифициран покојник со маска, а откриена е и маска во Мулијана на Крит, како и сребрени сандали од Библос. ==== Златни сандали, нараквици и надградник ==== Истото потекло и намена веројатно го имаат и златните "нараквици" и "сандали". Златни "сандали" се откриени во гробовите II, VI, VII, VIII, X и XII. Тие се изработени од златен или позлатен сребрен лим во форма на стапало. Кај повеќето од овие сандали орнаментот е вегетабилен, односно се состои од палмети и розети, а единствено кај "сандалите" од гробот VIII е претставена Горгона и две свинги хералдично поставени. На двете сандали со некаков печат е втисната иста декорација, по трипати на секој примерок. Веројатно улогата на овие сандали е сепукрална, т.е. тие се наменети на покојникот, кому треба да му помогнат и да го штитат на патот до "оној свет". Како такви сандалите имаат хтонско-апотропејско значење. Најстар помен на вакво верување има кај Египќаните во т.н. [[Книга на мртвите]], според која до "оној свет" може да се дојде по два пата, едниот е по вода, а другиот е сувоземен пат, за кој на покојникот му се потребни чевли. Меѓу предметите со култно значење е и надградникот откриен во гробот II. Тој е изработен од златен лим во форма на потковица, на кој е изведена композиција во форма на медалјон. Во центарот на медалјонот се претставени два лава, хералдички поставени. Нивните нозе се поставени врз седум кругови, какви што имаат и на подигнатите нозе. ==== Накит ==== Како бројна категорија наоди меѓу гробните содржини се издвојува накитот. Неговото истакнато место се должи, покрај другото и на фактот дека преку стилско-уметничката анализа на истиот се овозможува да се согледаат патиштата на импортот на луксузната стока, како и да се согледаат влијанијата врз локалното создавање на накитот, но и вкусот на автохтоното население. Од Требенишката некропола потекнува златен, сребрен и бронзен накит, и тоа обетки, белегзии, ѓердани, фибули, игли и др. ==== Метални садови ==== Меѓу движниот археолошки материјал се издвојуваат и неколку примероци од сребрени садови, односно два сребрени рога, откриени во гробовите I и VIII, како и сребрени пехари од гробовите III, V и VIII. Пехарите и ритоните се украсени со златна орнаментална апликација изведена во техника на пресување и исчукување. Двата рога по форма се исти, а единствено се разликуваат во димензиите. Тие на врвот имаат отвор кој служел за пиење и една алка за бесење која укажува на можноста да биле носени закачени на појасот па се претпоставува дека станува збор за војнички садови. Покрај утилитарната намена ритоните имаат и симболичко и култно значење. Во врска со тоа е и принесувањето на ритони како дел од мистично причестие, или симбол на предавањето на власта кај Пајоните, Македонците, но и кај Скитите, а веројатно и другите варвари. При што тие биле симбол на дивинизираниот покојник. Што се однесува до самото потеклото на ритоните, повеќето научници се согласуваат со нивната сириска или иранска провениенција. Сребрените пехари меѓусебно се слични, а единствено малку се разликуваат во орнаментиката. Аналогни се со пехарите од [[Стара Загора]] во [[Тракија]]. Најголем број од научниците се согласуваат дека станува збор за малоазиски импорт, а датирани се во втора половина на V век пр.н.е. Во гробовите I и VIII се откриени бронзени кратери кои меѓусебно се разликуваат по димензиите и по мотивите со кои се украсени, меѓутоа стилски се аналогни. Кај кратерот од гробот I отворот е украсен со вегетабилна орнаментика, перли, плетена лента и ред фини перли. Декорацијата на вратот е со мотив на крава, а биле изведени шест фигури (од кои една денес недостасува) свртени на десно, прицврстени на основата со клинци. На рамото од кратерот изведен е орнамент во облик на заби. Ногата е ѕвонеста, посебно излиена, пластично украсена со палмети, лотосови листови и редови од перли. Особено се впечатливи двете рачки на кратерот од големи листови со пластичен орнамент и редови на перли, потпрени на бисти од Медузи. Кај кратерот од гробот VIII отворот е профилиран и украсен со палмети, под кои се изведени низа од перли и вертикални црти. На вратот се приковани четири коњаници, (по два од секоја страна) свртени на десно, со глава предадена во анфас. Коњите се претставени во галоп. Како и кај кратерот од гробот И и на овој сад рамото е украсено со низа листови во форма на заби. Двете рачки и во овој случај се особено убаво украсени. Тие лежат на крилести Медузи со змиски нозе, кои се потпираат на рамото од садот и завршуваат со змиски глави. Рацете на Медузите се свиени, а дланките се стиснати. На рамениците на Медузите, покриени со наметка, лежи коренот на волутите кој е украсен со крлуштен орнамент. Во гробот VIII откриен е и троножец на кој бил поставен кратерот. Нозете се изведени во облик на лавовски шепи и богато украсени со зооморфни и антропоморфни мотиви. Кратерот од гробот I е датиран во прва половина на V век пр. н.е., а кратерот од гробот VIII во средина на VI век п.н.е. Се смета дека тие се коринтски импорт, но постои и можноста за нивно евбејско, халкидско потекло. ==== Оружје ==== Во машките гробови е откриено офанзивно оружје и тоа: копја, мечеви, ножеви и бодежи. Од копјата се зачувани само врвовите од кои може да се види дека се работи за листовидни копја со пластично ребро. Фрагментите од мечевите овозможиле да се направи приближна реконструкција, при што е утврдено дека некои од нив, поточно оние од гробовите VI и VII, се аналогни на мечевите од Синдос, кои се датирани од 540 година п.н.е. па до почеток на V век п.н.е., а се изработени една до две децении пред самите погребувања. Покрај офанзивното оружје во "кнежевските" гробови се откриени и примероци од дефанзивно оружје со кое биле опремени и така погребани припадниците на аристократскиот сталеж. Тоа се шлемови, кружни бронзени штитови, оклоп и бронзени доколиници – кнемиди. Во "кнежевските" гробови се откриени десет шлемови од кои еден "коринтски", еден "халкидски" и осум кои припаѓаат на македонски тип на шлем. Вакви шлемови на територијата на Р Македонија се откриени и во Букри, Бабино, Делагожда, Речица и Тетово (денес во Минхен), како и еден кој потекнува од непознато наоѓалиште во околината на Охрид (денес во Мајнц). == Историја == === Рана историја === [[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|200px|мини|десно|Дидрахма (статер) на Аминта III]] [[Податотека:Map Peloponnesian War 431 BC-fr.svg|мини|лево|Македонија во време на Пелопонеската војна околу 431 п.н.е.]] [[Антички Македонци|Античките Македонци]] живееле во јужната област на денешна Македонија уште од архаичното време. Првата македонска држава се јавува во [[VIII век п.н.е.|VIII]] или раниот [[VII век п.н.е.]] под водството на [[Аргеади|династијата Аргеади]], кога Македонците мигрирале таму од позападните краишта. Првиот крал за кој има пишани извори е [[Пердика I]]. Според легендата раскажана од [[Херодот]], Пердика заедно со своите браќа, [[Аероп]] и [[Гаван]], работеле кај некој крал од [[Горна Македонија]]. Секој ден за ручек жената на кралот месела [[леб]]. Лебот кој бил наменет за Пердика секогаш бил најголем. Кралот мислел дека Пердика има нешто со неговата жена. Кога требало да им плати за тоа што го сработиле тој ги повикал во својата одаја. Во неа имало само еден прозорец низ кој влегувала сончевата светлина. Кралот им дал една торба и им рекол да соберат од светлината колку што сакаат. Тогаш Пердика го извадил својот меч и со мечот направил еден круг на земјата каде што паѓал зракот. Од таа земја ставил во торбата и му кажал на кралот дека тој ќе направи свое кралство големо колку сонцето. Во времето на кралот [[Александар I]], македонската територија почнала да се шири во земјите населени со македонските <ref name="Pro" /> племиња: [[Еордеја]], [[Ботиаја]], [[Пиерија]], [[Мигдонија]] и [[Алмопија]]. Близу денешниот град [[Воден]], [[Пердика I]] (или поверојатно неговиот син [[Аргеј I]]) ја изградил првата престолнина [[Ајга]] ([[Кутлеш]]). По краток период на [[Персиско царство|персиска]] власт под водство на кралот [[Дариј I]], државата ја вратила својата независност под водство на кралот [[Александар I]] ([[495 п.н.е.|495]]–[[450 п.н.е.]] п.н.е.). Пред [[IV век п.н.е.]] кралството покривало територија по големина еднаква на денешната област [[Македонија]] во [[Грција]]. [[Аминта III]] (околу [[393 п.н.е.|393]]–[[370 п.н.е.|370]] п.н.е.) за првпат ја централизирал власта во Македонија, иако контрастот помеѓу сточарскиот рамничарски регион и изолираната задгрбнина бил голем. Овие се врзувале за кралот со семејни врски. Родовските заедници во задгрбнината ги контролирале приодите низ кои поминувале [[Илирија|илирските]] војски во напад на Македонија северно и северозападно. Аминта имал три сина; првите два, [[Александар II]] и [[Пердика III]] владееле само кратко. Премладиот син на Пердика III бил заменет со третиот син на Аминта, [[Филип II Македонски]] кој се прогласил за крал и подоцна ја завладеал и Грција. === Проширување === [[Податотека:Map Macedonia 336 BC-fr.svg|мини|лево|Античка Македонија по смртта на Филип II]][[Податотека:Map-alexander-empire.png|мини|350px|Карта на македонското царство во времето на [[Александар Македонски]]]] За време на кралот Филип II, ([[359 п.н.е.|359]]–[[336 п.н.е.|336]] п.н.е.) Македонија се проширила на територијата на [[Пајонци]]те, [[Тракијци]]те и [[Илири]]те. Македонија станала политички активна со нејзините односи со јужно-централните грчки полиси, но исто така задржала и некои архаични културни и општествени елементи како централизација на градот околу кралската палата (прво во [[Ајга]], а потоа и во [[Пела]]) послична на [[Микена|микенската]] култура, отколку на хеленските полиси, како и други архаични обичаи, како повеќето жени на Филип како додаток на постоечкиот брак со епирската кралицата [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајка на Александар Македонски. Друг архаичен елемент била истрајноста на системот на [[наследност|наследна]] [[монархија]] која значела голема, а понекогаш и апсолутна власт, иако понекогаш кралот бил проверуван и модериран од страна на аристократијата. Затоа меѓусемејните борби за власт не биле реткост. Ова претставувало голем контраст со хеленските полиси јужно каде владеела демократија; [[де факто]] -монархијата на [[тиранин|тираните]], во која наследноста била повеќе амбиција отколку фактички остварлива; и ограничената, највеќе војна и свештеничка моќ на [[спарта]]нската диархија. Истото ова важи за [[феудализам|феудалните]] институции како [[крепосништво]]то, кое веројатно опстојале во Македонија многу години низ историјата. Ваквите институции биле укинати во грчките полиси во времето на [[Солон]]. Синот на Филип, [[Александар Македонски]] ([[336 п.н.е.|336]]–[[323 п.н.е.|323]] п.н.е.) за релативно краток период успеал да ја наметне македонската власт не само врз Грција, туку и врз [[Персиско царство|Персиското царство]], вклучувајќи го и [[Египет]], блискиот, средниот исток и [[Индија]]. Александар ги прифатил политичките системи на освоените земји. Иако царството се распаднало кратко по неговата смрт, неговите освојувања оставиле траен печат во регионите. И покрај распадот на царството во помали кралства раководени од генералите на Александар, Македонија останала многу привлечна територија. За кратко време била владеена од страна на [[Деметриј I Опсадникот]] ([[294 п.н.е.|294]]–[[288 п.н.е.|288]] п.н.е.), но потоа започнала граѓанска војна. [[Антипатар]] и неговиот син [[Касандар]] ја зазеле власта, но ја изгубиле по смррта на Касандар во [[297 п.н.е.]]. Синот на Деметриј I Опсадникот, [[Антигон II]] ([[277 п.н.е.|277]]–[[239 п.н.е.|239]] п.н.е.) успешно го вратил мирот и просперитетот и успешно ја одбранил Македонија од [[Галација|галациската]] инвазија, но изгубил контрола врз многу грчки полиси. Тој сепак воспоставил стабилна монархија и благодарение на него, новата династија [[Антигониди]]. Неговиот наследник [[Антигон II]] ([[239 п.н.е.|239]]–[[221 п.н.е.|221]] п.н.е.) ги искористил овие предности и ја проширил власта на Македонија ширум регионот. === Пропаста на царството === Под водство на кралот [[Филип V]] ([[221 п.н.е.|221]]–[[179 п.н.е.|179]] п.н.е.) и неговиот син [[Персеј]] ([[179 п.н.е.|179]]–[[168 п.н.е.|168]] п.н.е.) Македонија се соочила со експанзионизмот на [[Римска Република|Римската Република]]. За време на [[II век п.н.е.]] и [[I век п.н.е.]] Македонија била во [[Македонско-римски војни|неколку војни]] со Рим. Ова резултирало со пораз на Македонија, отстранувањето на Антигонидите и распадот на македонското кралство. [[Андриск]] успеал накратко да ја врати монархијата во [[149 п.н.е.]], но бил поразен следната година и Македонија потпаднала под директна римска власт како [[Римска провинција Македонија]]. ==Државно уредување== === Монархија === Главна особина на античките Македонци е монархијата, односно кралското уредување. Во поглед на државното уредување постои голема разлика со Хелените, особина на овој народ било полисното уредување. Во науката постојат повеќе различни погледи за карактерот на македонската монархија: * ''Национално кралство'' * ''Монархија од конституциален тип'' * ''Апсолутна монархија'' * ''Договорно кралство'' * ''Воена демократија'' Тезите дека Македонија била кралство од конституционален тип и автократско кралство во науката имаат најмногу приврзаници. Треба да се истакне дека во текот на историјата на античка Македонија постојат три периоди во кои имало неколку вида на монархија: а) периодот на [[Аргеади]]те б) периодот на [[Александар III Македонски]] и б) периодот на [[Антигониди]]те. Секој од овој период има свои особини и одлики. === Крал=== [[Податотека:Filipvtori.jpg|thumb|250px|лево|Монета со ликот на Филип II Македонски]][[Податотека:NBHM-Rezhantsi-Treasure-Silver-tetradrachms-of-PhilipII.jpg|300px|мини|десно]][[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|thumb|300px|Дидрахма ([[статер]]) на Аминта III]] Во периодт на Аргеадите, според Аријан кралот ''не управувал со сила туку според законите.''<ref>Аријан, Анабаса IV, 11.</ref>. Односно за време на владеењето на династијата [[Аргеади]], Македонија била кралство од конституционален тип, а кралот ја немал сета власт во своите раце, тој требало да ги почитува законите на државата и да владее согласно нив. Македонскиот престол го наследувал првородениот син на кралот, Македонските кралеци од династијата на Аргеадите немале право да именуваат свој наследник, меѓутоа можеле да ја покажат својата наклонетост. Македонските првенци го предлагале наследникот, а тој требало да биде прифатен од македонското собрание. Доколу македонското кралство се наоѓало во голема опасност, странска инвазија или слично, за крал не бил поставуван малолетник со старател, туку кралската власт му се давала на член од најтесното семсјтво на Аргеадите, односно чичко или брат. На овој начин на власт дошол [[Филип II Македонски]], по смрта на неговиот брат [[Пердика III]]. Псевдо-Калистен запишал: ''Македонците нека го изберат кралот... Кралот нека ја зачува државата на Аргеадите... Македонците со кралот нека ги извршуваат обредите вообичаени за Аргеадите'' <ref>Ps.-Callist.,C33.</ref>. Овој извор потврдува дека македонското собрание го избирал кралот. Македонските кралеви имале свои титулари кои се состоеле од нивните лични имиња, татковите имиња во генитив (патронимик), како и ознака за етничка припадност (етникон). На пример: Александар Филипов, Македонец. Титулата понекогаш била скратена и го содржела името со татковотго име во генитив или името со етничката припадност: Александар Филипов или Александар Македонецот. Сè до крајот на античката македонска држава, кралот имал свои обележја (инсигнии). Кралевите носеле бела лента чии краеви заврзани на тилот паѓале на вратот. Ваква лента може да се види на октодрахмата на [[Александар I]] и [[Филип II Македонски]]. Оваа лента понекогаш се носела врзана околу македонската капа кавсија. Плутар запишал дека македонската капа била дел од облеката на наследниците на Александар <ref>Види: Плутарх, Споредбени животописи, Антониј 54</ref>. Македонските кралеви исто така носеле метална дијадема и порфирна облека. Првите кралеви од династијата на аргеадите имале религиско магиска функција. Кралот пред секој потфат или на почетокот на гозбите за време на верските празници пренесувал жртва во име на Македонците. Оваа обврска се нарекувала простасија. Македонските кралеви својата магиска моќ требало д а ја докажуваат преку ловот на диви животни, најчесто лавови. Со развојот на македонската држава и општетсво на преден план излегле неговите воени и политички функции. Македонскиот крал имал и судска функција. Во текот на делата за кои следела смртна казна, а за кои судело македонското осбрани, кралот бил обвинител. Македонсиот крал доколку бил отсутен од Македонија назначувал свој заменик кои требало да ги извршува неговите должности во Македонија, тука се мисли пред сè на религиските обреди и обврски. Македонското собрание го прогласувало кралот, односно ја прифаќале неговата власт и ги задржувале своите права: право на апелација, право на донесување одлуки, рамноправност на зборот и др. === Кралица === Македонските жени од кралското семејство имале значајна улога во дипломатските, државните и воените работи. Македонската кралица ја вршела својата должност простасија. Оваа должност ја извршувала [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во отуство на [[Александар III Македонски]], а кога таа заминала за Епир, во Македонија била заменета од Клеопатра. Македонските кралици биле задолжрни да ги слушаат и барањата на граѓаните. На македонските кралици им се укажувале почести кои биле слични на кралските, им се изработувале статуи, се именувале градови по нивните имиња, им се укажуавле свадбени и погребни почести. Во поглед на улогата и местото на жената во македонското општетво постои голема разлика со хеленското општетсво. Кај Хелените, жената била вечен малолетник и не можела да учествува во политичкиот живот. === Собрание === Македонското собрание во изворите се сретнува под различни имиња: Македонци, мноштво, народ, вооруженици, војници и соборници. Во мирно време, македонското собрание се состоело од народот, а во војна, собранието било составено од војници. Членови на собранието можеле да бидат само оние што имале право да носта оружје, Диодор челеновите на македонското собрание ги нерекува граѓани-војници <ref>Diod. XVII, 109.</ref>. Собранието било свикувано од кралот или од неговиот претставник. Една од најважните функции на собранието е да го прогласи кралот, меѓутоа собранието имало и судска функција. Македонското собрание судело за дела за кои следело смрта казна. === Финансии === Кралот бил заштитник и администратор на македонската ризница и кралските приходи кои му припаѓале на македонскиот народ: даноците од освоените народи исто така оделе за македонскиот народ, а не за кралот. Дури ако кралот не бил одговорен за дадени финансии, тој се чувствувал морално одговорен да интервенира: на пример [[Аријан]] кажува дека при [[бунт]]от на војската на Александар кај [[Опис]] во [[324 п.н.е.]], Александар морал да ги прикаже сметките од неговото наследство при смртта на неговиот татко за да покаже дека нема направено никаква финансиска злоупотреба. Од Ливиј и Полибиј знаеме дека државата се снабдувала со финансии од следниве извори: * '''Рудниците''' за злато и сребро (како [[Пангај]]), на пример, кои биле во сопственост на кралот и од чија руда се правеле парите. Правата за ковање на поситни пари од бронза и сл. потоа се предавале на регионалните власти. * '''Шумите''', чие дрво било високоценето од страна на грците за бродоградба: [[Атина]] склучувала трговски договори со Македонија во [[V п.н.е.]] за увоз на дрво за бродоградба. * Кралските '''поседи''' кои биле земја здобиена по пат на освојување и била исползувана директно или со помош на работната сила на војни затвореници, како и индиретно преку даночен систем. * '''Царина на пристаништата''' која се однесувала на трговијата (давачки за увоз и извоз). Најчестиот извор на приход било давањето под наем: [[Аминта III]] (или можеби Филип II) ги удвоил пригодите на пристаништата со помош на [[Калистрат]], кој избегал во Македонија и донел 20 до 40 [[талан]]и за една година. За да се постигне ова правата на собирањето на пристанишни давачки биле доделувани на оној што ќе наддадел највеќе на лицитација. Ливиј кажува дека рудниците и шумите исто така се давале под наем. Со исклучок на поседите на кралот, земјата во Македонија била бесплатна: сите Македонци биле слободни граѓани и никој не плаќал давачки никому за користење на туѓа земја. Дури и даноците во кризни ситуации кои биле нормални насекаде не постоеле во Македонија. На пример економските кризи на Александар Македонски во [[334 п.н.е.]] и Персеј во [[168 п.н.е.]] не резултирале со воведување на данок, туку кризите се решавале по пат на заеми или покачување на наемнини. Кралот исто така повремено ги ослободувал некои луѓе од какви било давачки како на пример во случајот на семејствата на загинатите борци во [[Битка кај Граник|Битката кај Граник]] во мај 334 год кои биле ослободени од плаќање наемнина за користење на кралски имот, како и други стопански давачки. == Македонски династии == === Аргеадска династија === {{Главна|Аргеадска династија}} Аргеадската династија била династија на кралеви основоположници на Македонското Кралство. Започнувајќи од митолошкиот крал [[Каран]] па до славниот [[Филип II Македонски]] кој успеал да го зајакне Македонското Кралство и да ги обедини македонските племиња, и славниот [[Александар Македонски]] кој ја формирал [[Македонската Империја]]. По неочекуваната смрт на Александар Македонски, започнува периодот на војните на [[дијадоси]]те кои доведуваат до распад на Македонската Империја и формирање на империи наследнички кои биле владеени од династии формирани од генералите во војската на Александар Македонски. === Антипатридска династија === {{Главна|Антипатриди}} Антипатридската династија не опстоила долго време. Во [[294 п.н.е.]] таа била симната од власт од страна на династијата на [[Антигониди]]те, чии членови се покажале како поефективни владетели. Членови на Антипатридската династија: * [[Антипатар]] (околу [[397 п.н.е.]]-[[319 п.н.е.]]) * [[Касандар]] (302-297 п.н.е.) * [[Филип IV]] (297 п.н.е.) * [[Александар V]] (297-294 п.н.е.) * [[Антипатар II]] (296-294, 279 п.н.е.) * [[Состен]] (279-277 п.н.е.) === Антигонидска династија === {{Главна|Антигонидска династија}} Антигонидската династија била династија на македонски кралеви кои воделе потекло од [[Антигон I Едноокиот]], генерал во војската на [[Александар Македонски]]. Династијата е наследничка на [[Антипатриди|Антипатридската династија]], која владеела со [[Мала Азија]] и северна [[Сирија]]. По поразот на војската на Персеј во [[Битката кај Пидна]] во [[168 п.н.е.]], Македонија била поделена на четири републики од страна на Римјаните. Во [[150 п.н.е.]] човек по име [[Андриск]] тврдел дека е син на Персеј и го барал престолот на Македонија како крал ''Филип VI''. Ова била причината за [[Четврта македонско-римска војна|Четвртата македонско-римска војна]] во која Андриск бил поразен од страна на Римјаните и Македонија била припоена кон Рим ([[148 п.н.е.]]). == Поврзано == {{Портал|Античка Македонија|Zlatnosonce.png}} {{portalpar|Антика}} * [[Историја на Македонија]] * [[Антички Македонци]] * [[Античка македонска војска]] * [[Антички македонски календар]] * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александар Македонски]] * [[Дијадоси]] * [[Антигониди]] * [[Пајонија]] * [[Пелагонија]] * [[Птолемаиди]] * [[Селевкиди]] == Белешки == <references /> == Извори == * Eugene N. Borza: ''Before Alexander: constructing early Macedonia.'' Claremont, CA: Regina Books, 1999. Pp.&nbsp;89. ISBN 0-941690-96-0 (pb) ** [http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html Преглед од Konrad H. Kinzl (Trent University)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060218054248/http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html |date=2006-02-18 }} * Robin Lane Fox, ''Alexander the Great,'' 1973. * Nicholas G. L. Hammond, ''The Macedonian State'', Oxford University Press, [[1989]], ISBN 0-19-814883-6. Pg. 12-13. == Надворешни врски == * [http://www.makedonika.org/processpaid.aspcontentid=ti.2001.pdf HLA genes in Macedonians and the sub-Saharan origin of the Greeks], Генетско истражување (pdf формат) * [https://archive.today/20120524211513/http://www.americanchronicle.com/articles/view/108052 Edouard Selian. The Mystery of the Name "Macedon". American Chronicle, June 2009] [[Категорија:Античка Македонија| ]] [[Категорија:Древни држави|Македонија]] [[Категорија:Поранешни држави во Европа|Македонија]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Македонија]] [[Категорија:Велесили]] 1lc3moonz0oqn1bjrf1epevjwdwkyjk 14 10001 5544055 4738725 2026-04-23T22:43:25Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544055 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{категориски азбучник}} {{рв|Greek mythology}} [[Категорија:Индоевропска митологија]] [[Категорија:Религија во Стара Грција|Митологија]] [[Категорија:Старогрчка култура|Митологија]] [[Категорија:Митологија по култура]] 4owzrk3xbypaq6fmfh6h75hd3ms7z9f 0 10411 5543946 5535137 2026-04-23T16:59:10Z Ehrlich91 24281 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Мост на Цапарска Река во Лера.jpg]] → [[File:Мост на Шемница во Лера.jpg]] correct name 5543946 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Лера (појаснување)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Лера | слика = Воздушен поглед на Лера.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 110 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 750 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=6 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=10 | lon_sec=22 | слава = [[Атанасовден]], [[Митровден]] и [[Бајрам]] | мрежно место = | карта = Лера во Општина Битола.svg }} '''Лера''' — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Според една легенда оваа населба ја основале луѓе кои побегнале од турските зулуми. Меѓу нив имало некој старец кој им делел сѐ подеднакво, по мера, затоа кај жителите бил присутен зборот мера, кој подоцна се трансформирал во денешното име '''Лера'''.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=185|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-06|archive-date=2026-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=185|url-status=dead}}</ref> Според друга легенда, еднаш еден богат човек по име Леро Шестокрило се натпреварувал во фрлање на камен со [[Крали Марко]]. Бидејќи го натфрлил Марка местото каде паднал каменот на Леро, подоцна било населено со селани и наречено по него - '''Лера'''. == Географија и местоположба == [[Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 31.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа во северниот дел на областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], непосредно до реката [[Шемница]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=6 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=176}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 750 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 18 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој се двои од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Селото се наоѓа на устието на трите реки: [[Ротинска Река|Ротинска]], [[Цапарска Река|Цапарска]] и [[Шемница|Маловишка]], од кои подоцна се создава [[Шемница]]. До изградбата на [[Стрежевско Езеро]], реката поминувала низ клисура и подоцна во Битолското Поле се вливала во [[Црна Река]]. Најблиски околни села се [[Рамна]] и [[Доленци (Битолско)|Доленци]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од бунари.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=247-248|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Голина, Копач, Три Буки, Евло-Дол, Стара Корија, Оџини Круши, Папрати, Жабинец, Стени, Влашки Пат, Горно и Долно Кале, Барбеш и Јанчевски Ливади.<ref name=":0" /> Лера е поделена на два дела од Ротинска Река, па така на десното повисоко земјиште се наоѓа Каурска Лера, а лево во низината е Турско Маало. Во Турското Маало до 1912 година живееле само муслимански Албанци, а во 1950-тите таму имало и Македонци.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Lager Lera an der Feldbahn Murgas-Kazani in Mazedonien.jpg|мини|300п|десно|Некогашен германски камп за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]]] Лера се смета за старо село во областа. Се споменува во турски документи во периодот 1650-1750. Најпрвин било населено со православно словенско население и тогаш се нарекувало '''Рело'''. Околу 1790 година започнале да се населуваат муслимански Албанци. Оттогаш го добило денешното име Лера и две одвоени маала — муслиманско и христијанско. Затоа, во 1801 година се споменуваат турска и христијанска Лера. Во 1912 година, во турскиот дел имало 94, додека во македонскиот дел 32 куќи.<ref name=":0" /> Во 1912 година биле запалени албанските куќи и џамијата. Тогаш, Албанците се иселиле во [[Битола]] и таму останале до 1918 година. Таа година околу 40 албански домаќинства се вратиле во Лера, додека земјата на останатите Албанци кои се иселиле во Истанбул, со аграрната реформа ја добиле Македонците од Лера, [[Рамна]] и [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]].<ref name=":0" /> Во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Лера била попатна станица на пругата со тесен колосек Градско-Прилеп-Лера (пругата завршувала во [[Кажани]]), која водела преку клисурата на Шемница (денешното [[Стрежевско Езеро]]). Во војната, во клисурата бил изграден и пат.<ref name=":0" /> Во 1956 година, во Лера имало 41 албанска куќа, но тогаш започнал нов бран на нивно иселување во Турција. Во еден момент заминале 20 домаќинства, а земјата ја купиле доселеници од [[Вирово]] и [[Ротино]].<ref name=":0" /> Горно и Долно кале се возвишенија на левата страна од Шемница при влезот во клисурата, за кои селаните кажуваат дека има слаби остатоци од ѕидови. Мештанинот Темелко Савески таму ископал голем земјен ќуп. На месноста Барбеш некогаш имало манастир „Св. Атанасиј“. Таму денес има ниви. До [[Втора светска војна|Втората светска војна]], селаните таму правеле курбан.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Стогови сено во Лера.jpg|мини|300п|десно|Стогови сено во селото]] Атарот зафаќа површина од 13&nbsp;км². На него преовладуваат пасиштата на површина од 540 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 397 хектари, а на обработливото земјиште 290 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|442 |1953|485 |1961|395 |1971|378 |1981|444 |1991|273 |1994|153 |2002|122 |2021|110 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Лера имало 520 жители, од кои 180 [[Македонци]] христијани и 340 [[Албанци]] муслимани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Лера се води како мешано село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 99 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|17}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Лера имало 592 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 200 [[Македонци]] и 200 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Лера во 1961 година броело 395 жители, од кои 279 биле [[Македонци]], 68 [[Албанци]] и 46 жители [[Турци]], додека во 1994 година бројот на населението се намалил на 153 жители, од кои 86 биле [[Албанци]], а 65 жители [[Македонци]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Лера имало 122 жители, од кои 36 [[Македонци]], 85 [[Албанци]] и 1 [[Срби]]н.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=22 ноември 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 110 жители, од кои 16 [[Македонци]] и 94 [[Македонски Албанци|Албанци]]. Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Лера: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | '''442''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 236 | 81 | 166 | 0 | 1 | 1 | '''485''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 279 | 68 | 46 | — | 1 | 1 | '''395''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 258 | 30 | 32 | 0 | 1 | 57 | '''378''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 312 | 107 | 0 | 19 | 1 | 5 | '''444''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 168 | 91 | 0 | 10 | 2 | 2 | '''273''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 65 | 86 | 0 | 0 | 1 | 1 | '''153''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 36 | 85 | 0 | 0 | 1 | 0 | '''122''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 16 | 94 | 0 | 0 | 1 | 0 | '''110''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Лера е македонско-албанско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1957 година на [[Јован Трифуноски]], родови во селото: * '''Македонски родови:''' **'''Староседелци:''' ''Наумчевци'' (9 к.), ''Танчевци'' (3 к.), ''Вељановци'' (3 к.), ''Талевци'' (2 к.), ''Ристевци'' (2 к.), ''Таневци'' (2 к.), ''Фодулчевци'' (2 к.), ''Ѓерасимовци'' (1 к.), ''Начковци'' (1 к.), ''Котевци'' (1 к.), ''Шаковци'' (1 к.), ''Чолаковци'' (1 к.) и ''Анчевци'' (1 к.) * '''Доселеници:''' ''Анѓелевци'' (1 к.), потекнуваат од домазет кој дошол од блиското село [[Свиниште]]; ''Саздановци'' (1 к.), доселени се во 1912 година од селото [[Цапари]], каде припаѓале на истоимениот род; ''Милевци'' (1 к.), доселени се на почетокот на {{римски|20}} век од селото [[Свиниште]]; ''Вељановци'' (1 к.), доселени се кога и ''Милевци'' од селото [[Турје]] во [[Дебрца]]; ''Мишевци'' (1 к.), доселени се после претходните два рода од селото [[Цапари]]; ''Живко'' (1 к.), доселен од [[Цапари]] во 1956 година; ''Трајче'' (1 к.), доселен од [[Вирово]] во [[Железник]] во 1956 година; ''Ороштанци'' (1 к.), доселени во 1957 година од селото [[Ротино]]; ''Иљо'' (1 к.) и ''Трајче'' (1 к.), доселени се од селото Вирово во 1957 година и ''Лесковчани'' (1 к.), доселени се од селото [[Лесково]] во Железник во 1957 година. * '''Албански родови:''' **'''Доселеници:''' ''Браимовци'' (2 к.), доселени се на крајот на {{римски|18}} век од некое место во јужна Албанија. Го знаат следното родословие: Ќамил (жив, 70 години во 1957 г.)-Амет-Беќир-Амет-Браим, предокот кој се доселил; ''Салиовци'' (6 к.), ''Таовци'' (3 к.), ''Зенговци'' (2 к.), ''Мусовци'' (2 к.), ''Реџовци'' (1 к.), ''Мелиовци'' (1 к.) и ''Ризмановци'' (1 к.), сите овие родови се доселени од јужна [[Албанија]] (околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] и [[Колоња]]); ''Пајовци'' (3 к.), доселени се од селото [[Рамна]], а таму се доселени од јужна [[Албанија]]. === Иселеништво === До 1951 година, од селото имало иселеници во [[Бугарија]] (3 семејства), [[Соединети Американски Држави|САД]] (8 семејства), [[Битола]] (1 семејство), [[Австралија]] (4 семејства) и во [[Скопје]] (1 семејство).<ref>{{Наведена книга|title=|others=Русиќ, Бранислав. Цапарско Поле. Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16.}}</ref> Иселеништвото продолжило и потоа и водело кон Битола, Скопје, прекуокеанските земји (САД, [[Канада]], Австралија) и низ [[Европа]].<ref name=":1" /> До 1957 година, многу од албанското население се иселило во [[Битола]] и во [[Турција]] (20 семејства), додека од македонските родови се иселиле ''Скубевци'', кои живеат во [[Дихово]].<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Елпида Караманди“ - Доленци.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Елпида Караманди“ - Доленци|Подрачното основно училиште „Елпида Караманди“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Елпида Караманди“ - Битола]]<ref name="основно">{{наведена мрежна страница|url=http://www.elpidakaramandi.edu.mk/|title=ПУ Доленци|publisher=[[ОУ „Елпида Караманди“ - Битола]]|accessdate=21 ноември 2017|location=македонски}}</ref> == Општествени установи == [[Податотека:Поранешен општествен објект во Лера.jpg|мини|300п|десно|Поранешен општествен објект во селото|]] * Задружен дом == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Лера било село во нахијата Ѓават-Кол, во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Лера се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0210 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во задружниот дом. Во ова избирачко место е опфатено и селото [[Метимир]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=22 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 112 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529205527/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|archive-date=2020-05-29|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 108 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|34-35}}</ref> * [[Кале (Лера)|Кале]] — населба од доцноантичко време; * [[Калуѓери (Лера)|Калуѓери]] — населба од средниот век; * [[Кора (Лера)|Кора]] — населба од доцноантичко време; и * [[Барбеш (Лера)|Барбеш]] — светилиште од непознат период.<ref name=":0" /> ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Лера|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква. ;Џамии<ref name="верски објекти"/> * [[Џамија (Лера)|Џамија]] — селска џамија ;Други верски објекти * [[Свет крст (Лера)|Свет крст]] — комплекс со крст над селото ;Реки * [[Шемница]] — притока на Црна Река ;Езера * [[Стрежевско Езеро]] — вештачко езеро <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Цапарска Река низ Лера.jpg|Реката [[Шемница]] во селото Податотека:Свет крст во Лера со Стрежевско Езеро.jpg|Светиот крст над селото со [[Стрежевско Езеро]] во позадина Податотека:Џамија во Лера 6.jpg|Селската џамија Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 23.jpg|Селската црква „Св. Никола“ Податотека:Стрежевско Езеро.jpg|Стрежевско Езеро кај селото </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Атанасовден]] — селска слава; * [[Митровден]] — селска слава; и * [[Бајрам]] — прослава на муслиманското население. == Личности == ;Родени во или по потекло од Лера * [[Сребра Апостолова]] — македонска револуционерка; * [[Апостол Ушлинов]] — македонски револуционер; * [[Ставре Ушлинов]] — македонски револуционер; * [[Ванчо Спиров Ивановски]] — македонски револуционер;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва том II, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Јонче Цветков Наумовски]] — македонски револуционер;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 18.jpg|Куќи во селото Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 20.jpg|Поглед на селото Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 21.jpg|Поглед на селото Податотека:Мост на Шемница во Лера.jpg|Мост на Шемница во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lera}} * [http://www.bitolamuseum.org/images/stories/zbornik_2012/Minovski_Nikola.pdf Хероините во село Лера] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210193632/http://bitolamuseum.org/images/stories/zbornik_2012/Minovski_Nikola.pdf |date=2014-02-10 }} {{Општина Битола}} [[Категорија:Лера| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] atqonpvo7cd0s0h9tujmm1ljbhn5n58 5543947 5543946 2026-04-23T16:59:31Z Ehrlich91 24281 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Цапарска Река низ Лера.jpg]] → [[File:Шемница низ Лера.jpg]] 5543947 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Лера (појаснување)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Лера | слика = Воздушен поглед на Лера.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 110 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 750 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=6 | lat_sec=6 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=10 | lon_sec=22 | слава = [[Атанасовден]], [[Митровден]] и [[Бајрам]] | мрежно место = | карта = Лера во Општина Битола.svg }} '''Лера''' — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Според една легенда оваа населба ја основале луѓе кои побегнале од турските зулуми. Меѓу нив имало некој старец кој им делел сѐ подеднакво, по мера, затоа кај жителите бил присутен зборот мера, кој подоцна се трансформирал во денешното име '''Лера'''.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=185|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-06|archive-date=2026-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=185|url-status=dead}}</ref> Според друга легенда, еднаш еден богат човек по име Леро Шестокрило се натпреварувал во фрлање на камен со [[Крали Марко]]. Бидејќи го натфрлил Марка местото каде паднал каменот на Леро, подоцна било населено со селани и наречено по него - '''Лера'''. == Географија и местоположба == [[Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 31.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа во северниот дел на областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], непосредно до реката [[Шемница]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=6 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=176}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 750 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 18 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој се двои од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Селото се наоѓа на устието на трите реки: [[Ротинска Река|Ротинска]], [[Цапарска Река|Цапарска]] и [[Шемница|Маловишка]], од кои подоцна се создава [[Шемница]]. До изградбата на [[Стрежевско Езеро]], реката поминувала низ клисура и подоцна во Битолското Поле се вливала во [[Црна Река]]. Најблиски околни села се [[Рамна]] и [[Доленци (Битолско)|Доленци]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од бунари.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=247-248|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Голина, Копач, Три Буки, Евло-Дол, Стара Корија, Оџини Круши, Папрати, Жабинец, Стени, Влашки Пат, Горно и Долно Кале, Барбеш и Јанчевски Ливади.<ref name=":0" /> Лера е поделена на два дела од Ротинска Река, па така на десното повисоко земјиште се наоѓа Каурска Лера, а лево во низината е Турско Маало. Во Турското Маало до 1912 година живееле само муслимански Албанци, а во 1950-тите таму имало и Македонци.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Lager Lera an der Feldbahn Murgas-Kazani in Mazedonien.jpg|мини|300п|десно|Некогашен германски камп за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]]] Лера се смета за старо село во областа. Се споменува во турски документи во периодот 1650-1750. Најпрвин било населено со православно словенско население и тогаш се нарекувало '''Рело'''. Околу 1790 година започнале да се населуваат муслимански Албанци. Оттогаш го добило денешното име Лера и две одвоени маала — муслиманско и христијанско. Затоа, во 1801 година се споменуваат турска и христијанска Лера. Во 1912 година, во турскиот дел имало 94, додека во македонскиот дел 32 куќи.<ref name=":0" /> Во 1912 година биле запалени албанските куќи и џамијата. Тогаш, Албанците се иселиле во [[Битола]] и таму останале до 1918 година. Таа година околу 40 албански домаќинства се вратиле во Лера, додека земјата на останатите Албанци кои се иселиле во Истанбул, со аграрната реформа ја добиле Македонците од Лера, [[Рамна]] и [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]].<ref name=":0" /> Во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Лера била попатна станица на пругата со тесен колосек Градско-Прилеп-Лера (пругата завршувала во [[Кажани]]), која водела преку клисурата на Шемница (денешното [[Стрежевско Езеро]]). Во војната, во клисурата бил изграден и пат.<ref name=":0" /> Во 1956 година, во Лера имало 41 албанска куќа, но тогаш започнал нов бран на нивно иселување во Турција. Во еден момент заминале 20 домаќинства, а земјата ја купиле доселеници од [[Вирово]] и [[Ротино]].<ref name=":0" /> Горно и Долно кале се возвишенија на левата страна од Шемница при влезот во клисурата, за кои селаните кажуваат дека има слаби остатоци од ѕидови. Мештанинот Темелко Савески таму ископал голем земјен ќуп. На месноста Барбеш некогаш имало манастир „Св. Атанасиј“. Таму денес има ниви. До [[Втора светска војна|Втората светска војна]], селаните таму правеле курбан.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Стогови сено во Лера.jpg|мини|300п|десно|Стогови сено во селото]] Атарот зафаќа површина од 13&nbsp;км². На него преовладуваат пасиштата на површина од 540 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 397 хектари, а на обработливото земјиште 290 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|442 |1953|485 |1961|395 |1971|378 |1981|444 |1991|273 |1994|153 |2002|122 |2021|110 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Лера имало 520 жители, од кои 180 [[Македонци]] христијани и 340 [[Албанци]] муслимани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Лера се води како мешано село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 99 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|17}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Лера имало 592 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 200 [[Македонци]] и 200 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Лера во 1961 година броело 395 жители, од кои 279 биле [[Македонци]], 68 [[Албанци]] и 46 жители [[Турци]], додека во 1994 година бројот на населението се намалил на 153 жители, од кои 86 биле [[Албанци]], а 65 жители [[Македонци]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Лера имало 122 жители, од кои 36 [[Македонци]], 85 [[Албанци]] и 1 [[Срби]]н.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=22 ноември 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 110 жители, од кои 16 [[Македонци]] и 94 [[Македонски Албанци|Албанци]]. Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Лера: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | '''442''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 236 | 81 | 166 | 0 | 1 | 1 | '''485''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 279 | 68 | 46 | — | 1 | 1 | '''395''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 258 | 30 | 32 | 0 | 1 | 57 | '''378''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 312 | 107 | 0 | 19 | 1 | 5 | '''444''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 168 | 91 | 0 | 10 | 2 | 2 | '''273''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 65 | 86 | 0 | 0 | 1 | 1 | '''153''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 36 | 85 | 0 | 0 | 1 | 0 | '''122''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 16 | 94 | 0 | 0 | 1 | 0 | '''110''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Лера е македонско-албанско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1957 година на [[Јован Трифуноски]], родови во селото: * '''Македонски родови:''' **'''Староседелци:''' ''Наумчевци'' (9 к.), ''Танчевци'' (3 к.), ''Вељановци'' (3 к.), ''Талевци'' (2 к.), ''Ристевци'' (2 к.), ''Таневци'' (2 к.), ''Фодулчевци'' (2 к.), ''Ѓерасимовци'' (1 к.), ''Начковци'' (1 к.), ''Котевци'' (1 к.), ''Шаковци'' (1 к.), ''Чолаковци'' (1 к.) и ''Анчевци'' (1 к.) * '''Доселеници:''' ''Анѓелевци'' (1 к.), потекнуваат од домазет кој дошол од блиското село [[Свиниште]]; ''Саздановци'' (1 к.), доселени се во 1912 година од селото [[Цапари]], каде припаѓале на истоимениот род; ''Милевци'' (1 к.), доселени се на почетокот на {{римски|20}} век од селото [[Свиниште]]; ''Вељановци'' (1 к.), доселени се кога и ''Милевци'' од селото [[Турје]] во [[Дебрца]]; ''Мишевци'' (1 к.), доселени се после претходните два рода од селото [[Цапари]]; ''Живко'' (1 к.), доселен од [[Цапари]] во 1956 година; ''Трајче'' (1 к.), доселен од [[Вирово]] во [[Железник]] во 1956 година; ''Ороштанци'' (1 к.), доселени во 1957 година од селото [[Ротино]]; ''Иљо'' (1 к.) и ''Трајче'' (1 к.), доселени се од селото Вирово во 1957 година и ''Лесковчани'' (1 к.), доселени се од селото [[Лесково]] во Железник во 1957 година. * '''Албански родови:''' **'''Доселеници:''' ''Браимовци'' (2 к.), доселени се на крајот на {{римски|18}} век од некое место во јужна Албанија. Го знаат следното родословие: Ќамил (жив, 70 години во 1957 г.)-Амет-Беќир-Амет-Браим, предокот кој се доселил; ''Салиовци'' (6 к.), ''Таовци'' (3 к.), ''Зенговци'' (2 к.), ''Мусовци'' (2 к.), ''Реџовци'' (1 к.), ''Мелиовци'' (1 к.) и ''Ризмановци'' (1 к.), сите овие родови се доселени од јужна [[Албанија]] (околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] и [[Колоња]]); ''Пајовци'' (3 к.), доселени се од селото [[Рамна]], а таму се доселени од јужна [[Албанија]]. === Иселеништво === До 1951 година, од селото имало иселеници во [[Бугарија]] (3 семејства), [[Соединети Американски Држави|САД]] (8 семејства), [[Битола]] (1 семејство), [[Австралија]] (4 семејства) и во [[Скопје]] (1 семејство).<ref>{{Наведена книга|title=|others=Русиќ, Бранислав. Цапарско Поле. Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16.}}</ref> Иселеништвото продолжило и потоа и водело кон Битола, Скопје, прекуокеанските земји (САД, [[Канада]], Австралија) и низ [[Европа]].<ref name=":1" /> До 1957 година, многу од албанското население се иселило во [[Битола]] и во [[Турција]] (20 семејства), додека од македонските родови се иселиле ''Скубевци'', кои живеат во [[Дихово]].<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Елпида Караманди“ - Доленци.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Елпида Караманди“ - Доленци|Подрачното основно училиште „Елпида Караманди“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Елпида Караманди“ - Битола]]<ref name="основно">{{наведена мрежна страница|url=http://www.elpidakaramandi.edu.mk/|title=ПУ Доленци|publisher=[[ОУ „Елпида Караманди“ - Битола]]|accessdate=21 ноември 2017|location=македонски}}</ref> == Општествени установи == [[Податотека:Поранешен општествен објект во Лера.jpg|мини|300п|десно|Поранешен општествен објект во селото|]] * Задружен дом == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Лера било село во нахијата Ѓават-Кол, во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Лера се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0210 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во задружниот дом. Во ова избирачко место е опфатено и селото [[Метимир]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=22 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 112 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529205527/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|archive-date=2020-05-29|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 108 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|34-35}}</ref> * [[Кале (Лера)|Кале]] — населба од доцноантичко време; * [[Калуѓери (Лера)|Калуѓери]] — населба од средниот век; * [[Кора (Лера)|Кора]] — населба од доцноантичко време; и * [[Барбеш (Лера)|Барбеш]] — светилиште од непознат период.<ref name=":0" /> ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Лера|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква. ;Џамии<ref name="верски објекти"/> * [[Џамија (Лера)|Џамија]] — селска џамија ;Други верски објекти * [[Свет крст (Лера)|Свет крст]] — комплекс со крст над селото ;Реки * [[Шемница]] — притока на Црна Река ;Езера * [[Стрежевско Езеро]] — вештачко езеро <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Шемница низ Лера.jpg|Реката [[Шемница]] во селото Податотека:Свет крст во Лера со Стрежевско Езеро.jpg|Светиот крст над селото со [[Стрежевско Езеро]] во позадина Податотека:Џамија во Лера 6.jpg|Селската џамија Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 23.jpg|Селската црква „Св. Никола“ Податотека:Стрежевско Езеро.jpg|Стрежевско Езеро кај селото </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Атанасовден]] — селска слава; * [[Митровден]] — селска слава; и * [[Бајрам]] — прослава на муслиманското население. == Личности == ;Родени во или по потекло од Лера * [[Сребра Апостолова]] — македонска револуционерка; * [[Апостол Ушлинов]] — македонски револуционер; * [[Ставре Ушлинов]] — македонски револуционер; * [[Ванчо Спиров Ивановски]] — македонски револуционер;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва том II, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Јонче Цветков Наумовски]] — македонски револуционер;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 18.jpg|Куќи во селото Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 20.jpg|Поглед на селото Податотека:Велоекспедиција Ѓават-Кол 21.jpg|Поглед на селото Податотека:Мост на Шемница во Лера.jpg|Мост на Шемница во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lera}} * [http://www.bitolamuseum.org/images/stories/zbornik_2012/Minovski_Nikola.pdf Хероините во село Лера] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210193632/http://bitolamuseum.org/images/stories/zbornik_2012/Minovski_Nikola.pdf |date=2014-02-10 }} {{Општина Битола}} [[Категорија:Лера| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 8bifol1cqaeumws2ldp6r1lkv4xjyj0 0 10419 5543952 5467626 2026-04-23T17:34:20Z Ehrlich91 24281 5543952 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Нижеполе | слика = Воздушен поглед на Нижеполе.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Нижеполе и новоизградените објекти долж патот | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = [[Пелагонија]] | население = 125 | година = 2021 | поштенски број = 7205 | повикувачки број = 047 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=0 | lat_sec=39 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=14 | lon_sec=44 | слава = | мрежно место = | карта = Нижеполе во Општина Битола.svg }} '''Нижеполе''' — село во областа [[Пелагонија]], во [[Општина Битола]], во околината на градот [[Битола]]. == Географија и местоположба == Селото Нижеполе се наоѓа на 1.100 метри надморска височина на ридско-планински терени на планината [[Баба (планина)|Баба]]. Оддалечено е 9,5 километри југозападно од [[Битола]]. ==Историја== Поради појава на свлечишта, во 2015 година биле изградени неколку потпорни ѕидови на неколку точки во Нижеполе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/infrastrukturen-proekt-na-opshtina-bitola-vo-nizhepole/a240155|title=Инфраструктурен проект на општина Битола во Нижеполе|date=29 јули 2015|publisher=[[Канал 5]]|accessdate=12 јули 2023|archivedate=2023-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230712135727/https://kanal5.com.mk/infrastrukturen-proekt-na-opshtina-bitola-vo-nizhepole/a240155|url-status=live}}</ref> Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 1 | graph-pos = bottom |1948|574 |1953|619 |1961|577 |1971|512 |1981|505 |1991|257 |1994|231 |2002|186 |2021|125 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („''[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]''“) од 1900 година, во Нижеполе имало 2.030 жители, од кои 1.590 [[Власи]], 250 [[Албанци]] христијани и 190 [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_26.htm Кънчов, В. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, с.207]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, ''Нижополе'' се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 212 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|12}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („''[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]''“) во 1905 година во Нижеполе имало 160 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 780 [[Власи]] патријаршисти и функционираат грчко и влашко училиште.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, стр. 114-115.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 200 [[Власи]], 100 [[Македонци]], 100 [[Албанци]] и 50 [[Грци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Нижеполе е средно по големина село, коешто во 1961 година има 577 жители, од кои 123 [[Македонци]], 118 [[Албанци]] и 336 останати. Во 1994 година бројот се намалил на 231 жител, од кои 51 се од македонско население и 121 од влашко население, потоа 51 [[Албанци|Албанец]], 4 [[Турци]] и само двајца други. Според [[Попис на населението во Македонија (2002)|пописот од 2002 година]], селото Нижеполе броело 186 жители, од кои:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=29 април 2016}}</ref> 47 Македонци, 30 Албанци, 4 Турци и 105 Власи. Според [[Попис на населението во Македонија (2021)|последниот попис од 2021 година]], во селото живееле 125 жители, од кои 21 [[Македонци|Македонец]], 12 [[Македонски Албанци|Албанци]], 4 [[Македонски Турци|Турци]], 77 [[Македонски Власи|Власи]], 5 останати и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> На табелата е прикажан [[Народност|народносниот]] состав на населението низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. Државен завод за статистика.</ref> {| class="wikitable" !Година !Македонци !Албанци !Турци !Роми !Власи !Срби !Бошњаци !{{крат|Ост.|Останати}} !{{крат|б.п.|Лица без податоци}} !'''Вкупно''' |- |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |'''574''' |- |1953 |155 |107 |20 |— |289 |— |... |48 |— |'''619''' |- |1961 |123 |118 |— |... |... |— |... |336 |— |'''577''' |- |1971 |137 |118 |3 |— |... |— |... |254 |— |'''512''' |- |1981 |106 |127 |— |— |250 |— |... |22 |— |'''505''' |- |1991 |53 |81 |5 |— |111 |— |— |7 |— |'''257''' |- |1994 |51 |51 |4 |— |121 |— |— |2 |— |'''231''' |- |2002 |47 |30 |4 |— |105 |— |— |— |— |'''186''' |- |2021 |21 |12 |4 |— |77 |— |— |5 |6 |'''125''' |} === Родови === Како еден од најстарите албански родови во целиот [[Битолско|битолски]] крај се споменува родот ''Баху'' (24 куќи) доселен во Нижополе. По потекло е од селото Ќинали кај [[Колоња]]. Нижеполе е мешано село. * Македонски родови во селото се: ''Илковци (5 к.), Чочорци (4 к.), Таневци (2 к.), Бараковци (2 к.), Тотули (2 к.), Лито (1 к.) и Таловци (1 к.)'' овие родови изгледа се староседелски, за нив никој не знае да се доселени однекаде; ''Анѓелевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Цер (село)|Цер]], [[Железник]]; ''Тасевци (1 к.)'' доселени се од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]]. * Влашки родови во селото се: ''Тони (8 к.), Џани (7 к.), Музеќари (6 к.), Чолаку (5 к.), Пула (2 к.), Ќоса (1 к.) и Капрен (1 к.)'' родот Музеќари е доселен за време на [[Балкански војни|Балканските војни]] од [[Музакија]] ([[Албанија]]). Останатите влашки родови се доселени од [[Москополе|Москполе]] и [[Грамошта]]. * Албански род во селото е: ''Баху (20 к.)'' се доселил основачот на родот Бахо, тоа било во втората половина на XVIII век. Местото од каде се доселил било Ќинали во [[Колоња]] ([[Албанија]]). Го знаат следното родословие: Ќерим (жив на 73&nbsp;г. во 1950-тите) Ибраим-Мамут-Алим-Бахо, кој дошол. * Саракачански родови во селото се: ''Козаровци (3 к.), Тако (3 к.) и Никола (1 к.).'' Зборуваат грчки, но тука брзо го научиле и влашкиот јазик. Во Нижеполе целосно се населиле во 1930 година, пред тоа со стоката на лето престојувале на [[Пелистер]], додека зимата ја поминувале во околината на [[Гевгелија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAENEg4OXUyM0tWbUk/edit?usp=embed_facebook|title=36 Битољско-прилепска котлина, Ј. Трифуноски.pdf|work=Google Docs|accessdate=2019-01-01}}</ref> == Општествени установи == [[Податотека:Nižepole stara.jpg|мини|220п|Селската црква и училиштето на грчката пропаганда во почетокот на XX век.]] Во селото се наоѓа [[ПОУ „Д-р Трифун Пановски“ - Нижеполе|Подрачното основно училиште „Д-р Трифун Пановски“]] кое е дел од [[ОУ „Д-р Трифун Пановски“ - Битола|истоименото централно училиште]] од [[Битола]]. ==Самоуправа и политика== === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 130 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 165 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Св. Атанасиј“ - Нижеполе|Црква „Св. Атанасиј“]] - се наоѓа под врвот [[Пелистер]]. До неа од селото се стигнува за 45 минути пешачење. Датира од [[XIX век]] со автентичен иконостас, мал конак и простор за одмор. Во близина се наоѓа чешма со изворска вода пред која се отвора прекрасен видик на [[Пелагонија|пелагониската котлина]]; *[[Црква „Св. Петка“ - Нижеполе|Црква „Св. Петка“]] - се наоѓа во месноста Гргули и датира од [[XIX век]]. Се наоѓа на 10 минути оддалеченост од центарот на селото, во внатрешноста на црквата има извор на света лековите вода; *[[Црква „Св. Јован Златоуст“ - Нижеполе|Црква „Св. Јован Златоуст“]] - главна манастирска црква на ставропигијалниот манастир. Изградена во 2006 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://svnektarij.wordpress.com/2010/04/10/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD/|title=Прослава на празникот Животоприемен извор во ставропигијалниот манастир „Св. Јован Златоуст“|date=10 април 2010|accessdate=2011-01-09}}</ref> ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Јован">[[Јован Ф. Трифуновски]], (1998) ''Битољско - Прилепска котлина, Антропогеогрофско проучавање. Београд, САНУ'' ISBN 8670252678</ref> *[[Горно Село (Нижеполе)|Горно Село]] — населба од средниот век; *[[Кај Црквата (Нижеполе)|Кај Црквата]] — црква и некропола од средниот век; ;Разно *Стар Француски Пат - [[пат]] изграден во [[Првата светска војна]] од страна на француските војски и кој води до [[Големо Пелистерско Езеро|Големото Езеро]]. == Личности == * [[Васил Цаноски]] (р. 1922) - македонски партизан, учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]] * [[Ѓорѓи Зисовски]] (р. 1922) - македонски партизан, учесник во НОБ * [[Кочо Чолаковски]] (р. 1923) - македонски партизан, учесник во НОБ * [[Елена Догова]] (р. 1888) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Јосиф Петровски]] (р. 1925) - македонски партизан, учесник во НОБ * [[Димче Милевски - Добри]] (р. 1920) - македонски партизан, учесник во НОБ - носител на партизанска споменица * [[Теодорос Адам]] (р. 1880) — капетан на пропагандниот одред на грчките вооружени сили * [[Васко Ташковски]] (р. 1937) - македонски сликар * [[Гена Наковска]] (р. 1959) - македонска [[поет]]еса == Култура и спорт == Селото се наоѓа на границата со [[Национален парк Пелистер|Националниот парк Пелистер]] и е на само 10&nbsp;км од градот [[Битола]] и претставува важно одредиште за рекреативците и другите туристи од регионот и државата, но исто така и соседните земји особено [[Грција]] и [[Албанија]]. Бројните излетнички места, планинарски патеки и скијачки терени со кои изобилува околината привлекуваат илјадници посетители преку текот на целата година. Селото дава можности за развој на повеќе видови традиционален или алтернативен туризам и одлични услови за зимски и летен туризам. Во развојот на туризмот може да се искористи и населението од самото село особено за производство на здрава храна или во функција на агро-туризмот. * [[Скијалиште Нижеполе]] - скијалиште сместено на 5.8 км (по пат) од самото село. Стопанисуван е од ЈП Стрежево од [[Битола]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://park-pelister.com/activity/%D0%B8%D0%B7%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0/|title=Ски центар Нижеполе|date=|publisher=[[Национален парк Пелистер]]|accessdate=12 јули 2023|archivedate=2021-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225051050/https://park-pelister.com/activity/%D0%B8%D0%B7%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0/|url-status=live}}</ref> *[[Ликовна колонија „Нижеполе“]] - сликарска колонија од меѓународен карактер. Одржувано е годишно од [[2000]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=66381208&lId=1|title=Заврши десеттата Mеѓународна ликовна колонија „Нижо Поле“|date=2009|publisher=МИА|accessdate=2011-01-09}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery> Нижеполе Битола.jpg|Нижеполе и Пелистер Nižešpolska vikendica.png|Викендица во Нижеполе Нижеполе 01.jpg Нижеполе 04.jpg Нижеполе 05.jpg Нижеполе 06.jpg Нижеполе 09.jpg Нижеполе 12.jpg Нижеполе 13.jpg </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Nižepole}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Нижеполе| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] lz6ii25stg095bmin62julmrvvhtra0 0 10982 5544084 5496730 2026-04-24T00:43:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544084 wikitext text/x-wiki {{другизначења4|село во Кичевско|останати значења на поимот|Цер (појаснување)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Цер | слика = Викиекспедиција во Копачка 11.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Кичево}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Железник]] | население = 60 | година = 2002 | поштенски број = 6255 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1010 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=25 | lat_sec=0 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=4 | lon_sec=29 | слава = | мрежно место = | карта = Цер во Општина Кичево.svg }} '''Цер''' — село во областа [[Железник]], во [[Општина Кичево]], на патот помеѓу градовите [[Кичево]] и [[Демир Хисар]]. До март 2013 година, селото било дел од поранешната [[Општина Другово]], која била споена со [[Општина Кичево]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Цер_и_Лубен_Планина.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото Цер во подножјето на планината [[Лубен]]]] [[Податотека:Викиекспедиција во Копачка 21.jpg|мини|300п|лево|Поглед на [[Церско Поле|Церското Поле]]]] Селото се наоѓа во областа [[Железник]], во крајниот југоисточен дел на територијата на [[Општина Кичево]], чиј атар се допира со подрачјето на општините [[Општина Македонски Брод|Македонски Брод]], [[Општина Крушево|Крушево]] и [[Општина Демир Хисар|Демир Хисар]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга |last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=26 март 2019|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=311}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.010 метри. Од градот [[Кичево]] е оддалечено 22 километри.<ref name="енциклопедија" /> Селото е сместено во залив на некогашно езеро, а околу селото се наоѓаат планините [[Лубен]] и [[Баба Сач]].<ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://kicevo.mk/kicevija-tomo-smiljanic-bradina/|title=Кичевија - Тома Смиљаниќ (1926) - Кичево|date=2018-05-16|work=Кичево|access-date=2018-11-25|language=mk-MK}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Месностите во атарот на селото ги носат следниве имиња: Крачунец, Кавчел, Магарево, Рамнин, Мал и Голем Коприн Дол, Црни Врх, Круша, Грнчаро’ец, Патериче, Преслоп, Стрмол, Шумко’а Ливада, Баба, Ливаѓе, Корито, Леско’а, Бело Камење и Буков Дол.<ref name=":0" /> Се простира помеѓу планините [[Баба Сач]] и [[Лубен]] во областа популарно наречена Преку Турла, бидејќи во близина се наоѓа преминот преку малата планина Турла (стариот пат кон Кичево). Селото се протега во источниот дел на [[Церско Поле|Церското Поле]], кое претставува најголемо [[карстно поле]] во Македонија (површина 9,5&nbsp;км², должина од 7,5&nbsp;км, широчина 3,7&nbsp;км). Сместено е на надморска височина од 990 m до 1050 m, во подножјето на планината Баба Сач (1.695 м) од север и Лубен (1.764 м) од југ. Низ селото минува [[Церска Река]] која низводно од селото понира и се движи во подземјето на Церското Поле. Заедно со неколку околни реки, Церска Река излегува на површина кај селото [[Железнец]] и го образува врелото на [[Црна Река]]. Иако административно селото е кичевско, сепак Цер е [[демирхисарско]] село. === Природно опкружување на местото === Цер се наоѓа во претежно планински предел. Во неговата непосредна близина од северната страна се издига планината [[Лубен]] со осамениот и горделив врв [[Кавчел]], висок 1762 метри. Врвот го зазема средишното место во [[западна Македонија]]. Од неговата височина се добива глетка на сите страни во [[Западна Македонија]]. Од овој врв може да се забележи: [[Пелистер]], [[Кајмакчалан]], [[Караџица]], [[Шар Планина]], [[Галичица]], [[Кораб]] и [[Бистра]]. Двете планини - во непосредна близина на Цер имаат големи сличности. Нивните јужни делови се [[камен]]ливи, но со одлични пасишта, а нивните северни страни се покриени со букова шума, посебно северниот дел на [[Баба Сач]], познат под името Стрмол, каде опстојува големо богатство на стари [[бука|букови стебла]] кои даваат посебна убавина. == Историја == [[Податотека:BASA-114K-1-24 Village Cer,1903.jpg|мини|300п|десно|Поглед на селото во 1903 година]] [[Податотека:Викиекспедиција во Копачка 12.jpg|мини|300п|десно|[[Спомен-гробница на Христо Узунов (Цер)|Спомен-гробницата на Христо Узунов]] и неговата чета]] Цер е многу старо село, во пописниот дефтер од XV век во селото биле забележани 58 семејства, 3 неженети и 2 вдовици или вкупно 63. Селото настанало со уништувањето на 5 други помали населби, од каде жителите на петте села решиле да се префрлат во Цер, за да можат заеднички да се одбранат од непријателските пљачкосувања и насилства.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Цер-Корени|last=Поповски|first=Александар|year=1993|location=Скопје}}</ref> За време на [[Брсјачка буна|Брсјачката буна]] од ова село бил познат [[Анѓеле Танаскоски]], кој заедно со Илија Јованоски ([[Илија Делија]]) и [[Мицко Крстевски|Мицко]] од [[Латово]] биле водачи на востанието. Анѓеле бил убиен во месноста Лопушник во близина на селата [[Душегубица]] и [[Лазарополе]].<ref name=":2" /> Во {{римски|19}} век, Цер било село во Демирхисарската нахија во [[Битолска каза|Битолската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото има доста голема историја. За него може да се каже дека е еден од поголемите револуционерни села во текот на османлиската власт. За време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], селото е нападнато од турски аскер и башибозук, при што се опожарени 189 од вкупно 245 куќи и се убиени 13 души. За време на [[Битка на Ѓурѓејца|Битката кај Ѓургејца]] од ова село загинале: Спиро Зуноски, Стеван Крпачоски, Анѓеле Китески, Спиро Бурески, Јон Стаматоски, Ташко Тавоски, Стојан Кацески, Блаже Магдески, Никола Арминоски,Ристе Чавкоски, Вељан Крстаноски и Анѓеле Попоски. На 24 април 1905 година во селото Цер, војводата [[Христо Узунов]] и неговата чета по долга и нерамна битка со османлискиот аскер, се самоубиваат не сакајќи живи да паднат во рацете на непријателот. Денеска таму се наоѓаат нивните гробови во посебно изградена [[Спомен-гробница на Христо Узунов (Цер)|спомен-гробница]]. == Стопанство == [[Податотека:Поранешна фабрика Про Гранит во селото Цер.jpg|мини|300п|десно|Поранешната [[фабрика за мермер „Про Гранит“]] на влезот во селото]] Атарот е голем и зафаќа простор од 50,4&nbsp;км². На него шумите зафаќаат површина од 2.229 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 2.171 хектар, а на обработливото земјиште 534 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1072 |1953|1163 |1961|945 |1971|672 |1981|390 |1991|223 |1994|208 |2002|159 |2021|60 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Цер имало 1.560 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 256.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], во 1905 година во Цер имало 1.960 жители, под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 172-173.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Цер се води како чисто македонско село во Битолската каза на Битолскиот санџак со 202 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|14}}</ref> По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], селото Цер е центар на општина во Кичевската околија и има 1.241 жител. Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 950[[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е населено со македонско население од кое што голем број емигрирало. Така, селото во 1961 година имало 945 жители, додека во 1994 година бројот се намалил на 208 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Цер живееле 159 жители, од кои 158 [[Македонци]] и 1 [[Срби]]н.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=26 март 2019}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 60 жители, од кои 49 [[Македонци]] и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|1.560|1.960|1.072|1.163|945|672|390|223|208|159|60}} === Родови === Цер е македонско православно село. Селото е многу старо, се спомнува од првите пописи правени во Македонија, околу 1400-тите. Сите родови во селото се староседелски.<ref name=":0" /> Родови во Цер се: ''Влинтовци'' (16 к.), ''Кацевци'' (7 к.), ''Стаматовци'' (3 к.), ''Буревци'' (9 к.), ''Којчевци'' (6 к.), ''Поповци'' (4 к.), ''Спасовци'' (2 к.), ''Чавковци'' (8 к.), ''Шумкаровци'' (4 к.), ''Вренцовци'' (11 к.), ''Шурбановци'' (12 к.), ''Личовци'' (5 к.), ''Јуруковци'' (1 к.), ''Шлакевци'' (5 к.), ''Станковци'' (5 к.), ''Тупантовци'' (1 к.), ''Костановци'' (6 к.), ''Китевци'' (5 к.), ''Десковци'' (6 к.), ''Мечовци'' (2 к.), ''Влчевци'' (10 к.), ''Саботниковци'' (4 к.), ''Перијовци'' (1 к.), ''Насувовци'' (6 к.), ''Цабевци'' (2 к.), ''Стевановци'' (2 к.), ''Дуртановци'' (3 к.) и ''Пардовци'' (2 к.). Според истражувањата на Бранислав Русиќ во 1952 година родови во селото: * '''Староседелци:''' ''Влинтовци со Брушковци (26 к.), Чиплаковци со Беитовци и Домазетовци (16 к.), Саботниковци со Пардовци (8 к.), Арминовци со Бојаџиовци и Јарчевци (8 к.), Насуовци (4 к.), Цабевци (3 к.), Десковци (4 к.), Стевановци (2 к.), Кацевци (8 к.), Буревци (5 к.), Кокаровци (2 к.), Стаматовци (4 к.), Поповци (8 к.), Шумковци (6 к.), Вренцовци (11 к.), Апостоловци и Дуртановци (3 к.), Касовци (3 к.), Чавковци (4 к.), Крпачовци со Алексовци (11 к.), Којчевци (11 к.), Шурбановци (10 к.), Личовци (7 к.), Митановци (4 к.), Сојкаровци (1 к.), Ѕуновци (2 к.), Змејковци (1 к.), Крцовци (1 к.), Богдановци со Шлакевци (8 к.), Јуруковци (1 к.), Станковци со Тутантовци и Јоцовци (14 к.), Крстановци (6 к.), Зајаковци (4 к.), Несторовци (1 к.), Китевци (7 к.), Брдаровци (1 к.), Мечовци (1 к.) и Волчевци (16 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Богдановци (1 к.)'' доселени се од селото [[Журче]]. А таму од селото [[Слоештица]]; ''Размовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Слатино (Охридско)|Слатино]] во [[Дебрца]].<ref name=":3">{{Наведена книга|title=фондот „Бранислав Русиќ“|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-5, АЕ 97|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == [[Податотека:Општински објект во Цер.jpg|мини|300п|десно|Општински објект во селото]] * Поранешна амбуланта * Поранешна пошта * Месна заедница == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Кичево]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2013 година. Во периодот од 1996-2013 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Другово]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Кичево. Селото припаѓало на некогашната општина Кичево во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1950-1955, селото било дел од тогашната Општина Мало Црско, во која покрај селото Цер, се наоѓале и селата Велмевци, Големо Црско, Кладник, Мало Црско и Прострање. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 0781, кое според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]] е сместено во месната заедница во селото Цер, а во кое влегуваат селата [[Големо Црско]], [[Мало Црско]] и Цер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=26 март 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 66 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=39&ps=971|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209032257/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=39&ps=971|archive-date=2020-12-09|dead-url=|accessdate=26 март 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 65 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=39&ps=971|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=26 март 2019}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 65 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Св. Никола“ - Цер.jpg|мини|300п|десно|Поглед кон главната селска црква „Св. Никола“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка картаг на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Селиште (Цер)|Селиште]] — средновековна населба; * [[Тареа Краста (Цер)|Тареа Краста]] — доцноантичка тврдина; и * [[Црквиште (Цер)|Црквиште]] — средновековна црква и некропола. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Цер|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Цер|Црква „Вознесение Христово“]] — манастирска црква; * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Цер|Црква „Св. Атанасиј“]] — селска црква; * [[Црква „Св. Богородица“ - Цер|Црква „Св. Богородица“]] — селска црква; и * [[Црква „Св. Петка“ - Цер|Црква „Св. Петка“]] — селска црква. ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=76}}</ref> * [[Церска Река]] — извира на [[Бушева Планина]], тече низ селото, а потоа понира во Церско Поле ;Полиња * [[Церско Поле]] — најголемо карстно поле во Македонија <!--== Редовни настани ==--> == Личности == [[Податотека:Selski odbor na AFZ, Cer, 1945.jpg|мини|300п|мини|Собир на АФЖ на Цер (НОБ, 1945).]] ==== Родени во Цер ==== * [[Спиро Симјанов Коцески|Спиро Симјанов Кацески]] (р. 1878 - ?) — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], дел од четата на [[Ѓорче Петров]], која водела битки со турскиот аскер низ цела Македонија.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II.|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија.|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Спиро Јонов Крпачовски]] (р. 1877 - ?) — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]]. Соработник и дел од четата на [[Јордан Пиперката]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=1256-1259}}</ref> *[[Јован Ѓоргиев Личоски]] (р. 1869 - ?) — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]]. Соработник со [[Јордан Пиперката]], [[Никола Карев]], [[Никола Дечев]], [[Блаже Крстев|Блаже Биринчето]], [[Ѓурчин Наумов - Пљакот|Ѓурчин Наумов]], [[Сотир Војвода]], [[Пере Тошев]], [[Ѓорѓи Сугарев|Ѓорги Сугарев]], и др.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=1505-1506}}</ref> *[[Наум Симонов Буревски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1"/> *[[Анѓеле Димов Дуртаноски]] — македонски револуионер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трајан Мирчев Арминоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трајан Сиљанов Богдановски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> *[[Цветан Магденов Магдески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стојко Анастов Робевски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Ангеле Попоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]] *[[Кицо Аврамоски]] (1921-1944) — [[Македонија|македонски]] партизан, борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ]] * [[Диме Шумка]] (1921-1999) — филмски сценограф ;Починати во Цер *[[Христо Узунов]] (1878-1905) — македонски револуционер *[[Јордан Пиперката]] (1870-1903) — македонски револуционер *[[Ванчо Србаков]] (?-1905) — македонски револуционер <!-- == Култура и спорт ==--> == Иселеништво == Низ Македонија, но најмногу во западниот дел на државата постојат доста родови кои се доселени од Цер, и сите тие се отселени од Цер во постаро време ({{римски|18}} и {{римски|19}} век), па така се познати следните родови иселени од Цер: ''Ѓоршовци'' иселени во селото [[Слатино (Охридско)|Слатино]], [[Дебрца]]. ''Црниновци'' иселени во селото [[Велмеј]], Дебрца. ''Миловци, Зајаковци, Ќиријовци и Матевци'' иселени се во селото [[Вранештица]]. ''Патерковци, Џаџовци и Чулевци'' иселени се во селото [[Русјаци]]. ''Секуловци'' се иселени во [[Крушево]]. Постари иселеници има и во [[Бугарија]] (13 семејства), [[Романија]] (31 семејство), [[Србија]] (13 семејства), [[Соединети Американски Држави|САД]] (8 семејства), [[Грција]] (1 семејство), [[Русија]] (2 семејства), Кичево (9 семејства), [[Битола]] (17 семејства), [[Скопје]] (3 семејства), [[Велес]] (1 семејства), [[Прилеп]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство) и во [[Крушево]] (1 семејство).<ref name=":3" /> Од крајот на 50-тите на XX век населението почнало масовно да се иселува во градовите, па така иселеници од Цер постојат на следните места: [[Кичево]], [[Скопје]], [[Битола]], [[Охрид]], [[Прилеп]], [[Тетово]], [[Гостивар]], [[Пробиштип]] и [[Демир Хисар]]. Надвор од Македонија иселеници од овој период има во: [[Србија]], [[Словенија]], [[Хрватска]], [[Австралија]], [[Шведска]] и САД.<ref name=":2" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Викиекспедиција во Копачка 09.jpg|Стара куќа во селото Податотека:Викиекспедиција во Копачка 10.jpg|Поглед на селото Податотека:Викиекспедиција во Копачка 22.jpg|[[Церско Поле]] Податотека:Поранешна фабрика Про Гранит во селото Цер (2).jpg|Поранешната фабрика Про Гранит Податотека:Сретсело на Цер.jpg|Сретселото Податотека:Стара куќа во селото Цер.jpg|Стара куќа во селото </gallery> == Поврзано == * [[Церско Поле]] * [[Кичевско Поле]] * [[Општина Другово]] * [[Кичево]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Cer}} {{Општина Кичево}} [[Категорија:Цер (село)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Демирхисарски села]] [[Категорија:Села во Општина Кичево]] p6l9t647orwy6tgf0plqll4kbog2lah 0 11310 5544126 5213827 2026-04-24T07:02:16Z Bjankuloski06 332 5544126 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Јанче | слика = Поглед на Јанче.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото од регионалниот пат | општина = {{општинскигрб|Општина Маврово и Ростуше}} | регион = {{грб|Полошки Регион}} | област = [[Долна Река]] | население = 102 | година = 2002 | поштенски број = 1254 | повикувачки број = 042 | надморска височина = 760 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=35 | lat_sec=12 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=37 | lon_sec=41 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Јанче во Општина Маврово и Ростуша.svg }} '''Јанче''' — село во [[Општина Маврово и Ростуше]], едно од [[Мијаци|мијачките]] села во областа [[Долна Река]], во околината на градот [[Дебар]]. == Потекло на името == Името на селото првпат е споменато како „Јаниче“ во 1583 година во турските дефтери. За потеклото на името постојат повеќе претпоставки:<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=97}}</ref> * присвојна придавка од исчезнатата именка „јана“, што означува река или поток, бидејќи коренот „ја-“ означува тече * од личното име Јанек, Јанец, Јанислав или Јане * турски изговор за Јаница == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на Јанче 1.jpg|мини|300п|лево|Јанче од далечина, заедно со планината [[Бистра (планина)|Бистра]]]] Јанче се наоѓа во областа [[Долна Река]], во југозападниот дел на територијата на [[Општина Маврово и Ростуше]], непосредно од левата страна на реката [[Радика]] и на патот [[Гостивар]]-[[Дебар]]. Селото е сместено на југозападната падина на планината [[Бистра (планина)|Бистра]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=28 април 2020|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=140}}</ref> Селото е планинско, сместено на надморска височина од 760 метри.<ref name="енциклопедија" /> Селото е оддалечено од градот Дебар 16 километри. Селото е сместено на тераса над левиот брег на реката [[Радика]], под Скала на присојно место. Над куќите се наоѓа шума, додека под селото се наоѓаат ниви и ливади, а преку реката се наоѓаат лозја.<ref name=":0">{{Наведена книга|url= https://www.worldcat.org/title/mijaci-gorna-reka-i-mavrovsko-polje/oclc/28398861|title=Mijaci, Gorna Reka i Mavrovsko Polje|last=Смиљаниќ|last2=Тома|date=1925|publisher=Српска кралска академија|location=Белград|oclc=28398861}}</ref> Месности во атарот на селото се следниве: Рупа, Садишта, Стари Врт, Поље, Лениште, Дамјаница, Ливаѓе, Песја Горица, Степанова Кошара, Големи Дол, Млака, Бубелица, Св. Илија и Бела Вода.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип и куќите се наоѓаат покрај патот.<ref name=":0" /> Самите куќи се скалесто наредени, поради што добива изглед на орловско гнездо среде планинските врвови. == Историја == [[Податотека:Janče, selo vo Debarsko, 1930ti.jpg|мини|300п|десно|Селото во 1930-тите години]] Според легендата, првиот жител на селото бил човек со име Јане, по кого се сметало дека селото го добило името. Постојат мал број на пишани документи за ова село, од кои се гледа дека Јанче се наоѓало во месноста Јанечки Ливади, скриено заради честите качачки пљачкосувања. Подоцна селото се преместило поблиску до патот за полесна комуникација со останатите населени места. Селото првпат се споменува во османлиските пописни дефтери од 1467 година, кога имало само 1 христијанско семејство (Ѓерѓ Илиевиќ). Потоа се споменува и во 1536/39 година со 6 семејства и во 1583 година со 8 семејства и 3 неженети. Јанче е една од најстарите населби во мијачкиот регион од пред повеќе од пет века во долнореканскиот крај, која се споменува уште во документацијата на архивот на Истанбул. Во {{римски|19}} век, Јанче било село во [[Реканска каза|Реканската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Вкупно 3 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Селото нема голем атар и зафаќа простор од само {{км2|4,8}}. На него преовладуваат шумите на површина 469 [[хектар]]и, додека на обработливото земјиште отпаѓаат само 31 хектар, а на пасиштата 27 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, нема некоја развиена аграрна функција.<ref name="енциклопедија" /> Во минатото, главна стопанска дејност во селото било сточарството, но во последно време се забележува дека растечка гранка е туризмот и искористување на природните благодети во областа. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|375 |1953|395 |1961|165 |1971|181 |1981|186 |1991|165 |1994|155 |2002|165 |2021|102 }} Во делото „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 г. Јанче било село со 100 домаќинства и 255 жители, од кои 130 муслимани и 125 христијани.<ref name="етнографија">„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, стр. 174-175.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Јанче живееле 400 жители, сите Македонци, од кои 240 православни и 160 муслимани.<ref name=":0"/> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], во 1905 година во Јанче имало 256 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рp. 184-185.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Јанче се води како македонско село од мешана (муслиманска и православна) вероисповед во Реканската каза на Дебарскиот санџак со 62 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|49}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 350 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_34_38-42_PRIZREN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Јанче е мало село, коешто во 1961 година броело 165 жители, а во 1994 година 155 жители, од кои 133 биле Македонци, 9 Турци, 2 Албанци и 11 останати.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Јанче живееле 146 жители, од кои:<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=30 март 2013}}</ref> * [[Македонци]]: 111 * [[Македонски Албанци|Албанци]]: 2* * [[Македонски Турци|Турци]]: 33* <nowiki>*</nowiki> Жителите кои се изјасниле како [[Турци]] и [[Албанци]], всушност претставуваат [[Македонци]] со исламска вероисповед, бидејќи најголем дел од нив се изјасниле дека [[Македонски јазик|македонскиот јазик]] им е мајчин. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 102 жители, од кои 17 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 32 [[Македонски Турци|Турци]], 1 [[Македонски Срби|Србин]], 42 останати и 9 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Јанче: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | '''375''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 360 | 0 | 7 | 0 | 28 | — | '''395''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 71 | 5 | 88 | 0 | 1 | — | '''165''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 65 | 1 | 112 | 0 | 3 | — | '''181''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 39 | 1 | 0 | 0 | 146 | — | '''186''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 41 | 1 | 7 | 0 | 116 | — | '''165''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 133 | 2 | 9 | 0 | 11 | — | '''155''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 111 | 2 | 33 | 0 | 0 | — | '''165''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 17 | 1 | 32 | 1 | 42 | 9 | '''102''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Во Јанче отсекогаш живееле [[Македонци]]. Според записите на [[Томо Смилјаниќ - Брадина]] на почетокот на XX век во Јанче живееле следните македонски муслимански и христијански родови:<ref name=":0" /> * '''Христијански родови:''' **Денешни: ''Тортевци'', ''Негриовци'', ''Мирчевци'', ''Јанкуловци'', ''Гиговци'', ''Костовци'' и ''Сарџовци,'' ** **Во минатото: ''Симоновци'', ''Коловци'', ''Петревци'', ''Дичовци'', ''Трајановци'', ''Поповци,'', ''Тасевци'',''Трифуновци'' и ''Вељановци''. * '''Муслимански родови:''' ''Адем'', ''Феим'', ''Билали'', ''Абдураман'', ''Ибрахим'', ''Реџеп'', ''Јакуп'' и други. А во селото постоеле и родовите ''Марковци'', ''Каравеловци'', ''Дојчиновци'', ''Мановци'', ''Ташовци'', ''Арсовци'','' Трифуновци'' и ''Сиљановци''. == Општествени установи == * [[ПУ „Хајан Селмани“ - Јанче|Основно училиште „Хајан Селмани“]] (во минатото ОУ „Ѓорѓија Пулевски), подрачно основно училиште на [[ОУ „Хајан Селмани“ - Ростуше]] == Самоуправа и политика == Селото се наоѓа во рамките на новосоздадената [[Општина Маврово и Ростуше]], која настанала со [[Административна поделба на Македонија|територијалната поделба]] на Македонија во 2004 година. Претходно селото припаѓало на поранешната [[Општина Ростуша]], која со измените во Законот за територијална поделба на Македонија била припоена со [[Општина Маврови Анови]], со што двете општини ја создале новата Општина Маврово и Ростуше, во која денес се наоѓа селото. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Гостивар, додека во периодот по војната од 1957 до 1965 година се наоѓала во некогашната општина Маврово. Во рамките на општина Ростуша се наоѓало во периодот 1955-1957. Во периодот 1952-1955, селото било дел од Општина Ростуша, во која покрај Јанче се наоѓале и Аџиевци, Битуше, Велебрдо, Галичник, Присојница, Ростуша, Сушица и Требиште. Во периодот 1950-1952 година, селото припаѓало на Општина Присојница, во која влегувале селата Аџиевци, Јанче, Присојница и Скудриње. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0467 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во простории на основното училиште. Во ова избирачко место е опфатено и селото [[Галичник]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=28 април 2020|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 129 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/49/612|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113015444/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/49/612|archive-date=2021-01-13|dead-url=|accessdate=28 април 2020|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Пресвета Богородица“ - Јанче 2.jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „Пресвета Богородица“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="карта">{{наведена книга|last=Димче|first=Коцо|authorlink=Димче Коцо|title=Археолошка карта на Република Македонија|edition=прво|year=1996|publisher=[[МАНУ]]|location=Скопје|language=македонски|isbn=9789989101069}}</ref> * [[Песогорица (Јанче)|Песогорица]] — средновековна населба; * [[Св. Илија (Јанче)|Св. Илија]] — средновековна некропола; и * [[Св. Петар (Јанче)|Св. Петар]] — средновековна некропола и црква. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Пресвета Богородица“ - Јанче|Црква „Пресвета Богородица“]] — главна селска црква; и * [[Црква „Св. Илија“ - Јанче|Црква „Св. Илија“]] — помала црква. ;Џамии<ref name="верски објекти" /> * [[Џамија (Јанче)|Џамија]] — главна селска џамија == Редовни настани == * Сурова Василица — се слави на 14 јануари, а некогаш се празнувал на 1 јануари или Нова Година или попозната како Василица. Еден ден пред празникот, децата стануваат рано пред изгрејсонце, собираат дренови прачки и прачки од некои плодородни дрвја. Децата прачките им ги даваат на некои девојки да прават суровица. Девојките ги групираат прачките и им даваат босилок, па ги завиткуваат околу за да не се гледаат заедно со босилокот што симболизира божило (виножито). На врвот се става крвче од дренова прачка завиткано со шарени коприрени и срмени конци. И на краиштата му се ставаат топчиња и една сребрена пара. Во народниот календар нема друг датум што има собрано толку многу обичаи како овој празник. * Водопост — се слави на 5 јануари. На тој ден не се мрси и жените одат во црква, земаат крстена вода во шишенце од која пијат сите домашни, а остатокот ја чуваат за преку целата година, и ако некој се разболи го мијат со неа за здравје. * Водици или Богојавление — се слави на 19 јануари. Јанчани велат ако во текот на тој ден водата не замрзне годината ќе биде лоша и ќе има многу болести, а ако пак биде студено годината ќе биде добра и плодородна. * Свети Јован — на 20 јануари. На тој ден секое маало одделно го празнува и домаќинот во своето маало приготвува јадење за сите, а останатото население носи погачи, тави со месо, риби и вино. Подароците од маалците се подаруваат на Св. Јован, кога јадењето ќе се послужи на трпеза во дворот станува еден од гостите и изјавува дека тој догодина ќе го служи св. Јован, односно ќе биде кум. * Благовец — на 7 април. Се верува дека во пресрет на Благовештенија на полноќ се отвора небото и се јавува Господ. Сите дрвја во тоа време се пополнувале до земја. Ако пак во тој момент човек е буден може да побара сè што сака од Бога и тој ќе му даде. На Благовештенија девојчињата над 10 години за прва пат почнуваат да месат. Тоа се прави на Благовец за да им биде благ лебот. Од таа погача се раздава на другарките и комшиите за здравје. * Велигден — во турско време, христијаните по полноќ оделе во црква. Девојќите оделе подоцна, по литургијата да се причестат, секоја девојка со себе носи едно црвено јајце за да биде здрава, бела и црвена. Поздрав со луѓето е „Христос Воскресе“ – „Ваистина Воскресе“. Со првото, црвено фарбано јајце мајката прави круг на лицето на децата и домашните и кажува „црвено, бело, дебело“ и тоа се чува цела година, а старото од претходинот Велигден се закопува во земја. * Свети Илија — се празнува на 2 август и јанчаните веруваат дека кога грми Св. Илија ја брка ламјата да ја убие. По 1903 година тој стана национален празник со патриотска возвишена цел, бидејќи на тој ден се кренало [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Јанчани вечерта пред втори август одат во црквата Св. Илија каде им оддаваат почит на мртвите кои се закопани во дворот на црквата. Постарите остануваат долго во ноќта, а младите и до раните утрински часови. * Голема Богородица — се празнува на 28 август. Меѓу позначајните празници што маќедонскиот народ ги празнува со големо внимание се и неколкуте празници на Пресвета Богородица, мајката на Спасителот Исус Христос. Голема Богородица е селска слава на Јанче и на овој ден во селото се подготвува голема веселба проследена со звуците на зурли и тапани. Во трпезаријата на црквата Успение на Богородица се приготвува ручек. На прославата на празникот во селото доаѓаат многу иселени јанчани како и гости, пријатели и роднини од соседните села. == Личности == ;Родени или потекло од Јанче * [[Драган Гиговски]] — народен херој, загинал од балистите во Кичевско * [[Славе Симоновски]] — народен херој, загинал од балистите во Кичевско * [[Рафе Јанкуловски]] — народен херој, загинал од италијанскиот окупатор во близина на албанската граница <!--== Култура и спорт ==--> == Иселеништво == Печалбарството било и е карактеристично занимање или стопанска гранка на жителите на Јанче и воопшто на [[Мијаци]]те. Печалбарењето како дејност се појавило во втората половина на XVII век. Тогаш цели тафи мајстори од најразлични профили како градежници, копаничари, зографи, трговци и различни занаетчии заминувале низ [[Балкан]]от и земјите во [[Европа]], па дури и во земјите на [[Мала Азија]]. Кај Мијаците, печалбарството доживеало експанзија во втората половина на XIX век и станало основен извор за приходи за живот на семејствата од овие краишта кое пак уште повеќе се етаблирало како основна професија по ослободувањето на Србија, Романија, а подоцна и на Италија и Бугарија, како и по Илинденското востание и Балканските војни. Почетоците на луѓето што го напуштале сточарството и оделе на печалба им биле многу тешки. Никој од нив немал капитал за да отворат дуќан па поради тоа тие се делеле во две групи едни останувале сточари, а другите отворале дуќани и така полесно се снаоѓале и успевале. Благодарение на вековната солидарност меѓу Мијаците, многумина од нив, од печалба успеале да остварат сигурна издршка за своите семејства дури и за следните поколенија. Поспособните и поснаодливите кои заминале на печалба и отвориле дуќан подоцна ги прифаќале новодојдените печалбари од нивниот крај кои останувале и работеле кај нив сè додека не стекнат искуство и сопствен капитал за да можат и тие да станат сопственици на некоја работилница или дуќан. На печалба оделе домаќинките и машките деца од 8 до 12 годишна возраст, најчесто во Солун за да го научат јазикот. Ритуалното испраќање на печалба се подготвувало цел месец, а печалбарите најчесто барале и наоѓале работа во Гостивар, Скопје, Белград, Софија, Солун, Лариса, Москва, Каиро, Александрија, Букурешт, Бер, Сер и други. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="160px"> Податотека:Село Јанче.jpg|Куќи во селото Јанче Податотека:Јанче 2016 (10).JPG|Поглед на селото Податотека:Tutto, Janče (1).JPG|Поглед на хотелот Туто Податотека:Џамија во Јанче.jpg|Селската џамија Податотека:Janče-Adžievci.JPG|Патоказ за Јанче Податотека:Поглед на Јанче 1.jpg|Поглед на Јанче од регионалниот пат Податотека:Викиекспедиција Река 71.jpg|Куќи во селото Податотека:Викиекспедиција Река 72.jpg|Куќи во селото Податотека:Викиекспедиција Река 73.jpg|Куќи во селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Долна Река]] * [[Општина Маврово и Ростуше]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Janče, Mavrovo|Јанче}} * [http://www.istrazijamakedonija.com.mk/storii.aspx?id=9 Јанче - „Чиста земја“] на порталот ''Истражи ја македонија'' {{Општина Маврово и Ростуше}} [[Категорија:Јанче| ]] [[Категорија:Рекански села]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Мавровско-ростушки села]] [[Категорија:Села во Општина Маврово и Ростуше]] gu3geabgd6qld5rwudmjkoq4c8bdafe 0 12539 5543953 5520344 2026-04-23T17:35:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543953 wikitext text/x-wiki {{Infobox German state |Name = Слободен и ханзин град Хамбург |German_name = Freie und Hansestadt Hamburg |image_photo = Hamburg Rathaus.jpg |image_caption = [[Градски дом (Хамбург)|Градскиот дом на Хамбург]] |state_coa = DEU Hamburg COA.svg |coa_size = 70 |map = Deutschland Lage von Hamburg.svg |flag = Flag of Hamburg.svg |area = 755 |area_source = |population = 1783976 |pop_ref =<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |title= Население на покраината |work= Портал на Сојузното статистичко биро на Германија |accessdate= 2007-04-25 |archive-date= 2012-03-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |url-status= dead }}</ref> |pop_date = 2010-09-30 |pop_metro = 4300000 |GDP = 88.31 |GDP_year = 2010 |GDP_percent = 3.9 |Website = [http://www.hamburg.de/ hamburg.de] |leader_title = [[Список на градоначалници на Хамбург|Прв градоначалник]] |leader = Олаф Шолц |leader_party = SPD |ruling_party1 = SPD<br /> '' |votes = 3 |NUTS = DE6 |Vorwahl = 040 |Kfz=HH <small>(1906–1945; повторно од 1956)<br />MGH (1945); H (1945–1947), HG (1947); BH (1948–1956)</small> |iso region=DE-HH |PLZ=20001–21149, 22001–22769 | coordinates_display = title |latd = 53 |latm = 33 |lats = 55 |latNS = N |longd = 10 |longm = 00 |longs = 05 |longEW = E |date = август 2010 }} '''Хамбург''' ({{langx|de|Hamburg}}, [[Долногермански јазик|долногермански]]/[[западнодолногермански дијалекти|долносаксонски]]: ''Hamborg'') — [[Список на градови во Германија со повеќе од 100.000 жители|втор најголем град]] во [[Германија]] и [[Најголеми градови на Европската Унија|седми најголем град]] во [[Европска Унија|Европската Унија]].<ref>{{нмс|url=http://www.cityMayors.com/features/euro_cities1.html |title= Најголемите градови во Европа|work=Статистика на градоначалникот|accessdate=29 декември 2009}}</ref> Градот е дом на преку 1,8 милиони луѓе, додека [[Хамбург (метрополитенска област)|метрополитенската област Хамбург]] (вклучува делови од соседните [[Покраини на Германија|покраини]] [[Долна Саксонија]] и [[Шлезвиг-Холштајн]]) има повеќе од 4,3 милиони жители. [[Пристаниште Хамбург|Хамбуршкото пристаниште]] е третото најголемо пристаниште во Европа (по пристаништата во [[Ротердам]] и [[Антверпен]]) и се наоѓа помеѓу дваесетте најголеми во светот. Службеното име на Хамбург е '''Слободен и ханзин град Хамбург''' (германски: ''Freie und Hansestadt Hamburg'').<ref name=constitution>[[Устав на Хамбург]] {{Citation|title=Собрание на Слободниот и ханзин град Хамбург|url=http://hh.juris.de/hh/gesamt/Verf_HA.htm#Verf_HA_rahmen|date=6 јуни 1952|edition=11|accessdate=21 септември 2008|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610050056/http://hh.juris.de/hh/gesamt/Verf_HA.htm#Verf_HA_rahmen|url-status=dead}} {{de}}</ref> Тоа ја прикажува [[Историја на Хамбург|историјата на Хамбург]], како член на средновековната [[Ханза]], како [[слободен царски град]] на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] и самиот факт дека Хамбург е [[град-држава]] и една од шеснаесетте [[сојузни покраини во Германија]]. Хамбург е главниот сообраќаен јазол во [[Северна Германија]] и е еден од најбогатите градови во Европа. Станал медиумски и индустриски центар, со фабрики и објекти на [[Ербас]], Блом + Фос и Аурубис. Радискиот и телевизиски јавен дифузер „Норддојчер рундфунк“ (Norddeutscher Rundfunk) и издавачите, како што се Грунер + Јар и Шпигел се столбови на важната медиумска индустрија во Хамбург. Севкупно, има повеќе од 120.000 претпријатија. Градот е главно туристичко одредиште, како за домашните така и за странските посетители, остварувајќи околу 7,7 милиони ноќевања во 2008 година.<ref>{{нмс|url=http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/Tourismus_HH_0812.pdf|title=Ноќевања во 2008|work=Статистичко биро на Северна Германија|language=германски|accessdate=29 декември 2009|archive-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718112719/http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/Tourismus_HH_0812.pdf|url-status=dead}}</ref> Хамбург се нашол на 23. место во светот по квалитетот на живот во 2009 година,<ref name="theage.com.au">{{наведени вести|url=http://www.theage.com.au/executive-style/culture/melbourne-pips-sydney-again-in-livability-stakes-20090617-chzy.html|location=Мелбурн|work=The Age|first=Паола|last=Тотаро|title=Мелбурн го достигна Сиднеј повторно во квалитетот на живот|date=18 јуни 2009}}</ref>, повисоко во некои слични списоци<ref name="theage.com.au"/>, а во 2010 година градот се најде на 10. место во светот. == Географија == [[Податотека:HamburgFromTheISS.jpg|мини|Хамбург погледнат од [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]]]] Хамбург се наоѓа на јужната точка на полуостровот [[Јитланд]], точно помеѓу [[континентална Европа]] на југ, [[Скандинавија]] на север, [[Северно Море|Северното Море]] на запад и [[Балтичко Море|Балтичкото Море]] на исток. Хамбург се наоѓа на реката [[Елба]], на нејзиното устие со [[Алстер (река)|Алстер]] и [[Биле]]. Центарот на градот се наоѓа околу [[Биненалстер]] („Внатрешен Алстер“) и [[Аусеналстер]] („Надворешен Алстер“) двете првично создадени со заградување на реката Алстер и создавање на езерата. Островот [[Нојверк]] и двата помали соседни острови Шархерн и Нигехерн, кои се наоѓаат во [[Национален парк Хамбуршко Ваденско Море|националниот парк Хамбуршко Ваденско Море]], се исто така дел од Хамбург.<ref>Документ за националниот парк Ваденско Море во Хамбург {{Citation |title= Закон за националниот парк Ваденско Море во Хамбург |url=http://www.landesrecht.hamburg.de/jportal/portal/page/bshaprod.psml?doc.id=jlr-WattMGHArahmen&st=lr&showdoccase=1&paramfromHL=true#focuspoint|date=1990-04-09 |accessdate=2011-02-26 }} {{de}}</ref> Населбите [[Нојенфелде]], [[Кранц (Хамбург)|Кранц]], Франкоп и [[Финкенвердер]] се дел од регионот [[Алтес Ланд]] („стар крај“), најголемиот регион за производство на овошје во [[Средна Европа]]. Населбата [[Нојграбен-Фишбек]] се наоѓа на највисоката надморска височина во Хамбург, [[Хаселбрак]] на 116,2 метри [[надморска височина]].<ref>{{Citation |author=Геолошко покраинско биор Хамбург |title= Статистичка годишна книга 2007/2008 |year=2007 |publisher= Статистичко биро за Хамбург и Шлезвиг-Холштајн |location= Хамбург |issn=1614-8045}} {{de}}</ref> === Клима === [[Податотека:Hamb-2025.jpg|мини|Хамбург во магла]] Хамбург има [[океанска клима]]. Климата во Хамбург е под влијание на неговата близина на брегот и морските воздушни маси, кои потекнуваат од [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]]. Околните мочуришта, исто така, профитираат од морската умерена клима. Снежните врнежи се ретки, генерално се случуваат само еднаш или двапати годишно. Најтоплите месеци во Хамбург се јуни, јули и август, со високи температури од 19,9 до 22,2 °С. Најладни се декември, јануари и февруари, со температури од -1,4 до 0,0 °С.<ref name=WMO /> {{Климатска табела |location= Хамбург |извор = [[Светска метеоролошка организација]] ([[Обединети нации|ОН]])<ref name=WMO>{{Наведена мрежна страница |url=http://worldweather.wmo.int/016/c00055.htm|title=Информации за времето - Хамбург|accessdate= 6 април 2012 |publisher=Deutscher Wetterdienst}}</ref> Опсерваторија Хонг Конг<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ger_pl/hamburg_e.htm|title= Климатолошки податоци за Хамбург|accessdate= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20121120102329/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ger_pl/hamburg_e.htm|archivedate= 2012-11-20|url-status= dead}}</ref> |Јан_прос_макс = 3.5 |Фев_прос_макс = 4.4 |Мар_прос_макс = 8.0 |Апр_прос_макс = 12.3 |Мај_прос_макс = 17.5 |Јун_прос_макс = 19.9 |Јул_прос_макс = 22.1 |Авг_прос_макс = 22.2 |Сеп_прос_макс = 17.9 |Окт_прос_макс = 13.0 |Ное_прос_макс = 7.5 |Дек_прос_макс = 4.6 |Год_прос_макс = 12.7 |Јан_прос = 1.1 |Фев_прос = 1.6 |Мар_прос = 4.6 |Апр_прос = 7.8 |Мај_прос = 12.5 |Јун_прос = 15.2 |Јул_прос = 17.4 |Авг_прос = 17.4 |Сеп_прос = 13.8 |Окт_прос = 9.5 |Ное_прос = 5.0 |Дек_прос = 2.3 |Год_прос = 9.02 |Јан_прос_мин = −1.4 |Фев_прос_мин = −1.2 |Мар_прос_мин = 1.1 |Апр_прос_мин = 3.3 |Мај_прос_мин = 7.4 |Јун_прос_мин = 10.5 |Јул_прос_мин = 12.7 |Авг_прос_мин = 12.5 |Сеп_прос_мин = 9.6 |Окт_прос_мин = 6.0 |Ное_прос_мин = 2.4 |Дек_прос_мин = 0.0 |Год_прос_мин = 5.2 |Јан_прос_врнежи = 64.4 |Фев_прос_врнежи = 42.4 |Мар_прос_врнежи = 62.9 |Апр_прос_врнежи = 45.6 |Мај_прос_врнежи = 53.7 |Јун_прос_врнежи = 76.9 |Јул_прос_врнежи = 74.7 |Авг_прос_врнежи = 73.0 |Сеп_прос_врнежи = 68.4 |Окт_прос_врнежи = 63.6 |Ное_прос_врнежи = 69.4 |Дек_прос_врнежи = 77.7 |Год_прос_врнежи = 772.7 |Јан_врнежливи_денови = 12.1 |Фев_врнежливи_денови = 9.2 |Мар_врнежливи_денови = 11.3 |Апр_врнежливи_денови = 8.9 |Мај_врнежливи_денови = 9.6 |Јун_врнежливи_денови = 11.3 |Јул_врнежливи_денови = 11.4 |Авг_врнежливи_денови = 10.2 |Сеп_врнежливи_денови = 10.8 |Окт_врнежливи_денови = 10.5 |Ное_врнежливи_денови = 11.7 |Дек_врнежливи_денови = 12.4 |Год_врнежливи_денови = 129.4 |Јан_сончеви_часови_мес = 43.4 |Фев_сончеви_часови_мес = 67.2 |Мар_сончеви_часови_мес = 105.4 |Апр_сончеви_часови_мес = 162.0 |Мај_сончеви_часови_мес = 217.0 |Јун_сончеви_часови_мес = 222.0 |Јул_сончеви_часови_мес = 207.7 |Авг_сончеви_часови_мес = 207.7 |Сеп_сончеви_часови_мес = 141.0 |Окт_сончеви_часови_мес = 99.2 |Ное_сончеви_часови_мес = 54.0 |Дек_сончеви_часови_мес = 34.1 |Год_сончеви_часови_мес = 1560.7 }} == Историја == {{Главна|Историја на Хамбург}} [[Податотека:Limes.saxoniae.wmt.png|мини|''Limes Saxoniae'', границите помеѓу [[Саси]]те и словенските [[Ободрити]], создадени околу 810 година]] Првото историско име за градот било, според извештаите на [[Клавдиј Птоломеј]], '''Трева'''. Но, градот го добил неговото денешно име, Хамбург, од првата постојана градба на местото, замок чија изградба била наредена од царот [[Карло Велики]] во 808 година. [[Замок]]от бил изграден на каменит терен во мочуриштето помеѓу реките [[Алстер (река)|Алстер]] и [[Елба]] како одбрана против [[Словени|словенски]] упади. Замокот бил наречен ''Hammaburg'', ''burg'' означувајќи замок или тврдина. Потеклото на терминот ''Hamma'' останува непознат<ref><cite id=Verg>{{Citation |last1=Верг |first1=Ерих |last2=Верг|first2=Мартин|year=2007 |title= Авантурата како е наречен Хамбург |edition=4-то |location= Хамбург |publisher= Елерт & Рихтер |isbn= 9783831901371 |page=8}} {{de}}</ref>, исто како и точната локација на замокот.<ref>{{наведени вести |title=Хамабург – големата заблуда |url=http://www.abendblatt.de/daten/2007/12/12/826430.html |date=2007-12-12 |publisher= Хамбург Абендблат |accessdate=2008-09-30}} {{de}}</ref> Во 834 година, Хамбург бил назначен за седиште на [[Католичка црква|римокатоличката]] [[кнез-епископ|кеневска епископија]], чиј прв епископ, [[Ансгар]], станал познат како апостол на Северот. Две години подоцна, Хамбуршката бил обединета со [[Бременска архиепископија|Бременската]] како Хамбуршко-бременска архиепископија.<ref name=verg15>[[#Verg|Verg (2007)]], p.15</ref> Во 1529 година, градот го прифатил [[лутеранство]]то и Хамбург постепено добивал [[Протестанство|протестантски]] бегалци од [[Холандија]] и [[Франција]], а во 17-от век, Евреите Сефарди од [[Португалија]]. Хамбург бил уништуван и окупиран неколкупати. Во 845 година, флота на 600 [[Викинзи|викиншки]] брода впловиле во [[Елба|реката Елба]] и го уништиле Хамбург, кој во тоа време, бил град од околу 500 жители.<ref name="verg15"/> Во 1030 година, градот бил опожарен од кралот [[Мешко II Ламберт]] од [[Полска]]. [[Валдемар II|Валдемар II од Данска]] го нападнал и окупирал Хамбург во 1201 и во 1214 година. [[Црна смрт|Црната смрт]] убила најмалку 60% од населението на Хамбург во 1350 година.<ref>{{citation |last=Снел |first=Мелиса |url=http://historymedren.about.com/od/theblackdeath/a/greatmortality_2.htm |title=Големата смртност |publisher=Historymedren.about.com |accessdate=2009-04-19 |year=2006 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310140601/http://historymedren.about.com/od/theblackdeath/a/greatmortality_2.htm |url-status=dead }}</ref> Хамбург имал неколку големи пожари, најпознати биле во 1284 и 1842 година. Во 1842 година, околу една четвртина од внатрешниот град бил уништен во „Големиот оган“. Овој пожар започнал ноќта на 4 мај 1842 година и бил изгаснат на 8 мај. Биле уништени три цркви, градското собрание и многу други згради, убивајќи 51 човек и оставајќи околу 20.000 без покрив на главата. Обновата траела повеќе од 40 години. [[Податотека:Seal City of Hamburg 1241 replica.jpg|thumb|left|Печатот од 1241 година]] [[Податотека:Hamburg.Karte1320.rekonstruiert.Gaedechen.jpg|thumb|Хамбург во 1320 година]] [[Податотека:JMDavid Hamburg vom westlichen Wall 1811.jpg|thumb|Хамбург во 1811 година]] Во 1189 година, со царска повелба, [[Фридрих I Барбароса]] му доделил на Хамбург статус на [[слободен царски град]] и ја ослободил од даноци областа од Долна Елба до Северното Море. Во 1265 година, наводно фалсификувано писмо било презентирано на или од Советот на Хамбург.<ref name=verg26>[[#Verg|Verg (2007)]], p. 26</ref> Оваа повелба, заедно со близината на Хамбург до главните трговски патишта на [[Северно Море|Северното Море]] и [[Балтичко Море|Балтичкото Море]], брзо го направиле главно пристаниште во [[Северна Европа]]. Неговиот трговски сојуз со [[Либек]] во 1241 го започнале потеклото и јадрото на силната ханза на трговски градови. На 8 ноември 1266, договорот помеѓу [[Хенри III]] и трговците од Хамбург, им дозволил да ја основаат ''hanse'' во Лондон. Ова било првпат во историја, во која зборот ''hanse'' бил користен за трговскиот еснаф на [[Ханза]]та.<ref name=verg30>[[#Verg|Verg (2007)]], p. 30</ref> Првиот опис на граѓанското, кривичното и процесното право за град во Германија во германски јазик, ''Ordeelbook'' (''Ordeel'': казна) бил напишан од страна на адвокат од [[Политика на Хамбург|сенатот на Хамбург]], ''Јордан фон Бојценбург'', во 1270.<ref>{{Citation |title= Средновековното потекло на современото правно образование: Помеѓу Црквата и Државата |first= Давид С. |last= Кларк |journal= Американски магазин за споредбено право |volume=35 |year=1987 |pages=653–719 |publisher= Американско здружение за споредбено право |doi=10.2307/840129 |issue=4 |jstor=840129 }}</ref> На 10 август 1410, граѓанските немири довеле до компромис (германски:''Rezeß'', буквално означува: повлекување). Ова е сметано како прв [[Устав на Хамбург]].<ref>[[#Verg|Verg (2007)]], p. 39</ref> По распадот на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] во 1806 година, [[Слободен царски град|слободниот царски град]] Хамбург не бил приклучен кон ниедна поголема административна област задржувајќи определени посебни привилегии, но подоцна станал [[Суверенитет|суверена]] држава со службен наслов ''Слободен и ханзин град Хамбург''. Хамбург бил кратко припоен од [[Наполеон]] кон [[Прва Француска Империја|Првото Француско Царство]] (1810–14). Руските сили под водство на [[Леонтиј Бенигсен|генералот Бенигсен]] конечно го ослободиле градот во 1814 година. Хамбург го повратил својот статус од пред 1811, како град-држава во 1814 година. [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]] во 1815 година ја потврдил независноста на Хамбург и станал еден од 39-те суверени држави на [[Германски Сојуз|Германскиот Сојуз]] (1815–66). Во 1860 година, државата Хамбург прифатила републикански устав. Хамбург станал град-држава во рамките на [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]] (1866–71), на [[Германско Царство|Германското Царство]] (1871–1918) и во текот на периодот на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]] (1919–33). Хамбург го искусил својот најбрз развој во текот на втората половина на 19-от век, кога неговото население се зголемило за четирипати на 800.000 жители, како растела [[Атлантски Океан|прекуатлантската]] трговија на градот, помагајќи му да стане европско трето најголемо пристаниште. Со [[Алберт Балин]], како нејзин директор, [[Линија Хамбург-Америка|линијата Хамбург-Америка]] станала светска најголема [[Атлантски Океан|прекуатлантска]] бродска компанија на почетокот на векот. Бродски компании кои пловеле до [[Јужна Америка]], [[Африка]], [[Индија]] и [[Источна Азија]] се наоѓале во градот. Хамбург бил местото за повеќето Германци и [[Источна Европа|источноЕвропејци]] за преселба во [[САД|Соединетите Американски Држави]] во доцниот 19 век и раниот 20 век. Трговски заедници од целиот свет сакале да се наоѓаат тука. Големата епидемија на [[колера]] во 1892 година била лошо водена од градските власти, кои сè уште задржале необичен степен на независност за германски град во тоа време. Околу 8.600 умреле во најголемата германска епидемија во доцниот 19 век и последната голема епидемија на колера во голем град во западниот свет. === Втора светска војна === [[Податотека:Hamburg after the 1943 bombing.jpg|thumb|[[Бомбардирање на Хамбург во Втората светска војна|Хамбург по бомбардирањето во 1943]]]] [[Податотека:Bombing of Hamburg.ogg|мини|десно|300п|Киножурнал за американското бомбардирање на Хамбург]] Во [[Нацистичка Германија|Третиот Рајх]], Хамбург бил ''[[Административна поделба на Нацистичка Германија|гау]]'' од 1934 до 1945. Во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Хамбург претрпел серија на британски [[Бомбардирање на Хамбург во Втората светска војна|воздушни напади]], кои уништиле многу од станбените подрачја, како и пристанишната област. На 23 јули 1943, [[огнена стихија]] развиена како последица на британските бомбардирање, ширејќи се од ''Hauptbahnhof'' (централна железничка станица) и брзо минувајќи на југоисток, целосно уништила некои окрузи, како што се [[Хамерброк]], [[Билброк]] или [[Хам-Југ]]. Овие густо население окрузи на работничката класа минале низ драматични демографски промени, како последица на илјадниците луѓе починати во пламенот. Додека некои од уништените окрузи биле обновени како резиденциски области по војната, други како Хамерброк се чисто комерцијални, без нималку постојано население. Бомбардирање, со кодно име [[Операција Гомора]] спроведена од [[Кралски воздушни сили|РАФ]], убивајќи околу 40.000 цивили; прецизната бројка не е позната. Околу 1 милион цивили биле евакуирани во текот на бомбардирањата. Се верува дека најмалку 42.900 луѓе загинале во<ref name="kz-neuengamme">[http://www.kz-gedenkstaette-neuengamme.de Спомен-плоча Концентрационен логор Нојенгаме]</ref> во [[Концентрационен камп Нојенгаме|Нојенгаме]], [[Нацистички концентрациони кампови|концентрационен камп]] (се наоѓа околу 25 километри надвор од градот, во мочуриштата), најмногу поради епидемии и во [[СС Кап Аркона (1927)|бомбардирањето на евакуација]] на крајот на војната. === Повоена историја === Хамбург им се предал без борба на [[Британски вооружени сили|британските сили]] на 3 мај 1945 година.<ref>Ortwin Pelc, Kriegsende in Hamburg, Hamburg 2005</ref> По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Хамбург бил во [[Окупациски зони на Германија|Британската окупациска зона]] и станал покраина на тогашната [[Западна Германија|Сојузна Република Германија]] во 1949 година. На 16 февруари 1962 година, [[Поплава на Северното Море во 1962|поплата на Северното Море таа година]] предизвикала нивото на Елба да се искачи на највисоко историско ниво, поплавувајќи една петтина од Хамбург и убивајќи повеќе од 300 луѓе. Во 1961, [[Битлси]]те станале познати по свирењето музика во клубови во Хамбург. [[Внатрегерманска граница|Внатрегерманската граница]] — на само 50 километри источно од Хамбург - го делела градот од поголемиот дел од неговата околина и понатаму ја намалила глобалната трговија на Хамбург. По [[Повторно обединување на Германија|повторното обединување на Германија]] во 1990 година и пристапот на некои [[Источна Европа|источноевропски]] и [[балтички држави]] во [[Европска Унија|ЕУ]] во 2004 година, [[Пристаниште Хамбург|пристаништето во Хамбург]] има амбиции за враќање на неговата позиција како најдлабоко пристаниште за контејнерски превоз во регионот и негов главен комерцијален и трговски центар. == Демографија == {{Главна|Демографија на Хамбург}} На 31 декември 2006, имало 1.754.182 луѓе, регистрирани како жители во Хамбург (пораст за 6,2% од 1.652.363 во 1990) во област од 755,3 км². [[Густина на населеност|Густината на население]] била 2.322 жители на км².<ref name="fact2006buch">{{Citation |author= Стаф |publisher= Статистичко биро на Хамбург и Шлезвиг-Холштајн (Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein) |title= Статистичка годишна книга 2007/2008 |year=2007 |location= Хамбург |issn=1614-8045}} {{de}}</ref> Метрополитенската област околу областа на Хамбург ([[Хамбург (метрополитенска област)|Метрополитенска област Хамбург]]) — дом на околу 4,3 милиони, кои живеат на 19.000 км².<ref>{{Citation|url=http://www.statistik-nord.de/fileadmin/download/faltblaetter/Metropolregion_englisch.pdf|title=Метрополитенска област Хамбург|publisher=Статистичко биро на Хамбург и Шлезвиг-Холштајн (Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein)|accessdate=2008-08-04|archive-date=2009-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118053651/http://www.statistik-nord.de/fileadmin/download/faltblaetter/Metropolregion_englisch.pdf|url-status=dead}}</ref> Имало 856.132 мажи и 898.050 жени во Хамбург. На секои 1.000 мажи има 1.049 жени. Во 1006, имало 16.089 родени во Хамбург (од кои 33,1% од немажени жени), 6.921 бракови и 4.583 разводи. Во градот, населението се шири со 15,7% за возраста под 18 и 18,8% биле над 65 години или постари.<ref name="fact2006buch"/> Неодамнешните проценки на бројот на луѓе со доселеничко потекло изнесува 28% (487.000).<ref>{{Citation | url=http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/SI_SPEZIAL_V_2010_01.pdf | title= | publisher= | date= | accessdate=2011-06-01 | postscript= | archive-date=2010-08-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100821211553/http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/SI_SPEZIAL_V_2010_01.pdf | url-status=dead }}</ref> Европските доселеници изнесуваат околу 70% од доселеничкото население, додека Африканците и Јужноазијците сочинуваат 6% и 19%, соодветно.<ref name=immigration/> Доселениците доаѓаат од 180 различни држави, вклучувајќи ги од [[Турци]]ја, [[Полска]], [[Русија]], [[Авганистан]], [[Пакистан]], [[Казахстан]], [[Иран]] или [[Гана]]. Во 1999, имало 910.304 домаќинства, од кои 18,9% имаат деца под 18 години; 47,9% од сите домаќинства се индивидуалци. Просечната големина на домаќинството било 1,9.<ref name="fact 2006">Селективна база на податоци: {{Citation |author= Извор: Биро за регистрација на жителите |publisher= Статистичко биро на Хамбург и Шлезвиг-Холштајн |url= http://www.statistik-nord.de/fileadmin/regional/regional.php |title= Регионални резултати |accessdate= 2008-06-16 |archive-date= 2008-06-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080617222809/http://www.statistik-nord.de/fileadmin/regional/regional.php |url-status= dead }} {{de}}</ref> === Потекло на жителите на Хамбург === Табелата е пополнета со податоци до 31 декември 2010<ref name="statistik-nord.de"/>. {|class="wikitable" |- ! style="background:#efefef;"|Потекло ! style="background:#efefef;"|% (Број) |- |[[Германци|Германско]]||70,6% (1.231.993) |- |Други Европејци||13,7% (240.052) |- |[[Азија|Азиско]]|| 6,3% (109.933) |- |[[Турци|Турско]]|| 5,3% (92.766) |- |Африканско|| 2,0% (34.847) |- |[[Хиспано|Хиспанско и карипско]]|| 0,9% (16.224) |- |Друго/Непознато|| 1,2% (20.958) |} === Религија === Во 2007, 30,7% од населението на Хамбург припаѓале на [[Северноелпска евангелистичко-лутеранска црква|Северноелпската евангелистичко-лутеранската црква]] и 10,2% на [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]].<ref>[http://www.ekd.de/download/kirchenmitglieder_2007.pdf EKD.de]</ref> Две години подоцна, на крајот на 2009, 29,9% од населението на Хамбург припаѓале на [[Северноелпска евангелистичко-лутеранска црква|Северноелпската евангелистичко-лутеранската црква]] и 10,1% на [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]].<ref>{{Citation |url=http://www.ekd.de/download/Ber_Kirchenmitglieder_2009.pdf |title= |publisher= |date= |accessdate=2011-06-01|postscript=}}</ref> 60% од населението не припаѓа на ниедна од двете цркви. Според проценката, има околу 200.000 Муслимани (74% Сунити, 13% Алеви и 8% Шиити). Меѓутоа, [[Алевии]] не секогаш се сметаат како Муслимани.<ref name=immigration>{{cite report |author= Андреас Хиронимус |title= Муслимани во Хамбург |url= http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-hamburg-20100629/a-muslims-hamburg-en-20100629.pdf |publisher= [[Институт Отворено општество]] |year= 2010 |access-date= 2011-11-14 |archive-date= 2010-12-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101216133053/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-hamburg-20100629/a-muslims-hamburg-en-20100629.pdf |url-status= dead }}</ref> Останатиот дел од населението се членови на помали христијански цркви, [[Будизам|Будисти]],<ref>{{Citation |title=Далај Лама ја почнува посетата на Германија со критики кон Кина |publisher=dalailama.com |date=2007-07-19 |url=http://www.dalailama.com/news.146.htm |accessdate=2008-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618212024/http://www.dalailama.com/news.146.htm |archivedate=2008-06-18 |url-status=live }}</ref> [[Сики]], [[Хиндуизам|Хиндуси]],<ref>{{Наведена мрежна страница |last= Бауман |first= Мартин |title= Доселеници Индуси во Германија: Тамилци од Шри Ланка и нивните храмови |publisher= [[Универзитет Харвард]] |year= 2008 |url= http://www.pluralism.org/resources/slideshow/hindgerm/index.php |accessdate= 2008-10-10 |quote= Овие доселеници основале неколку културни здруженија и интересни украсени храмови во Хамбург, Франкфурт и Келн (2 храма) |archive-date= 2012-09-17 |archive-url= https://www.webcitation.org/6AkbKOXJ5?url=http://www.pluralism.org/resources/slideshow/hindgerm/index.php |url-status= dead }}</ref> [[Евреи]] и оние кои не веруваат во ниедна вера. Хамбург е седиште на еден од трите епископи на Северноелпската евангелистичко-лутеранската црква и седиште на католичката [[Хамбуршка архиепископија]]. Има и неколку џамии, вклучувајќи го и [[Исламски центар во Хамбург|Исламскиот центар Хамбург]] и растечката Еврејска заедница.<ref>{{Citation |first= Довид |last= Закликовски |url=http://www.chabad.org/news/article_cdo/aid/561998/jewish/School-Returns-to-Hamburg-Building-Left-Judenrein.htm |title= Еврејското школо се повраќа во зграда во Хамбург срушено од Нацистите |date=2007-08-30 |accessdate=2008-08-11 |publisher=chabad.org }}</ref> == Политика == {{Главна|Политика на Хамбург|Список на градоначалници на Хамбург}} [[Податотека:Hamburg-city hall.jpg|мини|Градското собрание во Хамбург]] [[Податотека:Hamburg town hall tower.JPG|thumb|upright|Градско собрание во Хамбург (однапред)]] Градот Хамбург е една од 16-те [[Покраини на Германија|германски покраини]], така што работата на [[Политика на Хамбург|градоначалникот на Хамбург]] повеќе одговора на улогата на [[Министер-Претседател|министер-претседател]], отколку на градоначалник. Како [[Покраини на Германија|германска сојузна влада]], одговорна е за јавното образование, судските власти и јавната сигурност; како општина, дополнително е одговорна за библиотеките, спортските објекти, канализацијата, водоснабдувањето и социјалните услуги. Од 1897, седиштето на владата е во [[Градски дом (Хамбург)|Градскиот дом на Хамбург]] („[[ратхаус]]“), со канцеларијата на градоначалникот, сала за состаноци за сенатот, како и за [[Парламент на Хамбург|парламентот во Хамбург]].<ref name=rathaus>{{Citation |title= Помал водач на Градскиот дом |location= Хамбург |publisher= [[Политика на Хамбург|Покраински кабинет]] |year=2006 }} {{de}}</ref> Од 2001 до 2010, градоначалник на Хамбург бил [[Оле фон Бојст]],<ref name=usatoday2008>{{Citation |url=http://www.usatoday.com/news/world/2008-02-24-Germany-elections_N.htm |title= Германските конзервативци освоија најмногу гласови |accessdate=2008-08-13 |publisher=usa today |date=2008-02-24 }}</ref>, кој владеел во првата широка покраинска „црно-зелена“ коалиција во Германија, која се состоела од конзервативната [[Христијанска демократска унија (Германија)|ЦДУ]] и алтернативната ГАЛ, која е регионално крило во Хамбург на партијата [[Сојуз '90/Зелени]].<ref>{{Citation|last=Коп|first=Мартин|title=Тајни разговори помеѓу ЦДУ и Зелените|year=2012|location=Хамбург|publisher=Ди Велт|url=http://www.welt.de/hamburg/arti2318261/Geheime_Absprachen_zwischen_CDU_und_Gruenen.html|date=2008-08-12|accessdate=2008-08-13|postscript=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002174958/http://www.welt.de/hamburg/arti2318261/Geheime_Absprachen_zwischen_CDU_und_Gruenen.html|archivedate=2008-10-02|url-status=live}} {{de}}</ref> Фон Бојст бил накратко наследен од [[Кристоф Алхаус]] во 2010, но коалицијата се распаднала на 28 ноември 2010.<ref>[http://www.zeit.de/politik/deutschland/2010-11/cdu-gruene-hamburg Црно-Зеленото е на крај во Хамбург] во [[Ди Цајт]] - онлјан, 28 ноември 2010.</ref> На 7 март 2011, [[Олаф Шолц]] (СПД) станал градоначалник. === Окрузи === {{Главна|Окрузи и квартови во Хамбург}} [[Податотека:Hamburg Subdivisions.svg|thumb|left|250px|Окрузи во Хамбург]] [[Податотека:Germany (2), Neuwerk, Scharhörn, Nigehörn.jpg|thumb|220px|Дел од Северното Море во оваа воздушна слика е наречен [[Национален парк Хамбуршко Ваденско Море]] и административно припаѓа на округот [[Хамбург-Мите]]. Околу 39 луѓе живеат на островот [[Нојверк]] (видлив над самиот центар).]] Хамбург е составен од 7 окрузи (германски: ''Bezirke'') и поделен во 105 квартови (германски: ''Stadtteile''). Исто така, има околу 180 места (германски: ''Ortsteile''). Урбаната организација е регулирано со Уставот на Хамбург и неколку закони.<ref name=constitution/><ref name=borough>Закон за администрирање на окрузите {{Citation |title=Bezirksverwaltungsgesetz (BezVG) |url=http://hh.juris.de/hh/gesamt/BezVwG_HA_2006.htm |accessdate=2008-09-21 |date=2006-07-06 |archive-date=2007-08-13 |archive-url=https://archive.today/20070813163835/http://hh.juris.de/hh/gesamt/BezVwG_HA_2006.htm |url-status=dead }} {{de}}</ref> Повеќето од квартовите порано биле независни градови или села припоени подоцна кон Хамбург. Последното припојување било направено со [[Закон за голем Хамбург|законот за голем Хамбург]] од 1937, кога градовите [[Алтона (Хамбург)|Алтона]], [[Харбург (Хамбург)|Харбург]] и [[Хамбург-Вандсбек|Вандсбек]] биле споени со покраината Хамбург.<ref name=greateract>[[Закон за голем Хамбург]] {{Citation |title=Groß-Hamburg-Gesetz |url=http://www.verfassungen.de/de/hh/hamburg37.htm |date=1937-01-26 |accessdate=2008-09-24 |archive-date=2018-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117155225/http://www.verfassungen.de/de/hh/hamburg37.htm |url-status=dead }} {{de}}</ref> ''Законот за основање и управа на ханзиниот град Хамбург'' го основал Хамбург како покраина и општина.<ref name=reichconst>Кралски закон за основање и управа на ханзиниот град Хамбург {{Citation |title=Reichsgesetz über die Verfassung und Verwaltung der Hansestadt Hamburg |url=http://www.verfassungen.de/de/hh/hamburg37-1.htm |date=1937-12-09 |accessdate=2008-09-24 |archive-date=2008-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227082432/http://www.verfassungen.de/de/hh/hamburg37-1.htm |url-status=dead }} {{de}}</ref> Некои од окрузите и квартови биле неколкупати менувани во текот на годините. Секој округ е управуван од окружниот совет (германски: ''Bezirksversammlung'') и администриран од окружен администратор (германски: ''Bezirksamtsleiter''). Окрузите во Хамбург не се независни окрузи. Силата на окружните влади е ограничена и подредени се на [[Политика на Хамбург|сенатот на Хамбург]]. Окружниот администратор е избран од окружниот совет, а потоа бара потврда и именување од сенатот во Хамбург.<ref name=borough/> Квартовите немаат никакви свои управни тела. Во 2008, окрузи во Хамбург биле Алтона, Бергедорф, Ајмсбител, Хамбург-Мите, Хамбург-Норд, Харбург и Вандсбек.<ref name=actareal>Закон за површинска организација на Хамбург {{Citation |title=Gesetz über die räumliche Gliederung der Freien und Hansestadt Hamburg (RäumGiG) |date=2006-07-06 |url=http://hh.juris.de/hh/gesamt/RGlG_HA.htm |accessdate=2008-09-24 }} {{de}}</ref> ''[[Алтона (Хамбург)|Алтона]]'' е најзападниот урбан округ на десниот брег на реката Елба. Од 1640 до 1864, Алтона била под управа на данската монархија. Алтона бил независен град до 1937. Политички, следниве квартови се дел од Алтона: Алтона-Алтштат, [[Алтона-Норд]], [[Баренфелд]], [[Отензен]], [[Отмаршен]], Грос Флотбек, [[Осдорф (Хамбург)|Осдорф]], [[Луруп]], [[Нинштетен]], [[Бланкенезе]], [[Изерброк]], [[Зилдорф]], [[Рисен]], Штерншанце.<ref name=actareal/> ''[[Бергедорф]]'' се состои од следниве квартови [[Алермее]], [[Алтенгаме]], [[Бергедорф (кварт)|Бергедорф]]—центар на поранешен независен град, Билвердер, Курслак, Кирхвердер, [[Лобриге]], Морфлет, [[Нојенгаме]], Оксенвердер, Рајтброк, Шпаденланд и Татенберг.<ref name=actareal/> ''[[Ајмсбител]]'' е поделен на девет квартови: Ајделштет, [[Ајмсбител (кварт)|Ајмсбител]], Харфештехуде, Хоелуфт-Запад, Локштет, [[Ниндорф (Хамбург)|Ниндорф]], [[Ротербаум]], Шнелзен и Штелинген.<ref name=actareal/> Во рамките на овој округ се наоѓа и поранешната еврејска населба Гриндел. ''[[Хамбург-Мите]]'' („Хамбург-Центар“) го покрива главно урбаниот центар на градот Хамбург и се состои од квартовите: Билброк, Билштет, Боргфелде, [[Финкенвердер]], [[Хафен Сити]], Хам-Норд, Хам-Мите, Хам-Зид, [[Хамерброк]], [[Хорн (Хамбург)|Хорн]], [[Клајнер Грасброк]], [[Нојверк]], [[Ротенбургсорт]], [[Занкт Георг (Хамбург)|Занкт Георг]], [[Занкт Паули]], Штајнвердер, [[Федел]], Валтерсхоф и [[Вилхелмсбург (Хамбург)|Вилхелмсбург]].<ref name=actareal/> Квартовите Хамбург-Алтштат („стар град“) и Нојштат („нов град“) се со историско потекло на Хамбург. ''[[Хамбург-Норд]]'' ги содржи квартовите [[Алстердорф]], Бармбек-Норд, Бармбек-Зид, Дулсберг, [[Епендорф (Хамбург)|Епендорф]], [[Фулсбител]], Грос Борстел, Хоелуфт-Ост, Хоенфелде, [[Лангенхорн (Хамбург)|Лангенхорн]], Олсдорф, Уленхорст и [[Винтерхуде]].<ref name=actareal/> ''[[Харбург (Хамбург)|Харбург]]'' се наоѓа на јужните брегови на реката Елба и покрива делови од пристаништето Хамбург, станбени и рурални области и некои истражувачки институти. Квартовите се [[Алтенвердер]], [[Кранц (Хамбург)|Кранц]], Ајсендорф, Франкоп, Гут Мор, [[Харбург (кварт)|Харбург]], Хаусбрух, Хајмфелд, Лангенбек, Мармсторф, Морбург, [[Нојенфелде]], [[Нојграбен-Фишбек]], Нојланд, Ренебург, Синсторф и Вилсторф.<ref name=actareal/> ''[[Вандсбек]]'' е поделен на квартовите Бергштет, Бремфелд, Дувенштет, [[Ајлбек]], Фармзен-Берне, Хумелсбител, Јенфелд, Лемзал-Мелингштет, Маринтал, [[Попенбител]], Ралштет, Зазел, Штајлсхоп, Тондорф, Фолксдорф, [[Вандсбек (кварт)|Вандсбек]], Велингсбител и Волдорф-Олштет.<ref name=actareal/> == Градски пејзаж == {{wide image|AlsterPanorama.jpg|1000px|Панорамски поглед на хоризонтот на [[Биненалстер]] во Хамбург, сликан од мостот Кенеди}} === Архитектура === [[Податотека:Palmaille Südseite.jpg|thumb|Неокласична градба, [[Алтона (Хамбург)|Алтона]]]] [[Податотека:Hamburg Hafencity Magellanterrassen.JPG|thumb|Урбана обнова на [[Хафен Сити]] во 2009]] Хамбург има архитектонски значајни градби во широк спектар од стилови. Меѓутоа, има и неколку [[облакодер]]и. Од друга страна, црквите како што се [[Црква Свети Никола (Хамбург)|Свети Никола]], највисоката градба во светот во 19-от век, се важни знаменитости. На панорамата на Хамбург карактеристички се високите кубиња на главните цркви (''Hauptkirchen'') [[Црква Свети Михаил (Хамбург)|црква Свети Михаил]] (наречена „Мишел“), [[Црква Свети Петар (Хамбург)|црква Свети Петар]], [[Црква Свети Јаков (Хамбург)|црква Свети Јаков]] (''St. Jacobi'') и [[Црква Света Катарина (Хамбург)|црква Свети Катарина]] покриени со бакарни плочки и се разбира [[Телевизиска кула Хајнрих Херц|телевизиската кула „Хајнрих Херц“]], некогаш јавно достапна радио и телевизиска кула. Многуте потоци, реки и канали во Хамбург се пречени од преку 2.300 мостови, повеќе отколку [[Амстердам]] или [[Венеција]].<ref>{{Citation |title= Хамбург– Зелена метропола на вода |url=http://www.hamburg.de/umwelt/wasser/150782/stadt-am-wasser.html |date=2007-07-01 |author= Биро |publisher=[[Политика на Хамбург|Behörde für Stadtentwicklung und Umwelt]] |location= Хамбург |accessdate=2008-09-24 }} {{de}}</ref> Хамбург има повеќе моста во рамките на градот отколку кој било друг град на светот. [[Келбрандски мост|Келбрандскиот мост]], [[Мостови Фрајхафен (Елба)|мостовите Фрајхафен]] и мостовите Кенеди и Ломбард го делат Биненалстер од Аусеналстер се важните сообраќајници. [[Градски дом (Хамбург)|Градскиот дом]] (собрание) — богато украсена неоренесансна зграда завршена во 1897. Кулата е 112 метри висока. Нејзината фасада, 111 метри долга, отсликува императори на Светото Римско Царство, додека Хамбург бил слободен царски град, единствено под суверенитетот на Императорот.<ref>{{Citation |first=Ајке Манфред |last=Буба |url=http://fhh1.hamburg.de/fhh/internetausstellungen/rathausfuehrung/rathausmarkt.htm |title=На плоштадот на Градскиот дом |year=1998 |publisher=[http://fhh1.hamburg.de/fhh/internetausstellungen/rathausfuehrung/index.htm Страница за Хамбург] |accessdate=2008-08-13 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010030120/http://fhh1.hamburg.de/fhh/internetausstellungen/rathausfuehrung/rathausmarkt.htm |url-status=dead }} {{de}}</ref> [[Чилехаус]], зграда од тули и камени, изградена во 1922 и проектирана од архитектот [[Јохан Фридрих Хегер|Фриц Хегер]], е обликувана како брод за крстосување. Најголемиот европски градски развој (до 2008), [[Хафен Сити]], ќе има домови за 10.000 жители и 15.000 работници. Планот ги вклучува проектите од [[Рем Колхас]] и [[Ренцо Пјано]]. [[Елпска филхармонија|Елпската филхармонија]] ''(Elbphilharmonie)'' е отворена во 2017 г. и има концерти во салата на врвот на еден стармагацин, проектирана од швајцарската фирма ''[[Herzog & de Meuron]]''.<ref>{{Citation |author= Биро |title= Филхамониската сала Елба од Herzog & de Meuron |url=http://www.archnewsnow.com/features/Feature223.htm |date=2007-04-05 |accessdate=2008-08-23 |publisher=ArchNewsNow.com }}</ref><ref>{{Citation|last=Јегер|first=Фалк|title=Вода за живот и работа. Хамбуршкиот Хафен Сити|url=http://www.goethe.de/kue/arc/dos/dos/sls/en3356905.htm|publisher=[[Гете-Институт]]|year=2008|accessdate=2008-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080602083717/http://www.goethe.de/kue/arc/dos/dos/sls/en3356905.htm|archivedate=2008-06-02|url-status=live}}</ref> Многуте паркови во Хамбург се распоредени во целиот град, што го прави Хамбург многу зелен град. Најголемите паркови се ''Stadtpark'' (Градски парк), [[Гробишта Олсдорф]] и [[Плантен ун Бломен]] (растенија и цвеќиња). ''Stadtpark'', хамбуршкиот „Central Park“, има големи тревни површини и огромна [[водокула]], во која е сместен еден од најголемите [[планетариум]]и во Европа. Паркот и неговите градби биле проктирани од [[Фриц Шумахер (архитект)|Фриц Шумахер]] во 1910-тите. === Паркови и градини === ''[[Стара ботаничка градина Хамбург|Alter Botanischer Garten Hamburg]]'' е историска [[ботаничка градина]], која се наоѓа во паркот ''[[Плантен ун Бломен]]'', која сега главно се состои од [[Стаклена градина|стаклени градини]]. ''[[Ботаничка градина Хамбург|Botanischer Garten Hamburg]]'' е современа [[ботаничка градина]] одржувана од [[Универзитет Хамбург|Хамбуршкиот универзитет]]. == Култура и современ живот == Хамбург нуди повеќе од 40 театри, 60 музеи и 100 музички места и клубови. Во 2005, повеќе од 18 милиони луѓе присуствувале на концерти, изложби, театарски претстави, кино-претстави, музеи и други различни културни настани. Повеќе од 8.552 оданочени компании – просечната големина била 3,16 вработени – биле ангажирани во културниот сектор, во кој се вклучени музични, изведувачки активности и литература. Има пет (5) компании во креативниот сектор на секои илјада жители (Берлин 3, Лондон 37).<ref>{{Citation |author= Институт за културен и медиумски менаџмент |url= http://www.hamburg.de/servlet/contentblob/182046/kwb-hh-2006-neu/data.pdf |title= Културен извештај 2006 |date= август 2006 |publisher= Сектор за култура, спорт и медиуми |location= Хамбург |accessdate= 2008-08-13 |archive-date= 2008-11-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081109014826/http://www.hamburg.de/servlet/contentblob/182046/kwb-hh-2006-neu/data.pdf |url-status= dead }} {{de}}</ref> Хамбург влегол во шемата на [[Награда европска зелена престолнина|Наградата за европска зелена престолнина]] и бил награден со титулата Европска зелена престолнина за 2011. === Театри === [[Податотека:Deutsches Schauspielhaus at Hamburg.jpg|thumb|„[[Германски театар (Хамбург)|Германскиот театар]]“ во квартот Санкт Георг.]] [[Податотека:Hh-hammoniabad.jpg|thumb|Англискиот театар]] Покраинскиот „[[Германски театар (Хамбург)|Германски театар]]“, [[Театар Талија (Хамбург)|Театар Талија]], „Театар Онзорг“, „Шмитс Тиволи“ и ''Kampnagel'' се добро познати во Германија и во странство.<ref>{{Citation |author= Kulturstiftung des Bundes |url= http://www.kulturstiftung-des-bundes.de/main.jsp?applicationID=203&languageID=2&articleID=3076 |title= Бајројт Бил Вчера – Новата опра во Kampnagel |accessdate= 2008-08-13 |archive-date= 2012-06-28 |archive-url= https://archive.today/20120628230655/http://www.kulturstiftung-des-bundes.de/main.jsp?applicationID=203&languageID=2&articleID=3076 |url-status= dead }}</ref> [http://www.englishtheatre.de/ ''The English Theatre''] близу U3-станицата Мундсбург бил основан во 1976 и е најстариот професионален театар на англиски јазик во Германија и има исклучиво англиски глумци во театарската група. === Музеи === Хамбург има неколку големи музеи и галерии, кои прикажуваат класична и современа уметност, како на пример [[Хамбуршки Кунстхале]] со неговата современа уметничка галерија (''Galerie der Gegenwart''), Музеј за уметност и индустрија (''[[Museum für Kunst und Gewerbe (Хамбург)|Museum für Kunst und Gewerbe]]'') и [[Deichtorhallen]]/Куќа на фотографија. [[Меѓународен поморски музеј (Хамбург)|Меѓународниот поморски музеј]] отворен во квартот Хафен Сити во 2008. Има различни специјализирани музеи во Хамбург, како што е Музејот за труд (''Museum der Arbeit'') и неколку музеи за локалната историја, на пример Отворен музеј Кикеберг (''Freilichtmuseum am [[Кикеберг]]''). Два ''музејски брода'' близу Ландунгсбрикен сведочат за товарниот брод (''[[Кап Сан Диего]]'') и товарниот [[едреник]] (''[[Рикмер Рикмерс]]'').<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.museen-in-hamburg.de/ |title= Музеи во Хамбург |accessdate= 29 декември 2009}}</ref> Најголемиот модел на железнички музеј во светот [[Минијатурна волшебна земја]] со 12 километри вкупна должина на железнички пруги, исто така, се наоѓа близу Ландугсбрикен во поранешен магацин. ''Доселенички град БалинШтат'' е посветен на милионите Европејци, кои се доселиле во Северна и Јужна Америка помеѓу 1850 и 1939. Посетителите кои потекнуваат од тие прекуморски доселеници може да ги бараат нивните предци на компјутерските терминали. === Музика === [[Хамбуршка покраинска опера|Хамбуршката покраинска опера]] е водечка оперска куќа. Неговиот оркестар е [[Филхармонија на Хамбург|Филхармонијата на Хамбург]]. Другиот градски познат оркестар е [[Симфониски оркестар на северногерманското радио]]. Главната концертна сала била [[Лајсцхале]], ''Musikhalle Hamburg'', но подоцна тоа место го зазела новата [[Елпска филхармонија]]. Лајсцхале, го вдомува и третиот оркестар, [[Симфониски оркестар Хамбург]]. [[Ѓерѓ Лигети]] и [[Алфред Гариевич Шнитке]] предавале на [[Висока школа за музика и театар Хамбург|високата за школа за музика и театар]].<ref>{{Citation |title= Транскрипт на интервју со Ѓерѓ Лигети |author= Биро |url= http://www.bbc.co.uk/radio3/johntusainterview/ligeti_transcript.shtml |year= 1999 |publisher= ББС |accessdate= 2008-09-24 |archiveurl= https://archive.today/20120720230923/http://www.bbc.co.uk/radio3/johntusainterview/ligeti_transcript.shtml |archivedate= 2012-07-20 |url-status= live }}</ref><ref>{{Citation |title= Алфред Шнитке |author= Биро |url= http://www.boosey.com/pages/cr/composer/composer_main.asp?composerid=2731&ttype=BIOGRAPHY&ttitle=Biography/ |publisher=[[Boosey & Hawkes]] |accessdate=2008-09-24 }}</ref> Од германската премиера на ''[[Мачки (мјузикл)|Мачки]]'' во 1985, постојано има [[мјузикл]]и кои се играат во градот, вклучувајќи ги ''[[The Phantom of the Opera (1986 musical)|The Phantom of the Opera]]'', ''[[The Lion King (musical)|The Lion King]]'', ''[[Dirty Dancing]]'' и ''[[Dance of the Vampires]]''. Оваа густина, што е највисока во Германија, делумно се должи на главната музичка продукциска компанија ''[[Stage Entertainment]]'', која има седиште во градот. Хамбург е родното место на [[Јоханес Брамс]], кој ги поминал раните години во градот. Хамбург, исто така, е родното место и дом за познатиот композитор [[Оскар Фетрас]] за валцери, кој го напишал познатиот валцер „Mondnacht auf der Alster“ (Месечева ноќ на Алстер). Пред почетното снимање на групата и понатамошното ширење на славата, Хамбург обезбедил пресој и место за вршење на настапите на [[The Beatles во Хамбург|The Beatles]] од 1960 до 1962. Хамбург има произведено бројни поп-музичари. Идентичните браќа близнаци [[Бил Каулиц]] и Том Каулиц од рок бендот [[Токио хотел]] живеат и имаат студио за снимање во Хамбург, каде ги снимиле нивниот втор и трет албум, [[Zimmer 483]] и [[Humanoid]]. Пејачката [[Нена]], исто така, живее во Хамбург. Постојат германски хип-хоп групи, како што се [[Fünf Sterne deluxe]], [[Samy Deluxe]], Beginner и [[Fettes Brot]]. Постои и значителна [[Алтернативен рок|алтернативна]] и [[Панк рок|панк]] сцена, која се одржува околу [[Rote Flora]], [[Сквотерство|сквотерски]] поранешен театар, кој се наоѓа во Штерншанце. Хамбург е познат по оригиналниот вид на германска [[Алтернативен рок|алтернативна музика]] наречена ''[[Hamburger Schule]]'' („Училиште Хамбург“), термин користен за бендовите како [[Tocotronic]], [[Blumfeld]], [[Tomte (band)|Tomte]] или [[Kante (band)|Kante]]. Градот бил главен центар за [[хеви метал музика]]та во 1980-тите. [[Helloween]], [[Running Wild (band)|Running Wild]] и [[Grave Digger (band)|Grave Digger]] започнале во Хамбург.<ref>{{Citation |title= Музика (((Helloween > Biography ))) |url={{Allmusic|class=artist|id=p4471|pure_url=yes}} |first= Едуардо |last= Ривадавија |publisher= allmusic |accessdate=2008-09-24}}</ref> [[Индустриски рок|Индустриски рок бендот]] [[KMFDM]] бил исто така создаден во Хамбург, првично како изложбен уметнички проект. Влијанието на тие и други бендови од областа, помогнале да се основа подвидот [[пауер метал]]. Хамбург има различна психоделична транс-заедница, со издавачки куќи како што е [[Spirit Zone Records|Spirit Zone]].<ref>{{Citation |title= Spirit Zone Recordings |author= Биро |url=http://www.discogs.com/label/Spirit+Zone+Recordings |publisher=www.discogs.com |accessdate=2008-09-24 }}</ref> === Фестивали и регуларни настани === [[Податотека:Hamburger Hafengeburtstag.jpg|thumb|left|Годишна прослава за роденденот на [[Пристаниште Хамбург|пристаништето во Хамбург]]]] Хамбург е познат по неколку фестивали и регуларни настани. Некои од нив се улични фестивали, како што е [[Геј-прајд|геј-парадата]] ''[[Christopher Street Day]]'' <ref>{{Наведена мрежна страница |title= Christopher Street day Хамбург |url=http://www.hamburg-pride.de/ |accessdate=2008-10-05}} {{de}}</ref> или саемот Алстер,<ref>{{Наведена мрежна страница |title= Задоволство Алстер Хамбург |url=http://www.alstervergnuegen.net/ |accessdate=2008-10-05}} {{de}}</ref>, кој се одржува на ''[[Биненалстер]]''. ''[[Hamburger DOM]]'' е најголемиот панаѓур во Северна Германија, кој се одржува трипати годишно.<ref>{{Наведена мрежна страница |title= Кога е DOM |url= http://www.hamburger-dom.de/wann_ist_dom.html |accessdate= 1008-10-05 }}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{de}}</ref> ''Hafengeburtstag'' е [[панаѓур]] посветен на роденденот на пристаништето во Хамбург со забава и бродска парада.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Роденденот на пристаништето во Хамбург |url=http://english.hamburg.de/hamburg-events/290988/hafengeburtstag-hamburg-english.html |accessdate=2008-10-05 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920051417/http://english.hamburg.de/hamburg-events/290988/hafengeburtstag-hamburg-english.html |url-status=dead }}</ref> Мото-служба во [[Црква Свети Михаил (Хамбург)|црквата Свети Михаил]] привлекува десетици илјади [[Мотоцикл|мотористи]].<ref>{{Наведена мрежна страница |title= Десет илјади мотористи и една тешка незгода |url=http://www.spiegel.de/auto/aktuell/0,1518,565599,00.html |date=2008-07-13 |publisher=Der Spiegel |accessdate=2008-10-05 }} {{de}}</ref> Божиќните пазари во декември се одржуваат на плоштадот на [[Градски дом (Хамбург)|Градскиот дом]], но и на други места.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hamburg.de/weihnachtsmaerkte/ |title= Божиќни пазари во Хамбург-Мите 2008 |publisher= [[Хамбург-Мите|Округ Хамбург-Мите]] |accessdate=2008-09-30 }} {{de}}</ref> ''Долгата ноќ на музеи'' нуди еден влез за околу 40 музеи до полноќ.<ref>{{Наведена мрежна страница |title= Долгата ноќ на музеите |url=http://www.hamburg.de/lange-nacht-der-museen-hamburg/ |accessdate=2008-10-05}} {{de}}</ref> Деветтиот ''Фестивал на културите'' бил одржан во септември 2011, прославувајќи го мултикултурниот живот.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=6. Фестивал на културите на Хамбург |url=http://www.karneval-kulturen-hamburg.de/ |accessdate=2008-10-05 |archive-date=2002-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020613150718/http://www.karneval-kulturen-hamburg.de/ }}</ref> ''Филмски фестивал Хамбург'' — филмски фестивал кој потекнува од 1950-тите како ''Филмски денови'' (германски: ''Film Tage'') — прикажува широк спектар на филмови.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.filmfest-hamburg.de/en/index.php |title=Филмски фестивал Хамбург |accessdate=2008-10-05 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121031422/http://www.filmfest-hamburg.de/en/index.php }}</ref> ''Хамбуршки саем и конгрес'' нуди место за трговски изложби, како ''hanseboot'', меѓународно бродско шоу или ''Du und deine Welt'', големо потрошувачко шоу.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hamburg-messe.de/hmc/content/hmc/en/start.php |title=Добредојде за светот |accessdate=2008-10-05 |archive-date=2005-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051201212334/http://www.hamburg-messe.de/hmc/content/hmc/en/start.php |url-status=dead }}</ref> Регуларните спортски настани - некои отворени за професионални аматерски учесници - се велосипедското натпреварување [[Ватенфал Класик]], [[Хамбуршки маратон]], најголемиот маратон во Германија по берлинскиот,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.iaaf.org/LRR08/news/newsid=44599.html |title= Мандаго, Тимофејева импресионираа на Хамбуршкиот маратон |date=2008-04-27 |accessdate=2008-10-05 }}</ref> тенискиот турнир [[Отворено првенство на Германија во тенис за мажи|Хамбург Мастерс]] настани како што се [[Deutsches Derby]]. Од 2007, Хамбург има и [[Dockville]], музички и уметнички фестивал. Се одржува секоја година во лето во [[Вилхелмсбург (Хамбург)|Вилхелмсбург]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dockville.de |title= Доквил | accessdate= 2009-06-19}}</ref> === Храна === [[Податотека:2017-05-01 Scholle Finkenwerder Art.JPG|thumb|Пржена риба во стил на [[Финкенвердер]]]] Оригинални хамбуршки јадења се ''[[Круши, грашок и сланина|Birnen, Bohnen und Speck]]'' ([[Северно долносаксонски дијалект|долносаксонски]] ''Birn, Bohn un Speck'', грашок печен со круши сланина),<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2002/07/05/43504.html |title= Круши, грашок и сланина – извонреден вкус |date=2002-07-05 |accessdate=2008-08-11 }} {{de}}</ref> ''Aalsuppe'' (долносаксонски: ''Oolsupp'') — често грешена од германското значење за „супа од јагула“ (''Aal''/''Ool'' се преведува ‘eel’), но името можеби доаѓа од долносаксонското ''allns'', што означува “all”, “сè и кујнски мијалник”, не особено јагула. Денес, јагулата е често користена на особени вечери.<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2002/06/25/39651.html |title= Aalsuppe – Прашање на вкус |date=2002-06-25|accessdate=2008-08-11 }} {{de}}</ref> Тука е ''Bratkartoffeln'' (долносаксонски: ''Brootkartüffeln'', пржени компири), ''Finkenwerder Scholle'' (долносаксонски: ''Finkwarder Scholl'', пржена риба), ''Pannfisch'' (пржена риба),<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2002/06/25/39713.html |title=Maischollen – Zart gebraten |date=2002-06-25 |accessdate=2008-08-11 }} {{de}}</ref> ''[[Rødgrød|Rote Grütze]]'' (долносаксонски: ''Rode Grütt'', поврзано со данското ''rødgrød'', вид на летен пудинг направен главно од бобинки и главно се служи со крем, како данското ''rødgrød med fløde'')<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url= http://www.abendblatt.de/daten/2002/06/25/39656.html |title= Grütze – со студено млеко |date=2002-06-25 |accessdate=2008-08-11}} {{de}}</ref> и ''[[Labskaus]]'' (мешавина од солено говедско месо, пире од компири и цвекло, поврзано со норвешкото ''lapskaus'' и ливерпулското ''lobscouse'').<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2002/06/25/39664.html |title=Labskaus – Essen der Matrosen |date=2002-06-25 |accessdate=2008-08-11}} {{de}}</ref> ''Alsterwasser'' (упатува на реката во градот Алстер со нејзините две езера во центарот на градот создадени за каптирање е локалното име за вид на [[шенди]], фантастични еднакви делови на пиво и газирана ломонада (''Zitronenlimonade''), ломонада направена со додавање на пиво.<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2002/08/01/52867.html |title=Alsterwasser – Пиво и лимонада |date=2002-08-10 |accessdate=2008-08-11}} {{de}}</ref> Постои интересно регионално десертно печиво наречено ''Franzbrötchen''. Личи како сплескан кроасан, ''Franzbrötchen'' е нешто слично во подготвувањето, но вклучува [[цимет]] и фил од шеќер, често со [[суво грозје]] или кафеар шеќер. Името може да се однесува на изгледот како ролна (како [[кроасан]]ите) – ''franz'' изгледа е кратенка од ''französisch'', означувајќи „француски“, кое ќе го направи ''Franzbrötchen'' или „француски лепчиња“. Обично, завитканите лепчиња се во овална форма и се варијација од францускиот леб. Локалното име е ''Rundstück'' („вртен дел“ ретко отколку повеќекористеното германско ''Brötchen'', деминутивна форма за ''Brot'' “леб”),<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2002/08/05/53895.html |title=Rundstück – хамбуршки лепчиња |date=2002-08-05 |accessdate= 2008-06-06}} {{de}}</ref> поврзано со данското ''rundstykke''. Всушност, не се нималку идентично, но кујните во Хамбург и Данска, особено во Копенхаген имаат многу заедничко. Ова особено ги вклучува сендвичите од сите видови, особено со пушена или кисела риба. Американскиот [[хамбургер]] изгледа од развиен од хамбуршкото ''Frikadelle'': пржено месо (обично поголеми и подебели од американските) направено од мешавина на говедско месо, натопен бајат леб, јајца, исецкан лук, сол и бибер, обично служен со компири и зеленчук, како и секое друго месо. Оксфордскиот речник го дефинирал ''Hamburger steak'' во 1802: понекогаш пушено и посолени парчиња месо, според некои извори, дошло од Хамбург во Америка.<ref>{{Citation |last= Страдли |first= Линда |title= Историја на хамбургерите |url=http://whatscookingamerica.net/History/HamburgerHistory.htm |year=2004 |accessdate=2008-08-23 }}</ref> === Јазик === Како што е типично за Северна Германија, оригиналниот јазик на Хамбург е [[Долногермански јазик|долногермански]], обично се нарекува како ''Hamborger Platt'' (германски: ''Hamburger Platt'') или ''[[Хамбуршки дијалект|Hamborgsch]]''. Од големата германизација започната во раниот 18 век, различни долногермански дијалекти се развиле (контактни врсти на германски и долногермански). Првично, имало голем број на варијанти на [[Missingsch]], најпознатиот е нископрестижниот на работничката класа и оној повеќе буржоазиски ''Hanseatendeutsch'' (ханзин германски), иако терминот се користи за благодарност.<ref>{{Citation |contribution= Германски јазик - дијалектна карта |title= Национален атлас СР Германија |last= Бауш |first= Карл-Хајнц |contribution-url=http://www.ifl-nationalatlas.de/download/bsppdf/Band_6_bsp.pdf |year=2007 |accessdate=2008-09-24 |publisher= Лајбниц - Институт за земјата |location= Лајпциг |isbn=978-3827409478 |pages=94–95 }} {{de}}</ref> Сите од овие се во одреден степен на одумирање, поради влијанието на стандардниот германски јазик користен во образованието и од медиумите. Меѓутоа, поранешната важност на долногерманскиот е препознатлива во неколку песни, како што се познатите морски песни [[Hamborger Veermaster]], пишувани во 19-от век, кога долногерманскиот бил користен многу повеќе. === Туризам === {{Поврзано|Список на музеи и културни институции во Хамбург}} [[Податотека:Speicherstadt 1890.jpg|thumb|Трговски округ 1873]] [[Податотека:Speicherstadt3glp.JPG|Warehouse district|thumb]] [[Податотека:Freedom-of-the-Seas--in-Hamburg.jpg|thumb|''Слобода на морињата'' позади ''Landungsbrücken'']] Туристите играат важна улога во економијата на градот. Во 2007, Хамбург привлекол повеќе од 3.985.105 посетители со 7.402.423 ноќевања.<ref>{{Citation |author= Биро |publisher=[http://www.hamburg-tourism.de/ Туризам Хамбург GmbH] |url=http://www.hamburg-tourism.de/fileadmin/files/B2B/Zahlen_und_Fakten/Tourismusmonitor/Newsletter/Newsletter_Nr18.pdf |title= Newsletter Nr. 18 |date=2008-02-29 |accessdate=2008-08-13}} {{de}}</ref> Туристичкиот сектор вработува повеќе од 175.000 луѓе со полно работно време и остварува 9,3 милијарди евра [[приход]]и, правејќи ја туристичката индустрија главна економска сила во метрополитенскиот регион Хамбург. Хамбург има една од најбрзо растечките туристички индустрии во Германија. Од 2001 до 2007, ноќевањата во градот се зголемиле за 55,2% ([[Берлин]] +52,7%, [[Мекленбург-Западна Померанија]] +33%).<ref>{{Citation |publisher=[[Политика а Хамбург|Сектор за култура, спорт и медиуми]] |url=http://www.hamburg.de/daten-fakten/349180/aktuelles.html |title=Umsatzbringer und Jobmotor Tourismus |author=Биро |date=2008-07-11 |accessdate=2008-08-13 |archive-date=2010-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100809030041/http://www.hamburg.de/daten-fakten/349180/aktuelles.html |url-status=dead }} {{de}}</ref> Типичната посета на Хамбург вклучува тура околу градското собрание и големата црква [[Црква Свети Михаил (Хамбург)|Свети Михаил]] (наречена ''Мишел'') и посета на стариот складиштен округ (''[[Шпајхерштат|Speicherstadt]]'') и [[Ландунгсбрикен|шеталиштето на пристаништето]] (''Landungsbrücken''). Автобусите за разгледување ги поврзуваат овие точки на интерес. Бидејќи Хамбург е еден од светските најголеми пристаниште, многуте посетители земјаат еден од бродовите за разгледување на пристаништето и/или каналите (''Große Hafenrundfahrt'', ''Fleetfahrt'') кои започнуваат од ''Landungsbrücken''. Главните одредишта, исто така, вклучуваат и [[Музеј|музеи]]. Многу посетители се шетаат навечер околу областа на [[Репербан]] во квартот [[Занкт Паули|Ст. Паули]], најголемиот европоски црвена улица и дом на стриптиз-клубови, бордели, барови и ноќни клубови. Пејачот и глумец [[Ханс Алберс]] е силно поврзуван со Ст. Паули и ја напишал неофицијалната соседска химна, „Auf der Reeperbahn Nachts um Halb Eins“ во 1940-тите. [[The Beatles]] настапувале на Репербан рано во нивните кариери. Други, го претпочитаат полежерното соседство ''Schanze'' (Шанце) со неговите улични кафулиња или скара на една од плажите долж реката Елба. Познатата хамбуршка зоолошка градина, [[Хамбуршка зоолошка градина|Tierpark Hagenbeck]], била основана во 1907 од [[Карл Хагенбек]] како прва зоолошка градина.<ref>{{наведени вести|url=http://audubonmagazine.org/features0111/newzoo.html|title=Нова зоолошка градина|author=Рене С. Еберсол|first=|date=|work=Одибон|accessdate=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070906144905/http://www.audubonmagazine.org/features0111/newzoo.html|archive-date=2007-09-06|dead-url=|publisher=National Audubon Society|year=2001|url-status=dead}}</ref> Некои посети на Хамбург имаат особен интерес, особено за мјузиклите, спортските настани, саемите или конвенции. Во 2005, просечен посетител останувал по две ноќи во Хамбург. Поголемиот дел од посетителите доаѓаат од Германија. Повеќето странци се Европејци, особено од [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] (171.000 ноќевања), [[Швајцарија]] (околу 143.000 ноќевања) и [[Австрија]] (околу 137.000 ноќевања). Најголемата група надвор од Европа доаѓа од [[САД]] (129.000 ноќевања).<ref>{{Citation |title= Бројки, факти и трендови 2007 |url=http://www.hamburg-tourism.de/fileadmin/files/B2B/Zahlen_und_Fakten/Studien_Publikationen/Zahlen-Fakten-Trends_2007.pdf |year=2008 |author= Биро |publisher= Хамбург Туризам GmbH |accessdate=2008-09-24 }} {{de}}</ref><ref>Улрих Гасдорф: Англичаните сакаат да го видат пристаништето, Американците сакаат добри ресторани. Во: Хамбургер Абендблат од 24 октомври 2009, страница 17</ref> Терминалот за крстувачки бродови е исто така важен. [[Queen Mary 2]] доаѓа во Хамбург регуларно од 2004 и има шест закажани пристигнувања од 2010 па досега.<ref>''Hamburg wird heimlicher Heimathafen der "Queen Mary 2" (Хамбург ќе биде домашно пристаниште за „Queen Mary 2“).''Во: Хамбургер Абендблат од 15 јануари 2010, страница 13</ref> === Англиска култура === Постојат неколку англиски заедници во Хамбург, како што се Каледонско здружение Хамбург, Британски клуб Хамбург, Британски и Комонвелт Ланчеон клуб, Професионален женски форум.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.britaininhamburg.de/ |title= Британија во Хамбург |accessdate= 2009-09-13 |publisher= ning.com |archive-date= 2011-07-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110718203909/http://www.britaininhamburg.de/ |url-status= dead }}</ref> Американски и меѓународни англиски организации се Американскиот клуб Хамбург,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.americanclub.de |title= Страница на американскиот клуб Хамбург |accessdate=2009-09-13}}</ref> Американски женски клуб, Англиски јазичен сојуз и Германско-американски женски форум.<ref>Водич на Хамбург Verlag GmbH: ''Водич на Хамбург'', мај 2009, стр. 61</ref> === Споменици === Споменикот за успешниот англиски инженер [[Вилијам Линдли]], кој го реорганизирал, започнувајќи во 1842, водоводниот и канализацискиот систем и така помогнал во борбата против колерата, се наоѓа близу железничката станица Баумвал во улицата Форзецен (''Vorsetzen''). Во 2009, повеќе од 2.500 „пречки“ ''([[Stolpersteine]])'' биле поставени, изгравирани со имињата на депортираните и убиените граѓани. Вметнати во тротоарите пред нивните поранешни домови, блоковите се поставени со цел да го привлечат вниманието за жртвите од нацистичкиот прогон.<ref>{{citation |title= Местата остануваат |last1= Белинг |first1= Хајдбург |last2= Гарбе |first2= Детлеф |newspaper=Mittelungen des Freundeskreises KZ-Gedenkstätte Neuengamme |date = јануари 2009|page= 3 |issue=11}} {{de}}</ref> == Стопанство == [[Податотека:Bundesarchiv B 145 Bild-F078953-0003, Hamburg, Börse.jpg|thumb|Хамбуршка берза]] Во 2007, [[Бруто-домашен производ|бруто-домашниот производ]] (БДП) изнесувал 88,9 милијарди евра.<ref name="Basisdaten 2007">{{Citation |url=http://www.hamburg.de/daten-fakten/257342/volkswirtschaftliche-basisdaten.html |title=Економски основни податоци 2007 |publisher=HWF Хамбуршко друштво за економски истражувања |accessdate=2008-08-06 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503093833/http://www.hamburg.de/daten-fakten/257342/volkswirtschaftliche-basisdaten.html |url-status=dead }} {{de}}</ref> Градот има највисок БДП по глава на жител во Германија – 50.000 евра по глава на жител – и релативно висока стапка на вработеност, на 88 проценти од работоспособното население, вработено од над 120.000 бизниси.<ref>{{Citation |url=http://hamburg-economy.de/res/downloads/wirtschaftsstandort_hh.pdf |title=Хамбург - Главна место на Северот |publisher=[[Политика на Хамбург|Министерство за економија и трудови работи]] |accessdate=2008-08-06 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012015249/http://hamburg-economy.de/res/downloads/wirtschaftsstandort_hh.pdf |url-status=dead }} {{de}} {{en}}</ref> Во 2007, просечниот доход по вработен бил 30.937 евра.<ref name="Basisdaten 2007"/> === Пристаниште === Најважната економска единица за Хамбург е [[Пристаниште Хамбург|пристаништето во Хамбург]], кое е трето во Европа, веднаш по [[Ротердам]] и [[Антверпен]] и 9-то во светот со размена на стоки од 9,8 милиони карго и 134 милиони тони добра во 2007.<ref>{{наведени вести|work= Лојдс - Дневен список, комерцијални вести |last= Ван Марл |first= Гавин |pages= 8–9 |date=2008-01-31|title= Европските терминали ја достигнаа границата}}</ref> По повторното обединување на Германија, Хамбург го обновил источниот дел од неговата околина, станувајќи далеку најбрзо растечко пристаниште во Европа. Меѓународната трговија е исто така причина за големиот број конзулати во градот. Иако се наоѓа на 68 километри внатре од морето на Елба, се смета за морско пристаниште, поради неговата можност да тргува со големи [[прекуокеански брод]]ови.<ref>М. Рамеш: [http://www.hinduonnet.com/businessline/2000/12/25/stories/092559vq.htm Правејќи го европско првенствено пристаниште Хамбург] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090720060759/http://www.hinduonnet.com/businessline/2000/12/25/stories/092559vq.htm |date=2009-07-20 }} 25 декември 2000 [http://www.hinduonnet.com Hinduonnet.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200512065346/http://hinduonnet.com/ |date=2020-05-12 }}. Retrieved 11 август 2008.</ref> Хамбург, заедно со [[Сиетл]] и [[Тулуза]], е важна локација на цивилната [[воздушна]] индустрија. [[Ербас]], кој има фабрика во Финкенвердер, вработува над 13.000 луѓе.<ref>{{Citation |publisher=[[Spiegel online]] |url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,428905,00.html |title= Минат трошок - кастрење и одложување на Ербас во Германија |date=2006-07-28 |accessdate=2008-08-11}}</ref> [[Тешка индустрија|Тешката индустрија]] ги вклучува челичната, алуминиумската, бакарната и голем број на бродоградилишта, како што е [[Blohm + Voss]].<ref>{{Citation |url=http://www.mittalsteel.com/Facilities/Europe/Hamburg/ |title=Страница на Арчелор Митал / Хамбург |accessdate=2011-02-26 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |url=http://www.trimet.de/hamburg0.html |title=Страница на Тримет / Хамбург |accessdate=2011-02-26 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719095348/http://www.trimet.de/hamburg0.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |url=http://www.aurubis.com/en/corporate-group/group-structure/sites/ |title=Страница на Аурубис / Хамбург |accessdate=2011-02-26 |archive-date=2011-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110308182802/http://www.aurubis.com/en/corporate-group/group-structure/sites/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |url=http://www.blohmvossyachts.com/index.php?level=2&CatID=2.8&inhalt_id=8 |title=Страница на Blohm + Voss / Хамбург |accessdate=2011-02-26 |archive-date=2012-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328081957/http://www.blohmvossyachts.com/index.php?level=2&CatID=2.8&inhalt_id=8 |url-status=dead }}</ref> === Медиуми === [[Податотека:Spiegel Building Hamburg 4.jpg|thumb|Седиште на [[Шпигел]]]] Медиумскиот бизнис вработува над 70.000 луѓе.<ref>{{Citation |author= Биро |url=http://www.hamburg.de/medien-hamburg/nofl/8930/arbeiten-in-hamburg.html |title= Од фасцинација во Хамбург да работиш |accessdate=2008-08-06 |publisher=www.hamburg.de}} {{de}}</ref> [[Norddeutscher Rundfunk]] кој ги вклучува телевизијата [[NDR Fernsehen]] е основана во Хамбург; како и комерцијалната телевизиска станица ''[[Hamburg 1]]'', христијанската телевизиска станица ''[[Bibel TV]]'' и граѓанскиот медиум ''[[Tide TV]]''. Постојат регионални радио-станици, како што се [[Radio Hamburg]]. Некои од најголемите германски издавачки компании, [[Axel Springer AG]], [[Gruner + Jahr]], [[Bauer Media Group]] се наоѓаат во градот. Многу национални весници и списанија, како што се ''Der Spiegel'' и ''[[Die Zeit]]'' се издаваат во Хамбург, како и некои специјализирани весници, како што се ''[[Financial Times Deutschland]]''. ''[[Hamburger Abendblatt]]'' и ''[[Hamburger Morgenpost]]'' се дневни регионални весници со голем тираж. Има и музички издавачи, како што се [[Warner Bros. Records]] Германија и [[Информациски и комуникациски технологии|ИКТ]] компании како што се [[Adobe Systems]] и [[Google]] Германија. [[Jimdo|Jimdo GmbH]], германски вдомувач има седиште во Хамбург.<ref name="MinorityStake">"[http://www.alacrastore.com/storecontent/Thomson_M&A/United_Internet_AG_acquires_a_minority_stake_in_Jimdo_GmbH-1994482040 Обединет Интернет АГ бара малцинско учество во Jimdo GmbH]." ''[[Thomson Reuters]]''. 8 јули 2008. Посетено на 1 мај 2009.</ref> Интернет и телекомуникациската компанија [[HanseNet]], која продава пристап на интернет под брендот Алис, го има своето седиште во Хамбург. Хамбург бил една од локациите за филмот ''[[Tomorrow Never Dies]]'' на [[Џемс Бонд (филмска серија)|серијата Џемс Бонд]]. Улицата ''[[Репербан]]'' била повеќепати локација за многу сцени, вклучувајќи го филмот за Битлси од 1994 ''[[Backbeat (филм)|Backbeat]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница |title= Филмски локации на Backbeat |url= http://www.movie-locations.com/movies/b/backbeat.html |publisher= movielocations.com |accessdate= 2008-10-01 |archive-date= 2008-08-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080829233007/http://www.movie-locations.com/movies/b/backbeat.html |url-status= dead }}</ref> == Инфраструктура == === Здравствен систем === Хамбург има 54 болници. [[Универзитетски медицински центар Хамбург-Епендорф|Универзитетскиот медицински центар Хамбург-Епендорф]], со околу 1.300 кревети, сместува голема медицинска школа. Исто така, постојат помали приватни болници. На 31 декември 2007, имало околу 12.600 кревети во Хамбург.<ref>{{Citation |url=http://www.hamburg.de/servlet/contentblob/123482/krankenhausplan-2010-pdf/data.pdf |title=Болнички план 2010 на Слободниот и ханзин град Хамбург |year=2007 |accessdate=2008-08-03 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910140737/http://www.hamburg.de/servlet/contentblob/123482/krankenhausplan-2010-pdf/data.pdf |url-status=dead }} {{de}}</ref> Градот имал 1.061 дневни центри за деца, 3.841 лекар во приватни ординации и 462 аптеки во 2006.<ref name="fact 2006"/> === Сообраќај === {{Главна|Сообраќај во Хамбург}} [[Податотека:CTB-CTW Port of Hamburg-Waltershof.jpg|thumb|[[Пристаниште Хамбург|Пристаништето Хамбург]] на [[Елба|реката Елба]]]] [[Податотека:Aknbahn003.JPG|thumb|Станицата [[Нордерштет Мите (станица на У-железницата во Хамбург)|Нордерштет Мите]] на [[У-железница (Хамбург)|У-железницата во Хамбург]]]] [[Податотека:Hamburg.NorderElbbrücken февруари wmt.jpg|thumb|Ноје и Фрајхафен-Елбрике]] Хамбург е главен сообраќаен центар во Германија. Хамбург е поврзан со четири [[Германски автопати|автопати]] и е најважна железничка крстосница на патот кон Скандинавија. Мостови и тунели ги поврзуваат северните и јужните делови на градот, како што се [[Елпски тунел (1911)|стариот Елпски тунел]] (''Alter Elbtunnel'') сега главна туристичка знаменитости и [[Елпски тунел (1975)|Елпски тунел]] (''Elbtunnel'') над кој поминува [[Автопат 7 (Германија)|автопат]].<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2002/09/10/67509.html |title= Елба без е – Паднати букви |date=2002-08-10 |accessdate=2008-08-11}} {{de}}</ref> [[Аеродром Хамбург|Аеродромот Хамбург]] е најстариот аеродром во Германија, сè уште во функција.<ref>{{Citation |title= Трговска комора Хамбург – Аеродром Хамбург: Факти, бројки и поглед на комората |url= http://www.hk24.de/servicemarken/englische_website/location_politics/airport.jsp |author= Биро |date= 2008-03-28 |publisher= Handelskammer Hamburg (Трговска комора Хамбург) |accessdate= 2008-09-25 |format= – ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3AHandelskammer+Hamburg+%26ndash%3B+Hamburg+Airport%3A+Facts%2C+figures%2C+and+the+Chamber%E2%80%99s+viewpoint&as_publication=&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search Барање]} |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070609023119/http://www.hk24.de/servicemarken/englische_website/location_politics/airport.jsp |archivedate= 2007-06-09 |url-status= live }}</ref><ref>{{Citation |author= Извештај за печатот |title= Аеродромот ја прославува неговата 90-годишнина |url=http://www.ham.airport.de/en/pressearchiv.phtml?start=0&year=&month=&searchterm=oldest&showdetail=4 |publisher= [[Аеродром Хамбург]] |date=2001-01-08 |accessdate=2008-09-25}}</ref> Исто така, постои и помалиот [[Аеродром Хамбург-Финкенвердер]], користен единствено како аеродром на компанијата [[Ербас]]. Некои авиопревозници го користат [[Аеродром Либек|аеродромот]] во [[Либек]], опслужувајќи го Хамбург.<ref>{{Citation |title=Аеродромски водич за Хамбург и Либек |url=http://www.travel-library.com/airports/europe/Germany/hamburg/hamburg_lubeck_airport.html |author=Биро |publisher=www.travel-library.com |accessdate=2008-09-27 |archive-date=2008-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915005003/http://www.travel-library.com/airports/europe/germany/hamburg/hamburg_lubeck_airport.html |url-status=dead }}</ref> Претставката на [[Регистарски таблички на возилата во Германија|регистарските таблички]] во Хамбург бил и повторно е „HH“ (Hansestadt Hamburg, македонски: Ханзин град Хамбург) помеѓу 1906 и 1945 и повторно од 1956, а не само една единствена буква, што обично се користи за големите градови од реформата за регистарски таблички во 1956, како што е B за Берлин или M за Минхен. Претставката „H“ се користи за [[Хановер]] од 1956. Меѓутоа, „H“ била претставка на Хамбург во годините помеѓу 1945–1947.<ref>Други користени претставки помеѓу 1945 и 1956 биле „MGH“ (Воена влада Хамбург; само 1945), „HG“ (само 1947) и „BH“ (Британска зона Хамбург) помеѓу 1948 и 1956 г.</ref> ==== Јавен превоз ==== [[Јавен превоз|Јавниот превоз]] со железница, автобуси и бродови е организиран од заедничко вложување помеѓу сообраќајните компании. Билетите се продаваат од една компанија на ''[[Hamburger Verkehrsverbund]]'' („Хамбуршки сообраќаен сојуз“) (HVV) важат за сите други услуги на компанијата HVV. HVV бил првата организација од овој вид во светот.<ref>{{Citation |title=HVV – Повеќе од една цел – Историја |url=http://www.hvv.de/ueber-uns/historie/ |author=Биро |publisher=Hamburger Verkehrsverbund |accessdate=2008-09-25 |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217044951/http://www.hvv.de/ueber-uns/historie/ |url-status=dead }} {{de}}</ref> ;Железница Девет големи транзитни железнички линии кои поминуват низ градот се ‘рбетот на јавниот сообраќај на Хамбург. [[Хамбуршка С-Железница|Hamburg S-Bahn]] (надземен железнички систем) системот се состои од шест линии, а [[Хамбург У-Железница]] има три линии. ''U-Bahn'' е скратено за ''Untergrundbahn'' (подземна железница). Приближно 41 километри од 101 километар на метрото е подземја; повеќето од пругите се на насипи, мостови или на земја. Постарите жители сè уште зборуваат за системот како ''Hochbahn'' (нивелирана железница), исто така бидејќи оперативната компанија на метрото е ''[[Hamburger Hochbahn]]''. Други железнички системи, [[AKN Eisenbahn|AKN железница]], ги поврзува сателитските градови во Шлезвиг-Холштајн со градот. На одредени правци, регионалните возови на главната германска железничка компанија [[Германски железници|Deutsche Bahn AG]] и регионалните ''[[metronom Eisenbahngesellschaft|metronom]]'' возови може да се користат со билетот за јавен превоз на HVV, исто така. Освен трите поголеми станици во центарот на Хамбург, како што се [[Главна железничка станица Хамбург|главната железничка станица Хамбург]], [[Желеничка станица Хамбург-Дамтор|железничка станица Хамбург-Дамтор]] или [[железничка станица Хамбург-Алтона]], регионалните возови тешко застануваат во градот. [[Трамвај]]ската мрежа била прекината во 1978. ;Автобуси Празнините во железничката мрежа се пополнува со повеќе од 600 автобуски линии. Хамбург нема трамвај или тролејбуси, но има пилот-проект за водородни автобуси. Автобусите се движат често во текот на работните часови, некои автобуси на некои линии возат често на секои 2 минути. Во предградијата и на специјални викенди, ноќните линии може да возат на секои 30 минути или подолго. ;Фериботи Има шест фериботски линии долж реката Елба, управува од компанија ''[[HADAG Seetouristik und Fährdienst|HADAG]]''. Додека, главно се користено од граѓаните на Хамбург и пристанишните работници, тие може да се искористат и за разгледување на градот. ;Авијација Меѓународниот аеродром кај Хамбург-Фулсбител, со службено име „[[Аеродром Хамбург]]“ ([[Меѓународна асоцијација за воздушен транспорт|IATA]]: HAM, [[Меѓународна организација за цивилно воздухопловство|ICAO]]: EDDH) — петтиот најголем аеродром во Германија и најстариот аеродром во Германија, основан уште во 1912. Се наоѓа на околу 8 километри од центарот на градот. Околу 60 авиопревозници обезбедуваат услуги до 125 одредишта, вклучувајќи некои прекуокеански одредишта, како што се [[Њујорк]], [[Дубаи]], [[Торонто]] и [[Техеран]]. [[Lufthansa]] е главниот превозник. [[Lufthansa]] управува со најголемите [[Lufthansa Technik|објекти за одржување]] на аеродромот во Хамбург. Вториот аеродром во Хамбург е Хамбург-Финкенвердер ([[Меѓународна асоцијација за воздушен транспорт|IATA]]: XFW, [[Меѓународна организација за цивилно воздухопловство|ICAO]]: EDHI). Се наоѓа околу 10 километри од центарот на градот и е недостапен за јавноста, бидејќи е користен од страна на [[Ербас]]. Тоа е втората најголема фабрика на Ербас, по таа во Тулуза и третата најголема воздухопловна фабрика по Сиетл и Тулуза. Фабриката Финкенвердер ги довршува видовите на авиони за A318, A319, A321 и [[Ербас А380|А380]]. === Комунални услуги === [[Податотека:Heizwerk HafenCity01.jpg|thumb|Централа во квартот [[Хафен Сити]].]] Електричната енергија за Хамбург и Северна Германија е обезбедувана од ''[[Vattenfall|Vattenfall Европа]]'', порано покраинската државна ''Hamburgische Electricitäts-Werke''. Ватенфал Европа управува со три јадрени цетрали близу Хамбург: [[АЕЦ Брокдорф]], [[АЕЦ Брунсбител]] и [[АЕЦ Кримел]].<ref>{{Citation |title= Германска јадрена реакција |url= http://www.neimagazine.com/story.asp?sectionCode=132&storyCode=2046209 |author= Меѓународно јадрено инженерство |publisher= Прогресивни медиуми |date= 2007-07-24 |accessdate= 2008-09-25 |archive-date= 2011-05-15 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110515185421/http://www.neimagazine.com/story.asp?sectionCode=132&storyCode=2046209 |url-status= dead }}</ref> Сите се планирани да бидат затворени.<ref>{{Citation |title= Атомска централа во Германија: Хронологија |author= Биро |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2306337,00.html |date=2007-01-10 |publisher=[[Deutsche Welle]] |accessdate=1008-09-25}}</ref> Исто така постојат и централи на јаглен во [[ЕЦ Ведел|Ведел]] и [[ЕЦ Морбург|Морбург]] и на гориво во квартот Хафен Сити. ''VERA Klärschlammverbrennung'' ги користи биомасите од пречистителната станица за отпадни води Хамбург; ''Pumpspeicherwerk Geesthacht'' е пумпа за складирање и централата за биомаса е ''Müllverwertung Borsigstraße''. == Спорт == {{Главна|Спорт во Хамбург}} [[Податотека:Hamburg AOL-Arena HSV-SGE.jpg|170px|thumb|left|upright|[[Арена Имтех]]: [[ФК Хамбург]] против [[Ајнтрахт Франкфурт]], мај 2004]] [[Податотека:Hamburg City Man 2007.jpg|170px|thumb|''Hamburg City Man'' 2007 на Биненалстер]] [[Податотека:Color Line Arena.JPG|170px|thumb|left|[[O2 World (Хамбург)]]]] Хамбург понекогаш е нарекуван спортски главен град на Германија, бидејќи ниеден друг град нема повеќе тимови во првите лиги и меѓународни спортски настани. [[ФК Хамбург]] (или „Хамбургер“) — еден од најуспешните клубови во Германија, е [[фудбалски]] клуб во [[Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]]. Хамбургер е најстариот клуб од Бундеслигата, кој игра во лигата од нејзиниот почеток во 1963. HSV е шесткратен германски првак, трикратен победник во германскиот куп и триумфирал во Европскиот куп во 1983 и двапати има играно во групната фаза на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампиони]]: во 2000/2001 и во 2006/2007. Тие играат на [[Арена Имтех]] (просечна присутност во сезоната 06/07 било 56.100). Покрај тоа, [[ФК Занкт Паули]] е фудбалски клуб во [[Бундеслига (фудбал, втора лига)|втората Бундеслига]] кој дошол на второто место во [[Сезона во Бундеслига 2009/10|сезоната 2009/2010]] и се квалификувал да игра заедно со [[ФК Хамбург]] во [[Бундеслига (фудбал)|првата лига]] за првпат од [[Сезона во Бундеслига 2001/02|сезоната 2001/02]]. Занкт Паули игра на [[Стадион Милернтор|стадионот Милернтор]]. [[Хамбург Фризерс]] го претставува Хамбург во [[Германска хокејашка лига|DEL]], прва лига во [[хокеј на мраз]] во Германија. [[РК Хамбург]] го претставува Хамбург во германската [[Бундеслига (ракомет)|ракометна лига]]. во 2007, Хамбург победи во европскиот куп на купот на победниците. Двата тима играат во [[O2 World (Хамбург)]]. Хамбург е предводник во домашниот [[хокеј на трева]] и доминира како во машката, така и во женската Бундеслига. Во Хамбург се наоѓаат многу врвни клубови, како што се ХК Уленхорстер, ХК Харверстерхудер и ХК На Алстер. [[Hamburg Warriors]] се едни од најдобрите лакрос-клубови во Германија.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.hamburgwarriors.com/ |title= HTHC Hamburg Warriors |publisher= Hamburgwarriors.com |date= |accessdate= 2010-01-25}}</ref> Клубот неизмерно пораснал во последниве неколку години и вклучува најмалку еден младински тим, три машки и и два женски клуба. Клубот учествува во германскиот сојуз за лакрос. Hamburg Warriors се дел од Harvestehuder Tennis- und Hockey-Club e.V (HTHC).<ref>{{Citation |first= Рос |last= Форман |publisher= [http://www.outsports.com/ Outsports.com] |url= http://www.outsports.com/os/index.php/2008032471/People/2008-People/Out-lacrosse-coach-lands-in-Germany.html |title= Лакрос се шири во Германија |date= 2008-06-10 |accessdate= 2008-08-11 |format= – ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3AForman+intitle%3AOut+lacrosse+coach+lands+in+Germany&as_publication=&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search Пребарување]} |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080604121143/http://www.outsports.com/os/index.php/2008032471/People/2008-People/Out-lacrosse-coach-lands-in-Germany.html |archivedate= 2008-06-04 |url-status= live }}</ref> Постојат и [[Австралиски фудбал во Германија|Хамбург Докерс]], клуб во [[австралиски фудбал]].<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= ФК Хамбург Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2005/07/18/460404.html |title= Австралиски фудбал во градскиот парк |date=2005-07-18 |accessdate=2008-08-11 }} {{de}}</ref> Тимот на ФК Занкт Паули доминира во женското рагби во Германија. Други прволигашки клубови се VT Aurubis Hamburg (одбојка), Hamburger Polo Club и [[Hamburg Blue Devils]] (американски фудбал).<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url=http://www.abendblatt.de/daten/2008/08/11/920015.html |title=Hamburg Blue Devils пред влез во плејоф |date=2008-08-11 |accessdate=2008-08-11 }} {{de}}</ref> Има и неколку клубови во мали спортови, како што се четирите [[крикет]]-клубови. [[Податотека:Centre Court Am Rothenbaum Sliding Roof.jpg|170px|thumb|[[Ам Ротенбаум]] е главниот тениски стадион на [[Отворено првенство на Германија во тенис за мажи|Отвореното првенство на Германија]]]] Централниот терен на тенискиот комплекс [[Ам Ротенбаум]], со капацитет од 13.200 луѓе, е најголемиот во Германија.<ref>{{Citation |author= Биро |title= Централен терен / Стадион Ротенбаум |url= http://www.dtb-tennis.de/AmRothenbaum/9695.php?selected=9115 |accessdate= 2008-08-16 |publisher= [[Deutscher Tennis Bund]] |archive-date= 2009-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090201061029/http://dtb-tennis.de/AmRothenbaum/9695.php?selected=9115 |url-status= dead }} {{de}}</ref> Хамбург е домаќин и на [[Коњски спорт|коњски]] настани кај ''Reitstadion Klein Flottbek'' (Германско дерби во скокање и дресура) и ''[[Horner Rennbahn]]''.<ref>{{Citation |first= Џек |last= Шинар |url= http://news.bloodhorse.com/article/46018.htm |title= Камсин лесно победи на Германски дерби |date= 2008-07-09 |publisher= [http://news.bloodhorse.com/ news.bloodhorse.com] |accessdate= 2008-08-11 |archive-date= 2008-07-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080709165240/http://news.bloodhorse.com/article/46018.htm |url-status= dead }}</ref> Хамбуршкиот маратон е најголемиот [[маратон]] во Германија, по тој во Берлин. Во 2008, 23.230 учесници биле регистрирани.<ref>{{Citation |author= Биро |publisher=[[Меѓународна атлетска федерација|IAAF]] |url=http://www.iaaf.org/LRR08/news/newsid=44599.html |title= Мандаго и Тимофејева импресионираа на Хамбуршкиот маратон |date=2008-04-27 |accessdate=2008-08-11 }}</ref> Настаните во светската турнеја во велосипедизам, UCI ProTour трката [[Ватенфал Класик]] и настанот во Светскиот куп во [[триатлон]] [[Меѓународна триатлонска унија|ITU]] ''Hamburg City Man'', исто така, се одржуваат тука.<ref>{{Citation |author= Биро |publisher= Хамбургер Абендблат |url= http://www.abendblatt.de/daten/2006/02/02/529362.html |title= Hamburg City Man 2006 како генерална проба за светското првенство |date=2008-02-02 |accessdate=2008-08-11 }} {{de}}</ref> Арената Имтех (порано ''AOL Arena'' или HSH Nordbank Arena и службено ''Volksparkstadion'') била користена како еден од стадионите за [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]]. Во 2010, УЕФА го одржува финалето на [[Куп на УЕФА|УЕФА Европа лига]] во арената.<ref>{{Citation |first= Ахмед |last= Билал |url= http://soccerlens.com/2010-champions-league-final-in-madrid-2010-uefa-cup-final-in-hamburg/6864/ |title= Лигата на шампиони 2010 во Мадрид, УЕФА Европа лигата 2010 во Хамбург |date=2008-03-29| accessdate=2008-08-11 |publisher=Soccerlens.com}}</ref> == Образование == {{Поврзано|Образование во Хамбург|Образование во Германија}} Образовниот систем е управуван од министерството за образование и стручна обука (''Behörde für Schule und Berufsbildung''). Системот има приближно 160.000 ученици во 245 [[Основно образование|основно училишта]] и 195 [[Средно образование|средни училишта]] во 2006.<ref>Избрана база на податоци: {{Citation |url=http://www.statistik-nord.de/fileadmin/regional/regional.php |title=Регионални резултати |publisher=Статистичко биро на Хамбург и Шлезвиг-Холштајн |accessdate=2008-06-16 |archive-date=2008-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617222809/http://www.statistik-nord.de/fileadmin/regional/regional.php |url-status=dead }} {{de}}</ref> Има 33 јавни библиотеки во Хамбург.<ref>{{Citation |url= http://www.buecherhallen.de/aw/home/~cf/ueber_uns/ |title= Ние за нас |publisher= Библиотеки во Хамбург |accessdate= 2008-06-16 |archive-date= 2017-06-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170629095558/http://www.buecherhallen.de/aw/home/~cf/ueber_uns/ |url-status= dead }} {{de}}</ref> Седумнаесет универзитети се наоѓаат во Хамбург, со околу 70.000 универзитетски студенти, вклучувајќи и 9.000 странци. Шест универзитети се јавни, вклучувајќи го и најголемиот, [[Универзитет Хамбург|Хамбуршки универзитет]] (Universitaet Hamburg) со универзитетскиот медицински центар Хамбург-Епендорф, [[Висока школа за музика и театар Хамбург]], [[Универзитет за применети науки Хамбург]] и [[Технички универзитет Хамбург]]. Седум универзитети се приватни, како што се [[Правно училиште Буцериус]]. Градот, исто така, има помали приватни високи школи и универзитети, вклучувајќи многу религиозни и специјализирани институции, како што се [[Универзитет Хелмут Шмит]] (порано Универзитет на сојузните вооружени сили Хамбург).<ref>{{Citation |author= Биро |url= http://www.wissenschaft.hamburg.de/index.php/article/detail/1383 |title= Научен портал Хамбург |publisher= [[Политика на Хамбург|Министерство за наука и истражување (''Behörde für Wissenschaft und Forschung'')]] |accessdate= 2008-08-05 |archive-date= 2008-08-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080810210626/http://www.wissenschaft.hamburg.de/index.php/article/detail/1383 |url-status= dead }} {{de}}</ref> == Меѓународни односи == {{Поврзано|Список на збратимени градови во Германија}} === Збратимени градови === Хамбург има девет [[збратимени градови]] околу светот. [[Дар ес Салам]], [[Танзанија]] станал најновиот збратимен град во 2010. {{de}}<ref>{{Citation |url=http://www.hamburg.de/partnerstaedte/ |title= Хамбург и неговите партнерски врски (Збратимени градови на Хамбург) |author= Staff |publisher= Службена страница на Хамбург |accessdate=2011-02-11|language= германски}}</ref> {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | * {{Flag icon|Русија}} [[Санкт Петербург]], [[Русија]], (тогаш [[СССР|Советски Сојуз]]), од 1957 * {{Flag icon|Франција}} [[Марсеј]], [[Франција]], од 1958 * {{Flag icon|Кина}} [[Шангај]], [[Народна Република Кина|НР Кина]], од 1986 * {{Flag icon|Германија}} [[Дрезден]], [[Германија]] (тогаш [[Источна Германија]]), од 1987<ref name="Dresden">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dresden.de/en/02/11/c_03.php|title=''Дрезден - Партнерски градови''|publisher=[[авторски права|©]] 2008 Покраински главен град Дрезден|accessdate=2008-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023054628/http://www.dresden.de/en/02/11/c_03.php|archivedate=2007-10-23|url-status=dead}}</ref> * {{Flag icon|Никарагва}} [[Леон (Никарагва)|Леон]], [[Никарагва]], од 1989 || * {{Flag icon|Јапонија}} [[Осака]], [[Јапонија]], од 1989 * {{Flag icon|Чешка}} [[Прага]], [[Чешка]], од 1990 * {{Flag icon|САД}} [[Чикаго]], [[САД]], од 1994 * {{Flag icon|Танзанија}} [[Дар ес Салам]], [[Танзанија]], од 2010 |} == Луѓе од Хамбург == {{Поврзано|Луѓе од Хамбург}} {{Quotation|Во Хамбург е тешко да се најде вистински хамбуржанец. Побрзо и површно пребарување може да се најде само луѓе од Пинеберг и оние од Бергедорф. Првиот т.н. ранлив поглед е секогаш дното на морето и паѓа во квечерината на квариумот. [[Хајнрих Хајне]] мора да го имал истото искуство кога е обидувал, со култивиран презир и надарена меланхолија, да најде луѓе од Хамбург.|[[Зигфрид Ленц]]||во ''Leute von Hamburg'' (Луѓе од Хамбург) ISBN 978-3-423-11538-4.<ref>{{Citation |first=Џенифер |last=Џенкинс |title=Провинциска современост: Локална култура и либерална политика во Хамбург |publisher= Универзитет Корнел |year=2003 |isbn=0801440254}}</ref>}} == Литература == * ''Хамбург - Водич за жители и посетители.'' Hamburg Führer Verlag GmbH, Hamburg, издаден 12 пати <ref>{{Citation |url=http://www.hamburg-guide.de |title=Страница за водичот Хамбург |accessdate=2009-03-16 |publisher=Hamburg Führer Verlag GmbH |archive-date=2009-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090808085303/http://www.hamburg-guide.de/ |url-status=dead }}</ref> == Поврзано == * [[Список на градови во Германија]] == Наводи == {{наводи|colwidth=30em}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Hamburg}} {{Википатување|Hamburg|Хамбург}} * [http://www.hamburg.de/ Официјална страница на Хамбург] {{de}} * [http://english.hamburg.de/ Официјална туристичка страница на Хамбург] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140506015148/http://english.hamburg.de/ |date=2014-05-06 }} {{en}} * [http://www.schiffswiki.de/index.php?id=180 Веб-камери Хамбург-Ведел-Елба] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110809060903/http://www.schiffswiki.de/index.php?id=180 |date=2011-08-09 }} * [http://www.elbwetter.de/ Крстосувачки центар Хамбург + Елпска филхармонија - Хамбург] {{Geographic location |Center = Хамбург |North = [[Кил]] |Northeast = [[Либек]] |East = [[Шверин]] |Southeast = [[Линебург]], [[Берлин]] |South = [[Хановер]] |Southwest = [[Бремен]] |West = [[Бремерхафен]] |Northwest = [[Куксхафен]] }} {{Template group |list = {{Хамбург}} {{Окрузи во Хамбург}} {{Сојузни покраини во Германија}} {{Главни градови на покраините во Германија}} {{Градови во Германија}} {{Хамбуршка железница}} }} {{Template group |title= Хамбург во историјата |list= {{Ханза}} {{Слободни царски градови}} {{Долносаксонски окру}} {{Држави на Германскиот Сојуз}} {{Држави на Северногерманскиот Сојуз}} {{Држави на Германското Царство}} {{Држави на Вајмарската Република}} }} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хамбург| ]] [[Категорија:Главни градови на германските покраини]] [[Категорија:Слободни царски градови]] [[Категорија:Пристанишни градови во Германија]] [[Категорија:Пристанишни градови на Северното Море]] [[Категорија:Сојузни покраини во Германија]] [[Категорија:Држави на Германскиот Сојуз]] [[Категорија:Држави на Германското Царство]] [[Категорија:Земји во Светото Римско Царство]] [[Категорија:Држави на Северногерманскиот Сојуз]] [[Категорија:Држави на Вајмарската Република]] [[Категорија:Ханза]] [[Категорија:Универзитетски градови во Германија]] [[Категорија:Безокружни градови во Германија]] [[Категорија:Населени места основани во 9 век]] 0d0gy8v1na9hifzydqzhrqthaxonirt 14 12898 5544053 5301088 2026-04-23T22:43:18Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544053 wikitext text/x-wiki {{portalpar|Антика|Стара Грција}} {{Катпов}} {{Ризница-врска|Ancient Greek architecture}} [[Категорија:Историја на архитектурата]] [[Категорија:Стара Грција|Архитектура]] [[Категорија:Старогрчка култура|Архитектура]] [[Категорија:Грчка архитектура по период]] 1pyt6gsn9ekfbpjd536epup85u7q4dt 14 12903 5544074 3762724 2026-04-23T22:50:46Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Култура по земја]]; додадена [[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544074 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Ancient Roman culture}} {{Катпов}} [[Категорија:Стари култури]] [[Категорија:Стар Рим|К]] [[Категорија:Италијанска култура| Римска]] [[Категорија:Култура по поранешна земја|Рим]] 0t4a2p6zfgpmie6qxnl5f9rptjusgo3 14 16027 5544058 1463482 2026-04-23T22:43:36Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544058 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Класична уметност]] [[Категорија:Старогрчка култура|У]] [[Категорија:Уметност по земја]] 479bgwuu193u7s0gt74n0lr5p9de428 0 17683 5544164 4610667 2026-04-24T09:15:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544164 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:10_string_Chapman_Stick.jpg|thumb|right|260px|10-жичен чапманов стик.]] [[File:Saltatio Mortis, member "Bruder Frank", 2009.JPG|thumb|260px|Chapman Stick, Bruder Frank of Band Saltatio Mortis]] '''Чапмановиот стик''' е електричен [[музички инструмент]] измислен од [[Емет Чапман]] во раните 1970-ти. Тој сакал да измисли инструмент дизајниран за техниката на паралелно [[тапкање]] на стапалата со двете раце која тој ја измислил во [[1969]]. Првиот продукциски модел на стикот бил испорачан во [[1974]]. == Конструкција == Со текот на годините, чапмановите стикови се изработувале од многу материјали. Првите биле направени од супер тврди дрва, најчесто од [[железно дрво]], но некои и од [[абонос]] и други егзотични дрва, во текот на раните 1980-ти. Следната група, хронолошки, биле изработувани од поликарбонатни материјали во текон на 1990-тите. Денес, тие се изработуваат од многу тврди дрва како ([[падаук]], [[Индија|индиско]] [[ружово дрво]], [[тарара]], [[јавор]] и [[махагон]]), како и пластика појачана со графит и други повисоко технолошки композити. == Музичари кои свират на стикот == * [[Тони Левин]] ([[King Crimson]], [[Liquid Tension Experiment]]) == Надворешни врски == * [http://www.stick.com/ Stick.com - официјалното мрежно место] ** [http://www.stick.com/method/ Како работи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080717021215/http://www.stick.com/method/ |date=2008-07-17 }} * [http://www.stickist.com/ Stickist.com] - Разбирливо мрежно место за стикот со форуми, слики и повеќе * [http://www.stickist.com/faq/ Stickist.com ЧПП] - ЧПП на Stickist.com за чапмановиот стик * [http://www.nsstickist.com/ NSStickist.com] - Мрежно место посветено на НС/Стик (Нед Стајнбергер стикот), придружничко мрежно место на Stickist.com * [http://www.stickiwiki.org/ StickiWiki] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080724081942/http://www.stickiwiki.org/ |date=2008-07-24 }} - Енциклопедија со знаења за стикот * [https://web.archive.org/web/20090131012837/http://members.aol.com/sticknews/sticknewsarchives/playerdirectory/ Директориум на свирачи на стик] * [http://stick.phui.com// Дискографија на чапмановиот стик] * [http://www.bobculbertson.com/ Официјална страница на Боб Кулбертсон] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060619203820/http://www.bobculbertson.com/ |date=2006-06-19 }} со звучни примероци од стик, објаснувања за техниките на свирење и повеќе * [http://www.dudewithachapmanstick.com/ Компендиум со слики на свирачи на чапманов стик] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061228225018/http://www.dudewithachapmanstick.com/ |date=2006-12-28 }} [[Категорија:Жичени инструменти]] {{musical-instrument-stub}} h1pqc6fvjemwywvvhsu1i155493gbrb 0 17871 5544081 5403212 2026-04-23T23:44:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544081 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Бугарија |name = Цапарево |name_local = |image_skyline = |caption_skyline = |city_flag = |city_seal = |nickname = |image_map = {{ПолКарта | Пиринска Македонија | ширина = | опис = <center>Местоположба на Цапарево во [[Општина Струмјани]] и [[Благоевград (област)|Благоевградската област]]</center> | релјефна = | натпис = Раздол | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41| ГШ_мин = 38| ГШ_прав = N | ГД_степ = 23| ГД_мин = 6| ГД_прав = E }} |map_caption = Местоположба во областа |lat_deg = 41 |lat_min = 38 |lon_deg = 23 |lon_min =6 |elevation_min = |elevation = 855 |elevation_max = |periph = |periphunit = [[Благоевград (област)|Благоевградска област]] |prefec = |municipality = [[Општина Струмјани|Струмјани]] |municunit = Струмјани |established_c = |established_m = |districts = |mayor = |party = |since = |population_as_of = 2024 |population = 94 <ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-03-2024_2.txt www.grao.bg]</ref>. |area = 2,849 |population_metro = |area_metro = |population_urban = |area_urban = |population_village = |area_village = |pop_municipality = |area_municipality = |pop_municunit = |area_municunit = |pop_community = |area_community = |postal_code = 2834 |area_code = |licence = |website = }} '''Цапарево''' ({{langx|bg|Цапарево}}) — [[село]] во [[Благоевград (област)|Горноџумајско]], [[Пиринска Македонија]], во состав на денешната [[Општина Струмјани]] на [[Благоевградска област|Благоевградската област]], југозападна [[Бугарија]].<ref>[http://www.guide-bulgaria.com/SW/Blagoevgrad/Sandanski Guide Bulgaria], Accessed May 5, 2010</ref> == Историја == ===Отоманско Царство=== [[Слика:Tsaparevo Ottoman Postcard.jpg|мини|250п|Цапрево на поштенска карта.]] Во текот на XIX век, селото било населено со христијани и било во составот на [[Мелничка каза|Мелничката]] [[каза]] а по 1878 година, на [[Петричка каза|Петричката каза]] на [[Серски Санџак|Серскиот Санџак]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]].Црквата „Свети Димитар“ била изградена во 1847 година.<ref>[https://www.strumyani.org/subsection-128-hramove.htmlХрамове // Община Струмяни. Посетен на 18 декември 2015.]{{Мртва_врска|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. во Цапарево (''Tsaparévo'') имало 92 домаќинства со 320 [[Македонци]].<ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995.</ref>Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година селото имало 1000 жители, сите Македонци.<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 188.]</ref>Селото било под влијание на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во селото живееле 1320 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>Brancoff, D.M. „La Macédoine et sa Population Chrétienne“. Paris, 1905, рр. 186-187.</ref> По избувнувањето на [[Балкански војни|Балканските војни]] во [[1912]] година, 4 лица од селото биле доброволци во [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]].<ref>„Македоно-одринското опълчение 1912 – 1913 г. Личен състав“, Главно управление на архивите, 2006, стр. 886</ref> ===Бугарија=== По крајот на [[Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Бугарија]]. ==Географија== Селото Цапарево се наоѓа на околу 42 километри јужно од регионалниот центар [[Благоевград]], на околу 9 километри западно-југозападно од општинскиот центар [[Струмјани]] и на околу 16 километри северозападно од градот [[Свети Врач|Сандански]]. Се наоѓа во јужните делови на [[Малешевските Планини]], на надморска височина помеѓу [[Цапаревска Река]] - од север и североисток, и нејзината мала десна притока - од југ. Надморската височина во центарот на селото е околу 730 m, се зголемува кон неговиот западен дел на околу 790 m, а на падините на север, исток и југ значително се намалува. Општински пат од Цапарево кон југозапад води до крак од третокласен [[Републички пат III-1008]], кој доаѓа од исток од село Струмјани преку село [[Микрево]], а на запад - со отстапување кон с. [[Горна Рибница]], води до селото [[Клепало]]. Атарот на селото Цапарево се граничи со атарите на: селото [[Гореме]] на север; селото [[Крпелево]] на североисток и исток; селото [[Седелец]] на југоисток и југ; селото [[Колибите]] на југозапад; селото [[Добри Лаки]] на југозапад; селото [[Раздол]] на запад; селото [[Горна Рибница]] на северозапад. Во атарот на селото Цапарево има 10 микробрани.<ref>[https://dams.damtn.government.bg/index.php?formdata%5Btitle%5D=&formdata%5Bobstina%5D=BLG49&view=items&option=com_webregister&Itemid=107 Държавна агенция за метрологичен и технически надзор; язовири, село Цапарево; към 2022 г.]</ref> ==Население<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name="nsi">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsi.bg/nrnm/show9.php?sid=2730&ezik=bul=Справка за населението на с. Цапарево, общ. Струмяни, обл. Благоевград|lang=bg|accessdate=2018-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304125710/http://www.nsi.bg/nrnm/show9.php?sid=2212&ezik=bul|archivedate=2016-03-04|url-status=dead}}</ref>== {| class="wikitable" |+Население на Цапарево по попис<ref name="nsi"/> !Година |- !Год !1934 !1946 !1956 !1965 !1975 !1985 !1992 !2001 !2011 |- !Жителей |1061 |1195 |1223 |1061 |813 |609 |465 |336 |201 |} {| align="left" style="margin-right:1em;" |+'''Население по возраст<br> од 2011 година'''<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_1.pop_by_age.xls|title=Национален статистически институт. Население по области, общини, населени места и възраст към 01.02.2011 г.|lang=bg|accessdate=2012-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Irx9OSLX?url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_1.pop_by_age.xls|archivedate=2013-08-14|deadlink=no}}</ref>: |- |{{Демография/распределение по возрасту | макс=41 | всего=201 | 0-4= | 5-9= | 10-14= | 15-19= | 20-24= | 25-29=1 | 30-34=3 | 35-39=1 | 40-44=3 | 45-49=3 | 50-54=4 | 55-59=9 | 60-64=23 | 65-69=38 | 70-74=41 | 75-79=34 | 80-84=20 | 85+=21 }} |} {{clearleft}} Според пописот на населението од 2011 година, етничкиот состав на селото е следниот:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-ethnic-loc2011.htm |title=Попис на населението од 2011 година |accessdate=2024-12-21 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122101707/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-ethnic-loc2011.htm |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" style="text-align:right;" |- bgcolor="#ececec" valign=top | || Број на население |- bgcolor="#DCDCDC" valign=top |align="center"| Вкупно ||201 |- |align="left"|[[Бугари во Бугарија|Бугари]] || 199 |- |align="left"|[[Турци во Бугарија|Турци]] || - |- |align="left"|[[Роми во Бугарија|Роми]] || 4 |- |align="left"|Останати || - |- |align="left"|Не се определиле || - |- |align="left"|Без одговор || 2 |} == Личности == [[Податотека:Atse Ivanov IMARO.jpg|мини|[[Аце Иванов]]]] == Наводи == {{наводи}} {{Општина Струмјани}} [[Категорија:Општина Струмјани]] [[Категорија:Села во Пиринска Македонија]] sk0g8h7j7byfq23sv8fjb13oa2kdzut 0 17935 5544035 5403179 2026-04-23T22:27:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544035 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Бугарија |name = Храсна |name_local = |image_skyline = |caption_skyline = |city_flag = |city_seal = |nickname = |image_map = {{ПолКарта | Пиринска Македонија | ширина = | опис = <center>Местоположба на Храсна во [[Општина Свети Врач]] и [[Благоевград (област)|Благоевградската област]]</center> | релјефна = | натпис = Храсна | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41| ГШ_мин = 28| ГШ_прав = N | ГД_степ = 23| ГД_мин = 31| ГД_прав = E }} |map_caption = Местоположба во областа |lat_deg = 41 |lat_min = 28 |lon_deg = 23 |lon_min = 31 |elevation_min = |elevation = 658 |elevation_max = |periph = |periphunit = [[Благоевград (област)|Благоевградска област]] |prefec = |municipality = [[Општина Свети Врач|Свети Врач]] |municunit = Свети Врач |established_c = |established_m = |districts = |mayor = |party = |since = |population_as_of = 2024 |population = 4 <ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-03-2024_2.txt www.grao.bg]</ref>. |area = 25,764 |population_metro = |area_metro = |population_urban = |area_urban = |population_village = |area_village = |pop_municipality = |area_municipality = |pop_municunit = |area_municunit = |pop_community = |area_community = |postal_code = 2824 |area_code = |licence = |website = }} '''Храсна''' ({{langx|bg|Храсна}}) — [[село]] во [[Благоевград (област)|Горноџумајско]], [[Пиринска Македонија]], во состав на денешната [[Општина Свети Врач|Свети Врач (Сандански)]] на [[Благоевградска област|Благоевградската област]], југозападна [[Бугарија]].<ref>[http://www.guide-bulgaria.com/SW/Blagoevgrad/Sandanski Guide Bulgaria], Accessed May 5, 2010</ref> == Географија и местоположба == Пиперица се наоѓа во подножјето на планината Пирин, на 23 километри источно од [[Свети Врач|Сандански]], административниот центар на општината и 70 километри на југоисточно од [[Горна Џумаја|Благоевград]]. == Историја == ===Отоманско Царство=== Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. во Храсна (Hrasna) живееле 82 домаќинства и 280 жители [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref> <ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995., с. 138 – 139.</ref> По избувнувањето на [[Балкански војни|Балканските војни]] во [[1912]] година, осум лица од селото биле доброволци во [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]].<ref>„Македоно-одринското опълчение 1912 – 1913 г. Личен състав“, Главно управление на архивите, 2006, стр. 886</ref> ===Бугарија=== По крајот на [[Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Бугарија]]. ==Население<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name="nsi">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsi.bg/nrnm/show9.php?sid=2730&ezik=bul=Справка за населението на с. Храсна, общ. Сандански, обл. Благоевград|lang=bg|accessdate=2018-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304125710/http://www.nsi.bg/nrnm/show9.php?sid=2212&ezik=bul|archivedate=2016-03-04|url-status=dead}}</ref>== {| class="wikitable" |+Население на Храсна по попис<ref name="nsi"/> |- !Година !1934 !1946 !1956 !1965 !1975 !1985 !1992 !2001 !2011 |- !Жители |390 |451 |424 |210 |66 |36 |25 |19 |5 |} {| align="left" style="margin-right:1em;" |+'''Население по возраст<br> од 2011 година'''<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_1.pop_by_age.xls|title=Национален статистически институт. Население по области, общини, населени места и възраст към 01.02.2011 г.|lang=bg|accessdate=2012-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Irx9OSLX?url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_1.pop_by_age.xls|archivedate=2013-08-14|deadlink=no}}</ref>: |- |{{Демография/распределение по возрасту | макс=2 | всего=5 | 0-4= | 5-9= | 10-14= | 15-19= | 20-24= | 25-29=1 | 30-34= | 35-39= | 40-44= | 45-49=2 | 50-54= | 55-59= | 60-64= | 65-69= | 70-74= | 75-79= | 80-84=2 | 85+= }} |} {{clearleft}} Според пописот на населението од 2011 година, етничкиот состав на селото е следниот:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-ethnic-loc2011.htm |title=Попис на населението од 2011 година |accessdate=2024-12-19 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122101707/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-ethnic-loc2011.htm |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" style="text-align:right;" |- bgcolor="#ececec" valign=top | || Број на население |- bgcolor="#DCDCDC" valign=top |align="center"| Вкупно || 5 |- |align="left"|[[Бугари во Бугарија|Бугари]] || 5 |- |align="left"|[[Турци во Бугарија|Турци]] || - |- |align="left"|[[Роми во Бугарија|Роми]] || - |- |align="left"|Останати || - |- |align="left"|Не се определиле || - |- |align="left"|Без одговор || - |} == Личности == * [[Андон Чипишев]] (1880 – 1922), комунист * [[Васил Стефанов Чипишев]] (1889 – 1922), комунист * Иван Ангелов Ворсаминов (? – 1922), деец на БКП и убиен во 1922 година<ref name="Тасев 75">{{Тасев|75}}</ref> * [[Иван Чаков]] (1892 – 1922), деец на ВМОРО и комунист * Костадин Скендеров (? – 1922), деец на БКП и убиен во 1922 година<ref name="Тасев 75"/> * Лазар Стојанов, македонски револуционер на ВМОРО<ref>[http://www.strumski.com/books/VMRO_Spisuk_na_Cheti.pdf „Дневник на четите, изпратени в Македония от пункт Кюстендил. 1903-1908“, ДА - Враца, ф. 617к, оп.1, а.е.1, л.56]</ref> * Стојан Ангелов, македонски револуционер на ВМОРО, четник на [[Јордан Спасов]]<ref>[http://www.strumski.com/books/VMRO_Spisuk_na_Cheti.pdf „Дневник на четите, изпратени в Македония от пункт Кюстендил. 1903-1908“, ДА - Враца, ф. 617к, оп.1, а.е.1, л.52]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Општина Свети Врач}} [[Категорија:Општина Свети Врач]] [[Категорија:Села во Пиринска Македонија]] nkd6nsn6ksgemtrwste1funl0saskpg 14 19608 5544065 3762735 2026-04-23T22:47:48Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Култура по земја]]; додадена [[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544065 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{Ризница-врска|Culture of the Soviet Union}} [[Категорија:СССР|Култура]] [[Категорија:Азиска култура]] [[Категорија:Европска култура]] [[Категорија:Култура по поранешна земја|СССР]] [[Категорија:Советско општество|Култура]] mpa385n58qaqv695hktyrg4ntysn7yv 14 20428 5544057 3412119 2026-04-23T22:43:32Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544057 wikitext text/x-wiki {{portalpar|Антика}} {{Катпов}} {{Ризница-врска|Greek literature}} [[Категорија:Грчка книжевност]] [[Категорија:Старогрчка култура]] [[Категорија:Старогрчки јазик]] [[Категорија:Историја на книжевноста]] e5luexpqdd5b4loab6psyoayky2aql7 4 20515 5544021 5543647 2026-04-23T21:21:12Z /* Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) */ Одговор 5544021 wikitext text/x-wiki 5544113 5544021 2026-04-24T05:36:52Z EPIC 113579 Отповикано уредување на скриен корисник на последната преработка на [[User:BosaFi|BosaFi]] 5543647 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене од ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:34, 14 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Добро претставено. Не сум за непознати автори и дела, нормално. Треба да поминат низ филтрите на издаваштвото, книжевната рецензија и критика и општата прифатеност на публиката. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:09, 17 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Го сменив делот за необјавените и сега гласи: Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:14, 18 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво е што се покренува дискусијава, вака е појасно за сите. Критериумите се јасни и децидни. Искрено мислам, некои статии кога се додаваат, како на пр. за ликови од книги, придонесуваат за збогатување на енциклопедијата и се поврзуваат со другата главна статија за дело или автор, давајќи на тој начин можност за читателот да навигира низ енциклопедијата со поголема леснотија. - [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (музика)|Музика]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:30 ч. на 19 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Музичарите или ансамблите''' (овде се вклучени и бендови, пејачи, рапери, оркестри, диџеи, музички театарски групи, инструменталисти, хорови, итн.) може да бидат значајни ако исполнуваат барем еден од следниве критериуми. #Бил предмет на повеќе, нетривијални, објавени дела што се појавуваат во извори кои се веродостојни, не се самообјавени и се независни од самиот музичар или ансамбл. :Овој критериум вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии и големи интервјуа дадени во весници, книги, списанија, онлајн верзии на печатени медиуми и телевизиски документарци, освен соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации каде што музичарот или ансамблот зборуваат за себе и се рекламираат, како и статии во училишен или универзитетски весник (или слично). #Имал сингл или албум на националната музичка листа на која било земја. #Има златна, сребрена или платинеста плоча (или друг вид на носач на звук) сертифицирана во најмалку една земја. #Има добиено сериозно известување во независни доверливи извори за меѓународна концертна турнеја или национална концертна турнеја во најмалку една суверена земја. Под турнеја се подразбира настап во најмалку 6 градови. #Има издадено два или повеќе албуми за голема издавачка куќа или за една од поважните независни куќи, односно независна куќа која постои барем неколку години, и која веќе издала носачи на звук на изведувачи, кои се значајни. #Не треба да се создаваат статии за група која по ништо друго не е значајна освен затоа што еден период член бил музичар кој станал значаен подоцна сам по себе или како член на значајна група. Ова треба да се прилагоди соодветно на музичкиот жанр: на пример, изведување на две главни улоги во големи оперски куќи. Забележете дека овој критериум треба да се толкува со претпазливост, бидејќи имало случаи каде што овој критериум бил цитиран на кружен начин за да се создаде самоостварувачка јамка на значајност: на пр., музичар кој бил „значаен“ само затоа што бил во два бенда, од кои едниот или двата бенда биле „значајни“ само затоа што овој музичар бил во нив. #Станал најистакнат претставник на значаен стил или локална урбана сцена. Имајте предвид овде дека предметот мора да ги исполнува сите вообичаени стандарди на Википедија, вклучително и [[Википедија:Проверливост|проверливоста]]. #Добитник е на музичка награда, како што се музичките награди: [[Греми]], [[Џуно (награда)|Џуно]] или [[Меркјури (награда)|Меркјури]], или на пример во Македонија награда на [[Макфест]], итн. #Победил на големо, значајно музичко натпреварување. #Изведувал музика за значајно медиумско дело, како што е лајтмотив за програма на голема телевизиска мрежа, или за значаен филм. (Но, ако ова е единственото тврдење за значајност, веројатно е посоодветно само да се спомене во главната статија и да се пренасочи кон таа страница.) #Делото било на програма на национално ниво од страна на голема радио или музичка телевизиска мрежа. #Музичарот бил тема на получасовна или подолга програма на радио или телевизиска мрежа со национална покриеност. '''Поединечни членови, изведувачи на ријалити на телевизија''': #Членовите на значајни бендови се пренасочуваат кон статијата за бендот, не се создаваат поединечни статии за нив, освен ако не покажале дека самите се индивидуално значајни. #Пејачите и музичарите кои се значајни само по учеството во телевизиска серија со ријалити може да бидат пренасочени кон статија за серијата, сè додека не покажат дека се независно значајни. За '''композитори, автори, либретисти или текстописци''': #Лицето било предмет на повеќе независни објавени дела чиј извор е независен од лицето, и е сигурен и веродостоен. :Овој праг вклучува објавени дела од сите форми, како што се статии во весници, книги, статии во списанија и телевизиски документарци, со исклучок на следново: ::Автобиографии, медиумски соопштенија и реклами за лицето. ::Дела што се состојат исклучиво од тривијални содржини, како што е минливо споменување на лицето во дискусија за друга тема, или едноставно вклучување во едноставни списоци на автори на корици, белешки, фусноти, итн. #На лицето му се припишува пишувањето или соавторство во пишувањето на кој било текст или музика, односно музичко или театарско дело (вклучувајќи мјузикл, опера, и слично) за музичар или ансамбл или театар што се квалификува како значаен според претходните критериуми, за значаен театар или бил ангажиран од музичар или ансамбл што се квалификува како значаен според претходните критериуми. #Неговите дела се користени во подоцнежна композиција од автор, композитор или текстописец кој ги исполнува горенаведените критериуми. #Напишал песна или композиција која победила (или во некои случаи освоила прво или второ место) на водечки музички натпревар кој не е експлицитно воспоставен како настан за откривање таленти или за „нова надеж“. #Се појавува со разумна должина во стандардни референтни дела за неговиот жанр. ''Доколку е можно, композиторите или текстописците со недоволно проверлив материјал за да се оправда важноста за постоење на нивна посебна статија, треба да се спојат во статијата за нивното дело, доколку делото е многу познато и важно. Кога композиторот или текстописецот е познат по повеќе дела, таквото спојување можеби нема да биде можно.'' За '''композитори и изведувачи надвор од медиумското покривање''', критериуми за значајност се ако лицето: #Во сигурни извори е цитирано како влијателно во стилот, техниката, репертоарот или предавањето на одреден вид музика. #Воспоставило традиција или школа на одреден жанр. #Компонирало значителен број мелодии, аранжмани или стандарди што се користат во значаен жанр или традиција или школа во рамките на значаен жанр. #Често е опфатено во публикации посветени на значајна субкултура. За '''албуми, синглови и песни''': *Иако ова упатство е донекаде контроверзно, општиот консензус за значењето на албумите е дека ако музичарот или бендот што ги снимил се смета за значаен, тогаш нивните албуми се исто така доволно значајни за да имаат посебни статии на Википедија. Сепак, албумот не мора да биде од значаен изведувач или ансамбл за да заслужува самостојна статија, само доколку ги исполнува општите упатства за значајност. Статиите за албуми кои немаат доволно текст, односно во најголем дел содржината е списокот на песни, посоодветно е да се спои во главната статија на изведувачот или статијата за дискографија на изведувачот, наместо да постои како посебна статија за албум. *Песните и сингловите се веројатно значајни ако добиле значително внимание како тема на повеќе, нетривијални објавени дела чии извори се независни од изведувачот и издавачката куќа. Ова ги вклучува објавените дела во сите форми, како што се статии во весници, книги, телевизиски документарци или рецензии, освен медиумските соопштенија за медиумите или други публикации каде што изведувачот, неговата издавачка куќа, агент или други самозаинтересирани страни го рекламираат или зборуваат за делото. *Песна што ги исполнува критериумите за значајност не значи дека нужно ќе се третира како посебна, самостојна страница, а прашањето дали да се создадат самостојни страници за поединечни значајни песни е предмет на уредничка проценка. Оваа одлука секогаш треба да се основа врз специфични размислувања за тоа како темата да се направи разбирлива. Понекогаш, значајните песни можат подобро да се опфатат како дел од поголема статија, каде што може да има поцелосен контекст што би се изгубил ако песната има своја посебна статија. Освен значајноста, самостојна статија за песна може да постои само ако има доволно материјал за да се оправда разумно детална статија. Ако за статија за песна нема доволно текст, односно ако остане никулец, треба да се спои со статии кои постојат за изведувачот или за албумот. '''Концерти и турнеи''': *Концертните турнеи се веројатно значајни ако добиле значително известување во повеќе независни и сигурни извори. Таквата медиумска покриеност може да покаже значајност во однос на уметничкиот пристап, финансискиот успех, односот со публиката или други слични термини. Изворите што само утврдуваат дека се случила турнеја не се доволни за да укажат на значајност. Турнеите за кои не се пишува во секундарни извори, треба да бидат опфатени во дел на страницата на уметникот, наместо да се создаде посебна статија за таков настап. Турнеја што ги исполнува стандардите за значајност не ги прави сите турнеи поврзани со тој уметник значајни. „[[Bad (1988)]]“ на [[Мајкл Џексон]] е пример за значајна концертна турнеја. '''Статии кои не ги задоволуваат критериумите''': *Википедија не треба да има посебна статија за личност, бенд или музичко дело што не ги исполнува критериумите, ниту на ова упатство, ниту на општото упатство за значајност, ниту за која било тема, и покрај тоа што можеби исполнува некои од правилата опишани погоре, за кои уредниците на крајот не можат да пронајдат независни извори што даваат детални информации за темата. Цел на Википедија не е да се создаваат никулци, односно мали статии за кои знаеме дека никогаш не можат да се прошират, ниту статии засновани првенствено врз она што субјектите го кажуваат за себе. '''Именување и должина на статиите за музика и музичари''': *За албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. *За музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример [[Битлси]], [[Ролинг стоунс]], и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. *Се препорачува должината на статиите за музика да не биде попоплнета само со список на видеа или песни. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на песните. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (музика)]] ==== Дискусија за „музика“ ==== {{коментар}} - Јас се согласувам со критериумите. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:30, 19 април 2026 (CEST) {{Коментар}} опфаќа во глобала се. Јас лично сум за пишување оригинал на имиња на песни и групи/ уметнички имиња со македонски изговор во воведот на статијата. Иако ова се коси со правописот, сепак е некако безвезе на пример „Ин д клаб“, а многу подобро е „In the Club“, на пример. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 16:00, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен кон условите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 19:49, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со горенаведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 08:39, 23 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) qod596o45w55e3qb2y0ukwh9v96n4fn 10 21491 5544103 5408950 2026-04-24T03:35:58Z Bjankuloski06 332 5544103 wikitext text/x-wiki {{infobox |templatestyles = Template:Infobox country/styles.css | bodyclass = ib-country vcard | aboveclass = adr | above = {{#if:{{{conventional_long_name|}}}{{{native_name|}}}{{{name|}}} | {{#if:{{{conventional_long_name|}}} |<div class="fn org country-name">{{{conventional_long_name|}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}{{{name|}}} |<div class="ib-country-names"><!-- -->{{br separated entries |{{{native_name|}}} |{{#if:{{{name|}}} |<div class="ib-country-name-style fn org country-name">{{{name|}}}</div> }}}}</div> }}<!-- -->{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes |<span class="fn org">[[Micronation]]</span> }} |<div class="fn org country-name">{{PAGENAMEBASE}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{life_span|}}} | {{{life_span}}} | {{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}{{#if:{{{year_end|}}}|–{{{year_end}}} }} }} }} | image1 = {{#if:{{{image_coat|}}}{{{image_symbol|}}}{{{image_flag|}}}{{{image_flag2|}}} |{{infobox country/imagetable |image1a = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|{{{flag_size|}}}}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag|{{{flag_alt|}}}}}}|title=Знаме на {{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}} |image1b = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag2|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag2_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag2|{{{flag_alt2|}}}}}}}} |caption1= {{#ifexist:{{if empty |{{{flag_type_article|}}} |{{{flag|}}} | {{if empty |{{{flag_type|}}} |Знаме}} на {{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} }} |[[{{if empty |{{{flag_type_article|}}} |{{{flag|}}} |{{if empty |{{{flag_type|}}} |Знаме}} на {{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} }}|{{if empty |{{{flag_caption|}}} |{{{flag_type|}}} |Знаме}}]] |{{if empty |{{{flag_caption|}}} |{{{flag_type|}}} |Знаме}} }} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{if empty|{{{image_coat|}}}|{{{image_symbol|}}}}} |size={{{symbol_width|{{{coa_size|}}}}}}|sizedefault=85px|alt={{#if:{{{image_coat|}}}|{{{alt_coat|{{{coat_alt|}}}}}}|{{{alt_symbol|}}}}}|title={{{symbol_type|Грб}}} на {{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}} |caption2= {{#ifexist:{{if empty |{{{symbol_type_article|}}} |{{{symbol|}}} |{{if empty |{{{symbol_type|}}} |Грб}} на {{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} }} |[[{{if empty |{{{symbol_type_article|}}} |{{{symbol|}}} |{{if empty |{{{symbol_type|}}} |Грб}} на {{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} }} | {{if empty |{{{symbol_type|}}} |Грб}}]] |{{if empty |{{{symbol_type|}}} |Грб}} }} }} }} | data1 = {{#if:{{{national_motto|}}}{{{motto|}}} |'''Гесло:&nbsp;'''{{if empty|{{{motto|}}}|{{{national_motto|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{englishmotto|}}}|<div>{{{englishmotto}}}</div> }} }} | class2 = anthem | data2 = {{#if:{{{national_anthem|}}}{{{anthem|}}} |'''Химна:'''&nbsp;{{if empty|{{{national_anthem|}}}|{{{anthem|}}}}} }}{{#if:{{{anthems|}}} |'''Химни:'''&nbsp;{{{anthems}}} }}{{#if:{{{royal_anthem|}}} | <div class="ib-country-anthem">'''[[Royal anthem]]:'''&nbsp;{{{royal_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{flag_anthem|}}} | <div class="ib-country-anthem">'''[[Знаме anthem]]:'''&nbsp;{{{flag_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{national_march|}}} | <div class="ib-country-anthem">'''National march:'''&nbsp;{{{national_march}}}</div> }}{{#if:{{{territorial_anthem|}}} | <div class="ib-country-anthem">'''Territorial anthem:'''&nbsp;{{{territorial_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{regional_anthem|}}} | <div class="ib-country-anthem">'''Regional anthem:'''&nbsp;{{{regional_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{state_anthem|}}} | <div class="ib-country-anthem">'''State anthem:'''&nbsp;{{{state_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{march|}}} | <div class="ib-country-anthem">'''March:'''&nbsp;{{{march}}}</div> }} | data3 = {{#if:{{{other_symbol|}}}{{{text_symbol|}}} |{{#if:{{{other_symbol_type|}}}{{{text_symbol_type|}}} | '''{{if empty|{{{other_symbol_type|}}}|{{{text_symbol_type|}}}}}'''<br/>}}<!-- -->{{if empty|{{{other_symbol|}}}|{{{text_symbol|}}}}} }} | data4 = {{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_width|{{{image_map_size|}}}}}}|upright=1.15|alt={{{alt_map|{{{image_map_alt|}}}}}}|title={{{map_caption|{{{image_map_caption|Местоположба на {{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}} }}} }}} }}} }}} }}} }}<!-- -->{{#if:{{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}}|<div class="ib-country-map-caption">{{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}}</div>}} }} | data5 = {{#if:{{{image_map2|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map2|}}}|size={{{map2_width|{{{image_map2_size|}}}}}}|upright=1.15|alt={{{alt_map2|{{{image_map2_alt|}}}}}}|title={{{map_caption2|{{{image_map2_caption|Местоположба на {{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}} }}} }}} }}} }}} }}} }}<!-- -->{{#if:{{{map_caption2|{{{image_map2_caption|}}}}}}|<div class="ib-country-map-caption">{{{map_caption2|{{{image_map2_caption|}}}}}}</div>}} }} | label6 = Статус | data6 = {{#if:{{{status|}}}|{{Infobox country/status text|status={{{status|}}}|status_text={{{status_text|}}}|empire={{{empire|}}}|year_end={{{year_end|}}}|year_exile_start={{{year_exile_start|}}}|year_exile_end={{{year_exile_end|}}} }} }} | label7 = Location | data7 = {{{loctext|}}} | label8 = {{#if:{{{capital_type|}}} | {{{capital_type}}} | Главен град }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |capital<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = capital | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = capital | not capital }}<!-- -->}}|capital <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capital is largest_city/_settlement: ------------------------------------------- --><div class="ib-country-largest">(и {{{largest_settlement_type|најголем}}})</div> }} | data8 = {{#if:{{{capital|}}}|{{{capital}}}{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} | rowclass9 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label9 = Capital-in-exile | data9 = {{#ifexist:{{{capital_exile|}}}|[[{{{capital_exile|}}}]]|{{{capital_exile|}}}}} | rowclass10 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label10 = {{#if:{{{admin_center_type|}}}| {{{admin_center_type}}} | Administrative&nbsp;center }} | data10 = {{#switch:{{{admin_center|}}} |capital | = |[[{{{capital|}}}]] = |{{{capital|}}} = |#default = {{{admin_center}}}{{#if:{{{capital|}}}||{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} }} | rowclass11 = {{#if:{{{capital|}}}{{{admin_center|}}}|mergedbottomrow}} | label11 = Најголем {{{largest_settlement_type|град}}} | data11 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |capital<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = capital | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = capital | not capital }}<!-- -->}}|capital <!-- (#ifeq:)-->|<!-- nothing already appears above --> | {{if empty| {{{largest_city|}}} | {{{largest_settlement|}}} }} }} | rowclass12 = mergedtoprow | label12 = Official&nbsp;languages | data12 = {{{official_languages|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = <span class="ib-country-lang">{{#if:{{{recognized_languages|}}}|Recognized|Recognised}}&nbsp;languages</span> | data13 = {{if empty| {{{recognized_languages|}}} | {{{recognised_languages|}}} }} | rowclass14 = mergedrow | label14 = <span class="ib-country-lang">{{#if:{{{recognized_national_languages|}}}|Recognized|Recognised}} national&nbsp;languages</span> | data14 = {{if empty| {{{recognized_national_languages|}}} | {{{recognised_national_languages|}}} | {{{national_languages|}}} }} | rowclass15 = mergedrow | label15 = <span class="ib-country-lang">{{#if:{{{recognized_regional_languages|}}}|Recognized|Recognised}} regional&nbsp;languages</span> | data15 = {{if empty| {{{recognized_regional_languages|}}} | {{{recognised_regional_languages|}}} | {{{regional_languages|}}} }} | label16 = Говорени&nbsp;јазици | data16 = {{{common_languages|}}} | rowclass17 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedrow}} |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} }} | label17 ={{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |<div class="ib-country-lang">{{if empty| {{{languages_type|}}} | Other&nbsp;languages }}</div> |{{if empty| {{{languages_type|}}} | Other&nbsp;languages }} }} | data17 = {{{languages|}}} | rowclass18 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} | label18 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |<div class="ib-country-lang">{{if empty|{{{languages2_type|}}} | Other&nbsp;languages }}</div> |{{if empty|{{{languages2_type|}}} | Other&nbsp;languages }} }} | data18 = {{{languages2|}}} | label19 = [[Ethnic group|Ethnic&nbsp;groups]] <!-- -->{{#if:{{{ethnic_groups_year|}}} |<div class="ib-country-ethnic"> ({{{ethnic_groups_year}}}){{{ethnic_groups_ref|}}}</div>|<div class="ib-country-ethnic">{{{ethnic_groups_ref|}}}</div>}} | data19 = {{{ethnic_groups|}}} | label20 = Вероисповед <!-- -->{{#if:{{{religion_year|}}} |<div class="ib-country-religion"> ({{{religion_year}}}){{{religion_ref|}}}</div>|<div class="ib-country-religion">{{{religion_ref|}}}</div>}} | data20 = {{{religion|}}} | label21 = [[Демоним|Демоним(и)]] | data21 = {{#if:{{{demonym|}}} |{{#ifexist:{{{demonym}}} people | [[{{{demonym}}} people|{{{demonym}}}]] | {{{demonym}}} }} }} | label22 = Type | data22 = {{{org_type|}}} | label23 = {{if empty|{{{membership_type|}}} | Членство }} | data23 = {{{membership|}}} | label24 = {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{politics_link|}}} | [[{{{politics_link}}}|{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|Organizational structure|Уредување}}]]<!-- -->| {{#ifexist:Politics of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Politics of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|Organizational structure|Уредување}}]]<!-- -->| {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|Organizational structure|Уредување}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}} | data24 = {{{government_type|}}} | header25 = {{#if:{{{government_type|}}} || {{#if:{{{leader_title1|}}}{{{leader_name1|}}} | {{#if:{{{name|}}}{{{membership|}}} | <!--template being used for geopolitical org:-->Leaders | <!--template being used for country/territory: -->Government }} }} }} | rowclass26 = mergedrow | data26 = {{#if:{{{leader_name1|}}}|{{Infobox country/multirow|{{{leader_title1|}}} |{{{leader_name1|}}} |{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} |{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} |{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} |{{{leader_title5|}}} |{{{leader_name5|}}} |{{{leader_title6|}}} |{{{leader_name6|}}} |{{{leader_title7|}}} |{{{leader_name7|}}} |{{{leader_title8|}}} |{{{leader_name8|}}} |{{{leader_title9|}}} |{{{leader_name9|}}} |{{{leader_title10|}}} |{{{leader_name10|}}} |{{{leader_title11|}}} |{{{leader_name11|}}} |{{{leader_title12|}}} |{{{leader_name12|}}} |{{{leader_title13|}}} |{{{leader_name13|}}} |{{{leader_title14|}}} |{{{leader_name14|}}} |{{{leader_title15|}}} |{{{leader_name15|}}} }} }} | rowclass27 = mergedrow | label27 = {{#if:{{{title_leader|}}}| {{{title_leader}}} }} | data27 = {{#if:{{{title_leader|}}}|&nbsp;}} | rowclass28 = mergedrow | data28 = {{#if:{{{year_leader1|}}} | {{Infobox country/multirow|{{{year_leader1|}}} |{{{leader1|}}} |{{{year_leader2|}}} |{{{leader2|}}} |{{{year_leader3|}}} |{{{leader3|}}} |{{{year_leader4|}}} |{{{leader4|}}} |{{{year_leader5|}}} |{{{leader5|}}} |{{{year_leader6|}}} |{{{leader6|}}} |{{{year_leader7|}}} |{{{leader7|}}} |{{{year_leader8|}}} |{{{leader8|}}} |{{{year_leader9|}}} |{{{leader9|}}} |{{{year_leader10|}}} |{{{leader10|}}} |{{{year_leader11|}}} |{{{leader11|}}}|{{{year_leader12|}}} |{{{leader12|}}}|{{{year_leader13|}}} |{{{leader13|}}}|{{{year_leader14|}}} |{{{leader14|}}}|{{{year_leader15|}}} |{{{leader15|}}} }} }} | rowclass29 = mergedrow | label29 = {{#if:{{{title_representative|}}}| {{{title_representative}}} }} | data29 = {{#if:{{{title_representative|}}}|&nbsp;}} | rowclass30 = mergedrow | data30 = {{#if:{{{year_representative1|}}}|{{Infobox country/multirow|{{{year_representative1|}}} |{{{representative1|}}} |{{{year_representative2|}}} |{{{representative2|}}} |{{{year_representative3|}}} |{{{representative3|}}} |{{{year_representative4|}}} |{{{representative4|}}} |{{{year_representative5|}}} |{{{representative5|}}}|{{{year_representative6|}}} |{{{representative6|}}}|{{{year_representative7|}}} |{{{representative7|}}}|{{{year_representative8|}}} |{{{representative8|}}} }} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{#if:{{{title_deputy|}}}|{{{title_deputy}}} }} | data31 = {{#if:{{{title_deputy|}}}|&nbsp;}} | rowclass32 = mergedrow | data32 = {{#if:{{{year_deputy1|}}}|{{Infobox country/multirow|{{{year_deputy1|}}} |{{{deputy1|}}} |{{{year_deputy2|}}} |{{{deputy2|}}} |{{{year_deputy3|}}} |{{{deputy3|}}} |{{{year_deputy4|}}} |{{{deputy4|}}} |{{{year_deputy5|}}} |{{{deputy5|}}} |{{{year_deputy6|}}} |{{{deputy6|}}}|{{{year_deputy7|}}} |{{{deputy7|}}}|{{{year_deputy8|}}} |{{{deputy8|}}}|{{{year_deputy9|}}} |{{{deputy9|}}}|{{{year_deputy10|}}} |{{{deputy10|}}}|{{{year_deputy11|}}} |{{{deputy11|}}}|{{{year_deputy12|}}} |{{{deputy12|}}}|{{{year_deputy13|}}} |{{{deputy13|}}}|{{{year_deputy14|}}} |{{{deputy14|}}}|{{{year_deputy15|}}} |{{{deputy15|}}} }} }} | label40 = Legislature | data40 = {{{legislature|}}} | rowclass41 = mergedrow | label41 = <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1}}}|[[Upper house]]}}</div> | data41 = {{{upper_house|{{{house1|}}}}}} | rowclass42 = mergedbottomrow | label42 = <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2}}}|[[Lower house]]}}</div> | data42 = {{{lower_house|{{{house2|}}}}}} | rowclass43 = {{#if:{{{established_event1|}}} |mergedtoprow}} | header43 = {{#if:{{{established_event1|}}}{{{sovereignty_type|}}} |{{#if:{{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}}<!-- -->{{#if:{{{sovereignty_note|}}} |&nbsp;<div class="ib-country-sovereignty">{{{sovereignty_note}}}</div>}} | {{#if:{{{established|}}}| | Establishment }} }} }} | label44 = Establishment | data44 = {{#if:{{{sovereignty_type|}}} | |{{{established|}}} }} | label45 = {{#if:{{{era|}}}|Историски период|Историја}} | data45 = {{#if:{{{era|}}} |{{#ifexist:{{{era|}}}|[[{{{era}}}]]|{{{era}}}}} | {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}|&nbsp;}}}} | rowclass46 = {{#if:{{{established_event1|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}} | data46 = {{#if:{{{established_date1|}}}|{{Infobox country/multirow |{{{established_event1|}}} |{{{established_date1||}}} |{{{established_event2|}}} |{{{established_date2||}}} |{{{established_event3|}}} |{{{established_date3|}}} |{{{established_event4|}}} |{{{established_date4|}}} |{{{established_event5|}}} |{{{established_date5|}}} |{{{established_event6|}}} |{{{established_date6|}}} |{{{established_event7|}}} |{{{established_date7|}}} |{{{established_event8|}}} |{{{established_date8|}}} |{{{established_event9|}}} |{{{established_date9|}}} |{{{established_event10|}}} |{{{established_date10|}}} |{{{established_event11|}}} |{{{established_date11|}}} |{{{established_event12|}}} |{{{established_date12|}}} |{{{established_event13|}}} |{{{established_date13|}}} |{{{established_event14|}}} |{{{established_date14|}}} |{{{established_event15|}}} |{{{established_date15|}}} |{{{established_event16|}}} |{{{established_date16|}}} |{{{established_event17|}}} |{{{established_date17|}}} |{{{established_event18|}}} |{{{established_date18|}}} |{{{established_event19|}}} |{{{established_date19|}}} |{{{established_event20|}}} |{{{established_date20|}}} }} }} | rowclass47 = {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}} | data47 = {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}|{{Infobox country/multirow |{{{event_pre|}}} |{{{date_pre|}}} |{{if empty|{{{event_start|}}}|Основана}} |{{{date_start|}}} {{{year_start|}}} |{{{event1|}}} |{{{date_event1|}}} |{{{event2|}}} |{{{date_event2|}}} |{{{event3|}}} |{{{date_event3|}}} |{{{event4|}}} |{{{date_event4|}}} |{{{event5|}}} |{{{date_event5|}}} |{{{event6|}}} |{{{date_event6|}}}|{{{event7|}}} |{{{date_event7|}}}|{{{event8|}}} |{{{date_event8|}}}|{{{event9|}}} |{{{date_event9|}}}|{{{event10|}}} |{{{date_event10|}}} |{{if empty|{{{event_end|}}}|Престанала да постои}} |{{{date_end|}}} {{{year_end|}}} |{{{event_post|}}} |{{{date_post|}}} }} }} | rowclass60 = mergedtoprow | header60 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | {{#if:{{{area_link|}}} | [[{{{area_link}}}|Површина {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|claimed|}}]] | {{#ifexist:Географија на {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Географија на {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Површина {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|claimed|}}]] | Површина {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|cclaimed|}}<!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass63 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label63 = <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Water</div> | data63 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{area_water_km2|}}}|km2|{{{area_water_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}} |{{#if:{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_water_ha|}}}|ha|{{{area_water_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_water_footnote|}}} }} | rowclass64 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label64 = <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Вода&nbsp;(%)</div> | data64 = {{{percent_water|}}} | rowclass65 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label65 = <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{{area_label2|}}}</div> | data65 = {{#if:{{{area_label2|}}}| {{{area_data2|}}} }} | rowclass66 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label66 = <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{{area_label3|}}}</div> | data66 = {{#if:{{{area_label3|}}}| {{{area_data3|}}} }} | rowclass67 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label67 = {{{stat_year1|}}}{{{ref_area1|}}} | data67 = {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area1|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass68 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label68 = {{{stat_year2|}}}{{{ref_area2|}}} | data68 = {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area2|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass69 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label69 = {{{stat_year3|}}}{{{ref_area3|}}} | data69 = {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area3|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass70 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label70 = {{{stat_year4|}}}{{{ref_area4|}}} | data70 = {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area4|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass71 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label71 = {{{stat_year5|}}}{{{ref_area5|}}} | data71 = {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area5|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass72 = mergedrow | label72 = <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{{FR_metropole}}}</div> | data72 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}| <nowiki /> }} | rowclass73 = mergedrow | label73 = <div class="ib-country-fake-li2">•&nbsp;[[Institut Géographique National|IGN]]{{{FR_foot2|}}}</div> | data73 = {{#if:{{{FR_metropole|}}} |{{#if:{{{FR_IGN_area_km2|}}}{{{FR_IGN_area_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{FR_IGN_area_km2|}}}|km2|{{{FR_IGN_area_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}}{{#if:{{{FR_IGN_area_rank|}}}|&#32;([[List of countries and dependencies by area|{{{FR_IGN_area_rank|}}}]])}} }} }} | rowclass89 = mergedbottomrow | label89 = <div class="ib-country-fake-li2">•&nbsp;[[Cadastre]]{{{FR_foot3|}}}</div> | data89 = {{#if:{{{FR_metropole|}}} |{{#if:{{{FR_cadastre_area_km2|}}}{{{FR_cadastre_area_sq_mi|}}} | {{convinfobox|{{{FR_cadastre_area_km2|}}}|km2|{{{FR_cadastre_area_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}}{{#if:{{{FR_cadastre_area_rank|}}}|&#32;([[List of countries and dependencies by area|{{{FR_cadastre_area_rank|}}}]])}} }} }} | rowclass90 = mergedtoprow | header90 = {{#if:{{{population_estimate|}}}{{{population_census|}}}{{{FR_metropole_population|}}}{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} |{{#if:{{{population_link|}}} | {{#ifeq:{{{population_link}}}|no|Population|[[{{{population_link}}}|Population]]}}<!-- -->| {{#ifexist:Demographics of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Demographics of {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Population]]<!-- -->| Население<!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass91 = mergedrow | label91 = <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{population_estimate_year|}}} |{{{population_estimate_year}}} estimate|Estimate}}</div> | data91 = {{#if:{{{population_estimate|}}} |{{{population_estimate}}}<!-- -->{{#if:{{{population_estimate_rank|}}} |&#32;([[List of countries and dependencies by population|{{{population_estimate_rank}}}]])}} }} | rowclass92 = mergedrow | label92= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{{population_label2|}}}</div> | data92= {{#if:{{{population_label2|}}}|{{{population_data2|}}}}} | rowclass93= mergedrow | label93= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{{population_label3|}}}</div> | data93= {{#if:{{{population_label3|}}}|{{{population_data3|}}}}} | rowclass94= mergedrow | data94= {{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}|{{infobox country/multirow|{{{stat_year1|}}}{{{ref_pop1|}}} |{{formatnum:{{{stat_pop1|}}}}}|{{{stat_year2|}}}{{{ref_pop2|}}} |{{formatnum:{{{stat_pop2|}}}}}|{{{stat_year3|}}}{{{ref_pop3|}}} |{{formatnum:{{{stat_pop3|}}}}}|{{{stat_year4|}}}{{{ref_pop4|}}} |{{formatnum:{{{stat_pop4|}}}}}|{{{stat_year5|}}}{{{ref_pop5|}}} |{{formatnum:{{{stat_pop5|}}}}} }} }} | rowclass95= mergedrow | label95= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{#if:{{{population_census_year|}}} |{{{population_census_year}}}&nbsp;census|Census}}</div> | data95= {{#if:{{{population_census|}}} |{{{population_census}}}<!-- -->{{#if:{{{population_census_rank|}}} |&#32;([[List of countries and dependencies by population|{{{population_census_rank}}}]])}} }} | rowclass96= mergedrow | label96 = {{#if:{{{FR_metropole_population|}}}|{{#if:{{{FR_total_population_estimate_year|}}}|{{nobold|1=&nbsp;({{{FR_total_population_estimate_year}}})}}}}}} | data96 = {{#if:{{{FR_metropole_population|}}}|{{#if:{{{FR_total_population_estimate_year|}}}|<nowiki />}}}} | rowclass97 = mergedrow | label97= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Total{{{FR_foot|}}}</div> | data97= {{#if:{{{FR_metropole_population|}}}|{{#if:{{{FR_total_population_estimate|}}} |{{{FR_total_population_estimate}}}{{#if:{{{FR_total_population_estimate_rank|}}}|&#32;([[List of countries by population in 2005|{{{FR_total_population_estimate_rank}}}]])}} }} }} | rowclass98 = mergedrow | label98= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;{{{FR_metropole}}}</div> | data98= {{#if:{{{FR_metropole_population|}}}|{{{FR_metropole_population}}}{{#if:{{{FR_metropole_population_estimate_rank|}}} |&#32;([[List of countries by population in 2005|{{{FR_metropole_population_estimate_rank}}}]])}} }} | rowclass99 = mergedbottomrow | label99= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Density{{{FR_foot5|}}}</div> | data99= {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}} | {{convinfobox|{{{population_density_km2|}}}|/km2|{{{population_density_sq_mi|}}}|/sqmi|1|abbr=on}}{{{pop_den_footnote|}}}<!-- -->{{#if:{{{population_density_rank|}}} |&#32;([[List of countries and dependencies by population density|{{{population_density_rank}}}]])}} }} | rowclass100 = {{#if:{{{population_estimate|}}}{{{population_census|}}}{{{FR_metropole_population|}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label100 = Membership | data100= {{{nummembers|}}} | rowclass101= mergedtoprow | label101= {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|Claimed|}} [[Gross domestic product|GDP]]&nbsp;{{nobold|([[Purchasing power parity|PPP]])}} | data101= {{#if:{{{GDP_PPP|}}}{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_PPP_year|}}} |{{{GDP_PPP_year}}}&nbsp;}}estimate }} | rowclass102= mergedrow | label102= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Total</div> | data102= {{#if:{{{GDP_PPP|}}} |{{{GDP_PPP}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_rank|}}} |&#32;([[List of countries by GDP (PPP)|{{{GDP_PPP_rank}}}]])}} }} | rowclass103= mergedbottomrow | label103= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Per capita</div> | data103= {{#if:{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{{GDP_PPP_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_per_capita_rank|}}} |&#32;([[List of countries by GDP (PPP) per capita|{{{GDP_PPP_per_capita_rank}}}]])}} }} | rowclass104= mergedtoprow | label104= {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|Claimed|}} [[Gross domestic product|GDP]]&nbsp;{{nobold|(nominal)}} | data104= {{#if:{{{GDP_nominal|}}}{{{GDP_nominal_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_nominal_year|}}} |{{{GDP_nominal_year}}}&nbsp;}}estimate }} | rowclass105= mergedrow | label105= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Total</div> | data105= {{#if:{{{GDP_nominal|}}} |{{{GDP_nominal}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_rank|}}} |&#32;([[List of countries by GDP (nominal)|{{{GDP_nominal_rank}}}]])}} }} | rowclass106= mergedbottomrow | label106= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Per capita</div> | data106= {{#if:{{{GDP_nominal_per_capita|}}} | {{{GDP_nominal_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_per_capita_rank|}}} |&#32;([[List of countries by GDP (nominal) per capita|{{{GDP_nominal_per_capita_rank}}}]])}} }} | label107= [[Gini_coefficient|Gini]]{{#if:{{{Gini_year|}}} |&nbsp;{{nobold|1=({{{Gini_year}}})}}}} | data107= {{#if:{{{Gini|}}} | {{#switch:{{{Gini_change|}}} |increase = {{increaseNegative}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decreasePositive}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{Gini}}}{{{Gini_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add Gini category:---------- -->{{nowrap|1=<!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{Gini}}}>100 <!-- -->| {{error|Error: Gini value above 100}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=60 |{{color|red|very high}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=46 <!-- -->| {{color|darkred|high}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=30 <!-- -->| {{color|orange|medium}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{Gini}}}>=0 <!-- -->| {{color|forestgreen|low}}<!-- -->| {{error|Error:Gini value below 0}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|Error: Invalid Gini value}}{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | }}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -----------Add Gini_rank (if supplied):---------- -->{{#if:{{{Gini_rank|}}} |&nbsp;([[List of countries by income equality|{{{Gini_rank}}}]])<!-- -->}}<!-- -->}} | label108= [[Human Development Index|HDI]]{{#if:{{{HDI_year|}}} |&nbsp;{{nobold|1=({{{HDI_year}}})}}}} | data108= {{#if:{{{HDI|}}} | {{#switch:{{{HDI_change|}}} |increase = {{increase}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decrease}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{HDI}}}{{{HDI_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add HDI category:--------- -->{{nowrap|1=<!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{{HDI}}}>1 <!-- -->| {{error|Error: HDI value greater than 1}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.799 <!-- -->| {{color|darkgreen|very high}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.699 <!-- -->| {{color|forestgreen|high}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>0.549 <!-- -->| {{color|orange|medium}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{{HDI}}}>=0.000<!-- -->| {{color|red|low}}<!-- -->| {{error|Error: HDI value less than 0}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|Error: Invalid HDI value}}{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | }}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- ----------Add HDI_rank (if supplied):----------- -->{{#if:{{{HDI_rank|}}} |&nbsp;([[List of countries by Human Development Index|{{{HDI_rank}}}]])<!-- -->}}<!-- -->}} | label109= {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|Purported currency|Валута}} | data109= {{#if:{{{currency|}}} | {{{currency}}} {{#if:{{{currency_code|}}} |([[ISO 4217|{{{currency_code}}}]])}} }} | rowclass119= {{#if:{{{utc_offset_DST|}}}{{{DST_note|}}} |mergedtoprow}} | label119= Временска зона | data119= {{#if:{{{utc_offset|}}} |{{nowrap|[[Coordinated Universal Time|UTC]]{{{utc_offset}}}}} {{#if:{{{time_zone|}}}|({{{time_zone}}})}} |{{{time_zone|}}} }} | rowclass120= {{#if:{{{DST_note|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}} | label120= <div class="ib-country-fake-li">•&nbsp;Summer&nbsp;([[Daylight saving time|DST]])</div> | data120= {{#if:{{{utc_offset_DST|}}} |{{nowrap|[[Coordinated Universal Time|UTC]]{{{utc_offset_DST}}}}} {{#if:{{{time_zone_DST|}}}|({{{time_zone_DST}}})|{{#if:{{{DST|}}}|({{{DST}}})}}}} |{{#if:{{{time_zone_DST|}}}|{{{time_zone_DST}}}|{{{DST|}}}}} }} | rowclass121= mergedbottomrow | label121= <nowiki /> | data121= {{{DST_note|}}} | label122 = [[Antipodes]] | data122= {{{antipodes|}}} | label123 = Date format | data123= {{{date_format|}}} | label125= [[Left- and right-hand traffic|Driving side]] | data125= {{#if:{{{drives_on|}}} | {{lcfirst:{{{drives_on}}}}} }} | label126= {{#if:{{{calling_code|}}} |{{#ifexist:Telephone numbers in {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[Telephone numbers in {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}}|Calling code]] | Повикувачки број }} }} | data126= {{{calling_code|}}} | label127= [[ISO 3166|ISO 3166 code]] | data127= {{#switch:{{{iso3166code|}}} |omit = <!--(do nothing)--> | = <!--if iso3166code is not supplied: -->{{#if:{{{common_name|}}} | {{#if:{{ISO 3166 code|{{{common_name}}}|nocat=true}} | [[ISO 3166-2:{{ISO 3166 code|{{{common_name}}}}}|{{ISO 3166 code|{{{common_name}}}}}]] }} }} |#default = [[ISO 3166-2:{{uc:{{{iso3166code}}}}}|{{uc:{{{iso3166code}}}}}]] }} | label128= [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | data128= {{{cctld|}}} | data129 = {{#if:{{{official_website|}}} |<div class="ib-country-website">'''Website'''<br/>{{{official_website}}}</div> }} | data130= {{#if:{{{image_map3|{{{location_map|}}}}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map3|{{{location_map|}}}}}}|size={{{map3_width|}}}|upright=1.15|alt={{{alt_map3|}}}|title=Местоположба на {{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}} }}} }}} }}} }}<!-- -->{{#if:{{{map_caption3|}}}|<div class="ib-country-map-caption3">{{{map_caption3|}}}</div>}} }} | data134 = {{#if:{{{p1|}}}{{{s1|}}} |{{Infobox country/formernext|flag_p1={{{flag_p1|}}}|image_p1={{{image_p1|}}}|p1={{{p1|}}}|border_p1={{{border_p1|}}}|flag_p2={{{flag_p2|}}}|image_p2={{{image_p2|}}}|p2={{{p2|}}}|border_p2={{{border_p2|}}}|flag_p3={{{flag_p3|}}}|image_p3={{{image_p3|}}}|p3={{{p3|}}}|border_p3={{{border_p3|}}}|flag_p4={{{flag_p4|}}}|image_p4={{{image_p4|}}}|p4={{{p4|}}}|border_p4={{{border_p4|}}}|flag_p5={{{flag_p5|}}}|image_p5={{{image_p5|}}}|p5={{{p5|}}}|border_p5={{{border_p5|}}}|flag_p6={{{flag_p6|}}}|image_p6={{{image_p6|}}}|p6={{{p6|}}}|border_p6={{{border_p6|}}}|flag_p7={{{flag_p7|}}}|image_p7={{{image_p7|}}}|p7={{{p7|}}}|border_p7={{{border_p7|}}}|flag_p8={{{flag_p8|}}}|image_p8={{{image_p8|}}}|p8={{{p8|}}}|border_p8={{{border_p8|}}}|flag_p9={{{flag_p9|}}}|image_p9={{{image_p9|}}}|p9={{{p9|}}}|border_p9={{{border_p9|}}}|flag_p10={{{flag_p10|}}}|image_p10={{{image_p10|}}}|p10={{{p10|}}}|border_p10={{{border_p10|}}}|flag_p11={{{flag_p11|}}}|image_p11={{{image_p11|}}}|p11={{{p11|}}}|border_p11={{{border_p11|}}}|flag_p12={{{flag_p12|}}}|image_p12={{{image_p12|}}}|p12={{{p12|}}}|border_p12={{{border_p12|}}}|flag_p13={{{flag_p13|}}}|image_p13={{{image_p13|}}}|p13={{{p13|}}}|border_p13={{{border_p13|}}}|flag_p14={{{flag_p14|}}}|image_p14={{{image_p14|}}}|p14={{{p14|}}}|border_p14={{{border_p14|}}}|flag_p15={{{flag_p15|}}}|image_p15={{{image_p15|}}}|p15={{{p15|}}}|border_p15={{{border_p15|}}}|flag_p16={{{flag_p16|}}}|image_p16={{{image_p16|}}}|p16={{{p16|}}}|border_p16={{{border_p16|}}}|flag_p17={{{flag_p17|}}}|image_p17={{{image_p17|}}}|p17={{{p17|}}}|border_p17={{{border_p17|}}}|flag_p18={{{flag_p18|}}}|image_p18={{{image_p18|}}}|p18={{{p18|}}}|border_p18={{{border_p18|}}}|flag_p19={{{flag_p19|}}}|image_p19={{{image_p19|}}}|p19={{{p19|}}}|border_p19={{{border_p19|}}}|flag_p20={{{flag_p20|}}}|image_p20={{{image_p20|}}}|p20={{{p20|}}}|border_p20={{{border_p20|}}}|flag_p21={{{flag_p21|}}}|image_p21={{{image_p21|}}}|p21={{{p21|}}}|border_p21={{{border_p21|}}}|flag_p22={{{flag_p22|}}}|image_p22={{{image_p22|}}}|p22={{{p22|}}}|border_p22={{{border_p22|}}}|flag_s1={{{flag_s1|}}}|image_s1={{{image_s1|}}}|s1={{{s1|}}}|border_s1={{{border_s1|}}}|flag_s2={{{flag_s2|}}}|image_s2={{{image_s2|}}}|s2={{{s2|}}}|border_s2={{{border_s2|}}}|flag_s3={{{flag_s3|}}}|image_s3={{{image_s3|}}}|s3={{{s3|}}}|border_s3={{{border_s3|}}}|flag_s4={{{flag_s4|}}}|image_s4={{{image_s4|}}}|s4={{{s4|}}}|border_s4={{{border_s4|}}}|flag_s5={{{flag_s5|}}}|image_s5={{{image_s5|}}}|s5={{{s5|}}}|border_s5={{{border_s5|}}}|flag_s6={{{flag_s6|}}}|image_s6={{{image_s6|}}}|s6={{{s6|}}}|border_s6={{{border_s6|}}}|flag_s7={{{flag_s7|}}}|image_s7={{{image_s7|}}}|s7={{{s7|}}}|border_s7={{{border_s7|}}}|flag_s8={{{flag_s8|}}}|image_s8={{{image_s8|}}}|s8={{{s8|}}}|border_s8={{{border_s8|}}}|flag_s9={{{flag_s9|}}}|image_s9={{{image_s9|}}}|s9={{{s9|}}}|border_s9={{{border_s9|}}}|flag_s10={{{flag_s10|}}}|image_s10={{{image_s10|}}}|s10={{{s10|}}}|border_s10={{{border_s10|}}}|flag_s11={{{flag_s11|}}}|image_s11={{{image_s11|}}}|s11={{{s11|}}}|border_s11={{{border_s11|}}}|flag_s12={{{flag_s12|}}}|image_s12={{{image_s12|}}}|s12={{{s12|}}}|border_s12={{{border_s12|}}}|flag_s13={{{flag_s13|}}}|image_s13={{{image_s13|}}}|s13={{{s13|}}}|border_s13={{{border_s13|}}}|flag_s14={{{flag_s14|}}}|image_s14={{{image_s14|}}}|s14={{{s14|}}}|border_s14={{{border_s14|}}}|flag_s15={{{flag_s15|}}}|image_s15={{{image_s15|}}}|s15={{{s15|}}}|border_s15={{{border_s15|}}}|flag_s16={{{flag_s16|}}}|image_s16={{{image_s16|}}}|s16={{{s16|}}}|border_s16={{{border_s16|}}}|flag_s17={{{flag_s17|}}}|image_s17={{{image_s17|}}}|s17={{{s17|}}}|border_s17={{{border_s17|}}}|flag_s18={{{flag_s18|}}}|image_s18={{{image_s18|}}}|s18={{{s18|}}}|border_s18={{{border_s18|}}}|flag_s19={{{flag_s19|}}}|image_s19={{{image_s19|}}}|s19={{{s19|}}}|border_s19={{{border_s19|}}}|flag_s20={{{flag_s20|}}}|image_s20={{{image_s20|}}}|s20={{{s20|}}}|border_s20={{{border_s20|}}}|flag_s21={{{flag_s21|}}}|image_s21={{{image_s21|}}}|s21={{{s21|}}}|border_s21={{{border_s21|}}}|flag_s22={{{flag_s22|}}}|image_s22={{{image_s22|}}}|s22={{{s22|}}}|border_s22={{{border_s22|}}}}} }} | label135 = Денес дел од | data135 = {{{today|}}} | data136 = {{#if:{{{footnote_a|}}}{{{footnote_b|}}}{{{footnote_c|}}}{{{footnote_d|}}}{{{footnote_e|}}}{{{footnote_f|}}}{{{footnote_g|}}}{{{footnote_h|}}} |<div class="ib-country-fn"><ol class="ib-country-fn-alpha"> {{#if:{{{footnote_a|}}}|<li value=1>{{{footnote_a|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote_b|}}}|<li value=2>{{{footnote_b|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote_c|}}}|<li value=3>{{{footnote_c|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote_d|}}}|<li value=4>{{{footnote_d|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote_e|}}}|<li value=5>{{{footnote_e|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote_f|}}}|<li value=6>{{{footnote_f|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote_g|}}}|<li value=7>{{{footnote_g|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote_h|}}}|<li value=8>{{{footnote_h|}}}</li>}} </ol></div>}} | data137 = {{#if:{{{footnote1|}}}{{{footnote2|}}}{{{footnote3|}}}{{{footnote4|}}}{{{footnote5|}}}{{{footnote6|}}}{{{footnote7|}}}{{{footnote8|}}} |<div class="ib-country-fn"><ol class="ib-country-fn-num"> {{#if:{{{footnote1|}}}|<li value=1>{{{footnote1|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote2|}}}|<li value=2>{{{footnote2|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote3|}}}|<li value=3>{{{footnote3|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote4|}}}|<li value=4>{{{footnote4|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote5|}}}|<li value=5>{{{footnote5|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote6|}}}|<li value=6>{{{footnote6|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote7|}}}|<li value=7>{{{footnote7|}}}</li> }}{{#if:{{{footnote8|}}}|<li value=8>{{{footnote8|}}}</li>}} </ol></div>}} | data138 = {{#if:{{{footnotes|}}}|<div class="ib-country-fn">{{{footnotes}}}{{#if:{{{footnotes2|}}}|<br>{{{footnotes2}}}}}</div>}} | belowclass = mergedtoprow noprint | below = {{#if:{{{navbar|}}}| {{navbar|{{{navbar|}}}}} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Категорија:Страници што користат инфокутија за држава со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Страницата користи [[Предлошка:Инфокутија Држава]] со непознатиот параметар „_VALUE_“|ignoreblank=y| admin_center_type | admin_center | alt_coat | alt_flag | alt_flag2 | alt_map | alt_map2 | alt_map3 | alt_symbol | anthem | anthems | antipodes | area_acre | area_data2 | area_data3 | area_footnote | area_ha | area_km2 | area_label | area_label2 | area_label3 | area_land_acre | area_land_footnote | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_link | area_rank | area_sq_mi | area_water_acre | area_water_footnote | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_sq_mi | regexp1 = border_[ps][%d]+ | calling_code | capital_exile | capital_type | capital | cctld | coa_size | coat_alt | common_languages | common_name | conventional_long_name | coordinates | currency_code | currency | date_end | regexp2 = date_event[%d]+ | date_format | date_post | date_pre | date_start | demonym | regexp3 = deputy[%d]+ | drives_on | DST_note | DST | empire | englishmotto | era | regexp4 = established_date[%d]+ | regexp5 = established_event[%d]+ | established | ethnic_groups_ref | ethnic_groups_year | ethnic_groups | event_end | event_post | event_pre | event_start | regexp6 = event[%d]+ | flag| flag_alt | flag_alt2 | flag_border | flag_caption | flag_caption | regexp7 = flag_[ps][%d]+ | flag_size | flag_type | flag_type_article | flag_width | flag2_border | regexp8 = footnote_[a-h] | regexp9 = footnote[%d]+ | footnotes | footnotes2 | FR_cadastre_area_km2 | FR_cadastre_area_rank | FR_cadastre_area_sq_mi | FR_foot | FR_foot2 | FR_foot3 | FR_foot4 | FR_foot5 | FR_IGN_area_km2 | FR_IGN_area_rank | FR_IGN_area_sq_mi | FR_metropole_population_estimate_rank | FR_metropole_population | FR_metropole | FR_total_population_estimate_rank | FR_total_population_estimate_year | FR_total_population_estimate | GDP_nominal_per_capita_rank | GDP_nominal_per_capita | GDP_nominal_rank | GDP_nominal_year | GDP_nominal | GDP_PPP_per_capita_rank | GDP_PPP_per_capita | GDP_PPP_rank | GDP_PPP_year | GDP_PPP | Gini_change | Gini_rank | Gini_ref | Gini_year | Gini | government_type | HDI_change | HDI_rank | HDI_ref | HDI_year | HDI | house1 | house2 | image_coat | image_flag | image_flag2 | image_map_alt | image_map_caption | image_map_size | image_map | image_map2_alt | image_map2_caption | image_map2_size | image_map2 | image_map3 | regexp10 = image_[ps][%d]+ | image_symbol | iso3166code | languages_sub | languages_type | languages | languages2_sub | languages2_type | languages2 | largest_city | largest_settlement_type | largest_settlement | regexp11 = leader_name[%d]+ | regexp12 = leader_title[%d]+ | regexp13 = leader[%d]+ | legislature | life_span | linking_name | location_map | loctext | lower_house | map_caption | map_caption2 | map_caption3 | map_width | map2_width | map3_width | membership_type | membership | micronation | motto | name | national_anthem | national_languages | national_motto | native_name | navbar | nummembers | official_languages | official_website | org_type | other_symbol_type | other_symbol | regexp14 = [ps][%d]+ | patron_saint | patron_saints | percent_water | politics_link | pop_den_footnote | population_census_rank | population_census_year | population_census | population_data2 | population_data3 | population_density_km2 | population_density_rank | population_density_sq_mi | population_estimate_rank | population_estimate_year | population_estimate | population_label2 | population_label3 | population_link | recognised_languages | recognised_national_languages | recognised_regional_languages | recognized_languages | recognized_national_languages | regexp15 = ref_area[%d]+ | regexp16 = ref_pop[%d]+ | regional_languages | recognized_regional_languages | religion_ref | religion_year | religion | regexp17 = representative[%d]+ | royal_anthem | flag_anthem | march | national_march | regional_anthem | territorial_anthem | state_anthem | sovereignty_note | sovereignty_type | regexp18 = stat_area[%d]+ | regexp19 = stat_pop[%d]+ | regexp20 = stat_year[%d]+ | status_text | status | symbol| symbol_type_article | symbol_type | symbol_width | text_symbol_type | text_symbol | time_zone_DST | time_zone | title_deputy | title_leader | title_representative | today | type_house1 | type_house2 | upper_house | utc_offset_DST | utc_offset | regexp21 = year_deputy[%d]+ | year_end | year_exile_end | year_exile_start | regexp22 = year_leader[%d]+ | regexp23 = year_representative[%d]+ | year_start}}{{main other| {{#if:{{both|{{{image_coat|}}}|{{{image_symbol|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{alt_coat|}}}|{{{alt_symbol|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{motto|}}}|{{{national_motto|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{national_anthem|}}}|{{{anthem|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{other_symbol|}}}|{{{text_symbol|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{other_symbol_type|}}}|{{{text_symbol_type|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{largest_city|}}}|{{{largest_settlement|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{recognized_languages|}}}|{{{recognised_languages|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{recognized_national_languages|}}}|{{{recognised_national_languages|}}}}}{{both|{{{recognized_regional_languages|}}}|{{{recognised_regional_languages|}}}}}| }}{{#if:{{{official_languages|}}}||{{#if:{{{recognized_languages|}}}{{{recognised_languages|}}}{{{recognized_national_languages|}}}{{{recognised_national_languages|}}}{{{recognized_regional_languages|}}}{{{recognised_regional_languages|}}}|}} }}{{#if:{{both|{{{area_km2|}}}|{{{area_ha|}}}}}{{both|{{{area_land_km2|}}}|{{{area_land_ha|}}}}}{{both|{{{area_water_km2|}}}|{{{area_water_ha|}}}}}| }}{{#if:{{both|{{{DST|}}}|{{{time_zone_DST|}}}}}| }}{{#if:{{{time_zone|}}}{{{utc_offset|}}}||{{#if:{{{time_zone_DST|}}}{{{utc_offset_DST|}}}|}} }}{{#if:{{both|{{{sovereignty_type|}}}|{{{established|}}} }}| }}{{#if:{{{languages|}}}|{{#if:{{{languages_type|}}}||}} }}{{#if:{{{languages2|}}}|{{#if:{{{languages2_type|}}}||}} }}{{#if:{{{flag_type|}}}| }}{{#if:{{{flag_caption|}}}| }}{{#if:{{{symbol_type|}}}| }}{{#if:{{{symbol_caption|}}}| }}}}<!-- Tracking categories from merge with {{infobox former country}}. After all cats are empty/have been checked, these can be removed. -->{{#if:{{{status_text|}}}|{{#ifeq:{{ucfirst:{{{status|}}}}}|Colony|{{main other|}}|{{#ifeq:{{ucfirst:{{{status|}}}}}|Exile|{{main other|}}}}}} }}<!--End of former country tracking cats--><noinclude> {{documentation}} </noinclude> hrs0gkeezm1jwqjx0mubmlsa2hnyni4 0 22049 5543966 5407268 2026-04-23T18:19:34Z Kwamikagami 4967 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Oceania UN Geoscheme Regions mk.svg]] → [[File:Oceania Regions mk.svg]] not the UN Geoscheme 5543966 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Oceania (orthographic projection).svg|мини|300п|Океанија во геополитичка смисла.]] '''Океанија''' — [[континент]] кој се состои претежно од острови во [[Тихиот Океан]] заедно со континентот [[Австралија]]. Поимот „Океанија“ првпат е употребен во [[1831]] г, а денес овој поим се користи за да се означи регионот во океанскиот дел со островите, но и Австралија.<ref>{{Наведена мрежна страница |author=Atlas of Canada Web Master |url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view |title=The Atlas of Canada - The World - Continents |publisher=Atlas.nrcan.gc.ca |date=2004-08-17 |accessdate=2009-04-17 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104233233/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf ''List of IOC members (122) by continent''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=2002-02-23 }}. International Olympic Committee: 112th session, Moscow 2001</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761557382/Ocean%C3%ADa.html|title=Encarta Mexico "Oceanía"|publisher=Mx.encarta.msn.com|date=|accessdate=2009-04-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kx8MK156?url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761557382/Ocean%C3%ADa.html|archivedate=2009-11-01|url-status=dead}}</ref> Границите на Океанија се означени на неколку начини. Поголем број од дефинициите за границите ги вклучуваат [[Австралија]], [[Нов Зеланд]], [[Нова Гвинеја]] и делови од [[Малајски Архипелаг|Малајскиот Архипелаг]]<ref>[http://www.m-w.com/dictionary/Oceania ''Merriam Webster's Online Dictionary''] (based on Collegiate vol., 11th ed.) 2006. Springfield, MA: Merriam-Webster, Inc.</ref><ref>See, e.g., [http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view The Atlas of Canada - The World - Continents] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121104233233/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view |date=2012-11-04 }}</ref><ref name="unsd-m49">{{Наведена мрежна страница |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#oceania |title=United Nations Statistics Division - Countries of Oceania |publisher=Millenniumindicators.un.org |date= |accessdate=2009-04-17 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#oceania |url-status=dead }}</ref> Етнолошки, островите во Океанија се поделени на [[Меланезија]], [[Микронезија (регион)|Микронезија]] и [[Полинезија]].<ref>[http://www.bartleby.com/65/oc/Oceania.html "Oceania"]. 2005. ''The Columbia Encyclopedia'', 6th ed. Columbia University Press.</ref> Океанија е заедничко име за неколку групи острови во Тихиот Океан. Тие се: * [[Меланезија]] * [[Микронезија]] * [[Полинезија]] * [[Нов Зеланд]] === Меланезија === Меланезија ги опфаќа островите што се наоѓаат североисточно од Австралија. Во оваа група најголеми се островите Нова Гвинеја (претежно планински, достигнува близу 5 000 м. Поделен на Индонезија и Папуа Нова Гвинеја, Нова Британија, Нова Каледонија, Саломоновите Острови, Вануату и други. === Микронезија === Микронезија зафаќа група мали острови што се наоѓаат североисточно од Меланезија. Во овој дел покарактеристични се Маријанските, Маршалските, Каролинските и Кирибати (Гилбертовите Острови). Голем број од нив се корални острови. === Полинезија === Полинезија опфаќа голем број острови и островски групи во Тихиот Океан. Во Полинезија најпознати се Хавајските Острови, Божиќниот Остров, Куковите Острови и островите Туамоту и други. === Новозеландски острови === [[Нов Зеланд]] е посебна група острови. Најголеми се [[Северен Остров|Северниот]] и [[Јужен Остров|Јужниот Остров]], кои претежно се планински. На Јужниот Остров највисокиот врв на [[Кукова Планина|Куковата Планина]] достигнува 3764 м. Островите имаат вулканска активност, гејзери и врели минерални води. Оваа група припаѓа на државата [[Нов Зеланд]]. Бидејќи повеќето од сотровите се наоѓаат во екваторскиот и на [[тропи|тропскиот појас]], климата е претежно тропска. Температурите се релативно високи и има голема влажност. Реките се куси и полноводни. Има развиена бујна тропска вегетација. Островите се одликуваат со многу песочни плажи. Нов Зеланд се одликува со суптропска клима на Северниот и со умерена клима на Јужниот Гребен. Најнаселени се островите Нова Гвинеја и Нов Зеланд. Стопански најразвиен е Нов Зеланд. Тој се смета за високоразвиена индустриско-аграрна земја, со развиени [[тешка индустрија|тешката]] и [[лесна индустрија]] и високомеханизирано земјоделско произвосдство. == Опсег == Традиционално, Океанија е поделена на три големи географски региони: [[Микронезија (регион)|Микронезија]], [[Меланезија]] и [[Полинезија]]. Сепак, постојат и понови предлози за поделба на регионот како на пример [[Блиска Океанија]] и [[Далечна Океанија]].<ref>Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.</ref> Голем дел од Океанија се состои од [[остров]]и и [[атол]]и со мала населеност за разлика од останатите делови од светот. [[Австралија]] е единствената континентална држава. Ако се смета Австралија и Нов Зеланд, тогаш најголем врв е [[Пунчак Џаја]] во [[Папуа (покраина во Индонезија)|Папуа]] со 4884 метри, додека најниска точка е езерото Ејре со 16 метри под нивото на морето. == Држави и региони == Описот за државите и регионите на Океанија варираат од извор до извор. Следната табела вклучува држави и региони според описот на [[ООН]].<ref name="unsd-m49"/> === Региони === {{Означена карта на Океанија}} === Држави и територии === [[Податотека:Oceania Regions mk.svg|thumb|300px|right|Карта на регионите во Океанија.]] [[Податотека:Oceania mk.svg|thumb|300px|right|Политичка карта на Океанија.]] [[Податотека:Members of Pacific Island Forum mk.svg|300px|right|мини|Членки на Форумот на тихоокеанските острови.]] [[Податотека:Pacific Area - The Imperial Powers 1939 - Map mk.svg|thumb|right|300px|Карта на колониите во Океанија во 1939 година.]] {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! Име на регион, следено со држави<br />и нивните знамиња ! [[Површина]]<br />(км²) ! [[Население]]<br />(2002) ! [[Густина на население|Густина]]<br />(на км²) ! [[Главен град]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Австралија]]''' |- | {{знаме|Australia}} | align="right" | 7,686,850 | align="right" | 21,050,000 | align="right" | 2.5 | [[Канбера]] |- | {{знаме|Christmas Island}} (Австралија) | align="right" | 135 | align="right" | 1,493 | align="right" | 3.5 | [[Флаинг Фиш Коув]] |- | {{знаме|Cocos (Keeling) Islands}} (Австралија) | align="right" | 14 | align="right" | 632 | align="right" | 45.1 | [[Вест Ајленд]] |- | {{знаме|New Zealand}} | align="right" | 268,680 | align="right" | 4,108,037 | align="right" | 14.5 | [[Велингтон]] |- | {{знаме|Norfolk Island}} (Австралија) | align="right" | 35 | align="right" | 1,866 | align="right" | 53.3 | [[Кингстон (Норфолк)|Кингстон]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Меланезија]]''' |- | {{знаме|Fiji}} | align="right" | 18,270 | align="right" | 856,346 | align="right" | 46.9 | [[Сува]] |- | {{знаме|Indonesia}} (Океанскиот дел) | align="right" | 499,852 | align="right" | 4,211,532 <!-- read the editnote just above before changing this --> | align="right" | 8.4 | [[Џакарта]] |- | [[Податотека:Flag of France.svg|23px]] [[Нова Каледонија]] ([[Франција]]) | align="right" | 19,060 | align="right" | 207,858 | align="right" | 10.9 | [[Нумеја]] |- | {{знаме|Papua New Guinea}} | align="right" | 462,840 | align="right" | 5,172,033 | align="right" | 11.2 | [[Порт Морзби]] |- | {{знаме|Solomon Islands}} | align="right" | 28,450 | align="right" | 494,786 | align="right" | 17.4 | [[Хонијара]] |- | {{знаме|Vanuatu}} | align="right" | 12,200 | align="right" | 196,178 | align="right" | 16.1 | [[Порт Вила]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Микронезија (регион)|Микронезија]]''' |- | {{знаме|Federated States of Micronesia}} | align="right" | 702 | align="right" | 135,869 | align="right" | 193.5 | [[Паликир]] |- | {{знаме|Guam}} ([[САД]]) | align="right" | 549 | align="right" | 160,796 | align="right" | 292.9 | [[Хагатња]] |- | {{знаме|Kiribati}} | align="right" | 811 | align="right" | 96,335 | align="right" | 118.8 | [[Јужна Тарава]] |- | {{знаме|Marshall Islands}} | align="right" | 181 | align="right" | 73,630 | align="right" | 406.8 | [[Маџуро]] |- | {{знаме|Nauru}} | align="right" | 21 | align="right" | 12,329 | align="right" | 587.1 | [[Јарен]] ([[де факто]]) |- | {{знаме|Northern Mariana Islands}} (САД) | align="right" | 477 | align="right" | 77,311 | align="right" | 162.1 | [[Сајпан]] |- | {{знаме|Palau}} | align="right" | 458 | align="right" | 19,409 | align="right" | 42.4 | [[Мелекеок]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Полинезија]]''' |- | {{знаме|American Samoa}} (САД) | align="right" | 199 | align="right" | 68,688 | align="right" | 345.2 | [[Паго Паго]] |- | {{знаме|Cook Islands}} ([[Нов Зеланд]]) | align="right" | 240 | align="right" | 20,811 | align="right" | 86.7 | [[Аваруа]] |- | {{знаме|French Polynesia}} (Франција) | align="right" | 4,167 | align="right" | 257,847 | align="right" | 61.9 | [[Папете]] |- | {{знаме|Niue}} (Н.З.) | align="right" | 260 | align="right" | 2,134 | align="right" | 8.2 | [[Алофи]] |- | {{знаме|Pitcairn Islands}} ([[Обединетото Кралство]]) | align="right" | 5 | align="right" | 47 | align="right" | 10 | [[Адамстаун]] |- | {{знаме|Samoa}} | align="right" | 2,944 | align="right" | 178,631 | align="right" | 60.7 | [[Апија]] |- | {{знаме|Tokelau}} (Н.З.) | align="right" | 10 | align="right" | 1,431 | align="right" | 143.1 | — |- | {{знаме|Tonga}} | align="right" | 748 | align="right" | 106,137 | align="right" | 141.9 | [[Нукуалофа]] |- | {{знаме|Tuvalu}} | align="right" | 26 | align="right" | 11,146 | align="right" | 428.7 | [[Фунафути]] |- | {{знаме|Wallis and Futuna}} (Франција) | align="right" | 274 | align="right" | 15.585 | align="right" | 56.9 | [[Мата-Уту]] |- |- style=" font-weight:bold; " | Вкупно | align="right" | 9.008.458 | align="right" | 35.834.670 | align="right" | 4.0 |- style=" font-weight:bold; " | ''Вкупно без континент Австралија'' | align="right" | 1.321.608 | align="right" | 14.784.670 | align="right" | 11.2 | |} == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Азија]] * [[Континент]] * [[Тихи Океан]] == Надворешни врски == * {{dmoz|Regional/Oceania|Океанија}} {{Континенти на светот}} {{Океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Океанија| ]] [[Категорија:Континенти]] 2jepsq09sj9i9qe75ve7463ba4dq6r9 0 22593 5544031 5535564 2026-04-23T22:14:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544031 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за шахист |име= Хосе Раул Капабланка и Граупера |слика = José Raúl Capablanca 1931.jpg |опис= Капабланка во 1931 г. |цело име = Хосе Раул Капабланка и Граупера |земја = {{КУБ}} |роден(а)-датум = {{роден на|19|ноември|1888}} |роден(а)-location= {{роден во|Хавана|}}, [[Куба]] |починал(а)-датум = {{починал на|8|март|1942}} |починал(а)-location= {{починал во|Њујорк|}}, [[САД]] |титула = [[велемајстор]] |светски првак = 1921-1927 |рејтинг = |врв-рејтинг = }} '''Хосе Раул Капабланка и Граупера''' ({{langx|es|José Raúl Capablanca y Graupera}}, [[19 ноември]] [[1888]], [[Хавана]] - [[8 март]] [[1942]], [[Њујорк]]) — [[куба]]нски [[шах]]овски [[велемајстор]], шаховски автор, дипломат и третиот по ред [[светски првак во шах]]. Капабланка бил еден од најсилните шахисти во светот во периодот од 1910-тите до 1930-тите, победувајќи на многу турнири, а по победата во мечот против [[Емануел Ласкер]] во 1921 година станал светски првак. Во периодот на најголема слава се стекнал со прекарот „шаховска машина“, подеднакво добро играјќи ги партиите во фазите на [[средишница]]та и [[завршница]]та, практично без да направи грешка. Во официјалните партии на врвно ниво, одиграни по 1909 година, Капабланка добил 34 партии, а од 1916 до 1924 година останал непобеден.<ref>''Edward Winter.'' [http://www.chesshistory.com/winter/extra/records.html Chess Records]</ref> == Животопис == === Детство и младост === [[Податотека:Capablanca jogando com o seu pai.jpg|мини|Таткото Хосе Марија со четиригодишниот син, Хосе Раул]] Капабланка се родил на [[19 ноември]] [[1888]] година во [[Хавана]], кој во тоа време бил административен центар на шпанската колонија [[Куба]]{{ref label|А|а|а}}, во семејството на офицерот, Хосе Марија Капабланка, и Марија Граупера. Во својата подоцнежна биографија, Капабланка раскажал дека научил да игра шах на четиригодишна возраст, набљудувајќи ги партиите на татка си против негов колега. Третиот ден, научил како фигурите се движат и во една од партиите забележал дека татко му одиграл потег кој не бил во склад со правилата. Истиот ден ја одиграл првата партија против него и го победил.<ref name="chesscareer4">{{книга|title=My Chess Career|first=|publisher=Dover Publications|year=1966|isbn=0486215482|location=NY|page=4-194|author=Capablanca, José Raúl.|url=http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|access-date=2010-06-08|archive-date=2009-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229113735/http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|url-status=dead}}</ref> Овој историски настан, со мали измени, Капабланка го прикажал во статија во весник.<ref>{{Наведена мрежна страница |author = Х. Р. Капабланка |title = How I Learned to Play Chess |url = http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablanca4.html |edition = Munsey’s Magazine |date = октомври 1916 |page = 94—96 }}</ref> Ваквата биографија на Капбланка, [[Макс Еве|Еве]] и [[Лодевијк Принс|Принс]], потсетувајќи се на зборовите на Кубанецот ја нарекле измислена.<ref>М. Эйве и Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 11</ref> Веднаш по оваа партија, татко му и неговите другари го однеле во шаховскиот клуб во Хавана. Денес, сочувана е партијата, која петгодишниот Капабланка ја одиграл против мајсторот Иглесијас, која ја добил, започнувајќи ја партијата со предност од [[Дама (шах)|дама]].<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1481959 Ramon Iglesias vs Jose Raul Capablanca 1893]</ref><ref>''Панов В. Н.'' [http://chessbook.ru/kapablanka/page0010.html Капабланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201024115932/http://chessbook.ru/kapablanka/page0010.html |date=2020-10-24 }}, стр. 10</ref> По овој подвиг, Капабланка одиграл две партии против познатиот европски мајстор, [[Жан Таубенгауз]], кој бил на турнеја во Куба, започнувајќи ги и двете со дама повќе, но и победувајќи во двете.<ref name="chesscareer4"/> Подоцна, Таубенгауз, не знаејќи ја партијата на детето против Иглесијас, со гордост споменал: {{cquote|Јас сум единствениот шахист во светот, кој му давал предност од дама на Капабланка!<ref name="chesscareer4"/>}} На осумгодишна возраст, неколку месеци го посетувал шаховскиот клуб само во некои денови, по што семејството се иселило од Хавана. Кога се вратил, било организирано да игра против најсилните шахисти во земјата. Капабланка покажал дека тој е само вториот најдобар шахист во земјата, губејќи ги и двете партии одиграни против најдобриот шахист во Куба во тоа време, [[Хуан Корзо]]. Во ноември и декември [[1901]], бил одигран меч меѓу Капабланка и Корзо. Забележително е тоа што дотогаш Капабланка не изучувал теорија и не бил запознаен со шаховските учебници.<ref>{{книга|title=My Chess Career|first=|publisher=Dover Publications|year=1966|isbn=0486215482|location=NY|page=6-194|author=Capablanca, José Raúl.|url=http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|access-date=2010-06-08|archive-date=2009-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229113735/http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|url-status=dead}}</ref> Мечот се играл до четири добиени партии. Корзо ги добил првите две партии{{ref label|Б|б|б}}, но од останатите, шест завршиле реми, а четири добил Капабланка.<ref name="The Unknown Capablanca">David Hooper, Dale A. Brandreth, [http://books.google.co.uk/books?id=rIrb_zLiVd4C&printsec=frontcover&hl=ru#PPA116,M1 The Unknown Capablanca], стр. 116</ref> Победата против Корзо, главно се должи на предноста која ја имал Капабланка во завршниците, во кои двапати победил при еднаква позиција на таблата, а неколкупати ремизирал во загубени позиции.<ref name="The Unknown Capablanca"/> Следната година, Капабланка за прв и последен пат играл на првенството на Куба, кое се одржало во [[Бергеров систем]], со по две партии, а Капабланка го зазел само четвртото место во конкуренција на шест шахисти.{{ref label|В|в|в}}<ref>''David Hooper, Dale A. Brandreth.'' [http://books.google.co.uk/books?id=rIrb_zLiVd4C&printsec=frontcover&hl=ru#PPA117,M1 The Unknown Capablanca], стр. 117</ref> Во 1904 година, Капабланка заминал во [[Њујорк]] за да посетува приватно училиште и да го научи [[англиски јазик|англискиот јазик]], со цел да се запише на [[Универзитет Колумбија|универзитетот Колумбија]].<ref name="billwall">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.geocities.com/SiliconValley/Lab/7378/capa.htm |title=Jose Capablanca (1888—1942) by Bill Wall |accessdate=2010-06-08 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803194845/http://geocities.com/SiliconValley/Lab/7378/capa.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="reynolds">{{Наведена мрежна страница |author = Quentin Reynolds. |date = 2 март 1935 |url = http://www.chessarch.com/excavations/0017_capablanca/capablanca.shtml |title = One Man’s Mind |publisher = Collier's |accessdate = 2009-06-02 |archive-date = 2000-01-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20000118142330/http://www.chessarch.com/excavations/0017_capablanca/capablanca.shtml |url-status = dead }}</ref> Таму, станал чест посетител на шаховскиот клуб во [[Менхетен]], каде што секогаш се појавувал во периодот кога живеел во Њујорк, не менувајќи ја навиката до крајот на животот. Во 1906 година, Капабланка се запишал на факултет, каде што изучувал хемиска машиноизградба. Истовремено, играл [[бејзбол]], поради тоа што му се посветил на факултетот, кој бил во рамките на универзитет со силна екипа по бејзбол.<ref name="reynolds"/> Истата година, тој го зазел првото место на брзопотезен турнир, на кој учествувал и светскиот првак, [[Емануел Ласкер]], и продолжил повремено да игра во клубот. По две години го напуштил факултетот за да се посвети на шаховската кариера.<ref>{{книга|title=My Chess Career|first=|publisher=Dover Publications|year=1966|isbn=0486215482|location=NY|page=14-194|author=Capablanca, José Raúl.|url=http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|access-date=2010-06-08|archive-date=2009-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229113735/http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|url-status=dead}}</ref> Зимата 1908-1909 година, Капабланка бил на трунеја низ [[САД]], на која играл [[симултанка]]. После тоа, бил организиран меч меѓу Капабланка и првакот на САД во шах и еден од најсилните шахисти во светот во тоа време, [[Френк Маршал]]. Мечот се играл до осум победи и се одиграл во периодот од април до јуни во повеќе градови во САД.<ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0016.html Капабланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090511153543/http://chessbook.ru/kapablanka/page0016.html |date=2009-05-11 }}, стр. 16</ref> Иако Маршал бил фаворит<ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 14.</ref>, Капабланка победил убедливо (+8-1=14). === Кандидат за светски првак === Првиот настап на Капабланка во [[Европа]] требало да биде на силниот турнир во [[Хамбург]] во 1910 година, но поради болест, Кубанецот не бил во можност да учествува.<ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 19</ref><ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0023.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 23</ref> Капабланака се опоравил и следната година учествувал на силниот турнир во [[Сан Себастијан]], на кој играле речиси сите силни шахисти во тоа време, освен Ласкер. Пред почетокот на турнирот, [[Арон Нимцович|Нимцович]] и [[Осип Бернштајн|Бернштајн]] поднеле приговор со кој се барало Капабланка да не учествува на турнирот, поради тоа што не ги исполнувал критериумите за учество на истиот, односно барем едно освоено трето место на два мајсторски турнири.<ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0024.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 24.</ref><ref name="Dumont1959MemoirOfCapa">{{наведена книга | author=Du Mont, J. |department=Memoir of Capablanca | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | editor=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 | pages=1–18 }}</ref> Но сепак, Капабланка учествувал на турнирот, заземајќи го првото место на завршната табела, освојувајќи половина бод повеќе од [[Акиба Рубиштајн|Рубинштајн]] и [[Милан Видмар|Видмар]], а неговата победа против Бернштајн во првиот круг ја добила наградата за најдобра партија на турнирот. Тоа му овозможило да го предизвика светскиот првак Ласкер на меч за светски првак, а местото на одржување било предложено да биде Хавана. Но, мечот не се одиграл, бидејќи и двете страни поставиле услови кои се покажале како неприфатливи за другата страна,<ref name="capalaskerchesgames">[http://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=54111 Lasker vs Capablanca 1921]</ref>, а кога Капабланка еден од поставените услови на Ласкер го оценил како „очигледно неправеден“ (''obviously unfair''), Ласкер пред јавноста побарал извинување.<ref name="euwe23">М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 23.</ref><ref name="capablancabcm">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablancalasker.html|title=Capablanca’s Reply to Lasker|author=Едвард Винтер|first=|year=1922|work=|page=376—380|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=|edition=British Chess Magazine}}</ref> Ова било само почеток на конфликт, кој траел сè до турнирот во [[Санкт Петербург]] во 1914 година.<ref name="euwe23"/> {{Chess diagram|= | tright | |= 8 | | | |rd| | |kd| |= 7 |pd| | | | |pd|pd|pd|= 6 | |qd| | | | | | |= 5 | | | | | | | | |= 4 | | | | | | | | |= 3 | | |rl| |pl| | | |= 2 |pl| | | |ql|pl|pl|pl|= 1 | | | | | | |kl| |= a b c d e f g h | '''[[Осип Бернштајн|О. Бернштајн]]— Х. Р. Капабланка''', Москва, 1914, ревијална партија<br /> Откако црниот му дозволил на белиот да го земе пешакот на с3, со размена на неколку фигури, станува јасно дека Бернштајн го превидел тактичкиот удар, 29...Db2, по што белиот се предава. }} Во 1913 година, Капабланка учествувал на четири турнири, на кои трипати го зазел првото место (еднаш во Њујорк и двапати во Хавана). Во септември истата година, добил дипломатска функција во инистерството за надворешни работи на Куба, како вонреден и ополномоштен амбасадор на Владата на Куба во светот, која му овозможила да се вмеша во дипломатските мисии и патувања на турнирите.<ref>{{Наведена мрежна страница |author = Bill Wall |date = 8 јули 2007 |url = http://www.chess.com/article/view/not-only-chess |title = Not Only Chess |publisher = chess.com |accessdate = 7 јуни 2009 |archive-date = 2013-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130420224555/http://www.chess.com/article/view/not-only-chess |url-status = dead }}</ref><ref name="choubaroffclark">[http://www.jacklummus.com/Files/Files_N/OlgaClark.htm Olga Choubaroff Clark]</ref> На оваа функција останал до крајот на својот живот.<ref name="ng">{{Наведена мрежна страница | author = Александр Сизоненко | date = 23 март 2000 | url = http://www.ng.ru/style/2000-03-23/16_game.html | title = Одновременная игра. Капабланка как дипломат | publisher = Независимая газета | accessdate = 7 јуни 2009 }}</ref> Откако бил назначен во кубанскиот конзулат во [[Санкт Петербург]], Капабланка на пат кон Русија, направил турнеја низ европските метрополи, играјќи симултанка и ревијални партии. Меѓу противниците против кои играл биле и [[Рихард Рети|Рети]], [[Савели Тартаковер|Тартаковер]], [[Александар Алехин|Алехин]], [[Осип Бернштајн|Бернштајн]] и други силни мајстори. Притоа, во ревијалните партии, Капабланка добил 19, ремизирал во 4 и загубил само една, против [[Арнолд Аурбах|Аурбах]]<ref>David Hooper, Dale A. Brandreth, [http://books.google.ru/books?id=rIrb_zLiVd4C&printsec=frontcover#PPA1,M1 The Unknown Capablanca]. P. 1.</ref><ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1076177 Arnold Aurbach vs Jose Raul Capablanca, Paris (1913)]</ref> За време на неговиот престој во Русија, добил по две партии против [[Фјодор Дуз-Хотимирски|Дуз-Хотимирски]] и Алехин и разменил победи против [[Евгениј Зноско-Боровски|Зноско-Боровски]]<ref>{{книга|title=My Chess Career|first=|publisher=Dover Publications|year=1966|isbn=0486215482|location=NY|page=89-194|author=Capablanca, José Raúl|url=http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|access-date=2010-06-08|archive-date=2009-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229113735/http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|url-status=dead}}</ref>, а играл во [[Москва]], [[Киев]], [[Рига]], [[Лиепаја]] и други места. Пролетта 1914, учествувал на многу силниот [[Шаховски турнир во Санкт Петербург 1914|меѓународен турнир во Санкт Петербург]]. Во воведниот турнир, убедливо го зазел првото место, со дури еден и пол бод повеќе од Ласкер и [[Зигберт Тараш|Тараш]]. На завршниот турнир, кој се одиграл во Бергеров систем, со по две партии, учествувале повеќе силни шахисти. Капабланка загубил против Ласкер и Тараш и на конечната табела го зазел второто место, со половина бод помалку од Ласкер{{ref label|Г|г|г}}. Третото место го зазел Алехин, кој имал дури 3 бода помалку од Капабланка. Пред враќањето од Европа во Куба, Капабланка го победил Ласкер во меч во брзопотезен шах од 10 парии, одигран во [[Берлин]], со резултат 6½-3½.<ref name="ReferenceA">М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 57</ref> За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Капабланка живеел во Њујорк, каде убедливво победил на три турнири. Во 1915 година, од четиринаест партии на турнирот, одиграл две партии, кои завршиле реми, против второпласираниот Маршал, кој освоил бод помалку од Кубанецот. Во 1916 година, Капабланка учествувал на турнир, кој бил организиран на ист начин како и турнирот во Санкт Петербург во 1914, односно со кумулативни резултати во завршниот турнир за петте најдобри шахисти од воведниот. Капабланка победил убедливо на турнирот, оставајќи ги: [[Давид Јановски|Јановски]] на три бода зад себе, иако загубил против [[Оскар Хајес|Хајес]]. Третиот турнир го одиграл во 1918 година, на кој победил со бод и пол пред [[Бора Костиќ|Костиќ]]. На турнирот, одиграл одлична партија против Маршал, која вистински ја отсликувала интуицијата на кубанскиот шахист. Маршал одиграл домашно подготвена варијанта, на која работел девет години, но Капабланка навлегол во суштината на позицијата и го надиграл силниот противник. Варијантата, која Маршал ја одиграл во партијата била во [[Шпанска партија]] и во негова чест, денес е позната како [[Маршалов напад]], кој сè уште ужива честа примена во велемајсторските партии. По њујоршкиот турнир, Капабланка бил предизвикан на меч од страна на Бора Костиќ. Дотогаш, Костиќ одиграл четири партии без победник против Капабланка, и тоа две на последниот турнир,<ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0050.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 50</ref> иако Капабланка во сите партии бил јасен фаворит. Мечот се одиграл во Хавана во март и април 1919 година, а победник бил оној кој прв ќе добиел осум партии.<ref name="ReferenceA"/> Мечот започнал со пет победи на Капабланка по ред, по што Костиќ признал дека е победен и го предал мечот. Истата година, Капабланка победил на турнирот во [[Хејстингс]], победа која ја посветил на сојузничките сили во Првата светска војна.<ref>{{книга|title=My Chess Career|first=|publisher=Dover Publications|year=1966|isbn=0486215482|location=NY|page=177—178-194|pages=|author=Capablanca, José Raúl|url=http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|access-date=2010-06-08|archive-date=2009-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229113735/http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf|url-status=dead}}</ref> Од единаесет партии загубил само половина бод, играјќи реми само против второпласнираниот Костиќ. === Освојувањето на титулата светски првак === {{главна|Светско првенство во шах 1921}} Капабланка со [[Емануел Ласкер|Ласкер]] се соочил уште во 1911 година, по победата во Сан Себастијан. Во јануари 1920 година во [[Хавана]], со посредништво на управата на шаховскиот сојуз на Холандија, конечно била потпишана согласност за одржување на меч за светски првак.<ref name="winterlasker">Edward Winter, [http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablanca2.html How Capablanca Became World Champion], 2004</ref><ref name="chessbook.ru">Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0051.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 51</ref> Во јуни истата година, Ласкер, не сакајќи да игра во мечот, соопштил дека се откажува од титулата светски првак и истата му ја предава на Капабланка. Според зборовите на Ласкер, Капабланка ја освоил титулата „не со формален меч, туку со своето очигледно мајсторство“.<ref name="winterlasker"/><ref>{{Наведена мрежна страница | author = | date = 27 јуни 1920 | url = http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&res=9C03EFDF103AE03ABC4F51DFB066838B639EDE | title = Says Capablanca Has Earned Title; Lasker Bases Yielding of Chess Crown Without Play on Rules Drawn for Match | publisher = New York Times | accessdate = 1 јуни 2009 }}</ref> Подоцна, во Хавана се појавила подготвеност да се обезбедат 20.000 американски долари за организирање на мечот, а јавноста настојувала да објасни дека светскиот првак не може да ја добие титулата без игра. [[Светско првенство во шах 1921|Мечот се одиграл]] во Хавана во 1921 година. Било договорено мечот да се игра во 24 партии, при што Ласкер се откажал да ја поврати титулата, па уште на почетокот на мечот, обете страни како светски првак го сметале Капабланка.<ref name="lasker">{{книга |author = Ласкер, Эмануил |title = Мой матч с Капабланкой |url = http://chess.vl.ru/lib/lek/3-rus.htm |edition = 2-е изд |location = Л. |publisher = Наука и школа |year = 1925 |pages = 63 |access-date = 2010-06-08 |archive-date = 2005-03-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050316045753/http://chess.vl.ru/lib/lek/3-rus.htm |url-status = dead }}</ref> Претходно, Ласкер изјавил дека и во случај на победа во мечот, ќе се откаже од титулата во полза на помладите мајстори, кои само меѓу себе треба да го одредат најдобриот.<ref name="winterlasker"/><ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 62</ref> Сепак, јавноста и шаховскиот свет главно не го признавале одрекувањето на Ласкер, така што се смета дека Капабланка станал светски првак, поради тоа што победил во мечот.<ref name="capalaskerchesgames"/> Вадим Панов во своето дело „Капабланка“, мечот го опишал со следните зборови: {{цитат|... Ласкер не нашол пукнатини, какви што очекувал, во шаховскиот оклоп на Кубанецот и по отворањето, во најдобар случај имал еднаква позиција. И кога Ласкер се обидел со ризик да го збрка Капабланка, овој не подлегнал на примамливите, но спорни продолженија и бил задоволен со сочувувањето на незначителната предност, која со точност и немилост, потег по потег ја претворил во победа.|Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0055.html Капабланка], стр. 55}} Поразот на Ласкер, освен причините произлезени од карактерот на играта, се објаснува и со нешаховски фактори. Капабланка бил дваесет години помлад и имал несомнено предност поради топлата хаванска [[тропска клима]]. Освен тоа, согласноста на Ласкер да игра меч, често се објаснува со тоа што нему му биле потребни пари, поради потрошокот на своите заштедите како резултат на војната.<ref>José Raúl Capablanca, Fred Reinfeld, [http://books.google.co.uk/books?id=bUdw5Zc1diEC&printsec=frontcover&hl=ru#PPA10,M1 The Immortal Games of Capablanca], стр. 10</ref> Во книгата „Мојот меч против Капабланка“, самиот Ласкер постојано пишува за тоа колку тешко ја поднесувал климата во Хавана.<ref name="lasker"/> Во тој период, Капабланка бил на врвот на својата шаховска моќ, а Ласкер мечот не го одиграл на свое ниво. Кубанецот ги добил петтата, десеттата, единаесеттата и четиринаесеттата партија. По четиринаесеттата партија, која Ласкер ја загубил поради голема грешка со само еден потег,<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1241506 Emanuel Lasker vs Jose Raul Capablanca Lasker&nbsp;— Capablanca World Championship Match 1921 · Spanish Game: Berlin Defense. Closed Showalter Variation (C66) · 0—1]</ref> при резултат +4−0=10 во корист на Капабланка, Ласкер го предал мечот. Во официјалното повлекување, Ласкер не навел причина зошто би го продолжил мечот.<ref name="lasker"/> Истата 1921 година, непосредно по мечот, Капабланка се оженил со сонародничката, Глорија Симона Бетанкур од [[Камагуеја]]. Од овој брак, имал две деца (родени во 1923 и 1925 година). === Светски првак === [[Податотека:Planilha Réti e Capablanca.gif|мини|десно|Записничкиот лист од партијата Рети — Капабланка (1924), во која била прекината рекордната серија без пораз]] [[Податотека:Capablanca-Lasker 1925.jpg|мини|лево|Капабланка во партијата против Ласкер на турнирот во Москва во 1925 година]] На почетокот на 1922 година, Капабланка бил на турнеја низ САД, каде што учествувал на турнири, играјќи [[симултанка]]. Во [[Кливленд (Охајо)|Кливленд]] играл на 103 табли, со што поставил светски рекорд. Притоа, Капабланка добил 102 партии и одиграл само едно реми.<ref>David Hooper, Dale A. Brandreth, [http://books.google.ru/books?id=rIrb_zLiVd4C&printsec=frontcover#PPA158,M1 The Unknown Capablanca], стр. 158</ref> Својата супериорност во однос на современиците ја докажал истата година, со победата на турнирот во Лондон, турнир на кој учествувале речиси сите силни шахисти во светот во тоа време, освен Ласкер. Кубанецот не загубил ниту една партија и победил со бод и пол пред [[Александар Алехин|Алехин]]. Во периодот од 1923 до 1927 година, Капабланка учествувал само на четири турнири. На меѓународниот турнир во Њујорк во 1924 година го зазел второто место, освојувајќи половина бод пкмалку од победникот, Ласкер, но победувајќи го во меѓусебната партија. Пред почетокот на турнирот, Капабланка бил болен од [[грип]] и партиите во првите кругови не ги играл со целата воја сила.<ref>''М. Эйве, Л. Принс.'' Баловень Каиссы. С. 76</ref><ref name="panov67">Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0067.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 67</ref> Во петтиот круг, Капабланка загубил против Рети, што бил негов единствен пораз на турнирот, но и прв во официјална партија по период од осум години.{{ref label|Д|д|д}}<ref name="panov67"/> Во 1925 година светскиот првак завршил трет на првиот московски меѓународен турнир. На турнирот учествувале единаесет советски и дест странски шахисти, меѓу кои и Капабланка и Ласкер. Во првите неколку партии, Капабланка одиграл неколку партии, кои завршиле без победник, а во седмиот круг, во партијата против [[Александар Илин-Женевски|Илин-Женевски]] ја испуштил првата победа, а во подоцнежниот тек на партијата повторно згрешил, испуштајќи и реми.<ref>М. Эйве, Л. Принс., ''Баловень Каиссы'', стр. 91—93</ref> Во следниот круг, загубил и против [[Борис Верлински|Верлински]]. Еден ден преттоа, Капабланка заминал во [[Ленинград]], каде што иако заморен одиграл симултанка. Интересно е тоа што од партиите кои ги одиграл симултано, загубил против тогаш четиринаесетгодишниот иден светски првак [[Михаил Ботвиник]]<ref>Панов В. Н. [http://chessbook.ru/kapablanka/page0071.html Капабланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201108062149/http://chessbook.ru/kapablanka/page0071.html |date=2020-11-08 }}, стр. 71</ref><ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1031635 Jose Raul Capablanca vs Mikhail Botvinnik Leningrad 1925]</ref> Остатокот од турнирот, светскиот првак го одиграл многу силно, а во деветнаесеттиот круг го победил и победникот на турнирот, [[Ефим Богољубов|Богоњубов]], во партија во којашто жртвувал фигура уште во отворањето. Втората победа на Капабланка против [[Николај Зубарев|Зубарев]] ја добила наградата за најубава партија на турнирот.<ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 99</ref> Во време на престојот во Москва, Капабланка водел преговори и со комесаријатот за внатрешна трговија и одиграл симултанка против службениците, вработени во институцијата, меѓу кои биле и [[Климент Ворошилов|Ворошилов]], [[Валеријан Кујбишев|Кујбишев]] и [[Николај Криленко|Криленко]]<ref name="ng"/>, а се појавил и во улогата на самиот себе во епизода од филмот „[[Шаховска треска (филм)|Шаховска треска]]“ на [[Всеволод Пудовкин|Пудовкин]]. Во 1926 година, Капабланка победил на мал турнир во американскиот град, [[Лејк Хопатконг]], кој се играл во Бергеров систем со по две партии. Во февруари и март идната година, се одржал турнир во Њујорк, кој Еве и Принс го нарекле „првата висока точка на патот на животот“ на Капабланка.<ref name="euwe105">М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 105</ref> Освен Кубанецот, на турнирот кој се одиграл со по четири партии против секој противник, од силните шахисти учествувале: [[Александар Алехин|Алехин]], [[Арон Нимцовил|Нимцович]], [[Милан Видмар|Видмар]], [[Рудолф Шпилман|Шпилман]] и [[Френк Маршал|Маршал]]. На турнирот не бил повикан Ласкер, а Богољубов се откажал од учеството, бидејќи побарал дополнителен хонорар кој не му бил одобрен. Отсуството на овие двајца шахисти го намалиле статусот на турнирот.<ref name="euwe105"/><ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0076.html Капабланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090510080148/http://chessbook.ru/kapablanka/page0076.html |date=2009-05-10 }}, стр. 76—77</ref> На турнирот, Капабланка извојувал уверлива победа, победувајќи ги сите учесници во меѓусебните партии и оставајќи го вторполасираниот Алехин на 2½ бодови зад себе. Но, на овој турнир, забележливо било тоа што во играта на првакот се истакнувал „нов прагматизам“. Имено, Кубанецот ја штедел својата моќ, не играјќи на победа во секоја партија и играјќи при крајот на турнирот, кога веќе сè било јасно, неколку „[[Велемајсторско реми|велемајсторски партии со исход реми]]“<ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 107—113</ref>. Уште на турнирот во [[Лондон]] во 1922 година, по настојување на Капбланка бил потпишан „Лондонскиот протокол“ (''London Rules''), со кој биле поставени условите за одржување на мечот за светски првак. Во согласност со протоколот, мечот требало да се игра до 6 добиени партии, без партиите кои завршиле реми да се земат предвид, а предизвикувачот бил обврзан да го обезбеди наградниот фонд на мечот, кој не можел да биде помал од 10.000 $, од кои 20% биле наменети за победникот, а остатокот од сумата требало да се подели меѓу победникот и поразениот во однос 60:40. Исто така, новиот првак бил должен да ја брани титулата, почитувајќи ги истите услови.<ref>Edward Winter, [http://www.chesshistory.com/winter/extra/london.html The London Rules], 2008</ref> Протоколот го потпишале: [[Акиба Рубинштајн|Рубинштајн]], Богољубов, [[Рихард Рети|Рети]], [[Геза Мароци|Мароци]], Видмар и [[Сваели Тартаковер|Тартаковер]]. Шаховскиот протокол бил воведен, но ефектите биле двострани. Од една страна, тоа бил првпат кога светскиот првак потпишувал документ, не давајќи му можност да се повлече од мечот со какво било оправдување пред предизвикувачот, но од друга страна, Капабланка бил обвинуван дека се „криел зад златната стрела“, поставувајќи финансиски услови, кои се практично несовладливи за мнозинството реални кандидати за титулата светски првак. Наградниот фонд од 10.000 долари,{{ref label|Ѓ|ѓ|ѓ}} кој во тоа време претставувал доход на едно просечно американско семејство за период од шест до осум години, никој од силните шахисти во светот не бил во можност да го плати, така што за да го предизвика Капабланка на меч за светски првак, бил должен да обезбеди богат спонзор.<ref name="segal">Валерий Сегаль, [http://www.lib.ru/SEGAL/chess.txt Боги, обжигавшие горшки]</ref> Рубинштајн, кој истата година победил на подготвителниот турнир во [[Виена]], го предизвикал Капабланка на меч, но не бил во можност да собере доволно средства.<ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0066.html Капабланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090511153634/http://chessbook.ru/kapablanka/page0066.html |date=2009-05-11 }}, стр. 66</ref> === Губење на титулата === {{главна|Светско првенство во шах 1927}} [[Податотека:Alekhine Capablanca WCC 1927.jpg|мини|десно|Од лево кон десно: Алехин, судијата Карлос Аугусто Керенсио и Капабланка]] Од сите кандидати за светски првак, само [[Александар Алехин]] успеал да собере пари за обезбедување на наградниот фонд и да го предизвика Капабланка на одигрување [[Светско првенство во шах 1927|меч за светски првак]], кој се одиграл во 1927 година во [[Буенос Аирес]]. За фаворит, безусловно се сметал Капабланка, чиишто турнирски успеси изгледале поимпресивно во однос на фактот што Алехин дотогаш ниту еднаш не успеал да го победи Капабланка во турнирска партија.<ref>José Raúl Capablanca, Fred Reinfeld, [http://books.google.co.uk/books?id=bUdw5Zc1diEC&printsec=frontcover&hl=ru#PPA12,M1 The Immortal Games of Capablanca], стр. 12—13</ref><ref name="Капабланка">Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0080.html Капабланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090511153644/http://chessbook.ru/kapablanka/page0080.html |date=2009-05-11 }}, стр. 80</ref> Мечот се одиграл според условите поставени со Лондонскиот протокол и траел два и пол мееци, период во кој биле одиграни вкупно 34 партии. Алехин, против очекувањата на многу предвидувачи ја добил првата партија. Капабланка изедначил со победата во третата, а се стекнал со предност по победата во седмата. Како возврат на тоа, Алехин победил во единаесеттата и дванаесеттата партија, враќајќи го водството и притоа не испуштајќи го до крајот на мечот. Конечниот исход од мечот бил +6−3=25 во полза на предизвикувачот. Како една од основните причини за поразот, многумина ја нагласуваат небрежноста на Капабланка во подготовките за мечот. Тој никогаш не го проучувал стилот на игра на противникот, не ги изучувал отворањата, па мечот за светски првак не бил исклучок, за разлика од Алехин кој темелно се подготвувал за мечот, што било забележливо во партиите.<ref name="The Immortal Games of Capablanca">José Raúl Capablanca, Fred Reinfeld, [http://books.google.co.uk/books?id=bUdw5Zc1diEC&printsec=frontcover&hl=ru#PPA13,M1 The Immortal Games of Capablanca], стр. 13</ref><ref>{{книга|title=Modern chess strategy|first=|publisher=Courier Dover Publications|year=1971|isbn=0486202909|location=|page=306-314|author=Luděk Pachman, Allen S. Russell|url=http://books.google.co.uk/books?id=TdWNkSYLQ8gC&printsec=frontcover&hl=ru#PPA306,M1}}</ref> === Подоцнежна кариера === {{Chess diagram|= | tright | |= 8 | |qd|rd|nd|rd|kd| | |= 7 |rl|pd| |bd| | | |pd|= 6 | |pl|pd| |pd| |pd|pl|= 5 |nl| |pl|pd| |pd|pl| |= 4 |rl| | |pl| |pl| | |= 3 | | | |bl|pl| | | |= 2 | | | | | | |kl| |= 1 |ql| | | | | | | |= a b c d e f g h | '''Х.Р.Капабланка—[[Карел трејбл|К.Трејбл]]''', Карлсбад, 1929<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1066825 Jose Raul Capablanca vs Karel Treybal Karlsbad 1929 · Slav Defense: Modern Line (D11) · 1—0]</ref>.<br /> Црниот играл слабо, стеснувајќи се во својата позиција на таблата. Капабланка, извонредно ја завршува партијата:'''55. La6! bxa6 56. Txd7 Te7 57. Txd8+ Txd8 58. Кxc6'''. Црниот се предава. }} По 1927 година, започнала нова фаза во спортската кариера на Капабланка. Започнал почесто да настапува на турнирите, делумно и за да докаже дека имено тој треба да игра во мечот за светски првак и да ја врати загубената титула против Алехин.<ref>{{книга |author = Golombek, H. |chapter = Attempts at Rehabilitation |title = Capablanca’s Hundred Best Games of Chess |url = |location = London |publisher= G. Bell & Sons |year = 1959 |page = 148—170 |isbn = }}</ref> Во периодот од 1928 до 1931 година, Капабланка учествувал на 11 турнири, на кои го заземал првото или второто место и одиграл меч против [[Макс Еве]] во [[Холандија]] во 1931 година, кој го добил остварувајќи резултат +2-0=8. Од одиграните турнири, победил во [[Берлин]] (1928), двапати во [[Будимпешта]] (1928 и 1929), во [[Рамсгејт]] и [[Барселона]] (1929), [[Хејстингс]] (1929-1930) и [[Њујорк]] (1931), а на второто место завршил во [[Бад-Кисинген]] (1928), [[Карлсбад]] (1929) и Хејстингс (1930/1931). Во тоа време, голем дел од овие победи биле на турнири на кои не учествувале голем број на силни шахисти. Исклучок бил турнирот во Берлин, кој се играл во [[Бергеров систем]] со по две партии и на кој Капабланка останал непоразен, победувајќи со бод и пол повеќе од Нимцович и за прв и единствен пат победувајќи го Рубинштајн. Во Бад-Кисинген, Кубанецот завршил на еден бод зад Богољубов, но неговата победа во меѓусебната партија, во која го надиграл противникот во завршницата, привлекла повеќе вниание.<ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 135</ref> На [[Шаховски турнир во Карлсбад 1929|големиот турнир во Карлсбад]], Капабланка бил на делба на првото место заедно со Шпилман, сè до шест круга до крајот. Но, во завршните кругови на турнирот, двапати бил поразен, притоа губејќи против [[Фридрих Земиш|Земиш]] со катастрофална грешка во деветтиот потег. На турнирот победил Нимцович.<ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 147—166</ref> Периодот по поразот од Алехин бил период на пад во играта на Капабланка, при што тој покрај одличните партии, започнал да прави големи и несфатливи грешки за шахист на негово ниво.<ref name="The Immortal Games of Capablanca"/><ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 129, 147 и др.</ref><ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0091.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 91</ref> По победата во мечот, Алехин изјавил дека е подготвен да игра реванш-меч според правилата во согласност со Лондонскиот протокол.<ref name="winter1927">Edward Winter, [http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablancaalekhine1927.html Capablanca v Alekhine, 1927]</ref><ref>Edward Winter, [http://www.chesshistory.com/winter/extra/fide.html FIDE Championship (1928)]</ref> На почетокот на 1928 година, Капабланка најпрвин на Алехин, а потоа и на претседателот на [[ФИДЕ]], [[Александар Реб]], му предложил измени на „Лондонскиот протокол“. Основна измена требала да биде ограничувањето на бројот на партии во мечот до 16. Според тоа, победник во мечот би бил оној кој прв би сотварел шест победи, а доколку по шеснаесет партии, никој не го остварил тоа, победник би бил оној кој освоил најмногу бодови. Без ограничување на бројот на партии, според мислењето на Капабланка, мечот се сведува во натпревар на издржливост.<ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0089.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 89</ref><ref>[http://www.chesscafe.com/text/caparueb.txt Письмо Капабланки Рюэбу]</ref> Сепак, предлогот на Капбланка не бил прифатен. Во 1929 година, Алехин убедливо победил во [[Светско првенство во шах 1929|мечот за светски првак]] против Богољубов. Постојаното настојување, Капабланка да обезбеди реванш-меч против Алехин довело до влошување на односите меѓу поранешниот и тогашниот светски првак. До турнирот во Нотингем во 1936 година, не одиграле меѓусебна партија. Иако Алехин, дури и се откажал да игра по изменетата формула против Капабланка, неговиот меч проитв Богољубов, сè уште бил ограничен на триесетина партии. Идните мечеви за светски првак, во најголем дел се играле со ограничување на вкупниот број на партии, иако ограничување до бројот кој го предлагал Капабланка или помалку беше направено дури во 2006 година, во [[Светско првенство во шах 2006|мечот меѓу Крамник и Топалов]]. Правилата на овој, како и на мечевите во [[Светско првенство во шах 2008|2008]] и [[Светско првенство во шах 2010|2010]] се состоеле од 12 партии со класична контрола на вреето и неколку дополнителни партии во брзопотезен шах, во случај мечот да заврши без победник. Од 1932 до крајот на 1934 година, Капабланка не бил активен, играјќи само партии без натпреварувачко значење во шаховскиот клуб во Менхетен. По враќањето, поранешниот светски првак го зазел четвртото место на турнирот во Хејстингс (1934-1935), на кој од девет партии загубил во две. На московскиот меѓународен турнир во 1935 година, Капабланка исто така завршил на четвртото место, бод зад [[Михаил Ботвиник|Ботвиник]] и [[Сало Флор|Флор]] и половина бод зад 66-годишниот Ласкер, кој го зазел третото место, што за таква возраст на еден таков турнир било обележано како „биолошко чудо“.<ref>{{наведена книга|title=The World’s Great Chess Games|first=|publisher=|year=1976|isbn=0-486-24512-8|edition=2|location=Dover|page=51|pages=|chapter=The Age of Lasker|author=Fine, R.|url=http://books.google.ru/books?id=rWYK2rOi8dAC&lpg=PA13&pg=PA51}}</ref> На турнирот, Ласкер за втор и последен пат го победил Капабланка во меѓусебните партии на еден турнир.<ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 190</ref><ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1258185 Emanuel Lasker vs Jose Raul Capablanca Moscow 1935 · French Defense: Winawer Variation (C15) · 1—0]</ref> По околу еден и пол месец, Капабланка го зазел второто место на турнир во [[Маргејт]], а следната година, на истиот турнир, го повторил истиот резултат. [[Податотека:Capablanca-Botvinnik 1936.jpg|мини|лево|Капабланка и [[Михаил Ботвиник|Ботвинник]]]] Во 1936 година, Капабланка одново имал големи успеси. На почетокот на годината, победил на третиот меѓународен московски турнир, на кој учествувале десет шахисти и секој одиграл по две партии против секого. Капабланка не загубил ниту една партија и победил со бод предност пред Ботвиник. Третопласираниот Флор заостанувал дури 3½ бодови. Како клуч за победата на Капабланка се смета неговата партија против Ботвиник во седмиот круг, во која советскиот шахист имал предност, но по неколку грешки не успеал да обезбеди ниту реми.<ref>М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 197—205</ref><ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1031895 Mikhail Botvinnik vs Jose Raul Capablanca Russia 1936 · English Opening: Agincourt Defense. Catalan Defense (A14) · 0—1]</ref> Потоа, Кубанецот завршил на делба на првото место со Ботвиник на [[Шаховски турнир во Нотингем 1936|турнирот во Нотингем]], пред Еве, Ласкер и Алехин. На овој турнир, Капабланка за првпат играл против Алехин, откако овој ја загубил титулата светски првак од Еве во [[Светско првенство во шах 1935|1935]] година. Неговата победа против Алехин се покажала како многу важна.<ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0102.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 102</ref> Турнирите во Москва и Нотингем, исто така бил единствените турнири на кои Капабланка зазел повисоко место од Ласкер.<ref>{{книга|title=The World’s Great Chess Games|first=|publisher=|year=1976|isbn=0-486-24512-8|edition=2|location=Dover|page=50|pages=|chapter=The Age of Lasker|author=Fine, R.|url=http://books.google.ru/books?id=rWYK2rOi8dAC&lpg=PA13&pg=PA50}}</ref>. Во 1934 година, Капабанка се запознал со Олга Чагодаева, а во 1938 година се оженил со неа. Уште од средината на 1930-тите, Олга постојано патувала со него на натпреварите, иако со шах никогаш не се занимавала. По заклучувањето на разводот со првата жена, нејзините влијателни роднини успеале да дејствуваат Капабланка да ја загуби функцијата на аташе по комерцијални работи при амбасадата на Куба во Њујорк.<ref name="billwall"/> === Последни години === На крајот од 1930-тите, Капабланка учествувал на неколку турнири. На турнирот кој се одржал во австриските градови [[Земеринг]] и [[Баден]] во септември 1937 година, завршил на делба на третото место, заедно со [[Самуел Решевски|Решевски]], освојувајќи бод и пол помалку од победникот на турнирот, [[Паул Керес|Керес]]. Од вкупно 14 одиграни партии, добил 2, загубил една (од [[Готлиб Елисказес|Елисказес]]) и одиграл 11 партии со исход реми. Овој турнир е карактеристичен и по тоа што Капабланка правел многу грешки во однос на неговиот вообичаен стил на игра, кои неколкупати го лишиле од валоризирање на одлична позиција или позиција со пешак предност.<ref name="ReferenceB">М. Эйве, Л. Принс, ''Баловень Каиссы'', стр. 222</ref> Притоа, Капабланка не ги губел надежите за враќање на титулата светски првак, изразувајќи желба да го предизвика победникот од [[Светско првенство во шах 1937|реванш-мечот]] меѓу Алехин и Еве, којшто требало да се одигра на крајот од годината.<ref name="panov104">Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0104.html Капабланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090511153704/http://chessbook.ru/kapablanka/page0104.html |date=2009-05-11 }}, стр. 104</ref> Идната година, победил на турнир во [[Париз]], на кој настапиле значително послаби шахисти. Најголемата несреќа во кариерата на Капабланка станал [[Турнир АВРО 1938|турнирот АВРО]] во 1938 година. Турнирот се одиграл во [[Бергеров систем]], при што секој одиграл по две партии против секого, а Капабланка го зазел претпоследното место, за првпат во својата кариера освојувајќи помалку од половина од вкупниот број на можни бодови.<ref name="panov104"/> Овој негов разочарувачки настап, често се објаснува со тешките услови, кои им давале предност на младите и подобро физички подготвените шахисти. Како друга причина се наведува и влошувањето на здравјето на Кубанецот, кој започнал да страда од [[артеријална хипертензија]].<ref>[http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablanca11.html Интервью] Капабланки журналу El Gráfico, 1939</ref> Според сведоштвото на Олга Чагодаева, за време на турнирот, Капабланка преживеал инфаркт.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.endgame.nl/AVRO1938.htm |title=AVRO 1938 |accessdate=2010-06-12 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020142455/http://www.endgame.nl/AVRO1938.htm |url-status=dead }}</ref> Но и покрај тоа, Капабланка продолжил да игра и да им се спротивставува на останатите учесници на турнирот.<ref name="ReferenceB"/> Во 1939 година, Капабланка завршил на делба на второто место на турнирот во Маргејт, заедно со Флор, заостанувајќи бод зад Керес. Истата година, ја предводел репрезентацијата на Куба на [[Шаховска олимпијада 1939|шаховската олимпијада]] во [[Буенос Аирес]]. Капабланка не загубил ниту една партија и остварил најдобар резултат, играјќи на прва табла.<ref>[http://www.olimpbase.org/1939/1939cub.html 8th Chess Olympiad: Buenos Aires 1939 Cuba]</ref> Репрезентацијата на Куба обезбедила учество во завршницата, но таму зазела место во долниот дел од табелата. За репрезентацијата на Франција играл Алехин, а за Естонија Керес, но ниту едниот ниту другиот не успеале да го победат. Впрочем, кога Куба играла против Франција, Капабланка го пропуштил мечот.<ref>[http://www.olimpbase.org/1939/1939in.html 8th Chess Olympiad: Buenos Aires 1939]</ref> На олимпијадата во Буенос Аирес, Капабланка достигнал одлична форма и повторно го предизвикал Алехин на реванш-меч во Аргентина. Дообил поддршка и од претседателот на Аргентинската шаховска федерација, Карлос Керенсио. Алехин се откажал, со опревдување дека е должен да ѝ се приклучи на француската армија, која се подготвувала за [[Втора светска војна|Втората светска војна]], која започнала за време на одржувањето на олимпијадата.<ref name="sizonenko">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.64.ru/old/2000/9/s12.html|title=Матч-реванш был близок|author=Александр Сизоненко|first=|date=септември 2000|work=64 — Шахматное обозрение|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604213738/http://www.64.ru/old/2000/9/s12.html|archive-date=2009-06-04|dead-url=|accessdate=6 јануари 2009}}</ref> Во 1941 година, Алехин бил подготвен да отпатува во Куба и Капабланка ја замолил кубанската влада да го финансираат мечот и патот на Алехин до Куба, но неговата молба била одбиена. Порано, во 1938 година, владата му ветила на Капабланка заем за организација на мечот, но за тоа не му биле доделени парите. Капабланка немал сопствени средства и бил принуден да се откаже од идејата за организирање на мечот, по што се вратил во Њујорк, каде што продолжил да работи во кубанскиот конзулат.<ref name="sizonenko"/> === Смрт и погреб === Уште на крајот на 1930-тите години, генетските предиспозиции на склоност кон васкуларните болести, започнале да се пројавуваат во животот на Капаланка. Здравјето на поранешниот светски првак се влошило и нему сè потешко му било да вложува поголем напор. На [[7 март]] [[1942]] година, ден сабота, кога Капабланка се распрашувал за игра во менхетенскиот шаховски клуб, одеднаш му се слошило и ја изгубил свеста. Бил пренесен во болницата „Маунт Синај“. Идната вечер починал. Како причина за смртта била наведена [[крвоизлевање во мозокот]], познато како [[артеријална хипертензија]].<ref name="winterdeath">Edward Winter, [http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablanca13.html Capablanca’s Death]</ref> Во истата болница, нешто повеќе од една година пред тоа, на 11 јануари 1941 година починал [[Емануел Ласкер]]. Два дена, телото на Капабланка се наоѓало во Њујорк, каде од [[Вашингтон]] пристигнале кубански дипломати да му оддадат почит, по што телото било пренесено во Хавана. Комеморативната седница се одржала во [[Капитолиј (Хавана)|Капитолиј]], а во неа земале учество високите државни чиновници, а илјадници лица го оплакувале на гробиштата [[Колон (гробишта)|Колон]], каде што бил погребан.<ref name="winterdeath"/> Претседателот, [[Фулгенсио Батиста|Батиста]], лично учествувал во организација на церемонијата.<ref name="billwall"/> == Личен живот == Капабланка бил многу познат и популарен низ целиот свет, благодарение на што за него останале бројни спомени. Многу од тие спомени потсетуваат на него како исклучително воспитан, учтив, многу пријатен и отворен во општењето со другите луѓе. Дури и со противниците, тој секогаш бил добронамерен. Пристојно се облекувал, во секоја прилика се однесувал спокојно и непринудно, при што не му пречело вниманието на публиката.<ref name="ng"/> Капабланка бил заинтересиран за театар, музика, балет, визуелни уметности, а се занимавал и со играње [[тенис]]. По неочекувано брзо добиената партија против Бернштајн ([[#Кандидат за светски првак|дијаграмот погоре]], извикал: {{cquote|Ова е добро! Имам време да стигнам за балетот!<ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0137.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 137</ref>}} Освен шпанскиот како мајчин јазик, одлично зборувал и англиски, француски и германски.<ref name="ng"/> Благодарение на стекнатата слава, но и образованието и елегантноста во општењето, Капабланка имал успех и меѓу жените.<ref name="ng"/> Во 1921 година, се оженил со Кубанката Глорија Симона Бетанкур, која била пет години помлада од него (родена на 19 април 1893 година). Глорија му родила две деца: синот, Хосе Раул (роден на 2 јануари 1923 година), и ќерката, Глорија (родена на 23 јуни 1925 година). Капабланка ги сакал своите деца и бил совесен татко. Пред да отпатува на московскиот турнир во 1925 година, во случај да не се врати напишал писмо во кое ги навел најглавните принципи кон кои според него, неговиот син би требало да се придржува во животот и на тој начин насочувајќи го да стане правник.<ref>Edward Winter, Chess Notes [http://www.chesshistory.com/winter/winter01.html Capablanca’s letter to his son]</ref> Првиот брак [[де факто]] се распаднал по неколку години. Капабланка многу патувал и имал односи со други жени. Глорија, исто така имала љубовник.<ref name="winterolga">{{Наведена мрежна страница | author = Edward Winter | date = 2009 | url = http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablancaolga.html | title = The Genius and the Princess | accessdate = 7 јуни 2009 }}</ref> Во 1934 година, се запознал со Олга Чагодаева (родена Чубарова<ref name="choubaroffclark"/>), чијшто прв маж бил офицер во [[Бела гарда|Белата гарда]]. Според една верзија, средбата се случила на забава организирана од страна на заеднички пријател, а според друга на прием во кубанскиот конзулат.<ref name="choubaroffclark"/> Иако, Капабланка сè уште бил во брак со Глорија, двојката започнала да живее заедно. Олга, започнала да го придружува на турнирите на кои учествувал. По четиригодишниот заеднички живот со Олга, Капабланка се развел и во 1938 година, три седмици пред [[Турнир АВРО|турнирот АВРО]], склучил нов брак.<ref name="winterolga"/> Олга го надживеала за повеќе од половина век. Починала во 1994 година, на 95-годишна возраст. Таа оставила големи спомени за Капабланка, а пред својата смрт во менхетенскиот шаховски клуб предала некои негови оставени хартии.<ref name="choubaroffclark"/> По смртта на Капабланка, Олга се омажила уште двапати, а нејзиниот последен маж бил адмиралот, [[Џозеф Џејмс Кларк|Џозеф Кларк]], кој учествувал во [[Втора светска војна|Втората светска]] и [[Корејска војна|Корејската војна]]. == Творештво и оставнина == === Класичен шах === Во играта на Капабланка, забележливи биле точноста, интуицијата, разбирањето на позицијата, брзото пресметување на варијантите, техниката во реализацијата на положбената предност и точната игра во [[завршница]]та.<ref>Панов В. Н., [http://chessbook.ru/kapablanka/page0029.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 29.</ref> Според зборовите на Ласкер: <blockquote>„неговиот идеал бил да победува преку маневрирање. Генијалноста на Капабланка се пројавува во заземањето на слабите пунктови на противникот. Најмалата слабост е скриена во неговото будно око.“<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/sport/KAPABLANKA_HOZE_RAUL.html Хосе Раул Капабланка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110925114847/http://www.krugosvet.ru/enc/sport/KAPABLANKA_HOZE_RAUL.html |date=2011-09-25 }}, Ј.Л.Авербах</ref></blockquote> Впрочем, [[Роберт Фишер]] приговарајќи на изјавите дека Капабланка бил најголем мајстор на завршницата, велел дека Капабланка партиите ги решавал во своја корист уште во [[средишница]]та, што едноставно противникот не секогаш го разбирал.<ref name="fisher10">{{Наведена мрежна страница |url=http://chess.eusa.ed.ac.uk/Chess/Trivia/Fishers10.html |title=Fisher’s Top Ten |accessdate=2010-06-14 |archive-date=2009-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206215606/http://chess.eusa.ed.ac.uk/Chess/Trivia/Fishers10.html |url-status=dead }}</ref> На врвот на својата шаховска кариера, Кубанецот се стекнал со репутацијата „шаховска машина со човечки облик“, виртуоз на шаховската техника, кој безгрешно ги искористувал и најмалите позициони погодности. Всушност, според сите рејтинзи, Капабланка спаѓа во групата на најсилни шахисти во историјата. Во книгата на велемајсторот [[Рејмонд Кин|Кин]] и математичарот [[Натан Дивински|Дивински]] ''Warriors of the Mind'' (1989), Капабланка се наоѓа на петтото место.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://chess.eusa.ed.ac.uk/Chess/Trivia/AlltimeList.html |title=All Time Rankings |accessdate=2010-06-14 |archive-date=2009-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091126000035/http://chess.eusa.ed.ac.uk/Chess/Trivia/AlltimeList.html |url-status=dead }}</ref> Според создавачот на [[Елов рејтинг|шаховскиот рејтинг]], [[Арпад Ело]], кој во 1978 година составил виртуелна ранг листа, Капабланка бил на првото место со рејтинг од 2725 бода{{ref label|Е|е|е}}.<ref>{{Наведена мрежна страница | author = Frederic Friedel | date = 30 август 2003 | url = http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=1160 | title = Arpad Emre Elo&nbsp;— 100th anniversary | publisher = chessbase.com | accessdate = 20 јули 2009 }}</ref> Кога на Фишер и [[Вишванатан Ананд|Ананд]] им било предложено да ја предложат својата десетка на најдобри шахисти, обајцата во неа го вклучиле и Капабланка.<ref name="fisher10"/><ref>{{Наведена мрежна страница | author = | url = http://in.rediff.com/millenni/anand.htm | title = Viswanathan Anand: The Grandmaster on his ten greatest chess players | publisher = Rediff.com | accessdate = 20 јули 2009 }}</ref> Како и современиците, така и шахистите од идните поколенија зборувале и зборуваат за генијалноста на Капабланка, изедначувајќи го со другите силни шахисти. Оваа генијалност се пројавувала со мајсторство и шаховско сетило, односно она што другите шахисти го стекнувале со напорен труд, кај Капабланка било вродено. Речиси не се ни подготвувал за натпреварите, но со својата игра успеал да ги надмине своите современици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/100650|title=Капабланка&nbsp;— третий шахматный король|author=|first=|date=13 февруари 2003|work=|publisher=Советский спорт|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=21 јули 2009}}</ref><ref name="kramnik">{{Наведена мрежна страница | author = [[Владимир Крамник]] | date = 17 јануари 2005 | url = http://www.e3e5.com/article.php?id=190 | title = Од Штајниц до Каспаров | publisher = e3e5.com | accessdate = 21 јули 2009 }}</ref> Според [[Владимир Крамник]], Капабланка бил во шахот, она што бил [[Волфганг Амадеус Моцарт|Моцарт]] во музиката.<ref name="kramnik"/> Во своето дело „Мајстори на шаховската табла“, [[Рихард Рети|Рети]] прави паралелна споредба меѓу Капабланка и [[Акиба Рубинштајн|Рубинштајн]], кој исто така се сметал за мајстор на положбената игра и завршницата, а бил и предизвикувач на Ласкер за титулата. Рети напишал дека Капабланка може да се изедначи со основачот на јазикот, додека Рубинштајн, кој научил да игра шах на 18 години, со искусен оратор, кој држи говор на странски јазик. Играта на Рубинштајн била подлабока, но се одликувала со груби грешки, додека играта на Капабланка во тоа време била едноставна и природна.<ref>Richard Reti, [http://membres.lycos.fr/refigny63/capablanca.htm Masters of the Chessboard] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080105175115/http://membres.lycos.fr/refigny63/capablanca.htm |date=2008-01-05 }}</ref> Во тоа време, како една од главните причини за поразот од Алехин се наведува самоувереноста и слабата подготовка на Кубанецот, која се темелела исклучително на интуиција и сопственото мајсторство на таблата. Од друга страна, Алехин сериозно се подготвувал за мечот и „видливо“ го проучувал противникот, неговите манири и силните и слаби страни. Можеби, најдетална критика на стилот на Капабланка дава токму [[Александар Алехин]], кој ги изучувал манирите на игра на противникот пред мечот во рамките на светското првенство во 1927 година. Алехин напишал дека Капабланка игра исклучително внимателно во фазата на отворање, што всушност не му дава ни шанса на противникот да воведе новинка: {{цитат|„Инстинктот на самозаштита, на којшто му служи рафинираната интуиција на Капабланка, веднаш го сведува на неуспех секој обид за да се добие предност во партијата против него, со примена на ново продолжение... од друга страна, во одделни случаи, тој го користи максимумот на своите сили и секогаш го наоѓа единственото правилно продолжение.“}} Сепак, според Алехин, најмногу талентот на Капабланка се пројавувал во средишницата, иако според зборовите на Алехин, во таа фаза од партијата, Кубанецот можел да се откаже токму од способостите, кои му ја создале славата на непобедлив. === Предавања и литературна дејност === Кога во периодот од 1917 до 1918 година, Капабланка живеел во Куба, тој му давал приватни часови на девојче, кое пројавувало голем талент.<ref name="mychess159-160">{{книга |author = Capablanca, José Raúl. |title = My Chess Career |url = http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf |location = NY |publisher = Dover Publications |year = 1966 |page = 159—160-194 |isbn = 0486215482 |access-date = 2010-06-08 |archive-date = 2009-12-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091229113735/http://www.fellowshipabbey.org/files/Capablanca,%20Jose%20Raul%20-%20My%20Chess%20Career.pdf |url-status = dead }}</ref> Тоа девојче било [[Марија Тереза Мора]], која подоцна двапати учествувала на светските првенства во женска конкуренција и станала првата жена, [[меѓународен мајстор]], од Латинска Америка.<ref>{{Наведена мрежна страница |author = Miguel Ernesto Gómez Masjuán. |url = http://www.habanaradio.cu/singlefile/?secc=19&subsecc=19&id_art=20070530112156 |title = En La Habana hubo otro genio del ajedrez |publisher = Habana Radio |accessdate = 2009-06-19 |lang = es |archive-date = 2011-08-11 |archive-url = https://www.webcitation.org/60r7rfeFm?url=http://www.habanaradio.cu/singlefile/?secc=19&subsecc=19&id_art=20070530112156 |url-status = dead }}</ref> с И самиот Капабланка, подоцна запишал дека при објаснувањето на детето на некои детали од шаховската теорија, му се појавила желба за сериозни проучувања на отворањата, што многу му помогнало и во сопствената подготовка (во тој период, теоријата на отворањата била една од слабите точки на идниот светски првак).<ref name="mychess159-160"/> Марија Тереза Мора се покажала како единствениот човек, кому Капабланка му давал лекции, но во својот живот напишал неколку книги, посветени на обучувањето на почетниците, кои се одликуваат со јасност и логични содржини.<ref>''Панов В. Н.'' [http://chessbook.ru/kapablanka/page0029.html Капабланка]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, стр. 29—31.</ref> Една од овие книги е „Учебник на шаховската игра“, којашто [[Михаил Ботвиник|Ботвинник]] ја вброил меѓу најдобрите книги за шахот некогаш напишани.<ref name="algebraic">''Edward Winter.'' [http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablanca.html Capablanca Goes Algebraic] (1997).</ref> Капабланка го сметал шахот како одлично средство за воспитување и развој на интелигенцијата и сметал дека со изучување на шаховската игра треба да се започне во училиштата, од 10-годишна возраст. Во 1920 година, Капабланка ја издал автобиографијата, „[[Мојата шаховска кариера]]“ (''My Chess Career''), која започнува со расказ за познанството на авторот со шахот и завршува со турнирот во Хејстингс во 1919 година. Книгата се појавила во момент, кога Капабланка се стремел да ја убеди јавноста за желбата на неговиот меч против Ласкер, па аворот запишал дека сака мечот да се одржи што е можно поскоро.<ref name="chessbook.ru"/> Освен тоа, Капабланка бил критикуван за големите пофалби во сопствена корист, иако Едвард Винтер забележува дека овие пофалби соодветствувале со одредено количество критики.<ref name="algebraic"/> === Проект за реформација на шахот === {{главна|Капабланкин шах}} {{Шаховски дијаграм 8x10|= | tright | |= 8 |rd|nd|ad|bd|qd|kd|bd|cd|nd|rd|= 7 |pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|= 6 | | | | | | | | | | |= 5 | | | | | | | | | | |= 4 | | | | | | | | | | |= 3 | | | | | | | | | | |= 2 |pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|= 1 |rl|nl|al|bl|ql|kl|bl|cl|nl|rl|= a b c d e f g h i j | '''Капабланкин шах''' — шаховска варијанта на табла со димензии 8×10, на која архиепископот, кој е сместен меѓу дамскиот коњ и ловец, и канцеларот меѓу истите кралски фигури, се нови фигури. }} Во втората половина на 1920-тите, Капабланка работел во разработката на нов, подобрен шах. Тој сметал дека поради прогресот на водечките шахисти, во скоро време би можел да се достигне врвот на развојот на теоријата на играта, па поради тоа е неопходно да се изменат правилата, со што ќе се усложни играта и ќе се отфрли значаен дел од теоретските достигнувања во минатото.<ref>{{книга|title=The 1925 Moscow International Tournament&nbsp;— Modifying Chess for Battles between Top Masters|first=|publisher=Sociedad Económica de Amigos del País|year=1926|isbn=|edition=Revista Bimestre Cubana|volume=XXI|location=|pages=|language=|number=2|author=J. R. Capablanca.|url=http://www.chesshistory.com/winter/extra/capablanca7.html}}</ref> Објективно, Капабланка имал причина да стравува за опасноста, поради тоа што во тој период бројот на партии кои завршувале реми, брзо растел. Ако во мечевите за светски првак на крајот на XIX и почетокот на XX век, бројот на партии кои завршиле реми скоро не надминувал третина од вкупниот број одиграни партии, во мечот меѓу Капабланка и Ласкер, овој број бил скоро двојно поголем (7/4), а во мечот против Алехин, скоро тројно (25/9). Биле предложени [[Капабланкин шах|неколку нови варијанти на шах]]. Капабланка предлагал да се воведат две нови фигури: канцелар (се движи како топ и коњ) и архиепископа (се дважи како ловец и коњ); да се зголеми борјот на пешаци од 8 на 10 и да се игра на табла со димензии 8×10 или дури 10×10. Втората варијанта, којашто ја предложил содржела зголемување на шаховската табла до димензии 16×12 и зголемување на бројот на стандардни фигури, така што секој шахист партијата би ја започнувал со двапати повеќе стандардни фигури и пешаци, кои се движеле според стандардните правила, освен пешаците кои во својот прв потег би можеле веднаш да се најдат на шестиот ред. Со примена на овие правила, дури бил одигран и меч меѓу Капабланка и [[Геза Мароци|Мароци]].<ref>''David Surratt'', [http://www.chessville.com/reviews/reviews_fischerandom.htm рецензија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090725055023/http://www.chessville.com/reviews/reviews_fischerandom.htm |date=2009-07-25 }} на делото „Играте ли Фишеров шах?“ од [[Светозар Глигориќ]]</ref> Подоцна, Капабланка се откажал од идејата за реформација на шахот, откако предвидуваното достигнување на врвот на развојот на шаховската теорија не се случило, а освен тоа и откако по одиграните пробни партии се уверил дека проширувањето на шаховската табла и зголемувањето на бројот на шаховски фигури, значително ја продолжува партијата. == Паметници == [[Податотека:StampTajikistanSc168c.jpg|мини|десно|150п|Поштенска марка издадена во [[Таџикистан]]]] Од 1962 година, речиси секоја година во Куба се одржува [[Меморијален турнир во чест на Хосе Раул Капабланка|меморијален турнир]] во чест на Капабланка. Првите осум турнири биле организирани во Хавана, а следните единаесет во [[Сенгуегос (Куба)|Сенфуегос]], по што местото на одржување на турнирот често се менувало, сè до 2001 година, откога турнирот повторно се одржува во Хавана. На првиот турнир победил [[Мигел Најдорф]], а најуспешни шахисти на турнирот се [[Виктор Корчној]], [[Василиј Иванчук]], [[Василиј Смислов]] и [[Џон Ентони Мајлс|Ентони Мајлс]], кои имаат по три победи.<ref>[http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=4649 Dominguez Perez wins the 43rd Capablanca Memorial], Chessbase.com</ref> Во 1951 година, во Куба започнала со издавање серија од седум [[Поштенска марка|поштенски марки]], посветени на триесетгодишнината од победата на Капабланка во мечот за светски првак. Подоцна, Капабланка бил овековечен во многу други кубански марки, а во 1982 година во чест на четириесетгодишнината од неговата смрт започнала со издавање серија со четири марки, додека во 1988 година, по повод сто години од неговото раѓање, била воведена уште една серија. Марки со ликот на Капабланка биле издадени и во [[Бенин]], [[Гвинеја-Бисао]], [[Камбоџа]], [[Лаос]], [[Мозамбик]], [[Таџикистан]], [[Чад]] и на [[Британски Девствени Острови|Британските Девствени Острови]].<ref name="billwallstamps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geocities.com/siliconvalley/lab/7378/stamps.htm|title=Stamps and Chess|author=Bill Wall.|first=|date=21 мај 2005|work=|archive-url=https://www.webcitation.org/60r80UJae?url=http://www.geocities.com/siliconvalley/lab/7378/stamps.htm|archive-date=2011-08-11|dead-url=|accessdate=6 јуни 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tri.org.au/chess/Capablanca.html |title=Capablanca |accessdate=2010-10-18 |archive-date=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731175246/http://www.tri.org.au/chess/Capablanca.html |url-status=dead }}</ref> Во [[СФР Југославија]] била издавана марка со извадок од партијата меѓу Капабланка и Ласкер од шаховскиот турнир во Њујорк во 1924 година, на која е направена грешка{{ref label|Ж|ж|ж}}.<ref name="billwallstamps"/> === Филмови === Досега се снимени два филма во коишто се споменува ликот и делото на Капабланка: * „[[Шаховска треска (филм)|Шаховска треска]]“ (1925) — филм од [[Всеволод Пудовкин]], во кој улогата на Капабланка ја глуми самиот Капабланка. Филмот е снимен во 1925, во време на меѓународниот турнир во Москва на кој учествувал и Капабланка, кој се согласил да глуми во филмот. * „[[Капабланка (филм)|Капабланка]]“ (1987) — советско-кубански филм, во кој улогата на Капабланка ја глуми [[Сезар Евора]].<ref>{{imdb title|id=0136747|title=«Capablanca»}}</ref> == Резултати == Во табелата во продолжение се наведени резултатите на Капабланка постигнати на шаховските турнири<ref name="Golombek1959Capas100BestResults">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=List of Tournaments and Matches | pages=19–20 }}. Note: Edward Winter gives a list of errors in Golombek's book : [http://www.chesshistory.com/winter/extra/golombek_capa.pdf Chesshistory document by Edward Winter]</ref><ref name="Golombek1959Capas100BestTowardsWorldChamp">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=On the Way to the World Championship | pages=59–86 }}</ref><ref name="Golombek1959Capas100BestWorldChamp">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=World Champion | pages=60–114 }}</ref><ref name="Golombek1959Capas100BestVictoryDisaster">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=Victory and Disaster | pages=115–147 }}</ref><ref name="Golombek1959Capas100BestRehab">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=Attempts at Rehabilitation | pages=148–170 }}</ref><ref name="Golombek1959Capas100Best1929">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=1929 – A Rich Year | pages=171–202 }}</ref><ref name="Golombek1959Capas100BestPreRetirement">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=Prelude to Retirement | pages=171–202 }}</ref><ref name="Golombek1959Capas100BestReturn">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=Triumphant Return | pages=203–249 }}</ref><ref name="Golombek1959Capas100BestFinal">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=The Final Phase | pages=250–267 }}</ref><ref name="Golombek1959Capas100BestRapidDev">{{Наведена книга | title=Capablanca's Hundred Best Games of Chess | author=Golombek, H. | publisher=G. Bell & Sons | year=1959 |department=Rapid Development | pages=35–58 }}</ref>, како и во мечевите<ref name="Golombek1959Capas100BestResults" /> кои ги одиграл. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:1em auto" ! Година !! Натпреварување !! Место !! class="unsortable" colspan="2"|Резултат !! class="unsortable"|Забелешки |- | 1901 || align="left"|Меч против [[Хуан Корсо]] || — || победа со {{nobr|7—5}} или {{nobr|7—6}}{{ref label|Б|б|б}}|| +4&nbsp;−2&nbsp;=6 или +4&nbsp;−3&nbsp;=6{{ref label|Б|б|б}} || align="left"| Мечот се играл до четири добиени партии. |- | 1909 || align="left"| Меч против [[Френк Маршал]] || — || победа со {{nobr|15—8}} || +8&nbsp;−1&nbsp;=14 || align="left"| Мечот се играл до осум победи. |- | 1910 || align="left"| [[Њујорк]] || 2 || 9½ од 12 || +8&nbsp;−1&nbsp;=3 || align="left"| Победник бил [[Френк Маршал|Маршал]] (10). |- | 1911 || align="left"| [[Сан Себастијан]] || 1 || 9½ од 14 || +6&nbsp;−1&nbsp;=7 || align="left"| Второто и третото место ги зазеле [[Акиба Рубинштајн|Рубинштајн]] и [[Милан Видмар|Видмар]] (по 9), а четврти бил Маршал (8½). Наградата за најубава партија ја добила партијата на Капабланка против [[Осуип Бернштајн|Бернштајн]]. |- | 1913 || align="left"| Њујорк || 1 || 11 од 13 || +10&nbsp;−1&nbsp;=2 || align="left"| Второто место го освоил Маршал (10½), трет бил [[Чарлс Јафе|Јафе]] (9½), а четврти [[Давид Јановски|Јановски]] (9). |- | 1913 || align="left"| [[Хавана]] || 2 || 10 од 14 || +8&nbsp;−2&nbsp;=4 || align="left"| Победник бил Маршал (10½), а трет Јановски (9). Турнирот бил организиран така што секој одиграл по две партии против секого. |- | 1913 || align="left"| Њујорк || 1 || 13 од 13 || +13&nbsp;−0&nbsp;=0 || align="left"| &nbsp; |- | 1914 || align="left"| [[Санкт Петербург]] || 2 || 13 од 18,<br /> во финалето 5 од 8 || +10&nbsp;−2&nbsp;=6 || align="left"| Победник на турнирот бил [[Емануел Ласкер|Ласкер]] (13½), трет бил [[Александар Алехин|Алехин]] (10), четврти [[Зигберт Тараш|Тараш]] (8½), а петти Маршал (8). Турнирот се состоел од подготвителен турнир, на кој учествувале 11 шахисти и завршен турнир за петте најдобри шахисти од подготвителниот, при што остварувањата од двата турнира се собирале. |- | 1914 || align="left"| Њујорк || 1 || 11 од 11 || +11&nbsp;−0&nbsp;=0 || align="left"| Втор бил [[Олдржих Дурас|Дурас]] (8½). |- | 1915 || align="left"| Њујорк || 1 || 13 од 14 || +12&nbsp;−0&nbsp;=2 || align="left"| Втор бил Маршал (12). Турнирот бил организиран, така што секој одиграл по две партии против секого. |- | 1916 || align="left"| Њујорк || 1 || 14 од 17,<br />2 од 4 во финалео || +12&nbsp;−1&nbsp;=4 || align="left"| Втор бил Јановски (11), а вкупно учествувале 14 шахисти. Турнирот бил организиран слично како турнирот во Санкт Петербург со подготвителен и завршен турнир, но со таа разлика што на овој турнир секој одиграл по една партија против секого, за разлика од петербуршкиот каде што секој одиграл по две. |- | 1918 || align="left"| Њујорк || 1 || 10½ од 12 || +9&nbsp;−0&nbsp;=3 || align="left"| Втор бил [[Бора Костиќ|Костиќ]] (9), трет Маршал (7). Турнирот бил организиран, така што секој одиграл по две партии против секого. |- | 1919 || align="left"|Меч против [[Бора Костиќ|Борислав Костиќ]] || — || победа со {{nobr|5—0}} || +5&nbsp;−0&nbsp;=0 || align="left"| Мечот се играл до осум победи, а Костиќ го предал мечот, откако загубил во првите пет. |- | 1919 || align="left"| [[Хастингс]] || 1 || 10½ од 11 || +10&nbsp;−0&nbsp;=1 || align="left"| Втор бил Костиќ (9½), трет и четврти биле [[Џорџ Алан Томас|Томас]] и [[Фредерик Ејтс|Ејтс]]. |- | 1921 || align="left"| [[Светско првенство во шах 1921|Меч за светски првак]] против [[Емануел Ласкер]] || — || победа со {{nobr|11—7}} || +4&nbsp;−0&nbsp;=14 || align="left"| Требало да се одиграат вкупно 24 партии, но по 14 Ласкер го предал мечот. |- | 1922 || align="left"| [[Лондон]] || 1 || 13 од 15 || +11&nbsp;−0&nbsp;=4 || align="left"| Втор бил Алехин (11½), трет Видмар (11), четврти Рубинштајн (10½), а петти [[Ефим Богољубов|Богољубов]] (9). |- | 1924 || align="left"| Њујорк || 2 || 14½ од 20 || +10&nbsp;−1&nbsp;=9 || align="left"| Прв бил Ласкер (16), трет Алехин (12), четврти Маршал (11), а петти [[Рихард Рети|Рети]] (10½). Турнирот бил организиран така што секој одиграл по две партии против секого. |- | 1925 || align="left"| [[Москва]] || 3 || 13½ од 20 || +9&nbsp;−2&nbsp;=9 || align="left"| Прв бил Богољубов(15½), втор Ласкер (14), а четврти Маршал (12½). |- | 1926 || align="left"| [[Лејк Хопатконг]] || 1 || 6 од 8 || +4&nbsp;−0&nbsp;=4 || align="left"| Други резултати: [[Аврам Купчик|Куппчик]] 5, [[Геза Мароци|Мароци]] 4½, Маршал 3, [[Едвард Ласкер|Ед. Ласкер]] 1½. Турнирот бил организиран така што секој одиграл по две партии против секого. |- | 1927 || align="left"| Њујорк || 1 || 14 од 20 || +8&nbsp;−0&nbsp;=12 || align="left"| Други резултати: Алехин 11½, [[Арон Нимцович|Нимцович]] 10½, Видмар 10, [[Рудолф Шпилман|Шпилман]] 8, Маршал 6. Турнирот бил организиран така што секој одиграл по четири партии против секого. |- | 1927 || align="left"| [[Светско првенство во шах 1927|Меч за светски првак]] против [[Александар Алехин]] || — || пораз со 15½—18½ || +3&nbsp;−6&nbsp;=25 || align="left"| Мечот се играл до шест добиени партии. |- | 1928 || align="left"| [[Бад Кисинген]] || 2 || 7 од 11 || +4&nbsp;−1&nbsp;=6 || align="left"| Прв бил Богољубов (8), трет и чевртти [[Макс Еве|Еве]] и Рубинштајн (6½). |- | 1928 || align="left"| [[Будимпешта]] || 1 || 7 од 9 || +5&nbsp;−0&nbsp;=4 || align="left"|Втор бил Маршал (6), трет и четврти [[Ханс Кмох|Кмох]] и Шпилман (5). |- | 1928 || align="left"| [[Берлин]] || 1 || 8½ од 12 || +5&nbsp;−0&nbsp;=7 || align="left"| Втор бил Нимцович (7), трет Шпилман (6½). Турнирот бил организиран, така што секој одиграл по четири партии против секого. |- | 1929 || align="left"| [[Рамсгејт]] || 1 || 5½ од 7 || +4&nbsp;−0&nbsp;=3 || align="left"| На второто и третото место завршиле [[Вера Менчик|Менчик]] и Рубинштајн (5). |- | 1929 || align="left"| [[Карлови Вари|Карлсбад]] || 2—3 || 14½ од 21 || +10&nbsp;−2&nbsp;=9 || align="left"| Победник на турнирот бил Нимцович (15), а Капабланка го поделил второто место со Шпилман, додека Рубинштајн завршил како четврти (13½). |- | 1929 || align="left"| Будимпешта || 1 || 10½ од 13 || +8&nbsp;−0&nbsp;=5 || align="left"| Втор бил Рубинштајн (9½). |- | 1929 || align="left"| [[Барселона]] || 1 || 13½ од 14 || +13&nbsp;−0&nbsp;=1 || align="left"| Како втор турнирот го завршил [[Савели Тартаковер|Тартаковер]] (11½). |- | {{nobr|1929—30}} || align="left"| Хастингс || 1 || 6½ од 9 || +4&nbsp;−0&nbsp;=5 || align="left"| 2-е место Видмар (6½). |- | {{nobr|1930—31}} || align="left"| Хастингс || 2 || 6½ од 9 || +5&nbsp;−1&nbsp;=3 || align="left"| 1-е место Эйве (7). |- | 1931 || align="left"| Њујорк || 1 || 10 од 11 || +9&nbsp;−0&nbsp;=2 || align="left"| Како втор турнирот го завршил [[Исак Кеждан|Кеждан]] (8½). |- | 1932 || align="left"| Меч против [[Макс Еве]] || — || победа со {{nobr|6—4}} || +2&nbsp;−0&nbsp;=8 || align="left"| &nbsp; |- | {{nobr|1934—35}} || align="left"| Гастингс || 4 || 5½ од 9 || +4&nbsp;−2&nbsp;=3 || align="left"| На делба на првото место биле Томас, Еве и [[Сало Флор|Флор]] (6½). |- | 1935 || align="left"| [[Маргејт]] || 2 || 7 од 9 || +6&nbsp;−1&nbsp;=2 || align="left"| Победник на турнирот бил Решевски (7½). |- | 1935 || align="left"| Москва || 4 || 12 од 19 || +7&nbsp;−2&nbsp;=10 || align="left"| На делба на првото место турнирот го завршиле Ботвиник и Флор (13), а трет бил Ласкер (12½). |- | 1936 || align="left"| Москва || 1 || 13 од 18 || +8&nbsp;−0&nbsp;=10 || align="left"| Втор бил Ботвиник (12), трет Флор (9½), а четврти Лилиентал (9). |- | 1936 || align="left"| Маргејт || 2 || 7 од 9 || +5&nbsp;−0&nbsp;=4 || align="left"| Победник на турнирот бил Флор (7½). |- | 1936 || align="left"| [[Нотингем]] || 1—2 || 10 од 14 || +7&nbsp;−1&nbsp;=6 || align="left"| Капабланка го поделил првото место со Ботвиник, а на делба на третото место завршиле Еве, [[Рубен Фајн|Фајн]] и Решевски (9½), додека шести бил Алехин (9). |- | 1937 || align="left"| [[Земеринг]] || 3—4 || 7½ од 14 || +2&nbsp;−1&nbsp;=11 || align="left"| Прв бил Керес (9), втор Фајн (8), а Капабланка го поделил третото место со Решевски. |- | 1938 || align="left"| [[Париз]] || 1 || 8 из 10 || +6&nbsp;−0&nbsp;=4 || align="left"| Второто место го зазел [[Николас Росолимо|Росолимо]] (7½). Турнирот бил организиран, така што секој одиграл по четири партии против секого. |- | 1938 || align="left"|[[Турнир АВРО 1938|Турнир АВРО]], одржан во дест градови во Холандија || 7 || 6 од 14 || +2&nbsp;−4&nbsp;=8 | align="left"| Капабланак го зазел претпоследното место во конкуренција на осум учесници. Турнирот бил организиран, така што секој одиграл по четири партии против секого. |- | 1939 || align="left"| Маргејт || 2—3 || 6½ од 9 || +4&nbsp;−0&nbsp;=5 || align="left"| Прв бил Керес (7½), а Капабланка го поделил второто место со Флор. |- | 1939 || align="left"| [[Шаховска олимпијада 1939|8. шаховска олимпијада]] || — || 11½ од 16 || +7&nbsp;−0&nbsp;=9 || align="left"| Репрезентацијата на Куба го зазела 11. место во конкуренција на 16 репрезентации во завршниот турнир, а Капабланка ја добил наградата за најдобар резултат на прва табла. |} == Белешки == * {{note label|А|а|а}} [[Куба]] стекнала независност од [[Шпанска реставрација|Шпанија]] по [[Војна за независност на Куба|војната за независност]] десетина години подоцна. * {{note label|Б|б|б}} Во различни извори се наведува различен број за бројот на победи (две или три) на Корзо во овој меч. Тоа се објаснува со фактот дека по мечот, односно по четвртата победа на Капабланка, противниците се договориле да играат до следната победа на еден од противниците, што нема да влијае на конечниот исход од мечот. Прв до оваа победа стигнал Корзо.<ref>''David Hooper, Dale A. Brandreth.'' [http://books.google.co.uk/books?id=rIrb_zLiVd4C&printsec=frontcover&hl=ru#PPA116,M1 The Unknown Capablanca], стр. 116.</ref> * {{note label|В|в|в}} На турнирот, победил Хуан Корзо, кој ги добил обете партии против Капабланка. * {{note label|Г|г|г}} Конечниот резултат бил пресметан како збир на бројот на освоени бодови на воведниот и завршниот турнир. * {{note label|Д|д|д}} Последната партија којашто ја загубил била против Оскар Чајес во 1916 година. * {{note label|Ѓ|ѓ|ѓ}} Всушност, предизвикувачот бил должен да плати еден и пол пати повеќе, вклучувајќи ги и организациските расходи.<ref>{{наведена книга| author=Новотельнов Н. А. | title=Знакомьтесь — шахматы|location=Ленинград | editor=Лениздат | year=1976 | pages=256}}</ref> * {{note label|Е|е|е}} Рејтингот се пресметувал врз основа на најдобрите пет години на настап на шахистот. * {{note label|Ж|ж|ж}} Грешката се состои во тоа што црниот ловец е поставен на погрешно поле. == Наводи == {{наводи|2}} == Литература == * Harold Schonberg (1973). ''Grandmasters of Chess''. New York, New York: W W Norton & Co Inc. * Edward Winter (1981). ''World Chess Champions''. London, UK: Pergamon Press. * Irving Chernev (1982). ''Capablanca's Best Chess Endings''. New York: Dover Publications. * Harry Golombek (1947). ''Capablanca's Hundred Best Games of Chess''. London, UK: Bell. * Fred Reinfeld (1990). ''The Immortal Games of Capablanca''. New York, New York: Dover Publications. * Dale Brandreth & David Hooper (1993). ''The Unknown Capablanca''. New York, New York: Dover Publications. * Irving Chernevyear: ''Twelve Great Chess Players and Their Best Games'', Dover, New York, 1995, ISBN 0-486-28674-6. * Edward Winter (1989). ''Capablanca: A Compendium of Games, Notes, Articles, Correspondence, Illustrations and Other Rare Archival Materials on the Cuban Chess Genius José Raúl Capablanca, 1888-1942''. Jefferson, North Carolina: McFarland & Company. * Garry Kasparov (2003). ''My Great Predecessors: part 1''. Everyman Chess, ISBN 1-85744-330-6. * Isaak Linder and Vladimir Linder (2009). ''José Raúl Capablanca: Third World Chess Champion''. Russell Enterprises, ISBN 978-1-888690-56-9. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|José Raúl Capablanca}} * {{chessgames player|id=47544}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.365chess.com/players/Jose_Raul_Capablanca|title=Jose Raul Capablanca|work=365Chess.com|lang=en}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.olimpbase.org/players/n979xb3l.html|title=Capablanca, José Raúl|work=OlimpBase|lang=en}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.chesscorner.com/worldchamps/capablanca/capablanca.htm|title=Jose Raul Capablanca|work=Chess Corner|lang=en|accessdate=2010-10-18|archive-date=2011-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808205439/http://www.chesscorner.com/worldchamps/capablanca/capablanca.htm|url-status=dead}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.chesspro.ru/statistic/capablanca.shtml|title=Хосе-Рауль Капабланка|work=ChessPro}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.wtharvey.com/capa.html|title=Capablanca’s Winning Moves|lang=en}} * [http://spreadsheets.google.com/ccc?key=0AiF9ULO9hJY3dGk0LUNKeFVuVmRieFNmWVlpMlpxX0E&hl=en#gid=0 Capablanca's tournament and match record] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140105231019/https://spreadsheets.google.com/ccc?key=0AiF9ULO9hJY3dGk0LUNKeFVuVmRieFNmWVlpMlpxX0E&hl=en#gid=0 |date=2014-01-05 }} * [http://spreadsheets.google.com/ccc?key=0AiF9ULO9hJY3dG80T0hzc2ZmUFRmc0xBMlZrcXotVFE&hl=en#gid=0 Capablanca's simultaneous record]{{Мртва_врска|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{start box}} {{succession box|before=[[Емануел Ласкер]] |title=[[Светски првак во шах]] |after=[[Александар Алехин]] |years=1921—1927}} {{end box}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Родени во 1888 година]] [[Категорија:Починати во 1942 година]] [[Категорија:Кубански шахисти]] [[Категорија:Светски прваци во шах]] [[Категорија:Шаховски теоретичари]] 6pczkha6mvkhlfb0lrtp02uebwt8k1u 0 24297 5543903 5525004 2026-04-23T14:14:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543903 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Инфокутија Општина во Италија|name=Фиренца|image_flag=Flag of Florence.svg|istat=048017|saint=[[Јован Крстител]]|day=24 јуни|website={{Official website|http://www.comune.firenze.it}}|imagesize=270px|image_alt=|shield_alt=|telephone=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Tuscany#Italy#Europe|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|43|46|17|N|11|15|15|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|postal_code=50121–50145|population_total=383083|native_name=''Firenze''|region=[[Тоскана]]|official_name=Comune di Firenze|image_skyline=Collage Firenze.jpg|image_caption=Колаж на Фиренца каде што се гледаат [[Галерија Уфици]] (лево), следува [[Палацо Пити]], поглед на зајдисонце на градот и [[Фонтаната на Нептун, Фиренца|Фонтана Нептун]] во [[Пјаца дела Сињорија]].|image_shield=FlorenceCoA.svg|image_map=|pushpin_label_position=|frazioni=|population_as_of=30 June 2016|mayor=[[Дарио Нардела]]|mayor_party=[[Демократска Партија (Италија)|ПД - Демократска Партија, на италијански: Partito Democratico PD]]|elevation_footnotes=|elevation_m=50|area_footnotes=|area_total_km2=102.41|population_footnotes=<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/bil2015/index.html |title=Bilancio demografico anno 2015 e popolazione residente al 31 dicembre; Comune: Firenze |at=Select: Italia Centrale/Toscana/Firenze/Firenze |publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] |accessdate=24 јануари 2021 |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213115326/http://demo.istat.it/bil2015/index.html |url-status=dead }}</ref>|area_code=055}}'''Фиренца''' ({{langx|it|Firenze}}) е сместена во Централна [[Италија]] и е главен град на [[Тоскана|покраината Тоскана]]. Тоа е најнаселениот град во Тоскана, со 383.084 жители во 2013 година, и над 1.520.000 во нејзината метрополитанска област.<ref>Bilancio demografico anno 2013, dati [http://demo.istat.it/ ISTAT]</ref> Фиренца била центар на [[Среден век|средновековната]] [[Европа|европска]] трговија, финансии и еден од најбогатите градови од таа ера.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.barnesandnoble.com/Economy-of-Renaissance-Florence/Richard-A-Goldthwaite/e/9780801889820|title=Economy of Renaissance Florence, Richard A. Goldthwaite, Book – Barnes & Noble|date=23 April 2009|publisher=Search.barnesandnoble.com|accessdate=22 January 2010|archive-date=2010-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404082637/http://search.barnesandnoble.com/Economy-of-Renaissance-Florence/Richard-A-Goldthwaite/e/9780801889820|url-status=dead}}</ref> Според многу академици<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/tag/firenze-del-rinascimento/|title=Firenze-del-rinascimento: Documenti, foto e citazioni nell'Enciclopedia Treccani}}</ref> е родното место на [[ренесанса]]та и е наречена „[[Атина]] на [[Среден век|средниот век]]“.<ref>Spencer Baynes, L.L.D., and [[William Robertson Smith|W. Robertson Smith]], L.L.D., ''Encyclopædia Britannica''. Akron, Ohio: The Werner Company, 1907: p. 675</ref> Нејзината бурна политичка историја вклучува периоди на владеење од моќното семејство [[Медичи]] и бројни религиозни и републички револуции.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/renaissanceflore00bruc_0|title=Renaissance Florence|last=Brucker|first=Gene A.|publisher=Wiley|year=1969|isbn=978-0520046955|location=New York|page=[https://archive.org/details/renaissanceflore00bruc_0/page/23 23]|url-access=registration}}</ref> Од 1865 до 1871 година градот служел како главен град на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] (основан во 1861 година). Фирентинскиот дијалект ја формирал основата на [[Италијански јазик|стандардниот италијански јазик]] и тој станал јазик на културата низ цела Италија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/storia-della-lingua_(Enciclopedia-dell'Italiano)/|title=storia della lingua in 'Enciclopedia dell'Italiano'|publisher=Treccani.it|accessdate=28 October 2017}}</ref> благодарение на престижот на ремек-делата од [[Данте Алигиери]], [[Франческо Петрарка]], [[Џовани Бокачо]], [[Николо Макијавели]] и Франческо Гвичардини. Градот привлекува милиони туристи годишно, а УНЕСКО го прогласил историскиот центар на Фиренца за [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] во 1982 година. Градот е познат по својата култура, ренесансна уметност и архитектура и споменици. Градот исто така содржи бројни музеи и уметнички галерии, како што се [[Уфици|галеријата „Уфици“]] и „ Палацо Пити“, и сè уште има влијание во областите на уметноста, културата и политиката. Поради уметничкото и архитектонско наследство на Фиренца, ''Форбс'' го рангираше како еден од најубавите градови во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/2010/01/22/paris-london-travel-lifestyle-travel-tourism-new-york-top-ten-cities.html|title=World's Most Beautiful Cities|last=Tim Kiladze|date=22 January 2010|work=Forbes|accessdate=12 April 2011}}</ref> Фиренца игра важна улога во италијанската мода, и е рангирана во првите 15 [[Престолнина на модата|модни метрополи]] на светот според Глобалниот јазичен монитор;<ref name="languagemonitor">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.languagemonitor.com/fashion-capitals/paris-towers-over-world-of-fashion-as-top-global-fashion-capital-for-2015/|title=Paris Towers Over World of Fashion as Top Global Fashion Capital for 2015|date=2017-07-06|publisher=Languagemonitor.com|accessdate=20 January 2016}}</ref> дополнително, тоа е голем национален економски центар како и туристички и индустриски центар. Во 2008 година градот имаше 17-ти највисок просечен приход во [[Италија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/|title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia|publisher=Il Sole 24 ORE|accessdate=9 October 2013|archive-date=2011-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174557/http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/|url-status=dead}}</ref> == Историја == [[Податотека:Colored_woodcut_town_view_of_Florence.jpg|мини|Поглед на Фиренца од Хартман Шедел, објавено во 1493 година]] [[Податотека:Поглед од кулата Џото кон куполата на Катедралата Санта Марија дел Фиоре.jpg|мини|Поглед од кулата Џото кон куполата на Катедралата Санта Марија дел Фиоре]] Фиренца води потекло од римско доба, а подоцна, по подолг период процветува како трговска и банкарска средновековна општина, е родно место на италијанската ренесанса. Таа била политички, економски и културен центар и еден од најважните градови во Европа и светот од XIV до XVI век.<ref name="britannica.com">{{наведена енциклопедија}}</ref> Јазикот што се зборувал во градот во текот на XIV век станал прифатен како модел, кој што станал [[италијански јазик]]. Благодарение на делата, особено на Тосканците [[Данте Алигиери|Данте]], [[Франческо Петрарка|Петрарка]] и [[Џовани Бокачо|Бокачо]], фирентинскиот дијалект, пред сè, локалните дијалекти, биле усвоени како основа за национален литературен јазик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://italian.about.com/library/weekly/aa060699a.htm|title=History of the Italian Language|publisher=italian.about.com|accessdate=28 September 2010|archive-date=2016-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528014820/http://italian.about.com/library/weekly/aa060699a.htm|url-status=dead}}</ref> Почнувајќи од доцниот [[среден век]], парите од Фиренца - во форма на златен флорин - го финансирале развојот на индустријата низ цела Европа, од [[Велика Британија]] до [[Бриж]], до [[Лион]] и [[Унгарија]]. Фирентинските банкари ги финансирале англиските кралеви за време на [[Стогодишна војна|стогодишната војна]]. Тие исто така го финансирале папството, вклучително и изградбата на нивниот [[Авињонско папство|привремен главен град Авињон]] и, по нивното враќање во Рим, реконструкцијата и ренесансното разубавување на Рим. Фиренца била дом на Медичи, едно од најважните благородни семејства во европската историја. [[Лоренцо де Медичи]] се сметал за политички и културен мозок на Италија кон крајот на 15 век. Два члена на семејството биле [[Папа|папи]] на почетокот на 16 век: [[Папа Лав X|Лав X]] и [[Папа Климент VII|Климент VII]]. [[Катерина Медичи]] се омажила за францускиот крал [[Анри II]] и, по неговата смрт во 1559 година, владеела како регент во Франција. [[Марија Медичи|Марија де Медичи се]] омажила [[Анри IV|за францускиот Анри IV]] и го родила идниот крал [[Луј XIII]]. Медичи владееле како Големи војводи од Тоскана, почнувајќи од Козимо I де Медичи во 1569 година и завршувајќи со смртта на Џан Гастоне де Медичи во 1737 година. === Римско потекло === {{Цитат во кутија|width=17em|align=Right|bgcolor=#B0C4DE|title=Историска позадина|fontsize=80%|quote=[[File:Consul et lictores.png|15px]] [[Римска Република]] 59–27 п.н.е. <br/> [[File:Vexilloid of the Roman Empire.svg|15px]] [[Римско Царство]] 27 п.н.е. – 285 н.е.<br/> [[File:Vexilloid of the Roman Empire.svg|15px]] [[Западно Римско Царство]] 285–476 <br/> {{знаменце|Odovacar Ravenna 477.jpg}} [[Одоацер|Кралството на Одоацер]] 476–493 <br/> {{знаменце|Teodorico re dei Goti (493-526).png}} [[Остроготско Кралство]] 493–553 <br/> [[File:Simple Labarum.svg|12px]] [[Византиска Империја|Источна Римска Империја]] 553–568 <br/> [[File:Corona ferrea monza (heraldry).svg|15px]] [[Кралство на Ломбардите|Ломбардско Кралство]] 570–773 <br/> [[File:Charlemagne autograph.svg|15px]] [[Каролинска Империја]] 774–797 <br/> [[File:Corona ferrea monza (heraldry).svg|15px]] [[Кралство Италија (Свето Римско Царство)|Regnum Italiae]] 797–1001 <br/> [[File:Shield and Coat of Arms of the Holy Roman Emperor (c.1200-c.1300).svg|15px]] [[Тоскански Марш]] 1002–1115 <br/> [[File:Flag of Florence.svg|15px|border]] [[Република Фиренца]] 1115–1532 <br/> [[File:Coat of arms of the Grand Duchy of Tuscany (1562-1737).svg|15px]] [[Дукатот на Фиренца]] 1532–1569 <br/> [[File:Bandiera del granducato di Toscana (1562-1737 ).png|15px|border]] [[Гранд Дукатот на Фиренца]] 1569–1801 <br/> [[File:Etrurian Kingdom and War Flag with Great Royal Coat of Arms.svg|15px|border]] [[Кралство Етрурија]] 1801–1807 <br/> [[File:Flag of France.svg|15px|border]] [[Прво Француско Кралство]] 1807–1815 <br/> [[File:Flag of the Grand Duchy of Tuscany (1840).svg|15px|border]] [[Гранд Дукатот на Тоскана]] 1815–1859 <br/> [[File:Flag of Italy.svg|15px|border]] [[Обединети Провинции на Централна Италија]] 1859–1860 <br/> [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|15px|border]] [[Кралство Италија]] 1861–1946 <br/> [[File:Flag of Italy.svg|15px|border]] [[Италијанска Република]] 1946–денес}} [[Податотека:0092_-_Wien_-_Kunsthistorisches_Museum_-_Gaius_Julius_Caesar.jpg|десно|мини| [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар ја]] основал Фиренца во 59 година&nbsp;п.н.е.]] [[Податотека:Totila_fa_dstruggere_la_città_di_Firenze.jpg|мини| [[Готи|Готскиот]] крал Тотила ги руши ѕидовите на Фиренца во текот на готската војна : осветлување од Чиги ракописот на <nowiki><i id="mwiQ">Хрониката на Вилани</i></nowiki>]] [[Етрурци]]те во 9 - 8 век п.н.е.&nbsp;првично ја формирале малата населба Фиесоле (Faesulae на латински),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lonelyplanet.com/italy/florence/history|title=History of Florence – Lonely Planet Travel Information|last=Planet|first=Lonely|work=lonelyplanet.com|accessdate=2021-01-28|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111232926/https://www.lonelyplanet.com/italy/florence/history|url-status=dead}}</ref> која била уништена од Луциус Корнелиус Сула во 80 година&nbsp;п.н.е. во одмазда за поддршката на фракцијата популари во Рим.  Сегашниот град Фиренца е основан од [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] во 59 година&nbsp;п.н.е. како населба за неговите војници ветерани и првично била именувана како ''Флуентија'', поради фактот што била изградена помеѓу две реки, која подоцна била променета во ''Флоренција'' („цветно“).<ref>Leonardo Bruni, ''History of the Florentine People'' I.1, 3</ref> Изграден е во стилот на [[воен логор]] со главните улици, ''кардо'' и ''декуманус'', пресекувајќи се на сегашната ''Пјаца дела Република'' . Сместена покрај ''Виа Касија'', главната рута помеѓу Рим и север, и во рамките на плодната долина на [[Арно (река)|Арно]], населбата брзо станала важен трговски центар. Со вековите што доаѓаат, градот доживеал бурни периоди на владеење на [[Остроготи]]те, времиња во кои градот често бил вознемируван од војување меѓу [[Остроготи]]те и [[Византија|Византијците]], што можел да предизвика пад на населението на околу 1.000 луѓе. Мирот се вратил под власта на Ломбард во 6 век. Фиренца била освоена од [[Карло Велики]] во 774 година и станала дел од Војводството Тоскана, со Лука како главен град. Населението повторно почнало да расте и трговијата напредувала. Во 854 година, Фиренца и Фиесоле биле обединети во една област.<ref>{{Наведена книга|title=Explore the World Nelles Pocket: Florence – Fiesole, Prato, Pistoia, San Gimignano, Voltera, Siena|last=Bleek|first=Ulrike|publisher=Gunter Nelles|location=Munich|pages=13}}</ref> === Втор милениум === [[Податотека:Firenze-sanminiato01.jpg|десно|мини| Базиликата Сан Минијато ал Монте]] Марграв Хуго ја избрал Фиренца за свој престој наместо Лука околу 1000 година. Златното доба на фирентинската уметност започнала од прилика тоа време. Во 1013 година започнала изградбата на базиликата Сан Минијато ал Монте. Надворешноста на црквата е преработена во [[Романска архитектура|романески стил]] помеѓу 1059 и 1128 година. Во 1100 година, Фиренца била „ Комуна “, што значи град-држава. Примарниот ресурс на градот била реката [[Арно (река)|Арно]], обезбедувајќи моќ и пристап за индустријата (главно текстилна индустрија) и пристап до Средоземното море за меѓународна трговија. Друг одличен извор на сила била нејзината работлива трговска заедница. Вештините на фирентинското трговско банкарство станале признати во Европа откако на средновековните саеми донеле решителни финансиски иновации (на пр. меници,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.economist.com/node/13484709|title=Cradle of capitalism|date=16 April 2009|work=The Economist|access-date=16 October 2016|issn=0013-0613}}</ref> двоен систем на книговодство ). Овој период, исто така, го видел затемнувањето на поранешниот моќен соперник на Фиренца [[Пиза]] (поразен од Џенова во 1284 година и потчинет од Фиренца во 1406 година), и извршување на моќта на [[Меркантилизам|трговската]] елита по анти-аристократското движење, предводено од Џано дела Бела, што резултирало во збир на закони наречени Правила на правдата (1293).<ref>{{Наведено списание|last=Peters|first=Edward|date=1995|title=The Shadowy, Violent Perimeter: Dante Enters Florentine Political Life|journal=Dante Studies, with the Annual Report of the Dante Society|pages=69–87|jstor=40166507}}</ref> === Среден век и ренесанса === ==== Подемот на Медичи ==== [[Податотека:Leonardo_da_Vinci01.jpg|мини| Статуата на [[Леонардо да Винчи]] пред [[Уфици|галеријата Уфици]]]] Во екот на демографската експанзија околу 1325 година, бројката на урбаното население можно е да изнесувала дури 120.000 жители, а бројката на руралното население околу градот веројатно била близу 300.000.<ref>{{Наведено списание|last=Day|first=W.R.|date=3 January 2012|title=The population of Florence before the Black Death: survey and synthesis|journal=Journal of Medieval History|volume=28|issue=2|pages=93–129|doi=10.1016/S0304-4181(02)00002-7}}</ref> [[Црна смрт|Црната смрт]] од 1348 година ја намалила бројката на популацијата за повеќе од половина,<ref>"[http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/ Decameron Web, Boccaccio, Plague]". Brown University.</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/worldofgiottoc1200eime|title=The World of Giotto: c. 1267–1337|last=Eimerl|first=Sarel|publisher=Time-Life Books|others=et al|year=1967|isbn=0-900658-15-0|page=[https://archive.org/details/worldofgiottoc1200eime/page/n187 184]|url-access=registration}}</ref> се вели дека околу 25 000 жители биле заштитени од градската индустрија за [[волна]]: во 1345 година Фиренца била сцена на обид за [[штрајк]] од волнени чешери (''циомпи''), кои во 1378 година се кренале на краток бунт против олигархиското владеење во Бунтот на Сиомпи. По нивното сузбивање, Фиренца потпаднала под власта (1382-1434) на семејство Албици, кои станале жестоки соперници на Медичи. Во 15 век, Фиренца била меѓу најголемите градови во Европа со 60.000 жители и се сметала за богата и економски успешна.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/monalisarevealed00pall/page/17|title=Mona Lisa Revealed: The True Identity of Leonardo's Model|last=Pallanti, Giuseppe|publisher=Skira|year=2006|isbn=978-88-7624-659-3|location=Florence, Italy|pages=[https://archive.org/details/monalisarevealed00pall/page/17 17, 23, 24]|url-access=registration}}</ref> [[Козимо де Медичи]] бил првиот член на семејството Медичи кој во суштина го контролирал градот позади сцената. Иако градот технички бил демократски видлив, неговата моќ доаѓала од огромната покровителна мрежа заедно со неговиот сојуз со новите имигранти, ''џенте нуова'' (нови луѓе). Фактот дека Медичи биле банкари на папата, исто така, придонел за нивно воздигнување. Козимо го наследил неговиот син [[Пјеро ди Козимо де Медичи|Пјеро]], кој наскоро потоа го наследи внукот на Козимо, [[Лоренцо де Медичи|Лоренцо]] во 1469 година. Лоренцо бил голем покровител на уметноста, нарачувајќи дела од [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]], [[Леонардо да Винчи]] и [[Сандро Ботичели|Ботичели]]. Лоренцо бил успешен поет и музичар и донел композитори и пејачи во Фиренца, вклучувајќи ги Александар Агрикола, Јоханес Гиселин и Хајнрих Исак. Според современите Фирентинци (и оттогаш), тој бил познат како „Лоренцо Величествениот“ (Лоренцо ил Магнифико). По смртта на Лоренцо де Медичи во 1492 година, го наследил неговиот син Пјеро II. Кога францускиот крал [[Шарл VIII|Шарл&nbsp;VIII]] ја нападнал [[северна Италија]], Пјеро II избрал да ѝ се спротивстави на неговата војска. Но, кога ја сфатил големината на француската војска пред портите на Пиза, морал да ги прифати понижувачките услови на францускиот крал. Ова ги натерало Фирентинците да се побунат и веднаш го протерале Пјеро II. Со неговото прогонство во 1494 година, првиот период на владеењето на Медичи завршил со обновување на републичката влада. ==== Савонарола, Макијавели и папите Медичи ==== [[File:Hanging_and_burning_of_Girolamo_Savonarola_in_Florence.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hanging_and_burning_of_Girolamo_Savonarola_in_Florence.jpg|десно|мини|{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[[Џироламо Савонарола]] изгорен на клада во 1498. [[:en:Palazzo Vecchio|Палацо Векио]] се наоѓа на центар десно.]] Во овој период, доминиканскиот фратар Џироламо Савонарола станал приор на манастирот Сан Марко во 1490 година. Тој бил познат по своите покани за покајание, осудувајќи го она што го сметал за раширен неморал и приврзаност кон материјалното богатство. Тој го пофалил прогонството на Медичи како дело на Бога, казнувајќи ги за нивната декаденција. Ја искористил можноста да ги спроведе политичките реформи што водат кон подемократско правило. Но, кога Савонарола јавно го обвинил [[Папа Александар VI|папата Александар Шести]] за корупција, му било забрането да зборува во јавност. Кога ја прекршил оваа забрана, тој бил екскомунициран. Фирентинците, уморни од неговите екстремни учења, се свртиле против него и го уапсиле. Тој бил осуден како еретик и изгорен на клада на плоштадот Пјаца дела Сињорија на 23 мај 1498 година. Втора личност со невообичаено акутен вид бил [[Николо Макијавели]], чии рецепти за регенерација на Фиренца под силно водство честопати се сметале за легитимизација на политичката експедитивност, па дури и неправилна работа. Со други зборови, Макијавели бил политички мислител, можеби најпознат по неговиот политички прирачник, насловен [[Владетелот|„Владетелот“]], што се однесува на владеењето и вршењето на власта. Нарачан од Медичи, Макијавели исто така ги напишал и фирентинските истории, историјата на градот. Флорентинците ги протерале Медичи по втор пат и повторно воспоставија република на 16 мај 1527 година. Обновени двапати со поддршка на [[Карло V (Свето Римско Царство)|царот Карло V]] и [[Папа Климент VII|папата Климент VII]] (Џулио де Медичи), Медичи во 1532 година станале наследни војводи на Фиренца, а во 1569 г. Големите војводи на Тоскана, владееле два века. Во цела Тоскана, само Република Лука (подоцна Војводство) и Кнежевството Пјомбино биле независни од Фиренца. === XVIII и XIX век === [[Податотека:Wenceslaus_Werlin-Leopold_II,_Holy_Roman_Emperor_and_his_family.jpg|мини| [[Леополд II|Леополд Втори, Светиот римски цар]] и неговото семејство. Леополд бил, од 1765 до 1790 година, Големиот војвода од Тоскана]] Истребувањето на династијата Медичи и пристапувањето на [[Франц I (Свето Римско Царство)|Франсис Стефан]], војводата од Лорен и сопруг на [[Марија Терезија|Марија Тереза од Австрија]] во 1737 година, довело до привремено вклучување на Тоскана на териториите на австриската круна. Станала територија на династијата Хабсбург-Лорен, кои биле заменети за Куќата во Бурбон-Парма во 1801 година. Од 1801 до 1807 година Фиренца била главен град на [[Наполеон Бонапарт|Наполеонската]] држава Кралство Етрурија. Бурбон-Парма биле сменети во декември 1807 година кога Тоскана беше припоена кон [[Прво Француско Царство|Франција]]. Фиренца била [[Префектура (Франција)|префектура]] на францускиот департман Арно од 1808 година до падот на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] во 1814 година. Династијата Хабсбург-Лореин била обновена на престолот во Тоскана на [[Виенски конгрес|Конгресот во Виена,]] но конечно била расчинета во 1859 година. Тоскана станала покраина на Кралството Италија во 1861 година. Фиренца го заменила [[Торино]] како главен град на Италија во 1865 година и во обид да го модернизира градот, стариот пазар на Пјаца дел Меркато Векио и многу средновековни куќи биле срушени и заменети со поформален план за улици со понови куќи. Пјаца (прво преименувана во Пјаца [[Виктор Емануел II|Виторио Емануеле&nbsp;II]], потоа Пјаца дела Република, сегашното име) бил значително проширен и беше изграден голем триумфален лак на западниот крај. Овој развој бил непопуларна мерка и била спречена да продолжи со напорите на неколку Британци и Американци кои живеле во градот. Ден денес во близина стои музеј што потсетува на уништувањето. Вториот главен град на земјата бил заменет од Рим шест години подоцна, откако повлекувањето на француските трупи дозволило заземање на Рим . [[Податотека:SanMiniatoAlMonte-Cimetiere.jpg|мини|''Порте Санте гробишта'', место каде што се погребани важни историски лишности од Фиренца]] === ХХ век === За време на Втората светска војна, градот доживеал едногодишна германска окупација (1943–1944), како дел од Италијанската социјална република. Хитлер го прогласил за отворен град на 3 јули 1944 година кога се доближувале трупите на британската осма армија .<ref>[https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/2681509 July 3, 1944 newspaper archive]</ref> На почетокот на август, Германците што се повлекле одлучиле да ги срушат сите мостови по должината на [[Арно (река)|Арно,]] што го поврзува округот Олтрарно со остатокот од градот, што им го отежнува минувањето на трупите на 8-та армија. Сепак, во последен момент Чарлс Штајнхауслин, во тоа време конзул на 26 земји во Фиренца, го убедил германскиот генерал во Италија дека [[Понте Векио]] не треба да биде уништен поради неговата историска вредност.  Наместо тоа, исто така историска област на улици директно на југ од мостот, вклучително и дел од Коридоио Вазаријано, беше уништена со употреба на мини. Оттогаш мостовите се обновени во нивните оригинални форми користејќи што повеќе преостанати материјали, но зградите околу Понте Векио се обновени во стил комбинирајќи го стариот со модерен дизајн. Непосредно пред да ја напуштат Фиренца, бидејќи знаеле дека наскоро ќе треба да се повлечат, Германците погубиле многу борци за слобода и политички противници на улиците и плоштадите, вклучувајќи го и плоштадот Пјаца Санто Спирто. Фиренца била ослободена од новозеландските, јужноафриканските и британските трупи на 4 август 1944 година заедно со партизаните од Тосканскиот комитет за национално ослободување (CTLN). [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузничките]] војници кои загинале возејќи ги Германците од Тоскана се закопани на гробиштата надвор од градот (Американци околу 9км јужно од градот, британските и војниците на Комонвелтот на неколку километри источно од центарот на десниот брег на Арно) . На крајот на Втората светска војна, во мај 1945 година, на Информативната и образовната гранка на американската армија било наредено да формираат странски универзитетски кампус за демобилизирани американски службеници мажи и жени во Фиренца, Италија. Првиот американски универзитет за сервисен персонал е основан во јуни 1945 година на Факултетот за аеронаутика во Фиренца, Италија. Околу 7.500 студенти-војници требало да поминат низ Универзитетот за време на неговите четиримесечни сесии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://giuniversity.wordpress.com/florence/|title=University Study Center, Florence « The GI University Project|date=2010-07-04|publisher=Giuniversity.wordpress.com|accessdate=16 November 2012}}</ref> Во ноември 1966 година, Арно поплавил делови од центарот, оштетувајќи многу уметнички богатства. Околу градот има мали плакати на ѕидовите кои забележуваат до која точка стигнале надојдените води. == Географија == [[Податотека:Florence_with_snow_cover_in_December_2009.jpg|десно|мини| Фиренца со снежна покривка во декември 2009 година]] Фиренца лежи во слив формиран од ридовите Кареџи, Фиесоле, Сетињано, Арчетри, Поџо Империјале и Белозгуардо (Фиренца). Реката [[Арно (река)|Арно]], уште три помали реки (Муњоне,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/turner-fiesole-from-the-river-mugnone-outside-of-florence-d16620|title=Fiesole from the River Mugnone outside of Florence|last=Turner|first=Joseph Mallord William|work=[[Tate]]|access-date=15 February 2020|year=1819|author-link=Joseph Mallord William Turner}}</ref> Ема и Греве) и некои потоци течат низ неа.<ref>{{Наведено списание|last=Dinelli|first=Enrico|date=January 2005|title=Sources of major and trace elements in the stream sediments of the Arno river catchment (northern Tuscany, Italy)|url=https://www.researchgate.net/figure/Map-showing-the-Arno-river-catchment-and-its-major-tributaries-the-largest-towns-and_fig1_233821084|journal=Geochemical Journal GJ|volume=39|issue=6|pages=531–545|bibcode=2005GeocJ..39..531D|citeseerx=10.1.1.605.4368|doi=10.2343/geochemj.39.531|access-date=15 February 2020|quote=Map showing the Arno river catchment and its major tributaries, the largest towns, and the sampling stations subdivided according to the sampling year. Coordinates refer to UTM32T (ED50) system.|via=[[ResearchGate]]}}</ref> === Клима === Фиренца има влажна суптропска клима (''Cfa''), со тенденција кон средоземната (''ЦСА'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif|title=World map of Köppen – Geiger Climate Classification|date=April 2006|publisher=koeppen-geiger.vu-wien.ac.at|accessdate=28 September 2010}}</ref> Има топли лета со умерени или слаби врнежи од дожд и свежи, влажни зими. Бидејќи на Фиренца ѝ недостасува преовладувачки ветер, летните температури се повисоки отколку по должината на крајбрежјето. Врнежите од дожд во лето се конвекционални, додека олеснителните врнежи доминираат во зима. Снежни метежи се случуваат скоро секоја година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tutiempo.net/clima/Firenze_Peretola/161700.htm|title=Clima en Firenze / Peretola Históricos desde 1964 hasta 2016 (METAR)|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|work=tutiempo.net|language=es|accessdate=29 May 2016}}</ref> но честопати не резултираат во акумулација.<ref>{{Наведена книга|title=La neve a Firenze (1874–2010)|last=Borchi|first=Emilio|last2=Macii|first2=Renzo|date=2011|publisher=Pagnini Editore|isbn=978-88-8251-382-5|location=Florence|language=it|trans-title=Snow in Florence (1874–2010)}}</ref> Највисоката официјално забележана температура 42,6&nbsp;°C била на 26 јули 1983 година, а најниската -23,2&nbsp;°C била на 12 јануари 1985 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.meteoam.it/modules.php?name=elementiClima|title=MeteoAM.it! Il portale Italiano della Meteorologia|last=MeteoAM.it! Il portale Italiano della Meteorologia|date=20 May 2005|publisher=Meteoam.it|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008190111/http://www.meteoam.it/modules.php?name=elementiClima|archive-date=8 October 2006|accessdate=22 January 2010}}</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" ! colspan="14" |Климатски податоци за Фиренца |- ! Месец ! Јан ! Февруари ! Март ! Април ! Мај ! Јуни ! Јули ! Август ! Сеп ! Октомври ! Ноември ! Декември ! style="border-left-width:medium" | Година |- ! Средни дневни дневни часови | style="background:#E9E900;color:#000000;" | 9.0 | style="background:#F0F011;color:#000000;" | 10.0 | style="background:#FFFF33;color:#000000;" | 12.0 | style="background:#FFFF44;color:#000000;" | 13.0 | style="background:#FFFF66;color:#000000;" | 15.0 | style="background:#FFFF66;color:#000000;" | 15.0 | style="background:#FFFF66;color:#000000;" | 15.0 | style="background:#FFFF55;color:#000000;" | 14.0 | style="background:#FFFF33;color:#000000;" | 12.0 | style="background:#F7F722;color:#000000;" | 11.0 | style="background:#F0F011;color:#000000;" | 10.0 | style="background:#E9E900;color:#000000;" | 9.0 | style="background:#FFFF34;color:#000000;border-left-width:medium" | 12.1 |- ! Просечен ултравиолетов индекс | style="background:#289500;color:#000000;" | 1 | style="background:#289500;color:#000000;" | 2 | style="background:#f7e400;color:#000000;" | 4 | style="background:#f7e400;color:#000000;" | 5 | style="background:#f85900;color:#000000;" | 7 | style="background:#d8001d;color:#000000;" | 8 | style="background:#d8001d;color:#000000;" | 8 | style="background:#f85900;color:#000000;" | 7 | style="background:#f7e400;color:#000000;" | 5 | style="background:#f7e400;color:#000000;" | 3 | style="background:#289500;color:#000000;" | 2 | style="background:#289500;color:#000000;" | 1 | style="background:#f7e400;color:#000000;border-left-width:medium" | 4.4 |- ! colspan="14" style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;" | Извор: Временски атлас <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.weather-atlas.com/en/italy/florence-climate|title=Florence, Italy – Monthly weather forecast and Climate data|publisher=Weather Atlas|accessdate=26 January 2019|archive-date=2022-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415181707/https://www.weather-atlas.com/en/italy/florence-climate|url-status=dead}}</ref> |} == Самоуправа == Законодавно тело на општината е Градскиот совет (''Consiglio Comunale''), кој е составен од 36 советници избрани на секои пет години со пропорционален систем, во контекст на изборите за градоначалници. Извршното тело е Градскиот комитет (''Giunta Comunale''), составен од 7 проценувачи, кој е номиниран и предводен од директно избраниот градоначалник. Актуелен градоначалник на Фиренца е Дарио Нардела . Општина Фиренца е поделена на пет административни населби (''Quartieri''). Секој округ е управуван од Совет (''Consigliо'') и претседател, избран во контекст на градскиот градоначалник. Урбанистичката организација се регулира со италијанскиот устав (чл. 114). Градовите имаат моќ да го советуваат градоначалникот со необврзувачки мислења за голем спектар на теми (животна средина, градежништво, јавно здравје, локални пазари) и да ги извршуваат функциите што им ги делегира Градскиот совет; покрај тоа, тие се снабдуваат со автономно основање со цел да ги финансираат локалните активности. Општините се: * Q1 - Centro storico (Историски центар); население: 67.170; * Q2 - Кампо ди Марте; население: 88.588; * Q3 - Гавинана - Галуцо; население: 40.907; * Q4 - Изолото - Лењаја; население: 66.636; * Q5 - Рифреди; население: 103.761. Со сите пет општини управува Демократската партија. Поранешниот италијански премиер (2014–2016), [[Матео Ренци]], беше градоначалник од 2009 до 2014 година. == Главни знаменитости == [[Податотека:Florence_Cathedral.jpg|мини|Катедрала Санта Марија дел Фиоре]] [[Податотека:Palazzo_Vecchio_by_nigth.jpg|лево|мини| Палацо Векио]] [[Податотека:1835_S.D.U.K._City_Map_or_Plan_of_Florence_or_Firenze,_Italy_-_Geographicus_-_Florence-SDUK-1835.jpg|лево|мини| 1835 година Градска карта на Фиренца, сè уште голема мера во границите на нејзиниот средновековен центар.]] [[Податотека:Ponte_Vecchio_Firenze.jpg|мини| [[Понте Векио]], која се протега на [[Арно (река)|реката Арно]]]] [[Податотека:Поглед кон куполата Брунелески.png|мини|Поглед кон куполата Брунелески]] Фиренца е позната како „лулка на ренесансата“ (''la culla del Rinascimento'') за своите споменици, цркви и згради. Најпознатото место на Фиренца е куполната катедрала во градот, Санта Марија дел Фиоре, позната како ''Дуомо'', чија купола била изградена од [[Филипо Брунелески]]. Блиската [[Камбанарија]] (делумно дизајнирана од Џото) и зградите на Крстилницата се исто така главни атракции. Куполата, 600 години по нејзиното завршување, сè уште е најголемата купола изградена со тула и малтер во светот.<ref>Ross King, ''Brunelleschi's Dome, The Story of the great Cathedral of Florence'', Penguin, 2001</ref> Во 1982 година, '''историскиот центар на Фиренца''' (италијански: ''centro storico di Firenze'' ) бил прогласен за [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] од [[УНЕСКО]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/174|title=Historic Centre of Florence – UNESCO World Heritage Centre|last=Centre|first=UNESCO|work=whc.unesco.org|accessdate=8 July 2015}}</ref> Центарот на градот е содржан во [[Бедем|средновековните sидини]] кои биле изградени во 14 век за да го бранат градот. Во срцето на градот, на Пјаца дела Сињорија, се наоѓа Фонтаната на Нептун од Бартоломео Аманати (1563-1565), што е ремек-дело на мермерна скулптура на терминалот на сè уште функционалниот римски [[аквадукт]]. Изгледот и структурата на Фиренца на многу начини се враќаат во римската ера, каде што била дизајнирана како гарнизонска населба.<ref name="britannica.com"/> Како и да е, поголемиот дел од градот бил изграден за време на ренесансата. И покрај силното присуство на ренесансната архитектура во градот, може да се најдат траги од средновековна, [[Барокна архитектура|барокна]], [[Неокласична архитектура|неокласична]] и [[модерна архитектура]]. Палацо Векио, како и Дуомо, или градската катедрала, се двете згради кои доминираат во хоризонтот на Фиренца. Реката Арно, која го пробива стариот дел од градот, е исто така обележје во историјата на Фиренца, како и за многу од жителите што живееле таму. Историски гледано, месното население имало став на љубов и омраза кон истоимената река - што се менувал помеѓу негување на градот со трговија и уништување од поплава. [[Податотека:Cityscape_of_Florence_in_the_Night.jpg|мини|Фиренца ноќе од Пјацале Микеланџело]] [[Податотека:Palazzo_Pitti_Florence.jpg|алт=Palazzo Pitti|лево|мини| Палацо Пити]] Особено се издвојува еден од мостовите - Понте Векио (''Стариот мост''), чија највпечатлива одлика е мноштвото продавници изградени на нејзините рабови, држени од столпчиња. Мостот го носи и возвишениот коридор Вазариано што ги поврзува Уфици со резиденцијата на Медичи (Палацо Пити). Иако првичниот мост бил изграден од [[Етрурци]]те, сегашниот мост бил обновен во 14 век. Тој е единствениот недопрен мост во градот кој ја преживеал Втората светска војна. Тоа е прв пример во западниот свет на мост изграден со употреба на сегментални лакови, т.е. лакови помали од полукруг, за да се намали и односот на распон-на-пораст и бројот на столбови за да се овозможи помал товар во коритото на реката (да се биде во ова многу поуспешно од римскиот мост Алконетар). [[Податотека:Vechio_Ponte_Santa_Trinita_with_the_Oltrarno_district.jpg|мини|Понте Санта Тринита со областа Олтрарно]] Црквата Сан Лоренцо ја содржи капелата Медичи, мавзолејот на [[Медичи|семејството Медичи]] - најмоќното семејство во Фиренца од 15 до 18 век. Во близина се наоѓа галеријата Уфици, еден од најдобрите уметнички музеи во светот - основан по голема оставина од последниот член на семејството Медичи. [[Податотека:Florence_Duomo_from_Michelangelo_hill.jpg|лево|мини| Фиренца Дуомо како што се гледа од ридот Микеланџело.]] Уфици се наоѓа на аголот на Пјаца дела Сињорија, место важно за да се биде центар на граѓанскиот живот и владата на Фиренца со векови. Палацо дела Сињорија со која се соочува сè уште е дом на општинската влада. Тука беа поставени многу значајни епизоди во историјата на уметноста и политичките промени, како што се: * Во 1301 година, [[Данте Алигиери]] бил испратен во [[егзил]] од тука (запаметен со плакета на еден од ѕидовите на Уфици). * На 26 април 1478 година, Јакопо де Паци и неговите чувари се обидоа да го кренат градот против Медичи по заговорот познат како ''Ла конџура деи Паци'' ( ''Заговорот на Паци'' ), убиство на Џулијано ди Пјеро де Медичи и ранување на неговиот брат Лоренцо. Сите членови на заговорот што може да бидат приведени, биле запленети од Флорентинците и обесени од прозорците на палатата. * Во 1497 година, тоа било локацијата на Огнот на суетите поттикнат од доминиканскиот фратар и проповедник Џироламо Савонарола * На 23 мај 1498 година, истата Савонарола и двајца следбеници биле обесени и изгорени на клада. (Тркалезна плоча во земјата го означува местото каде што бил обесен) * Во 1504 година, Давид на Микеланџело (сега заменет со реплика, бидејќи оригиналот бил преместен во 1873 година во Галерија Академија ) беше инсталиран пред Палацо дела Сињорија (познат и како Палацо Векио). Лоџа деи Ланци во Пјаца дела Сињорија е локација на голем број статуи од други вајари како [[Донатело]], Џамболоња, Аманати и [[Бенвенуто Челини|Челини]], иако некои се заменети со копии за да се зачуваат оригиналите. === Споменици, музеи и верски објекти === [[Податотека:Galeri.jpg|мини|Пјацале дељи Уфици]] Фиренца содржи неколку палати и згради од различни епохи. Палацо Векио е градско собрание на Фиренца и исто така музеј на уметност. Оваа голема [[Романска архитектура|романескна]] тврдина-палата гледа на плоштадот Пјаца дела Сињорија со својата копија на статуата Давид на Микеланџело, како и галеријата со статуи во соседната Лоѓа де Ланзи . Првично наречена ''Палацо дела Сињорија'', по [[Сињорија (Фиренца)|Сигнарија од Фиренца]], владејачкото тело на [[Република Фиренца]], му беа дадени и неколку други имиња: ''Палацо дел Пополо'', ''Палацо деи Приори'' и ''Палацо Дукале'', во согласност со различната употреба на палатата во текот на својата долга историја. Зградата го стекна своето сегашно име кога престојуваше престојувалиштето на војводата Медичи преку Арно во Палацо Пити. Поврзано е со Уфици и Палацо Пити преку Коридоио Вазаријано. [[Палацо Медичи Рикарди]], дизајнирана од [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео]] за [[Козимо де Медичи|Козимо ил Векио]], од семејството Медичи, е уште едно големо здание и е изградено помеѓу 1445 и 1460 година. Тоа беше добро познато по каменото ѕидање кое вклучува рустикација и пепел. Денес е седиште на Метрополитен град Фиренца и е домаќин на музеи и библиотеката Рикардијана. Палацо Строци, пример за граѓанска архитектура со својот рустикиран камен, беше инспириран од [[Палацо Медичи Рикарди|Палацо Медичи]], но со похармонични размери. Денес палатата се користи за меѓународни изложби како што е годишното античко шоу (основано како Биенале на антикуријато во 1959 година), модни ревии и други културно-уметнички настани. Тука е и седиштето на Иституто Назионале дел Ринасименто и забележаниот Габинетто Виеусе, со библиотека и читална.Постојат неколку други забележителни места, вклучувајќи го и [[Палацо Ручелај|Палацо Ручелаи]], дизајниран од Леон Батиста Алберти помеѓу 1446 и 1451 година и погубен, барем делумно, од Бернардо Роселино ; Палацо Даванзати, во кој се наоѓа музејот на Старата фирентинска куќа; Palazzo delle Assicurazioni Generali, дизајниран во [[Неоренесанса|неоренесансен]] стил во 1871 година; палатата Спини Ферони, на плоштадот Санта Тринита, историска приватна палата од 13 век, сопственост од 1920-тите на дизајнерот на чевли Салваторе Ферагамо ; како и разни други, вклучувајќи ги Палацо Боргезе, Палацо ди Бјанка Капело, Палацо Антинори и Кралската зграда на Санта Марија Новела.<ref>Travel in Tuscany. [http://www.travelingintuscany.com/gardens/mediciriccardigarden.htm Gardens in Tuscany]. Retrieved 25 August 2020.</ref> [[Податотека:Palazzo_Pitti_Gartenfassade_Florenz.jpg|лево|мини| Палацо Пити од страната на градините Боболи]] [[Податотека:Слика во Палацо Пити (Palazzo Pitti) посветена на македонскиот крал и војсководец Александар III Македонски со натпис- "ALEXANDER MACEDO".jpg|мини|Слика во [[:it:Palazzo Pitti|Палацо Пити]] посветена на [[Македонци|македонскиот]] крал и војсководец [[Александар III Македонски]] со натпис: "ALEXANDER MACEDO"]] Фиренца содржи бројни музеи и уметнички галерии каде се чуваат некои од најважните уметнички дела во светот. Градот е еден од најдобро сочуваните ренесансни центри за уметност и архитектура во светот и има висока концентрација на уметност, архитектура и култура.<ref name="travelguide.affordabletours.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://travelguide.affordabletours.com/search/Article/guide/19/|title=Florence Art Tours, Florence Museums, Florence Architecture|last=Miner|first=Jennifer|date=2 September 2008|publisher=Travelguide.affordabletours.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129061226/http://travelguide.affordabletours.com/search/Article/guide/19|archive-date=29 January 2010|accessdate=22 January 2010}}</ref> На ранг списокот на 15 најпосетувани италијански уметнички музеи, ⅔ се претставени од фирентински музеи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://static.touring.it/store/document/21_file.pdf|title=Touring Club Italiano – Dossier Musei 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418091007/http://static.touring.it/store/document/21_file.pdf|archive-date=18 April 2012|accessdate=12 April 2011}}</ref> Уфици е едно од овие, има многу голема колекција на меѓународна и фирентинска уметност. Галеријата е артикулирана во многу сали, каталогизирана од училишта и хронолошки редослед. Замислен од уметничките колекции на семејството Медичи низ вековите, во него се сместени уметнички дела од разни сликари и уметници. Коридорот Васари е уште една галерија, изградена што го поврзува Палацо Векио со Палатата Пити, поминувајќи покрај Уфици и над Понте Векио. Во Галерија дел Академија се наоѓа колекција на Микеланџело, вклучувајќи го и Давид . Има колекција на руски икони и дела од разни уметници и сликари. Другите музеи и галерии го вклучуваат Барџело, кој се концентрира на вајарски дела на уметници, вклучувајќи ги Донатело, Џамболоња и [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]]; Палацо Пити, кој содржи дел од поранешната приватна колекција на семејството Медичи. Покрај колекцијата Медичи, галериите на палатата содржат многу дела од ренесансата, вклучително и неколку од [[Рафаел]] и [[Тицијан]], големи колекции на носии, церемонијални вагони, сребро, порцелан и галерија на модерна уметност кои датираат од 18 век. Во придружба на палатата се наоѓаат градините Боболи, детално уредени и со бројни скулптури. [[Податотека:Il_Duomo_di_Firenze.JPG|мини|Фасадата на катедралата]] [[Податотека:Cityscape_of_Florence_in_the_Night.jpg|мини|Фиренца навечер]] Постојат неколку различни цркви и верски објекти во Фиренца. Катедралата е Санта Марија дел Фиоре . Крстилницата Сан ovanовани сместена пред катедралата е украсена од бројни уметници, особено од Лоренцо Гиберти со рајските ''порти'' . Другите цркви во Фиренца ја вклучуваат базиликата Санта Марија Новела, сместена на плоштадот Санта Марија Новела (во близина на железничката станица Фиренце Санта Марија Новела) која содржи дела од Масачо, Паоло Учело, Филипино Липи и Доменико Гирландаио ; базиликата Санта Кроче, главната францисканска црква во градот, која се наоѓа на Пјаца ди Санта Кроче, околу {{Convert|800|m|ft}} југоисточно од Дуомо, и е погребно место на некои од најславните Италијанци, како што се Микеланџело, Галилео, Макијавели, Фосколо, Росини, така е познат и како Храмот на италијанските слави (Tempio dell'Itale Glorie); базиликата Сан Лоренцо, која е една од најголемите цркви во градот, сместена во центарот на главната област на пазарот во Фиренца и погребното место на сите главни членови на семејството Медичи, од Козимо ил Векио до Козимо III; Санто Спирито, во населбата Олтрарно, свртен кон плоштадот со исто име; Орсанмихеле, чија зграда беше изградена на местото на кујнската градина на манастирот Сан Микеле, сега е срушен; Сантисима Анунциата, римокатоличка базилика и мајка-црква од сервискиот ред; Оњисанти, основана по поредок на Умилијати, и е меѓу првите примери на [[Барокна архитектура|барокната архитектура]] изградена во градот; Санта Марија дел Кармин, во областа Олтрарно во Фиренца, која е локација на капелата Бранкачи, во која се наоѓаат извонредни фрески на ренесансата од Масачо и Масолино да Паникале, подоцна завршени од Филипино Липи ; капелата Медичи со статуи од Микеланџело, во Сан Лоренцо ; како и неколку други, вклучувајќи ги Санта Тринита, Сан Марко, Санта Фелисита, Бадија Фиорентина, Сан Гаетано, Сан Минијато ал Монте, Фиренца Чартерхаус и Санта Марија дел Кармин . Градот дополнително ја содржи Православната руска црква на Рождеството Христово и Големата синагога во Фиренца, изградена во 19 век. Фиренца содржи разни театри и кина. Киното Одеон во Палацо дело Строцино е едно од најстарите кина во градот. Основана е од 1920 до 1922 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cinehall.it/pagine/odeon.asp|title=Gruppo Cine Hall|publisher=Cinehall.it|accessdate=19 May 2010|archive-date=2010-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626123813/http://www.cinehall.it/pagine/odeon.asp|url-status=dead}}</ref> во крило на Палацо дело Строцино, порано се викала ''Чинема театро Савоја'' (кино-театар Савој), но подоцна била наречена ''Одеон'' . Театро дела Пергола, сместена во центарот на градот на истоимената улица, е [[оперска куќа]] изградена во 17 век. Друг театар е Театро Комунале (или ''Театро дел Маџо Музикале Фјорентино'' ), првично изграден како амфитеатар на отворено, ''Политеама Фиорентино Виторио Емануеле'', кој беше инаугуриран на 17 мај 1862 година со продукција на ''Лучија ди Ламермур'' на [[Гаетано Доницети|Доницети]] и која седеше 6.000 луѓе. Постојат неколку други театри, како што се Салончино Кастинели, Театро Пучини, Театро Верди, Театро Голдони и Театро Николини. === Катедрала Санта Марија дел Фиоре === Фирентинската катедрала, официјално Катедралата ди Санта Марија дел Фиоре, е катедрала во Фиренца, Италија. Започнато е во 1296 година во готски стил по дизајн на [[Арнолфо ди Камбио]] и беше структурно завршен до 1436 година, со куполата дизајнирана од Филипо Брунелески. === Плоштади, улици и паркови === [[Податотека:Gilli_(Florence)_Piazza_della_Repubblica.jpg|мини|Пјаца дела Република]] [[File:Firenze_panorama_from_the_Giardino_Bardini.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Firenze_panorama_from_the_Giardino_Bardini.jpg|мини|Панорама на Фиренца, сликана од Градината Бардини]] [[Податотека:Базиликата Санта Кроче и истоимениот плоштад.jpg|мини|Базиликата Санта Кроче и истоимениот плоштад]] Освен ваквите споменици, Фиренца содржи бројни поголеми плоштади (''piazze'') и улици. Пјаца дела Република е плоштад во центарот на градот, локација на културните кафулиња и буржоаските палати. Меѓу кафулињата на плоштадот (како Caffè Gilli, Paszkowski или Hard Rock Cafè), кафулето Giubbe Rosse веќе долго време е место за средби на уметници и писатели, особено оние на [[Футуризам|футуризмот]]. Пјаца Санта Кроче е друга; доминирана од базиликата Санта Кроче, тој е правоаголен плоштад во центарот на градот каде секоја година се игра Калчо Фиорентино . Понатаму, се наоѓа плоштадот Санта Тринита, плоштад во близина на Арно, што означува крај на улицата Виа де Торнабуони . [[Податотека:Replica_of_David,_Piazza_della_Signoria,_Florence.jpg|мини|Реплика на Давид и други статуи, Пјаца дела Сињорија]] Другите плоштади вклучуваат Пјаца Сан Марко, Пјаца Санта Марија Новела, Пјаца Бекарија и Пјаца дела Либерта . Центарот дополнително содржи неколку улици. Такви се на пример: Виа Камило Кавур, еден од главните патишта на северната област на историскиот центар; Виа Гибелина, една од најдолгите улици во централна Фиренца; Виа де Калцаиоли, една од најцентралните улици на историскиот центар што ја поврзува ''Пјаца дел Дуомо'' со Пјаца дела Сињорија, навивајќи паралелно со преку Рома и ''Пјаца дела Република'' ; Виа де Торнабуони, луксузна улица во центарот на градот што оди од плоштадот Антинори до понте Санта Тринита, преку плоштадот Санта Тринита, која се одликува со присуство на модни бутици; булеварите Viali di Circonvallazione, со 6 ленти што го опкружуваат северниот дел на историскиот центар; како и други, како што се Via Roma, Via degli Speziali, Via de' Cerretani и Viale dei Colli. Фиренца содржи и разни паркови и градини. Меѓу нив се и Градините Боболи, Парко деле Кашине, Џардино Бардини и Џардино деи Семпличи . == Демографија == {{Население низ историјата|1200|29=1971|23=1936|24=321176|25=1951|26=374625|27=1961|28=436516|30=457803|21=1931|31=1981|32=448331|33=1991|34=403294|35=2001|36=356118|37=2011|22=304160|20=280133|50000|10=150864|1300|120000|1500|70000|1650|70000|1861|11=1871|19=1921|12=201138|13=1881|14=196072|15=1901|16=236635|17=1911|18=258056|38=358079}}Во 1200 година градот бил дом на 50.000 луѓе.<ref name="google">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Jx2Q4hxT5HAC|title=The Sovereign State and Its Competitors: An Analysis of Systems Change|last=Spruyt, H.|date=1996|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691029108|page=132|access-date=27 October 2014}}</ref> До 1300 година, населението на градот било 120 000, со дополнителни 300 000 жители на [[Грофовија|Контадо]] .<ref name="google2">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9aoklkGrf-8C|title=Ecologies and Economies in Medieval and Early Modern Europe: Studies in Environmental History for Richard C. Hoffmann|last=Bruce, S.G.|date=2010|publisher=Brill|isbn=9789004180079|page=48|access-date=27 October 2014}}</ref> Помеѓу 1500 и 1650 година, населението било околу 70 000.<ref name="google3">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=hK-EAgAAQBAJ|title=Pre-Industrial Cities and Technology|last=Chant, C.|last2=Goodman, D.|date=2005|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781134636204|page=141|access-date=27 October 2014}}</ref><ref name="google4">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC|title=Urban World History: An Economic and Geographical Perspective|last=Tellier, L.N.|date=2009|publisher=Presses de l'Universite du Quebec|isbn=9782760522091|page=311|access-date=27 October 2014}}</ref> {{На|2010|10|31}}, бројката на популацијата е 370,702, додека [[Евростат]] проценува дека 696,767 жители живеат во [[Поголеми урбани зони|урбаната околина]] на Фиренца. Метрополитанската околина на Фиренца, Прато и Пистоја, конституираат над 2000 во околина од околу {{Convert|4800|km2|0}}, дом на 1.5&nbsp;милион жители. Според проценките на Фиренца, 46.8% од популацијата е машка in 2007 и 53.2% женска. Малолетниците (деца меѓу 18 години и помала возраст) сочинуваат 14,10% од популацијата во споредба со пензионерите, кои се 25,95%. Ова е споредбено со италијанскиот просек од 18,06% малолетни и 19,94% пензионери. Просечната возраст на жител од Фиренца е 49 во споредба со италијанскиот просек од 42. Во периодот од пет години меѓу 2002 и 2007, популацијата во Фиренца пораснала за 3.22 проценти, додека Италија достигнала раст за 3.56 проценти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://demo.istat.it/bil2007/index.html|title=Statistiche demografiche ISTAT|publisher=Demo.istat.it|accessdate=5 May 2009}}</ref> [[родност|Стапката на раѓање]] на Фиренца изнесува 7.66 породувања на 1,000 жители во споредба со италијанскиот просек од 9.45 породувања. {{На|2009}}, 87.46% од популацијата се Италијанци. Околу 6000 [[Кинески странство|Кинези]] живеат во градот.<ref>[https://web.archive.org/web/20090201181239/http://www.chicagotribune.com/news/chi-090102-italy-china%2C0%2C1337042.story Chinese immigrants to Italy build no ordinary Chinatown], [[Chicago Tribune]], 1 January 2009</ref> Најголемата имигрантска група дошла од други европски земји (претежно [[Романци]] и [[Албанци]]): 3.52%, Источна Азија (претежно [[Хан (народ)|Кинези]] и [[Филипински народ|Филипинци]]): 2.17%, од Америките: 1.41%, и Северна Африка (претежно [[Мароко|Мароканци]]): 0.9%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://demo.istat.it/str2006/index.html|title=Statistiche demografiche ISTAT|publisher=Demo.istat.it|accessdate=5 May 2009}}</ref> Слично како и остатокот од Италија, повеќето од жителите во Фиренца се [[Римокатоличка црква|римокатолици]], со повеќе од 90% од населението кое припаѓа на Архиепископијата во Фиренца .<ref name="CathHierFlorence">[http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dfire.html "Archdiocese of Firenze {Florence}"] ''[[Catholic-Hierarchy.org]]''. David M. Cheney. Retrieved 7 October 2016.</ref><ref name="GCathFlorence">[http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/fire0.htm "Metropolitan Archdiocese of Firenze"] ''GCatholic.org''. Gabriel Chow. Retrieved 7 October 2016.</ref> == Економија == Туризмот е далеку најважен од сите индустрии, а најголемиот дел од фирентинската економија се потпира на парите генерирани од меѓународни пристигнувања и студенти кои студираат во градот.<ref name="britannica.com"/> Вредниот туризам во градот изнесуваше околу 2,5 евра&nbsp;милијарди во 2015 година и бројот на посетители се зголеми за 5,5% во однос на претходната година.<ref name="theflorentine.net">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theflorentine.net/news/2016/05/florence-economy-double-nations/|title=Economy of Florence twice the national average – The Florentine|date=27 May 2016|work=Theflorentine.net|accessdate=28 October 2017}}</ref> Во 2013 година, Фиренца беше наведена како втор најдобар светски град од страна на ''Конде Наст Травел'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edition.cnn.com/2013/10/16/travel/cn-traveler-top-cities/|title=The world best cities are...|date=16 October 2013|publisher=CNN|accessdate=17 October 2013|archive-date=2013-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020011656/http://edition.cnn.com/2013/10/16/travel/cn-traveler-top-cities|url-status=dead}}</ref> Производството и трговијата, сепак, остануваат многу важни. Фиренца е исто така 17-ти најбогат град на Италија според просечната заработка на работниците, со бројка од 23.265 евра (вкупниот приход на градот е 6.531.204.473 евра), кој доаѓа по Мантова, сепак надминувајќи го [[Болцано]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/|title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia|publisher=Il Sole 24 ORE|accessdate=19 May 2010|archive-date=2011-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174557/http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/|url-status=dead}}</ref> === Индустрија, трговија и услуги === Фиренца е голем производствен и трговски центар во Италија, каде што фирентинските индустриски комплекси во предградијата произведуваат секаква стока, од мебел, гумени производи, хемикалии и храна.<ref name="britannica.com"/> Сепак, традиционалните и локалните производи, како што се антиквитети, ракотворби, стакларија, кожни работи, уметнички репродукции, накит, сувенири, елаборат метал и железо, чевли, додатоци и облека од висока мода, исто така, доминираат во саемскиот сектор на економијата на Фиренца. Приходот на градот делумно се потпира на услуги, комерцијални и културни интереси, како што се годишни саеми, театарски и лирски продукции, уметнички изложби, фестивали и модни ревии, како што е Калчо Фиорентино. Тешката индустрија и машинеријата исто така учествуваат во обезбедувањето на приходи. Во Нуово Пињоне, бројни фабрики сè уште се присутни, а доминантни се малите и средните индустриски бизниси. Индустриските области Фиренца-Прато-Пистоја беа познати како „Трета Италија“ во 90-тите години на минатиот век, поради извозот на висококвалитетни добра и автомобили (особено Веспа) и просперитетот и продуктивноста на фирентинските претприемачи. Некои од овие индустрии дури се натпреваруваа со традиционалните индустриски области во [[Емилија-Ромања]] и [[Венето]] поради високиот профит и продуктивноста. Во четвртиот квартал од 2015 година, производството се зголеми за 2,4%, а извозот се зголеми за 7,2%. Водечките сектори вклучуваа машинско инженерство, мода, фармацевтика, храна и вино. Во текот на 2015 година, договорите за трајно вработување се зголемија за 48,8 проценти, поттикнати од даночното олеснување на целата територија на земјата.<ref name="theflorentine.net"/> === Туризам === [[Податотека:Florencja_Il_Porcelino_RB.jpg|лево|мини| Туристи доаѓаат на Фонтана дел Порчелино .]] Туризмот е најзначајнатата индустриска гранка во централна Фиренца. Од април до октомври, туристите се повеќе од месното население. Билетите за музеите „Уфици“ и „Академија“ редовно се распродаваат, а големи групи редовно ги полнат базиликите „ Санта Кроче“ и „ Санта Марија Новела“, обете наплаќаат за влез. Билетите за Уфици и Академија можат да се купат преку Интернет пред посетата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.visitflorence.com/|title=Florence, Italy: Tourist Travel Guide for Holidays in Florence, Firenze, Italy|work=www.visitflorence.com|accessdate=28 September 2015}}</ref> Во 2010 година, читателите на списанието ''Travel + Leisure'' го рангираа градот како нивно трето омилено туристичко одредиште.<ref name="travelandleisure.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities|title=Travel + Leisure|publisher=Travelandleisure.com|accessdate=11 June 2011}}</ref> Во 2015 година, читателите на „Конде Наст Травел“ ја избраа Фиренца за најдобар град во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cntraveler.com/galleries/2016-07-01/best-things-to-do-in-florence-italy|title=15 Best Things to Do in Florence, Italy|work=Cntraveler.com|accessdate=28 October 2017}}</ref> Студиите на „Еуромонитор Интернешнл“ заклучија дека културниот и историски ориентиран туризам генерира значително зголемени трошоци низ цела Европа. Се верува дека Фиренца има најголема концентрација на уметност (пропорционално на нејзината големина) во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://florenceart.net/studyabroad/|title=Study Abroad in Florence Italy – Florentine artisan courses for school groups|publisher=Florenceart.net|accessdate=22 January 2010|archive-date=2009-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912181454/http://www.florenceart.net/studyabroad/|url-status=dead}}</ref> Така, [[културен туризам|културниот туризам]] е особено силен, со светски познати музеи како што се Уфици продадени над 1,93&nbsp;милиони билети во 2014 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/arts-and-leisure/2015-08-18/museums-by-the-numbers-184743.php?uuid=AC5dGMj|title=Florence's Uffizi leading the pack in terms of visitors' numbers, after the Colosseum and Pompeii|work=Florence’s Uffizi leading the pack in terms of visitors' numbers, after the Colosseum and Pompeii|accessdate=28 October 2017|archive-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029013500/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/arts-and-leisure/2015-08-18/museums-by-the-numbers-184743.php?uuid=AC5dGMj|url-status=dead}}</ref> Објектите на градскиот конгресен центар беа преструктуирани во текот на 90-тите години на минатиот век и беа домаќини на изложби, конференции, состаноци, социјални форуми, концерти и други настани цела година. [[Податотека:Restaurant_in_the_Piazza_del_Duomo,_Florence,_Italy.jpg|мини|Туристи и ресторан во Пјаца дел Дуомо]] Во 2016 година, Фиренца имала 20.588 хотелски соби во 570 објекти. Меѓународните посетители користат 75% од собите; околу 18% од нив биле од САД <ref>https://hvs.com/Print/In-Focus-Florence-Italy?id=7942</ref> Во 2014 година, градот имал 8,5&nbsp;милиони ноќевања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tourism-review.com/florence-a-record-year-for-the-tourism-industry-news4438#SFAqOL1Wp75gEeRq.99|title=Florence: A Record Year for the Tourism Industry – .TR|last=Bill.Alen@tourism-review.com|first=Bill Alen|work=Tourism-review.com|accessdate=28 October 2017}}</ref> Извештајот на „Еуромонитор“ посочува дека во 2015 година градот е рангиран на 36-тото место на најпосетување во светот, со над 4,95&nbsp;милиони пристигнувања за годинава.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://go.euromonitor.com/Top-100-Cities-Destinations_Thank-You.html?aliId=115886864|title=Euromonitor International's Top City Destinations Ranking|date=2016|publisher=Euromonitor.com|accessdate=1 July 2017}}</ref> Туризмот носи приходи во Фиренца, но создава и одредени проблеми. Понте Векио, Маркетот Сан Лоренцо и Санта Марија Новела се мачат со џепчии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yourcoffeebreak.co.uk/lifestyle/26338763698/where-in-europe-are-you-most-likely-to-be-a-victim-of-pickpocketing/|title=Where in Europe are you Most Likely to be a Victim of Pickpocketing?|work=Yourcoffeebreak.co.uk|accessdate=28 October 2017}}</ref> Провинцијата Фиренца прима приближно 13&nbsp;милиони посетители годишно <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tourism-review.com/florence-a-record-year-for-the-tourism-industry-news4438|title=Florence: A Record Year for the Tourism Industry – .TR|last=Bill.Alen@tourism-review.com|first=Bill Alen|work=Tourism-review.com|accessdate=28 October 2017}}</ref> и во највисоките сезони, популарните локации може да станат пренатрупани како резултат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thelocal.it/20160718/italys-holiday-hotspots-struggling-with-too-many-tourists|title=Italian hotspots struggling with 'too many tourists'|date=18 July 2016|work=Thelocal.it|accessdate=28 October 2017}}</ref> Во 2015 година, градоначалникот Дарио Нардела изрази загриженост за посетителите кои пристигнуваат со автобуси, остануваат само неколку часа, трошат малку пари, но значително придонесуваат за пренатрупаност. „Без посета на музеј, само фотографија од плоштадот, автобусот назад и потоа за Венеција... Ние не сакаме такви туристи “, изјави тој.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/06/florence-risk-tourists-buildings|title=Florence seeks a better class of tourist to share its besieged medieval treasures|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=6 December 2015|work=The Guardian|access-date=28 October 2017}}</ref> Некои туристи не го почитуваат културното наследство во градот, според Нардела. Во јуни 2017 година, тој воспостави програма за прскање на црковните чекори со вода за да ги спречи туристите да користат такви области како места за излети. Додека ги цени придобивките од туризмот, тој тврди дека има „зголемување кај оние што седат на црковните скали, јадат храна и оставаат расфрлано ѓубре“, објасни тој.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/31/florence-mayor-dario-nardella-hosepipes-basilica-santa-croce|title=Florence mayor aims to keep picnicking tourists at bay with hosepipes|last=Giuffrida|first=Angela|date=31 May 2017|work=The Guardian|access-date=28 October 2017}}</ref> За да ја зајакне продажбата на традиционална храна, градоначалникот воведе законодавство (донесено во 2016 година) според кое рестораните треба да користат типични тоскански производи и ја отфрли апликацијата на Мекдоналдс да отвори локација на плоштадот Дуомо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/florence-church-tourists-water-wet-hose-santa-croce-basilica-picnics-eating-food-italy-a7767111.html|title=Florence is hosing down monuments to deter tourists|date=1 June 2017|work=Independent.co.uk|accessdate=28 October 2017}}</ref> === Производство на храна и вино === [[Податотека:Fiaschi_of_basic_Chianti.jpg|десно|мини| ''Фијаски'' од основните Кјанти.]] Храната и виното одамна се важни за тамошното стопанство. Регионот Кјанти е сместен јужно од градот, а неговото грозје Сангиовезе фигурира не само во неговите вина Кјанти Класико, туку и во многу од неодамна развиените мешавини Супертускан. Во рок од {{Convert|32|km}} на запад е областа Кармињано, исто така дом на вкусни црвени засновани на сангиовеза. Прославената област Кјанти Руфина, географски и историски одделена од главната област Кјанти, е исто така на неколку километри источно од Фиренца. Во поново време, регионот Болгери (околу {{Convert|150|km|0}} југозападно од Фиренца) стана прочуен по своите " Супер тоскански " црвените како <nowiki><i>Sassicaia</i></nowiki> и <nowiki><i>Ornellaia</i></nowiki> .<ref name="OCW-bol">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.winepros.com.au/jsp/cda/reference/oxford_entry.jsp?entry_id=369|title=Bolgheri|last=Oxford Companion to Wine|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808193907/https://www.winepros.com.au/jsp/cda/reference/oxford_entry.jsp?entry_id=369|archive-date=8 August 2008}}</ref> == Култура == === Уметност === [[Податотека:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|лево|мини| [[Раѓањето на Венера (Ботичели)|Венера на Ботичели]], складирана во Уфици]] Фиренца беше родно место на високата ренесансна уметност, која траеше од 1450 до 1527 година. Додека средновековната уметност се фокусираше на основната приказна за Библијата, ренесансната уметност се фокусираше на натурализмот и човечките емоции.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=The Western Heritage|last=Kagan|first=Donald|publisher=Pearson|year=2013|isbn=9780205393923|pages=296}}</ref> Средновековната уметност била апстрактна, формулична и главно произведена од монаси, додека ренесансната уметност била рационална, математичка, индивидуалистичка, се состоела од линеарна перспектива и засенчување (Киароскуро) и произведена од специјалисти ( [[Леонардо да Винчи]], [[Донатело]], [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]] и [[Рафаел]] ) . Религијата беше важна, но со ова ново време дојде и хуманизацијата <ref name=":12">{{Наведена книга|title=Art Through the Ages|last=Kleiner|first=Fred|publisher=Clark Baxtor|year=2013|isbn=978-0-495-91542-3|location=Boston|pages=417, 421}}</ref><ref name=":22">{{Наведена мрежна страница|url=https://stats.lib.pdx.edu/proxy.php?url=https://search.alexanderstreet.com/view/work/bibliographic_entity&#124;video_work&#124;2361487|title=The Power of the Past with Bill Moyers: Florence|date=1990}}</ref> на религиозните фигури во уметноста, како што се Протерување од рајската градина, Еце Хомо (Бош, 1470-тите) и Мадона Дела Сеџоола ; Луѓето од оваа возраст почнаа да се разбираат себеси како човечки суштества, што се рефлектираше во уметноста. ренесансата го одбележа повторното раѓање на класичните вредности во уметноста и општеството додека луѓето ги проучувале античките мајстори на грчко-римскиот свет; Уметноста се фокусираше на реализмот наспроти идеализмот. [[Податотека:Sculptures_in_the_Loggia_dei_Lanzi.jpg|мини|Скулптури во Лоџа деи Ланци]] [[Податотека:'David'_by_Michelangelo_JBU05.JPG|лево|мини| ''Давид на'' Микеланџело]] Чимабуе и Џото, татковци на италијанското сликарство, живееле во Фиренца, како и Арнолфо и Андреа Писано, обновувачи на архитектурата и скулптурата; Брунелески, [[Донатело]] и Масачо, предците на ренесансата, Гиберти и Дела Робијас, Филипо Липи и Ангелико; Ботичели, Паоло Учело и универзалниот генијалец на Леонардо да Винчи и Микеланџело.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.learner.org/interactives/renaissance/florence_sub2.html|title=Art in Florence|publisher=learner.org|accessdate=27 September 2010|archive-date=2019-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025041411/http://www.learner.org/interactives/renaissance/florence_sub2.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://library.thinkquest.org/2838/artgal.htm|title=Renaissance Artists|publisher=library.thinkquest.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124033248/http://library.thinkquest.org/2838/artgal.htm|archive-date=24 November 2010|accessdate=28 September 2010}}</ref> Нивните дела, заедно со оние на многу други генерации уметници, се собрани во неколкуте музеи во градот: галеријата Уфици, галеријата Палатина со сликите на „Златните векови“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.virtualuffizi.com/uffizi/|title=Uffizi Gallery Florence • Uffizi Museum • Ticket Reservation|publisher=Virtualuffizi.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218221745/http://www.virtualuffizi.com/uffizi/|archive-date=18 February 2009|accessdate=5 May 2009}}</ref> Барџело со скулптурите на ренесанса, музејот на Сан Марко со дела на Фра Анџелико, Академијата, капелите на Медичи <ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{ISBN|5-85050-825-2}}</ref> Куќата на Буонароти со скулптурите на Микеланџело, следниве музеи: Бардини, Хорн, Стиберт, Романо, Корсини, Галеријата на Модерна уметност, Музејот на операта Дуомо, музејот на сребрени садови и музејот на [[Скапоцен камен|скапоцени камења]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.italyguides.it/us/florence/palace_of_bargello.htm|title=Palace of Bargello ( Bargello's Palace ), Florence Italy|date=28 October 2006|publisher=ItalyGuides.it|accessdate=5 May 2009}}</ref> Неколку споменици се наоѓаат во Фиренца: Крстилницата во Фиренца со своите мозаици; катедралата со своите скулптури, средновековните цркви со ленти со фрески; јавни, како и приватни палати: Палацо Векио, Палацо Пити, [[Палацо Медичи Рикарди]], Палацо Даванзати ; манастири, манастири, трпезарии; „Сертоза“. Во археолошкиот музеј се вклучени документи на етрурската цивилизација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.italyguides.it/us/florence/pitti_palace.htm|title=Inner court of Pitti Palace (Palazzo Pitti), Florence Italy|date=28 October 2006|publisher=ItalyGuides.it|accessdate=5 May 2009}}</ref> Всушност, градот е толку богат со уметност што некои посетители за прв пат го доживуваат Стендаловиот синдром, бидејќи за прв пат се среќаваат со неговата уметност.<ref name="ncjqkw">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.auxologia.com/index3.html|title=Auxologia: Graziella Magherini: La Sindrome di Stendhal (book)|archive-url=https://web.archive.org/web/20061012105458/http://www.auxologia.com/index3.html|archive-date=12 October 2006|accessdate=12 October 2006}} (excerpts in Italian)</ref> [[Податотека:Uffizi_Hallway.jpg|мини| [[Уфици]] се 10-тиот најпосетуван музеј на уметност во светот.]] Фирентинските архитекти како Филипо Брунелески (1377–1466) и Леон Батиста Алберти (1404–1472) биле меѓу татковците на ренесансната и на [[Неокласична архитектура|неокласичната архитектура]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.studymode.com/essays/Why-Was-Florence-Considered-Important-For-74009.html|title=Why Was Florence Considered Important For Culture And Arts? – Essay – Michellekim|publisher=StudyMode.com|accessdate=14 March 2010}}</ref> Катедралата, на врвот од куполата на Брунелески, доминира во хоризонтот на Фиренца. Фирентинците одлучиле да започнат да ја градат - кон крајот на 13 век, без дизајн за куполата. Проектот предложен од Брунелески во 14 век бил најголемиот некогаш изграден во тоа време, и првата голема купола изградена во Европа од двата големи купола во римско време - [[Пантеон (Рим)|Пантеон]] во Рим и [[Црква Света Софија (Истанбул)|Аја Софија]] во [[Цариград]]. Куполата на Санта Марија дел Фиоре останува најголемата конструкција од тули од ваков вид во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tripleman.com/index.php?showimage=737|title=The Duomo of Florence &#124; Tripleman|publisher=tripleman.com|accessdate=25 March 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brunelleschisdome.com/|title=brunelleschi's dome – Brunelleschi's Dome|publisher=Brunelleschisdome.com|accessdate=25 March 2010}}</ref> Пред него е средновековната Крстилница. Двете згради во својот украс вклучуваат премин од средниот век во ренесансата. Во последниве години, повеќето од важните уметнички дела од двете згради - и од блискиот Џото Кампаниле, се отстранети и заменети со копии. Оригиналите сега се чуваат во Музејот на Операта del ''Duomo'', веднаш на исток од катедралата. Фиренца има голем број цркви исполнети со уметност, како што се Сан Минијато ал Монте, Сан Лоренцо, Санта Марија Новела, Санта Тринита, Санта Марија дел Кармин, Санта Кроче, Санто Спирито, Анунциата, Оњисанти и многу други.<ref name="britannica.com"/> [[Податотека:Firenze.PalVecchio05.JPG|лево|мини| Палацо дела Сињорија, попознат како Палацо Векио (англиски: Стариот дворец)]] Уметниците поврзани со Фиренца се движат од Арнолфо ди Камбио и Чимабуе до Џото, Нани ди Банко и Паоло Учело; преку Лоренцо Гиберти, и Донатело и Масасио и семејството дела Робија; преку Фра Ангелико и Ботичели и Пјеро дела Франческа, и понатаму до Микеланџело и Леонардо да Винчи. Другите вклучуваат Бенвенуто Челини, Андреа дел Сарто, Беноцо Гоцоли, Доменико Гирландаио, Филипо Липи, Бернардо Буонталенти, Оркања, Полауоло, Филипино Липи, Верокио, Бронѕино, Десидерио да Сетињано, Микелоцо, Росасело, Ронселоси, Ронселоси, Роселоси, Роселоси, Росасело, Росасело, Росасело, Росасело, Роселоси, Роселоси, Роселоси, Ронселоси, Росесели, Росесои Меѓу уметниците од другите региони кои работеле во Фиренца се Рафаел, Андреа Писано, Џамболоња, Ил Содома и Питер Пол Рубенс. [[Податотека:Dome_of_Cattedrale_di_Santa_Maria_del_Fiore_(Florence).jpg|мини|Куполата на Брунелески]] Галерии со слики во Фиренца се Уфици и палатата Пити. Две врвни колекции на скулптура се наоѓаат во Барџело и во Музејот на дела на Дуомо. Тие се исполнети со творби на Донатело, Верокио, Десидерио да Сетигнано, Микеланџело и други. Академијата Галерија го има Давид на Микеланџело - можеби најпознатото уметничко дело насекаде, плус недовршени статуи на робовите Микеланџело создадени за гробот на [[Папа Јулиј II|папата Јулиј Втори]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.europe.travelonline.com/italy/region_florence.html|title=Florence, Tuscany Region, Italy – The Duomo, Statue of David, Piazza Dell Signoria|publisher=Europe.travelonline.com|accessdate=25 March 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.florence.world-guides.com/art_galleries.html|title=Florence Art Gallery: Art Galleries and Museums in Florence Area, Italy|publisher=Florence.world-guides.com|accessdate=25 March 2010|archive-date=2010-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204060701/http://www.florence.world-guides.com/art_galleries.html|url-status=dead}}</ref> Другите знаменитости вклучуваат средновековно градско собрание, Палацо дела Сињорија (исто така познато како Палацо Векио), Археолошки музеј, Музеј на историјата на науката, Градина на Архимед, Палацо Даванзати, Музеј Стиберт, Сан Марко, капелите Медичи, Музејот на дела на Санта Кроче, Музејот на манастирот Санта Марија Новела, Зоолошкиот музеј („ Ла Спекола “), Бардини и Музејот Хорн. Постои и колекција на дела од современиот вајар, Марино Марини, во музејот именуван по него. Палатата Строци е место на специјални изложби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.palazzostrozzi.org/Sezione.jsp?idSezione=181|title=Become a friend of Palazzo Strozzi – Fondazione Palazzo Strozzi – Firenze|publisher=Palazzostrozzi.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727162807/http://www.palazzostrozzi.org/Sezione.jsp?idSezione=181|archive-date=27 July 2011|accessdate=25 March 2010}}</ref> === Јазик === Фирентински ''(Fiorentino),'' се зборува од страна на жителите на Фиренца и неговата околина, е тоскански дијалект и непосреден јазик родител на современиот италијански јазик. Иако неговиот [[вокабулар]] и изговор се во голема мерка идентични со стандардниот италијански, разликите постојат. ''Vocabolario del fiorentino contemporaneo'' (Современ фирентински речник) открива лексички разлики од сите сфери на животот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vocabolariofiorentino.it/contenuti/introduzione|title=Vocabolario del fiorentino contemporaneo|publisher=Accademia della Crusca|language=it|trans-title=Dictionary of Contemporary Florentine|accessdate=15 October 2019}}</ref> Фiрентинците имаат многу препознатлив акцент во фонетска смисла поради таканаречената <nowiki><i>gorgia toscana</i></nowiki> ): „тврд ''c'' “ /k / помеѓу две самогласки се изговара како фрикатив {{МФАзврска|h}} сличен на англиски ''h'', така што ''дико'' „велам“ е фонетски [ˈDiːho], ''i cani'' 'кучињата' да се [iˈhaːni] . Слично на тоа, ''т'' помеѓу самогласки се изговара {{МФАзврска|θ}} на англиски ''тенки,'' и ''p'' во иста позиција е [[Двоуснена согласка|''bilabial'']] фрикативна {{МФАзврска|ɸ}} Другите одлики вклучуваат користење форма на субјунктивно расположение што последно се користи во средновековно време,  честа употреба во секојдневниот говор на современиот субјуктив и скратен изговор на [[Член (граматика)|определениот член]], {{МФАзврска|i}} наместо „ил“, предизвикувајќи дуплирање на согласката што следи, така што ''„Il cane“'' (превод: кучето), на пример, се изговара: (ik'ka:ne). Данте, Петрарка и Бокачо биле пионери во употребата на народниот јазик <ref name="florenceholidays.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.florenceholidays.com/florence-vacation-literature-in-florence.html|title=Literature in Florence, Florentine Writers and Poets|publisher=Florenceholidays.com|accessdate=25 March 2010}}</ref> наместо латинскиот јазик што се користел за повеќето книжевни дела во тоа време. === Литература === [[Податотека:Decamaron_intro.jpg|мини| Воведот на ''Декамерон'' (1350–1353) од Џовани [[Џовани Бокачо|Бокачо]] .]] И покрај тоа што латинскиот јазик бил главен јазик на дворовите и на Црквата во средниот век, писателите како Данте Алигиери <ref name="florenceholidays.com"/> и многу други го користеле својот јазик, народниот јазик на Фиренца кој потекнувал од латинскиот јазик, во составувањето на нивните најголеми дела. Најстарите литературни парчиња напишани во Фиренца одат уште во 13 век. Литературата на Фиренца целосно процветала во 14 век, кога не само Данте со својата ''[[Божествена комедија]]'' (1306–1321) и Петрарка, туку и поетите како [[Гвидо Кавалканти]] и [[Лапо Џани]] ги составиле своите најважни дела. Ремек-дело на Данте е ''Божествената комедија'', која главно се занимава со самиот поет кој прави алегорична и морална обиколка во Пеколот, Чистилиштето и конечно во Рајот, при што тој се среќава со бројни митолошки или вистински ликови на неговата возраст или порано. Прво го води римскиот поет [[Вергилиј]], чии нехристијански верувања го проколнале во Пеколот. Подоцна, му се придружува [[Божествена комедија|Беатриче]], која го води низ Небото. Во 14 век, [[Франческо Петрарка|Петрарка]] <ref name="florenceholidays">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.florenceholidays.com/florence-vacation-literature-in-florence-petrarch-boccaccio.html|title=Literature in Florence – Petrarch and Boccaccio, Florentine Writers and Poet: Petrarch and Boccaccio|publisher=Florenceholidays.com|accessdate=25 March 2010}}</ref> и [[Џовани Бокачо]] ја предводеле литературната сцена во Фиренца по смртта на Данте во 1321 година. Петрарка бил сеопфатен писател, автор и поет, но бил особено познат по својата ''[[Канцониерот|Канцониера]]'' или Книгата на песните, каде што ја искажувал својата непрестајна љубов кон Лора. Неговиот стил на пишување станал познат како ''Петрархизам'' . Бокачо бил попознат по својот ''[[Декамерон]]'', малку мрачна приказна за Фиренца за време на бубонската чума во 1350-тите, позната како [[Црна смрт]], кога некои луѓе го напуштиле разурнатиот град во изолацијата во замок и го поминале своето време раскажувајќи приказни и новели земени од средновековната и современата традиција. Сето ова е напишано во серија од 100 различни новели. Во 16 век, за време на ренесансата, Фиренца е роден град на политичкиот писател и филозоф Николо Макијавели, чии идеи за тоа како владетелите треба да управуваат со земјата, детално опишани во ''„Принцот“'', се рашириле низ европските судови и уживале трајна популарност со векови. Овие принципи станале познати како ''макијавелизам''. === Музика === [[Податотека:Teatro_della_Pergola,_Firenze_1.JPG|мини|Театарот Пергола.]] Фиренца станала музички центар за време на средниот век, музиката и изведувачките уметности што остануваат важен дел од нејзината култура. Растот на градовите во Северна Италија во 1500-тите години веројатно придонел за нејзино зголемено истакнување. За време на ренесансата, во градот постоеле четири вида музичко покровителство во однос на светата и световната музика: државна, корпоративна, црковна и приватна. Токму тука, Фирентинската Камерата се состанала во средината на 16 век и експериментирала со поставување на музички приказни за старогрчката митологија и поставување на резултатот - со други зборови, првите опери, движејќи ги тркалата не само за понатамошен развој на оперска форма, но за подоцнежните развој на одделните „класични“ форми како што се симфонијата и концертот. По 1600 година, италијанските трендови преовладувале низ Европа, до 1750 година тоа било примарен музички јазик. Жанрот на Мадригал, роден во Италија, се здобил со популарност во Велика Британија и на други места. Неколку италијански градови биле „поголеми на музичката мапа отколку што се сугерирала нивната реална големина за моќ. Фиренца, некогаш бил таков град кој доживеал фантастичен период на почетокот на XVII век на музичко-театарска иновација, вклучувајќи ги почетокот и процутот на операта.<ref name="Hanning, Barbara Russano 2010. pg. 182">.Hanning, Barbara Russano, J. Peter Burkholder, Donald Jay Grout, and Claude V. Palisca. Concise History of Western Music. New York: W.W. Norton, 2010.pg. 182.</ref> Операта била измислена во Фиренца кон крајот на 16 век кога беше премиерно изведена „ ''Дафне“'' на Јакобо Пери, опера во стилот на монодија. Операта се проширила од Фиренца низ цела Италија и на крајот во Европа. Вокалната музика во хорот исто така се здобила со нов идентитет во тоа време. На почетокот на 17 век, биле измислени две практики за пишување на музика, првата ''Стиле Антико/Прима Пратика'' и другата ''Стиле Модерно/Секунда Пратика''. Стиле Антико бил повеќе распространет во Северна Европа, а Стиле Модерно повеќе го практикувале италијанските композитори од тоа време.<ref>Grout, Donald Jay, Donald Jay Grout, and Claude V. Palisca. A History of Western Music. New York: W.W. Norton & Company, 1973.</ref> Композитори и музичари кои живееле во Фиренца биле Пјеро Строци (1550 - по 1608 година), Џулио Качини (1551–1618) и Мајк Франсис (1961–2009). Книгата на ''Џулио'' Качини ''Le Nuove Musiche'' била значајна во ''тогашната'' инструкција за техники за изведба.<ref name="Hanning, Barbara Russano 2010. pg. 182"/> Книгата прецизирала нов термин, кој се користел во 1630-тите, наречен монодија, што означувала комбинација на глас и басо континето и означувала практика на наведување на текстот на слободен, лирски, но сепак како говор. Ова би се случило додека некој инструмент, обично тип на тастатура, како што е [[чембало]], свирел и држел акорди додека пејачот ја пеел/зборувал со монодската линија.<ref>Bonds, Mark E., Etd. Kassell, Richard. A History of Music in Western Culture. Combined Volume.3rd edition. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ. {{ISBN|0-205-64531-3}}.</ref> === Кино === Фиренца била амбиент за бројни фантастични дела и филмови, вклучувајќи ги и романите и придружните филмови, како што се ''Светлината на плоштадот'', ''Девојчето што не можеше да каже не'', ''Калми Куори Апасионати'', ''[[Ханибал (филм)|Ханибал]]'', ''[[Соба со поглед (филм од 1985)|Соба со поглед]]'', ''[[Чај со Мусолини (филм)|Чај со Мусолини]]'', ''Девствена територија'' и ''[[Пеколот (филм)|Пеколот]]''. Во градот живеат реномирани италијански глумци и глумици, како што се [[Роберто Бенињи]], Леонардо Пиерачони и Виторија Пучини. === Видео игри === Фиренца се појавува како локација во видео игрите како што се ''Assassins Creed II .'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bachtrack.com/article-film-music-assassins-creed-kyd|title=Assassin's Creed II - The magic of the Renaissance in a video game|last=Ponce|first=Javier|date=1 May 2017|work=Bachtrack|accessdate=20 August 2019}}</ref> Република Фиренца исто така се појавува како нација за игра [[Paradox Interactive's grad strategy]] game ''Europa Universalis IV .''. === Кујна === [[Податотека:Bistecca_alla_fiorentina-01.jpg|мини|Фирентински бифтек во Фиренца]] Храната од Фиренца излегува од традицијата на селска кујна. Повеќето јадења се засноваат на месо. Целото животно традиционално било подготвено и изедено; шкембето ''(trippa)'' и желудникот (''lampredotto'') некогаш биле редовно на менито и сè уште се продаваат на храна коли стационирани низ градот. Антипасти (мезе) вклучуваат Кростини тоскани (''Crostini Toscani),'' леб исечен на кругчиња на намачкан со паштета од пилешки црн дроб, и исечено месо и сувомеснато (главно пршута и [[салама]], често се служи со диња кога во сезоната). Типичен тоскански леб, добиен со природен леван, честопати се одликува со курсеви во Фиренца, особено во неговите супи, ''риболита'' и ''папа ал помодоро'', или во салатата од леб и свеж зеленчук наречена ''панцанела,'' која се служи во летно време. ''Бистека ала фиорентина'' е голема (вообичаената големина треба да тежи околу 1,2-1,5 кг. ) - бифтек „датум“ - стек од говедско месо од кианина со коска и зготвен над врел јаглен и се служи многу ретко со својата неодамна изведена верзија - ''таliаалата'', ретко исечено говедско месо на кревет од [[рукола]], често со парчиња пармезан сирење одозгора. Повеќето од овие јадења обично се служат со локално [[маслиново масло]], исто така одличен производ што ужива светска репутација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.welcometuscany.it/special_interest/wine_food_olive_oil/olive_oil.htm|title=Tuscany italy tuscany tourists guide, travel tips extra virgin olive oil wines and foods of the most beautiful land in the world|last=welcometuscany.it|publisher=welcometuscany.it|accessdate=5 May 2009|archive-date=2021-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515191448/https://www.welcometuscany.it/special_interest/wine_food_olive_oil/olive_oil.htm|url-status=dead}}</ref> Меѓу десертите, една од најпопуларните е ''скијачата ала фиорентина'', бела торта, тоа е многу мека торта, подготвена со исклучително едноставни состојки, типична за фирентинската кујна, а особено се јаде за време на [[карневал]]от. === Истражувачка активност === [[Податотека:UNICEF_Innocenti_Research_Centre.jpg|десно|мини| Центар за истражување на УНИЦЕФ за иновации]] Истражувачките институти и универзитетските оддели се наоѓаат во областа на Фиренца и во два кампуса во Поло ди Новоли и Поло Шиентифико ди Сесто Фиорентино <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.polosci.unifi.it/mdswitch.html|title=Polo Scientifico di Sesto Fiorentino|publisher=Polosci.unifi.it|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318151234/http://www.polosci.unifi.it/mdswitch.html|archive-date=18 March 2014|accessdate=18 March 2014}}</ref> како и во Истражувачката област на Консилјо Национале деле Ричерке.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.area.fi.cnr.it/english/|title=Florence CNR Research Area|publisher=Area.fi.cnr.it|archive-url=https://web.archive.org/web/20140807030127/http://www.area.fi.cnr.it/english/|archive-date=7 August 2014|accessdate=18 March 2014}}</ref> === Наука и откритие === [[Податотека:Museo_di_Storia_Naturale_di_Firenze_-_paleontology.JPG|лево|мини| Изложба на пробосциди во Museo di Storia Naturale di Firenze, или Природонаучниот музеј во Фиренца]] Фиренца е важен научен центар со векови, особено за време на ренесансата со научниците како Леонардо да Винчи. Фирентинците биле една од движечките сили зад [[Големите географски откритија|ерата на откривањето]]. Фирентинските банкари ги финансирале Хенри морепловецот и португалските истражувачи кои биле пионери на маршрутата околу Африка до Индија и Далечниот Исток. Тоа била мапа нацртана од Фирентинецот Паоло дал Поцо Тосканели, студент на Брунелески, што ја користел [[Кристофер Колумбо]] за да им го продаде своето „претпријатие“ на шпанските монарси и што тој го користел на своето прво патување. „Проекцијата“ на Меркатор е рафинирана верзија на Тосканели, земајќи ги предвид двете Америки. [[Галилео Галилеј|Галилео]] и другите научници биле пионери во студијата за оптика, балистика, астрономија, анатомија и други научни дисциплини. Пико дела Мирандола, Леонардо Бруни, Макијавели и многу други ја поставиле основата за современо научно разбирање. === Мода === [[Податотека:Via_de_Tornabuoni_07.JPG|мини|Луксузни бутици покрај престижната фирентинска улица Виа де Торнабуони.]] До 1300 година, Фиренца станала центар на производство на текстил во Европа. Многу од богатите семејства во ренесансната Фиренца биле големи купувачи на локално произведена фина облека, а специјалистите за мода во економијата и културата на Фиренца во тој период честопати се потценуваат.<ref>Frick, Carole Collier. ''Dressing Renaissance Florence: Families, Fortunes, and Fine Clothing''. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2002.</ref> Фиренца според некои е родното место и најраниот центар на модерната (по Втората светска војна) модна индустрија во Италија. Фирентинските „сори“ од раните 1950-ти во организација на Џовани Батиста Џорџини биле настани каде што неколку италијански дизајнери учествувале во групни изложби и за првпат го привлекле меѓународното внимание.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gbgiorgini.it/italianfashion.htm|title=The birth of italian fashion|publisher=Gbgiorgini.it|accessdate=7 May 2017|archive-date=2011-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016202714/http://www.gbgiorgini.it/italianfashion.htm|url-status=dead}}</ref> Фиренца служи како дом на италијанската модна компанија Салваторе Ферагамо од 1928 година. Седиштата на [[Gucci|Гучи]], [[Роберто Кавали]] и Емилио Пучи се наоѓаат во Фиренца. Другите големи играчи во модната индустрија, како што се [[Прада]] и [[Шанел]], имаат големи канцеларии и продавници во Фиренца или нејзините периферии. Главната луксузна шопинг улица во Фиренца е Виа де Торнабуони, каде што главните луксузни модни куќи и етикетите за накит, како што се [[Армани]] и [[Bulgari|Булгари]], имаат свои елегантни бутици. Виа дел Парионе и Виа Рома се други улици кои се исто така добро познати по своите врвни модни продавници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cntraveller.com/guides/europe/italy/florence/where-to-shop|title=Conde Nast Traveller's guide to shopping in Florence|publisher=Cntraveller.com|accessdate=9 October 2013|archive-date=2017-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908184516/http://www.cntraveller.com/guides/europe/italy/florence/where-to-shop|url-status=dead}}</ref> === Историски евокации === ==== ''Експлозија на количката'' ==== ''Scoppio del Carro'' („Експлозија на количката“) е прослава на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]]. За време на денот на Велигден, количка, која Флорентинците ја нарекуваат ''Бринделоне'' и која ја водат четири бели волови, е однесена на Пјаца дел Дуомо помеѓу крстилницата на [[Свети Јован Крстител]] (''Батистеро ди Сан Џовани'') и катедралата во Фиренца (''Санта Марија дел Фиоре''). Количката е поврзана со јаже со внатрешноста на црквата. Во близина на количката има модел на гулаб, кој, според легендата, е симбол на среќа за градот: на крајот на велигденската миса, гулабот излегува од наосот на Дуомо и го пали огнометот на количката. ==== ''Калчо Сторико (превод: Историски фудбал)'' ==== [[Податотека:Calcio_Storico_Corteo.jpg|мини|Калчо Сторико]] ''Калчо Сторико Фиорентино'' („Историски фирентински [[фудбал]] “), понекогаш ''костумот се'' нарекува ''калчо'', е традиционален спорт, кој се смета за претходник на фудбалот, иако вистинската игра наликува на рагби. Настанот потекнува од [[Среден век|средниот век]], кога најважните фирентински благородници се забавувале играјќи додека носеле светли носии. Најважниот натпревар се одиграл на 17 февруари 1530 година, за време на опсадата на Фиренца. Тој ден [[Папска Држава|папските трупи го]] опседнале градот додека Фирентинците, со презир кон непријателите, решиле да ја играат играта без оглед на ситуацијата. Играта се игра на Пјаца ди Санта Кроче. Конструирана е привремена арена, со белила и поле за играње покриено со песок. Се одржува серија на натпревари меѓу четирите тима од секоја од ''quartiere'' (населба) во Фиренца во текот на крајот на јуни и почетокот на јули.<ref>[http://www.calciostorico.it/ Calcio Storico Fiorentino (Official site)] {{it}}</ref> Постојат четири екипи: Аѕури (светлосина), Бјанки (бела), Роси (црвена) и Верди (зелена). „Аѕурите“ се од четвртина на Санта Кроче, Бјанки од четвртина на Санто Спирто, Верди се од Сан Џовани и Роси од Санта Марија Новела. === Спорт === [[Податотека:Soccer_in_Florence,_Italy,_2007.jpg|мини| [[Стадион Артемио Франки]]]] Во [[Фудбал|асоцијација,]] Фиренца е претставена од [[ФК Фјорентина]], која игра во [[Серија А]], највисоката лига на [[Фудбалот во Италија|системот]] на [[Фудбалот во Италија|италијанската фудбалска лига]]. [[ФК Фјорентина]] има освоено две шампионски титули во Италија, во 1956 и 1969 година и 6 купа на Италија,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.footballhistory.org/club/fiorentina.html|title=FootballHistory.org|work=ACF Fiorentina|publisher=Martin Wahl|accessdate=10 October 2019}}</ref> од нивното формирање во 1926 година. Тие ги играат своите игри на [[Стадион Артемио Франки|стадионот „Артемио Франки“]], кој има капацитет за 47.282 гледачи. Женскиот тим на ФК Фиорентина го освои фудбалското италијанско првенство во женската асоцијација во сезоната 2016/2017. Градот е дом на Centro Tecnico Federale di Coverciano (превод: Технички Центар на Коверчано), во Коверчано, Фиренца, главниот полигон на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]] и техничкиот оддел на [[Фудбалска федерација на Италија|Италијанската фудбалска федерација]] . Фиренца била избрана за домаќин на Светското првенство во велосипедизам УЦИ во 2013 година. Од 2017 година, Фиренца е застапена и во Ечеленца, највисоко ниво во системот на рагби-унијата во Италија, од страна на И Медичеи, кој е клуб основан во 2015 година со спојување на постарите одреди на И Кавалиери (од Прато) и Фиренце Рагби 1931. И Медичеи го освоив првенството во Серија А во 2016/2017 и бев промовиран во Екцеленца за сезоната 2017/2018. Рари Нант Флорентија е успешен [[ватерполо]] клуб со седиште во Фиренца; и нејзините машки и женски екипи имаат освоено неколку шампионски титули во Италија, а женските екипи имаат и европски титули во своите палмари. == Образование == [[Податотека:Rettorato_firenze,_aula_magna_02.JPG|десно|мини|220x220пкс| Аудиториум на ректоратот на Универзитетот во Фиренца]] [[Податотека:Националната библиотека Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze.jpg|мини|Националната библиотека (Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze)]] Универзитетот во Фиренца првпат е основан во 1321 година, а бил признат од [[Папа Климент VI|папата Климент VI]] во 1349 година. Во 2019 година, над 50.000 студенти биле запишани на универзитетот. Неколку американски универзитети се домаќини на кампусот во Фиренца, вклучувајќи ги универзитетот во Њујорк, Колеџот Марист, Пепердин, Стенфорд, Држава Флорида и Вејмс Медисон. Над 8.000 американски студенти се запишани на студии во Фиренца.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aacupi.org/|title=Association of American College and University Programs in Italy|work=Association of American College and University Programs in Italy|language=en|accessdate=2019-09-22}}</ref> Приватното училиште, Чентро Макијавели, кое предава италијански јазик и култура на странци, се наоѓа во Пјаца Санто Спирито во Фиренца. == Транспорт == === Автомобили === Центарот на Фиренца е затворен за прекумерен сообраќај, иако влегуваат автобуси, такси и жители со соодветни дозволи. Оваа област обично се нарекува ZTL (''Zona Traffico Limitato''), во превод (зона за ограничен сообраќај) која е поделена на неколку под-подсекции.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.italyperfect.com/blog/the-ztl-avoid-restricted-traffic-zones-fines-in-italy.html|title=The ZTL – Avoid Restricted Traffic Zones & Fines in Italy – Italy Perfect Travel Blog|date=2015-06-16|work=Italy Perfect Travel Blog|access-date=2018-02-03|language=en-US}}</ref> Затоа, жителите на една делница ќе можат да возат само во нивниот округ, а можеби и во некои околни. Автомобилите без дозволи имаат дозвола да влезат по 7.30 часот&nbsp;попладне, или пред 7.30 часот. Правилата се менуваат за време на летото исполнето со туристи, ставајќи повеќе ограничувања за тоа каде може да се влегува и излегува.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.florence-on-line.com/maps-of-florence/florence-driving-map-ztl.html|title=Florence Driving Map, the ZTL explained : Florence on Line|work=www.florence-on-line.com|language=en|accessdate=2018-02-03}}</ref> === Автобуси === [[Податотека:Tramvia_firenze_sirio.jpg|десно|мини| Трамвај Сирио во Фиренца]] [[Податотека:Железничката станица Санта Марија Новела.jpg|мини|Железничката станица Фиренце Санта Марија Новела (италијански: Firenze Santa Maria Novella)]] [[Податотека:Firenze_-_mappa_rete_tranviaria.png|мини|Мапа на трасата на трамвајот]] Главната мрежа за јавни транзити во градот е управувана од автобуската компанија АТАФ и Ли-неа. Поединечните билети или лиценцата наречена Карта Агиле (Carta Agile) со повеќе возења, се купуваат однапред и мора да се потврдат еднаш. Овие билети можат да се користат во автобусите на АТАФ и Ли-неа, Трамвија и локалните возови од втора класа само во рамките на градските железнички станици. Билетите за воз мора да бидат потврдени пред да се качат. Главната автобуска станица е веднаш до железничката станица Санта Марија Новела. Трениталија управува со возови помеѓу железничките станици во градот и до другите одредишта низ Италија и Европа. Централната железничка станица, Санта Марија Новела, е оддалечена околу 500 м северозападно од Пјаца дел Дуомо. Постојат уште две важни станици: Кампо ди Марте и Рифреди. Позастапени се рутите Фиренца - Пиза, Фиренца - Виареџо и Фиренца-Арецо (долж главната линија до Рим). Другите локални железници ја поврзуваат Фиренца со Борго Сан Лоренцо во областа Муџело (железничка станица Фаентина) и [[Сиена]]. На долго растојание од 10 километри автобусите ги управуваат компаниите СИТА, Копит и КАП. Транзитните компании сместуваат и патници од аеродромот „Америго Веспучи“, што се наоѓа на 5 километри западно од центарот на градот и кој има закажано услуги управувани од најголемите европски превозници. === Трамвај === Во обид да се намали загадувањето на воздухот и сообраќајот на автомобили во градот, во тек е изградба на повеќелиниска трамвајска мрежа наречена ''Трамвија''. Првата линија започна со работа на 14 февруари 2010 година и ја поврзува примарната меѓуградска железничка станица во Фиренца (Санта Марија Новела) со југозападното предградие Скандичи. Оваа линија изнесува 7.4 км по должина и има 14 постојки. Изградбата на втората линија започна на 5 ноември 2011 година, изградбата била запрена поради тешкотиите на изведувачите и повторно започнала во 2014 година со отворање на новата линија на 11 февруари 2019 година. Оваа втора линија го поврзува аеродромот во Фиренца со центарот на градот. Трета линија (од Санта Марија Новела до областа Кареџи, каде се наоѓа најважните болница во Фиренца).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gestramvia.it/home.html|title=Arriva La Tramvia (in Italian)|publisher=GEST|accessdate=11 December 2011|archive-date=2013-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008000903/http://www.gestramvia.it/home.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comune.firenze.it/opencms/export/sites/retecivica/amm/piani_e_progetti/Tramvia.html|title=Tramvia – Il Sistema Tramviario Fiorentino|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202152941/http://www.comune.firenze.it/opencms/export/sites/retecivica/amm/piani_e_progetti/Tramvia.html|archive-date=2 February 2012|accessdate=11 December 2011}}, Tramvia page of Florence's city government web site (in Italian).</ref><ref>[[Trams in Florence]], Wikipedia article "Florence tramway"</ref> === Статистика за јавен превоз во Фиренца === Просечното време што луѓето го поминуваат патувајќи со јавен превоз во Фиренца, на пример до и од работа, во еден работен ден е 59 мин. 13% од возачите на јавен превоз возат повеќе од 2 часа секој ден. Просечното време што луѓето го чекаат на постојка или станица за јавен превоз е 14 минути, додека 22% од возачите чекаат над 20 минути во просек секој ден. Просечното растојание што луѓето обично го возат на едно патување со јавен превоз е 4,1&nbsp;км, додека 3% патуваат над 12&nbsp;км во една насока.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Firenze-2022|title=Firenze Public Transportation Statistics|publisher=Global Public Transit Index by Moovit|accessdate=19 June 2017}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50пкс]] Material was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref> === Железничка станица === [[Податотека:Воз на италијанската железничка агенција Трениталиа (Trenitalia).jpg|мини|Воз на железниците Трениталиа (Trenitalia) на станицата Санта Марија Новела]] Железничката станица Фиренце Санта Марија Новела е главната национална и меѓународна железничка станица во Фиренца и ја користат 59&nbsp;милиони луѓе секоја година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=84db47db3c09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|title=Grandi Stazioni – Firenze S. Maria Novella|publisher=Grandistazioni.it|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509145137/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=84db47db3c09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=9 May 2018|accessdate=22 June 2009}}</ref> Зградата, дизајнирана од Џовани Микелучи, е изградена во стил на ''италијански рационализам'' и е една од најголемите рационалистички згради во Италија. Сместено е на ''Пјаца дела Стационе'', во близина на Фортеца да Басо (ремек-дело на воената ренесансна архитектура <ref name="city-getaway">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.city-getaway.com/en/guide/informations/12/Florence|title=Florence travel information &#124; Holiday apartment near Ducati Museum|publisher=city-getaway.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027213134/http://www.city-getaway.com/en/guide/informations/12/Florence|archive-date=27 October 2014|accessdate=27 October 2014}}</ref> ) и Виали ди Чирконвалационе, и пред Базиликата на апсидата на Санта Марија Новела од каде го носи своето име . Како и бројни возови со голема брзина до големите италијански градови, Фиренца, се служат со меѓународни услуги за спиење преку ноќ до Минхен и Виена, управувани од австриските железници (ÖBB). Во тек е изградба на нова брза железничка станица и договорено е да биде во функција до 2015 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comune.firenze.it/opencms/export/sites/retecivica/materiali/TAV/report_17_1-15ottobre.pdf|title=Report Quindiciale N. 17|publisher=Rete Ferroviaria Italiana|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509035906/http://www.comune.firenze.it/opencms/export/sites/retecivica/materiali/TAV/report_17_1-15ottobre.pdf|archive-date=9 May 2012|accessdate=11 December 2011}}</ref> Планирано е да се поврзе со аеродромот Веспучи, железничката станица Санта Марија Новела и со центарот на градот со втората линија на Трамвија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comune.firenze.it/opencms/export/sites/retecivica/materiali/tramvia/Parte_02.pdf|title=Descrizione Della Linea 2|publisher=Comune di Firenze|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509035947/http://www.comune.firenze.it/opencms/export/sites/retecivica/materiali/tramvia/Parte_02.pdf|archive-date=9 May 2012|accessdate=11 December 2011}}</ref> Архитектонските фирми Фостер+ Партнерс и Ланчиети Псалева Џиордо и сор. ја дизајнирале оваа нова железничка станица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fosterandpartners.com/Projects/1194/Default.aspx|title=Florence TAV Station|publisher=Foster + Partners|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127000151/http://www.fosterandpartners.com/Projects/1194/Default.aspx|archive-date=27 November 2011|accessdate=11 December 2011}}</ref> === Аеродром === [[Податотека:Florence_-_Peretola_(Amerigo_Vespucci)_(FLR_-_LIRQ)_AN0591245.jpg|мини|Аеродромoт во Фиренца]] Аеродромот во Фиренца, Перетола, е еден од двата главни аеродрома во регионот на Тоскана, иако не се користи многу од популарните авиокомпании. Другиот аеродром во регионот на Тоскана е меѓународниот аеродром „Галилео Галилеј“ во Пиза. === Mobike (споделување велосипед) === [[Податотека:Mobike_Lites_at_Parco_delle_Cascine,_Florence.jpg|мини|Mobikes во Парко деле Кашине, Фиренца]] Мобајк, кинеска компанија за [[Систем за изнајмување велосипеди|споделување велосипеди]], работи во Фиренца од јули 2017 година. Од 2019 година, компанијата работи со 4.000 велосипеди во Фиренца. Корисниците го скенираат QR-кодот на велосипедот користејќи ја апликацијата Мобајк и го завршуваат возењето со паркирање на работ на тротоарот. Велосипедите имаат фиксна цена од 1 € на секои 20 минути. Бидејќи Мобајк е систем за споделување на велосипеди без станици, тој не обезбедува станици, затоа велосипедите можат да бидат оставени скоро насекаде. == Меѓународни односи == === Збратимени градови === Фиренца е [[Збратимени градови|збратимена]] со:<ref name="GL">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comune.fi.it/export/sites/retecivica/comune_firenze/relazioni_internazionali_cooperazione/gemellaggi.html|title=Gemellaggi, Patti di amicizia e di fratellanza|publisher=Comune di Firenze|language=it|accessdate=28 August 2015}}</ref> {{div col|colwidth=22em}} * {{flagdeco|PSE}} [[Витлеем]], [[State of Palestine|Плестина]]<ref name=GL/><ref name="BethlehemTwinning">{{cite web|url=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |title=Bethlehem Municipality |publisher=bethlehem-city.org |access-date=10 October 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724140854/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |archive-date=24 July 2010 }}</ref> * {{flagdeco|HUN}} [[Будимпешта]], Унгарија<ref name=GL/> * {{flagdeco|DEU}} [[Дрезден]], Германија<ref name=GL/><ref name="Dresden">{{cite web|url=http://www.dresden.de/en/02/11/c_03.php |title=''Dresden – Partner Cities'' |publisher=Landeshauptstadt Dresden |access-date=29 December 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016001550/http://www.dresden.de/en/02/11/c_03.php |archive-date=16 October 2008 }}</ref> * {{flagdeco|GBR}} [[Единбург]], Шкотска, ОК<ref name=GL/><ref name="Edinburgh twinning">{{cite web|url=http://www.edinburgh.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/685/european_international_and_parliamentary_relations/3 |title=Twin and Partner Cities |publisher=City of Edinburgh Council |access-date=16 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614133841/http://www.edinburgh.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/685/european_international_and_parliamentary_relations/3 |archive-date=14 June 2012 }}</ref> * {{flagdeco|MAR}} [[Фез]], Мароко<ref name=GL/> * {{flagdeco|IRN}} [[Ишфан]], Иран<ref name=GL/> * {{flagdeco|DEU}} [[Калес]], Германија<ref name=GL/> * {{flagdeco|UKR}} [[Киев]], Украина<ref name=GL/> * {{flagdeco|KWT}} [[Кувајт]], Кувајт<ref name=GL/> * {{flagdeco|JPN}} [[Кјото]], Јапонија<ref name=GL/><ref name="Kyoto twinnings">{{cite web|url=http://www.city.kyoto.lg.jp/sogo/page/0000083407.html |title=Sister Cities of Kyoto City |access-date=21 January 2014 |publisher=City of Kyoto |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121151906/http://www.city.kyoto.lg.jp/sogo/page/0000083407.html |archive-date=21 January 2014 |url-status=live}}</ref> * {{flagdeco|PRC}} [[Нанџинг]], Кина<ref name=GL/> * {{flagdeco|ISR}} [[Назарет]], Израел<ref name=GL/> * {{flagdeco|USA}} [[Филаделфија, Пенсилванија]], САД<ref name=GL/><ref>{{cite web |url=http://www.ivc.org/florence__italy |title=Florence, Italy |publisher=Ivc.org |access-date=26 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120905180345/http://www.ivc.org/florence__italy |archive-date=5 September 2012}}</ref> * {{flagdeco|MEX}} [[Пуебла]], Мексико<ref name=GL/> * {{flagdeco|FRA}} [[Реимс]], Франција<ref name=GL/> * {{flagdeco|LAT}} [[Рига]], Латвија<ref name=GL/><ref>{{cite web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |title=Twin cities of Riga |publisher=[[Riga City Council]] |access-date=27 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204021323/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |archive-date=4 December 2008}}</ref> * {{flagdeco|BRA}} [[Салвадор, Баија|Салвадор]], Бразил<ref name=GL/> * {{знамеикона|UZB}} [[Самарканд]], Узбекистан * {{flagdeco|AUS}} [[Сиднеј]], Австралија<ref name=GL/> * {{flagdeco|ALB}} [[Тирана]], Албанија<ref name="International relations">{{cite web|url=http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |title=Twinning Cities: International Relations (NB Florence is listed as 'Firenze') |access-date=23 June 2009 |work=Municipality of Tirana |publisher=tirana.gov.al |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010042121/http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |archive-date=10 October 2011}}</ref> * {{flagdeco|FIN}} [[Турку]], Финска<ref name=GL/> * {{flagdeco|ESP}} [[Ваљадолид]], Шпанија<ref name=GL/> {{div col end}} == Значајни жители == [[Податотека:Santi_di_Tito_-_Niccolo_Machiavelli's_portrait_headcrop.jpg|мини| [[Николо Макијавели]]]] [[Податотека:Lorenzo_de_Medici.jpg|мини| [[Лоренцо де Медичи]]]] [[Податотека:Portrait_de_Dante.jpg|мини| [[Данте Алигиери]]]] [[Податотека:Portrait_of_Amerigo_Vespucci.jpg|мини| [[Америго Веспучи]]]] * Антонија од Фиренца, светица * Агнес од Монтепулчано, [[Светец|светица]] * Харолд Актон, автор и естет * Џон Аргиропулос, научник * [[Леон Батиста Алберти|Леоне Батиста Алберти]], полиматематичар * [[Данте Алигиери]], поет * [[Џовани Бокачо]], поет * Балдасар Бонаиути, хроничар од 14 век * [[Сандро Ботичели]], сликар * Аурелијано Брандолини, агроном и научник за соработка во развој * [[Роберт Браунинг]] и [[Елизабет Барет Браунинг]], англиски поети од 19 век * [[Филипо Брунелески]], архитект * [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]] Буонароти, вајар, сликар, автор на таванот на Систинската капела и ''Дејвид'' * Франческо Казагранде, велосипедист * [[Роберто Кавали]], моден творец * [[Карло Колоди]], писател * Енрико Ковери, моден творец * [[Донатело]], [[Вајарство|вајар]] * Оријана Фалачи, новинарка и авторка * Салваторе Ферагамо, моден творец и чевлар * Мајк Франсис (роден Франческо Пучиони), пејач и композитор * Силпа Бирасри (роден Корадо Фероци), вајар, заслужен за главната фигура на модерната уметност во Тајланд.<ref name="su">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.journal.su.ac.th/index.php/suij/article/viewFile/40/40|title=Special Note : Professor Silpa Bhirasri's Life and Works|publisher=journal.su.ac.th|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008023125/http://www.journal.su.ac.th/index.php/suij/article/viewFile/40/40|archive-date=8 October 2011|accessdate=27 October 2014}}</ref> * Семејство Фрескобалди, познати банкари и производители на вино * [[Галилео Галилеј]], италијански физичар, астроном и филозоф * Џото, сликар, вајар и архитект на почетокот на 14 век * Лоренцо Гиберти, [[Вајарство|вајар]] * Гучио Гучи, основач на етикетата [[Gucci|Гучи]] * Бруно Иноценти, вајар * Роберт Лоуел, поет * [[Николо Макијавели]], поет, филозоф и политички мислител, автор на ''[[Владетелот|„Владетелот“]]'' и ''„Дискурси“'' * Масачо, сликар * Роуз МекГован, глумица родена во Фиренца * Семејство [[Медичи]] * Џироламо Меи, историчар и хуманист * Антонио Меучи, пронаоѓач на телефонот * [[Флоренс Најтингел|Флоренс Најтингејл]], пионер на модерната медицинска сестра и статистичар * Вирџинија Олдоини, грофицата од Кастиљоне, рана фотографска уметност, таен агент и куртизана * Валерио Профондавале, [[Фландрија|фламански]] сликар * Џулио Раках (1909–1965), италијанско-израелски математичар и физичар; Вршител на должноста претседател на [[Еврејски универзитет во Ерусалим|хебрејскиот универзитет во Ерусалим]] * [[Рафаел]], сликар * Ана Сарфати, автор за деца * Џироламо Савонарола, реформатор * Адријана Серони, политичар * Џовани Спадолини, политичар * Антонио Скуарчалупи, оргулар и композитор * [[Еванџелиста Торичели|Евангелиста Торичели]], италијански физичар * Ана Тонели (околу 1763–1846), родена сликарка на портрети Фиренца кон крајот на 17 век и почетокот на 18 век.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://www.pastellists.com/Articles/TONELLI.pdf|title=Dictionary of Pastellists Before 1800|last=Jeffares|first=Neil|date=2019|edition=online}}</ref> * [[Џорџо Вазари|Џорџо Васари]], сликар, архитект и историчар * [[Америго Веспучи]], истражувач и картограф, имењак на [[Америка]] * [[Леонардо да Винчи]], полиматематичар * Лиза дел Џокондо, модел на ''[[Мона Лиза]]'' * Џорџо Антонучи, лекар, психоаналитичар и меѓународна референца за преиспитување на основата на психијатријата == Поврзано == * [[Европски Универзитетски Институт]] * [[Список на историски држави на Италија]] * [[Список на плоштади во Фиренца]] * [[:Категорија: Згради и градби во Фиренца]] == Наводи == {{Наводи}} == Литература == {{refbegin|colwidth=30em}} * Niccolò Machiavelli. ''[[Florentine Histories]]'' * {{наведена книга|title=Renaissance Florence|last=Brucker|first=Gene A.|year=1983}} * {{наведена книга|url=https://archive.org/details/societyofrenaiss00bruc|title=The Society of Renaissance Florence: A Documentary Study|last=Brucker|first=Gene A.|year=1971|url-access=registration}} * {{наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=sdekGAAACAAJ|title=Travellers Florence & Tuscany, 3rd: Guides to Destinations Worldwide|last=Chamberlin|first=Russell|date=22 May 2008|publisher=Thomas Cook Publishing|isbn=978-1-84157-844-6|access-date=11 March 2010}} * Chaney, Edward (2003), ''A Traveller's Companion to Florence''. * {{наведена книга|title=The Building of Renaissance Florence: An Economic and Social History|last=Goldthwaite|first=Richard A.|year=1982}} * {{наведена книга|title=The House of Medici: Its Rise and Fall|last=Hibbert|first=Christopher|year=1999}} * {{наведена книга|url=https://archive.org/details/cityofflorencehi00lewi|title=The City of Florence: Historical Vistas and Personal Sightings|last=Lewis|first=R.W.B.|year=1996|url-access=registration}} * {{наведена книга|title=A History of Florence 1200–1575|last=Najemy|first=John|year=2006}} * {{наведена книга|url=https://archive.org/details/historyofflorenc0000sche|title=History of Florence: From the Founding of the City Through the Renaissance|last=Schevill|first=Ferdinand|year=1936|url-access=registration}} * {{наведена книга|title=Public Life in Renaissance Florence|last=Trexler|first=Richard C.|year=1991}} * Ferdinand Schevill, ''History of Florence: From the Founding of the City Through the Renaissance'' (Frederick Ungar, 1936) is the standard overall history of Florence. * {{наведена книга|url=http://shop.getty.edu/products/florence-at-the-dawn-of-the-renaissance-978-1606061268|title=Florence at the Dawn of the Renaissance: Painting and Illumination, 1300–1500|last=Sciacca|first=Christine|publisher=Getty Publications|year=2012|isbn=978-1-60606-126-8|access-date=12 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20120920044914/http://shop.getty.edu/products/florence-at-the-dawn-of-the-renaissance-978-1606061268|archive-date=20 September 2012|url-status=dead}} {{Refend}} == Надворешни врски == * [http://www.florenceartmuseums.com/ Музеj на уметност во Фиренца] * [https://web.archive.org/web/20110515183430/http://www.glenndixon.org/Florence.html Големата ренесанса во Фиренца - Видео] * [https://whc.unesco.org/en/list/174/video Видео од УНЕСКО] [[Категорија:Универзитетски градови во Италија]] [[Категорија:Поранешни престолнини]] [[Категорија:Фиренца]] [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Градови во Тоскана]] [[Категорија:Населени места основани во 1 век п.н.е.]] d5pm4f6qe2ckoi7qwlmmj0xvj1hxhu2 0 28524 5544002 5459985 2026-04-23T20:14:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544002 wikitext text/x-wiki {{Infobox Finnish Municipality |name = Хелсинки |official_name = {{јаз|fi|Helsingin kaupunki}}<br/>{{јаз|sv|Helsingfors stad}} |native_name = {{јаз|fi|Helsinki}}&nbsp;– {{јаз|sv|Helsingfors}} |nickname = Стади, Хеса<ref name="nickname">{{Наведена мрежна страница|url=http://yorkspace.library.yorku.ca/xmlui/handle/10315/2924|title=Имиња на места како градба на социјален идентитет: Употребата на имиња на Хелсинки|last=Аинијала|first=Тери|year=2009|publisher=Research Institute for the Languages of Finland|accessdate=22 септември 2011}}</ref> |settlement_type = Град |motto = |image_skyline = 11-07-29-senaatintori-RalfR.jpg |imagesize = 300px |image_caption = [[Хелсиншка катедрала]], најголемата знаменитост на градот | image_flag = Flag of Helsinki (long).svg | flag_size = 120x70px | image_shield = Helsinki.vaakuna.svg | shield_size = 80x80px | image_blank_emblem = Helsinki logo.svg | blank_emblem_type = [[Логотип]] | blank_emblem_size = 140px |image_dot_map = |dot_x = |dot_y = |dot_map_caption = |dot_mapsize = |pushpin_map = Финска |pushpin_label_position = |pushpin_map_caption = Местоположба на Хелсинки во [[Финска]] |pushpin_mapsize = 280 |region = [[Усима]] |subregion = Хелсинки |leader_title = [[Градоначалник]] |leader_name = [[Јуси Пајунен]] |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |established_title = Повелба |established_date = 1550 |established_title2 = [[Главен град]] |established_date2 = 1812 |established_title3 = |established_date3 = |population_urban = {{#expr: {{Infobox Finnish municipality/population count|Helsinki}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Espoo}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Vantaa}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Kauniainen}} }} |area_urban_km2 = {{#expr: {{Infobox Finnish municipality/land area|Helsinki}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Espoo}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Vantaa}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Kauniainen}} }} |population_density_urban_km2 = {{#expr: ({{Infobox Finnish municipality/population count|Helsinki}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Espoo}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Vantaa}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Kauniainen}}) / ({{Infobox Finnish municipality/land area|Helsinki}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Espoo}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Vantaa}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Kauniainen}}) round 1 }} |population_metro = {{#expr: {{Infobox Finnish municipality/population count|Helsinki}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Espoo}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Vantaa}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Kauniainen}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Kirkkonummi}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Vihti}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Nurmijärvi}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Hyvinkää}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Tuusula}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Kerava}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Järvenpää}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Mäntsälä}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Sipoo}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Pornainen}} }} |area_metro_km2 = {{#expr: {{Infobox Finnish municipality/land area|Helsinki}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Espoo}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Vantaa}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Kauniainen}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Kirkkonummi}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Vihti}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Nurmijärvi}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Hyvinkää}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Tuusula}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Kerava}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Järvenpää}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Mäntsälä}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Sipoo}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Pornainen}} }} |population_density_metro_km2 = {{#expr: ({{Infobox Finnish municipality/population count|Helsinki}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Espoo}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Vantaa}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Kauniainen}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Kirkkonummi}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Vihti}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Nurmijärvi}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Hyvinkää}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Tuusula}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Kerava}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Järvenpää}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Mäntsälä}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Sipoo}} + {{Infobox Finnish municipality/population count|Pornainen}}) / ({{Infobox Finnish municipality/land area|Helsinki}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Espoo}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Vantaa}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Kauniainen}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Kirkkonummi}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Vihti}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Nurmijärvi}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Hyvinkää}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Tuusula}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Kerava}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Järvenpää}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Mäntsälä}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Sipoo}} + {{Infobox Finnish municipality/land area|Pornainen}}) round 1 }} |population_demonym = {{јаз|fi|helsinkiläinen}} (фински)<br/>{{јаз|sv|helsingforsare}} (шведски) |finnish_official = 1 |swedish_official = 1 |sami_official = |latd=60 |latm=10 |lats=15 |latNS=N |longd=024 |longm=56 |longs=15 |longEW=E |elevation_m = |postal_code = |website = [http://www.hel.fi/hki/Helsinki/en/Etusivu www.hel.fi] |footnotes = }} '''Хелсинки''' ({{langx|fi|Helsinki}}; {{langx|sv|Helsingfors}}) — [[главен град|главен]] и најголем град во [[Финска]]. Се наоѓа во регионот [[Усима]], сместен во јужниот дел на Финска, на брегот на [[Фински Залив|Финскиот Залив]], дел од [[Балтичко Море|Балтичкото Море]]. Хелсинки има 616.042 жители во самиот град,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vaestorekisterikeskus.fi/default.aspx?id=278|title=Asukasluvut - Vהestצrekisterikeskus|publisher=Vaestorekisterikeskus.fi|date=21 март 2014|accessdate=18 јули 2014|archive-date=2014-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026041938/http://www.vaestorekisterikeskus.fi/default.aspx?id=278|url-status=dead}}</ref><ref name="population_count"/> додека во пошироката област живеат 1.176.976 жители (31 декември 2012 г.)<ref name="pxweb2.stat.fi">{{Наведена мрежна страница|url=http://193.166.171.75/Dialog/varval.asp?ma=159_vaerak_tau_341_fi&ti=Taajamat+v%E4kiluvun+ja+v%E4est%F6ntiheyden+mukaan+31%2E12%2E2012&path=../Database/StatFin/vrm/vaerak/&lang=3&multilang=fi|title=Taulukko: Taajamat väkiluvun ja väestöntiheyden mukaan 31.12.2012|publisher=193.166.171.75|date=31 декември 2012|accessdate=17 февруари 2014}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и [[Метрополитенска област|метрополитенско]] население од 1,4 милиони, правејќи го најголем град и урбана област во Финска. Хелсинки се наоѓа на 80 километри северно од [[Талин]], [[Естонија]], 400 километри североисточно од [[Стокхолм]], [[Шведска]] и 300 километри западно од [[Санкт Петербург]], [[Русија]]. Хелсинки имал слична историја со овие три града и е многу поврзан со нив. Метрополитенската област на Хелсинки го вклучува урбаното јадро на Хелсинки, [[Еспо]], [[Ванта]], [[Каунијаинен]] и околните градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/region_cities/city_urban/city_maps/FI|title=Градови на Финска|publisher=Евростат|accessdate=10 февруари 2013|archive-date=2013-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518144548/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/region_cities/city_urban/city_maps/FI|url-status=dead}}</ref> Претставува најсеверната метрополитенска област со над еден милион жители во светот, а Хелсинки е најсеверниот главен град на [[Земји членки на Европската унија|земја членка на Европската унија]]. По [[Копенхаген]] и [[Стокхолм]], тој е третиот најголем град во нордиските земји. Хелсинки е главен политички, образовен, финансиски, културен и истражувачки центар на Финска, како и еден од поголемите градови во северна Европа. Околу 70 % од странските претпријатија во Финска имаат седиште во областа Хелсинки.<ref name="regionbrief">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.helsinkiregion.com/helsinki_region_in_brief/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071202040416/http://www.helsinkiregion.com/helsinki_region_in_brief/|archivedate=2 декември 2007|title=Helsinki Region Marketing Ltd&nbsp;— Helsinki Region in Brief|publisher= Web.archive.org|date=2 декември 2007|accessdate=17 февруари 2014}}</ref> Во соседниот град Ванта се наоѓа [[Аеродром Хелсинки|Хелсиншкиот аеродром]], со чести врски до различни одредишта во [[Европа]] и [[Азија]]. Во истражување на списанието „Економист“ во август 2012 година за најдобрите и најлошите градови за живеење, Хелсинки го зазел осмото место.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=Liveability2012|title=Liveabililty Ranking and Overview August 2012 - Economist Intelligence Unit|publisher=Eiu.com|accessdate=12 март 2013|archive-date=2014-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825031414/http://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=Liveability2012|url-status=dead}}</ref> Во 2011 година, списанието ''Monocle'' го сместил Хелсинки за најдобар град за живеење во светот според неговиот индекс на градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://monocle.com/film/affairs/most-liveable-city-helsinki/|title=Најдобар град за живот: Хелсинки|publisher=Monocle.com|accessdate=12 март 2013|archive-date=2015-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709213034/http://monocle.com/film/affairs/most-liveable-city-helsinki/|url-status=dead}}</ref> == Потекло на поимот == Според усната традиција забележана во {{римски|17}} век, раните доселеници во денешната област на Хелсинки дошле во средината на {{римски|13}} век од покраината [[Хелсингланд]] во средишна [[Шведска]]. Реката [[Ванта (река)|Ванта]] локално била нарекувана како „Хелсинго“ (''Helsingå'') и парохијата основана во {{римски|14}} век била наречена „Парохија Хелсинге“. Кога започнале да се остваруваат плановите за основање на град во близина на денешните окрузи Коскела или Форсби („село на брзаци“) во 1548 година, новиот град започнал да се нарекува „Хелсинге брзак“ (''Helsinge fors''). Ова име потоа станало Хесингфорс (''Helsingfors''), кое денес се употребува како име на градот на шведски. Обичните луѓе местото го нарекувале „Хелсинге“ или „Хелсинг“, што подоцна станало моменталното финско име Хелсинки. Името Хелсинки било користено во официјалните фински документи и во финските весници од 1819 година, кога Финскиот сенат се преселил во градот и на донесените декрети било запишувано Хелсинки како место на издавање. Ова е како Хелсинки станала прифатена форма во финскиот [[литературен јазик]].<ref>{{Наведено списание|last=Jäppinen|first=Jere|date=15 ноември 2011|title=Mistä Helsingin nimi on peräisin|journal=Helsingin Sanomat|pages=D2|url=http://www.hs.fi/paivanlehti/arkisto/Mist%C3%A4+Helsingin+nimi+on+per%C3%A4isin/aaHS20111115SI1AT02exp?src=haku&ref=arkisto%2F|access-date=2014-09-20|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129184056/http://www.hs.fi/paivanlehti/arkisto/Mist%C3%A4+Helsingin+nimi+on+per%C3%A4isin/aaHS20111115SI1AT02exp?src=haku&ref=arkisto%2F|url-status=dead}}</ref> == Историја == === Рана историја === [[Податотека:Helsinki 1820.jpg|мини|252п|лево|Центарот на Хелсинки во 1820 година пред повторната изградба. Графика на [[Карл Лудвиг Енгел]].]] [[Податотека:Suomenlinna Susisaari.jpg|мини|252п|лево|Изградбата на [[Суоменлина]] започнала во {{римски|18}} век.]] [[Податотека:Helsingin palokunnantalo.jpg|мини|лево|250п|Противпожарната станица Еротаја]] Хелсинки бил основан како трговски град од кралот Густав I Васа во 1550 година како град Хелсингфорс, кој требало да му биде соперник на [[Ханза|Ханзиниот]] град Ревал (денес познат како [[Талин]]). Малку се остварило од плановите, па Хелсинки останал мал град опустошен од сиромаштијата, војните и болестите. Од чумата во 1710 година починале поголем дел од жителите на Хелсинки. Изградбата на морската тврдина [[Суоменлина|Свеаборг]] (на фински „Вијапори“, а денес и Суоменлина) во {{римски|18}} век помогнала да се подобри статусот на Хелсинки, но градот не започнал да се развива во значен град сè до шведскиот пораз од Русија во [[Финска војна|Финската војна]] и припојувајќи ја Финска како автономно [[Големо Кнежевство Финска]] во 1809 година. Во текот на војната, Русите ја освоиле тврдината Свеаборг и околу една четвртина од градот бил уништен во пожарот од 1808 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nba.fi/helsinginarkeologiaa/keskusta_kohteet_1810.htm|title=Vuoden 1808 suurpalo|last=Ниуканен|first=Маријана|author2=Хеикинен, Марку|work=Kurkistuksia Helsingin kujille|publisher=National Board of Antiquities|language=фински|accessdate=14 јули 2013|archive-date=2017-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214210101/http://www.nba.fi/helsinginarkeologiaa/keskusta_kohteet_1810.htm|url-status=dead}}</ref> Царот [[Александар I (Русија)|Александар I]] го преместил финскиот главен град од [[Турку]] во Хелсинки во 1812 година за да го намали шведското влијание на Финска и да го донесе главниот град поблиску до [[Санкт Петербург]]. По големиот пожар во Турку во 1827 година, [[Кралска академија Турку|Кралската академија Турку]], во тоа време единствениот универзитет во земјата, била исто така преместена во Хелсинки и на крајот станала денешниот [[Хелсиншки универзитет]]. Преместувањето ја потврдило новата улога на градот и му помогнало во постојаниот раст. Оваа промена е многу забележлива во центарот на градот, кој бил повторно изграден во неокласичен стил како потсетник на Санкт Петербург, главно врз плановите на германскиот архитект [[Карл Лудвиг Енгел]]. Како и насекаде, технолошките пронајдоци како железницата и индустријализацијата биле клучните фактори за развојот на градот. === {{римски|20}} век === И покрај бурната финска историја во текот на првата половина на {{римски|20}} век, Хелсинки продолжил со својот стабилен развој. Кулминација во историјата на градот биле XV Олимписки игри ([[Летни олимписки игри 1952|Летните олимписки игри 1952]]) кои се одржале во Хелсинки. Рапидната урбанизација на Финска во 1970-тите, која се случува релативно доцна во споредба со остатокот на Европа, тројно го зголемила населението во метрополитенската област и бил изграден системот на Хелсиншката подземна железница. Релативната слаба густина на населеност на Хелсинки и неговата чудна структура често придонесувале до спорост во неговиот развој. == Име == ''Хелсинки'' се користи како како име на градот во повеќето јазици, но не и на [[Шведски јазик|шведски]]. Шведското име „Хелсингфорс“ (''{{јаз|sv|Helsingfors}}'') е првобитното официјално име на градот Хелсинки (во почетокот се пишувало Хелсингефорс (''Hellssingeforss'')). Финската јазична форма на името веројатно потекнува од Хелсинга (''Helsinga'') и сличните имиња користено за реката, која сега е позната како Ванта, како што била забележана во {{римски|14}} век. Хелсингфорс доаѓа од името на околната парохија, Хелсинге (''Helsinge'') и брзаци ({{langx|sv|fors}}), кои биле присутни во првичното село. Друга теорија е дека името Хелсинге можеби потекнува од средновековните шведски доселеници, кои дошле од [[Хелсингланд]] во Шведска. Други наведуваат дека името потекнува од шведскиот збор „хелсинг“ (''helsing''), поранешна верзија на зборот „халс“ (''hals''; врат), однесувајќи се на најтесниот дел на реката, т.е. на брзаците. Други скандинавски градови исто така добиле слични имиња, како [[Хелсингер]] и [[Хелсингборг]]. На хелсиншкиот сленг, градот се нарекува или како „Стади“ (''Stadi''; од шведскиот збор стад, што значи град) или Хеса (''Hesa''; скратено од Хелсинки), каде Стади се користи кога говорникот е роден во градот.<ref name="nickname"/><ref>Ristkari, Maiju: ''Heinäsorsat Helsingissä''. ''Aku Ankka'' #44/2013, introduction on page 2.</ref> Хелсет (''{{јаз|sme|Helsset}}'') е името на градот на [[севернолапонски јазик]]. == Географија == [[Податотека:Helsinki SPOT 1021.jpg|мини|десно|250п|Делови од Хелсинки и Еспо погледнати од сателит]] [[Податотека:La rue Luotsikatu, quartier de Katajanokka (Helsinki) (2769251000).jpg|мини|250п|лево|Луотсикату, дел од Хелсинки]] Хелсинки е наречен „ќерката на Балтикот“ и е сместен на врвот на полуостров и на 315 острови. Самото градско подрачје го зафаќа јужниот дел на полуостровот, кој ретко се именува со неговото име Вирониеми. Густината на населеност во одредени подрачја на Хелсинки во самото градско подрачје е многу висока, достигнувајќи 16.494 жители на км² во округот Калио, но вкупната густина на населеност изнесува 3.050 км², што се смета за слабо населен во однос на другите главни градови во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Географија на Хелсинки, Преглед на Финска|url=http://www.easyexpat.com/en/guides/finland/helsinki/overview/geography.htm|work=easyexpat.com|accessdate=5 февруари 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Helsinki&nbsp;— School of Computer Science&nbsp;— SOCS|url=http://www.cs.mcgill.ca/~rwest/link-suggestion/wpcd_2008-09_augmented/wp/h/Helsinki.htm|work=McGill University|accessdate=5 февруари 2014}}</ref> Голем дел од Хелсинки надвор од градското подрачје се состои од повоени предградија одвоени едно од друго со шума. Тесниот средиштен парк во Хелсинки (долг околу 10 километри) се протега од центарот до северната граница на Хелсинки, претставува важна рекреативна зона за самите жители. Градот Хелсинки има 11.000 места за бродови и поседува над 14.000 хектари морска рибарска водна површина близу метрополитенската област. Во областа постојат околу 60 видови на риби. Рекреативното рибарство е особено омилено хоби помеѓу децата и возрасните. Поголеми острови во Хелсинки се Сеурасари, Валисари, Лаутасари и Коркесари — на последниот се наоѓа најголемата зоолошка градина во државата. Други значајни острови се островот-тврдина [[Суоменлина]] (Свеаборг), воениот остров Сантахамина и Исосари. Пихлајасари е омилено летно одредиште за нудисти и хомосексуалци. === Метрополитенска област === [[Податотека:Greater Helsinki Urban Area.svg|мини|десно|250п|Урбаното подрачје на Хелсинки.]] [[Податотека:Sturen-Mäkelän risteys.jpg|мини|Мекеленкату]] Регионот Хелсинки се состои од четири општини: Хелсинки, Еспо, Ванта и Каунијаинен<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Aluejaot|url=http://www.uudenmaanliitto.fi/tietopalvelut/uusimaa-tietopankki/aluejaot|work=Tietopalvelu|publisher=Uudenmaan liitto|accessdate=29 мај 2014|language=фински|archive-date=2014-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529172146/http://www.uudenmaanliitto.fi/tietopalvelut/uusimaa-tietopankki/aluejaot|url-status=dead}}</ref> и се смета за единствена метрополитенска област во [[Финска]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uudenmaanliitto.fi/files/1090/Uudenmaan_maakuntakaava_selostus.pdf|title=Uudenmaan maakuntakaava selostus|publisher=Helsinki-Uusimaa Region|language=фински|format=[[PDF]]|accessdate=17 февруари 2014|archive-date=2011-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813050316/http://www.uudenmaanliitto.fi/files/1090/Uudenmaan_maakuntakaava_selostus.pdf|url-status=dead}}</ref> Има население од 1,09 милиони, далеку најголема и најгусто населена област во [[Финска]], преку четири пати поголема од [[Тампере]]. Регионот на главниот град се простира на област од 770 км² и има густина на населеност од 1.418 жители по км². Со повеќе од 20 проценти од населението на државата сместено на само 0,2 % од површината на земјата, густината на населеност на областа е висока за фински стандарди. Метрополитенската област Хелсинки се состои од регионот на главниот град Хелсинки и десет околни општини. Метрополитенската област покрива област од 3.697 км² и има околу 1,4 милион жители или околу една четвртина од вкупното население на Финска. Метрополитенската област нуди голем број работни места: околу 750.000 работни места.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Helsingin seutu tiivistetysti|url= http://www.helsinginseutu.fi/hki/HS/Helsingin+Seutu/Kaupunkitieto+ja+tilastot|work=Kaupunkitieto|publisher=Helsinginseutu.fi|language= фински}}</ref> И покрај искористеноста на земјата, регионот има големи рекреативни области и зелени површини. Метрополитенската област Хелсинки е најсеверната урбана област со над еден милион жители во светот, а градот е најсеверниот главен град на некоја земја членка на Европската унија. === Клима === [[Податотека:Hauhontie6.jpg|мини|лево|Хелсинки во лето]] Хелсинки има влажна континентална клима ([[Кепенова класификација на климата|Кепен]]: Dfb), помалку од 2&nbsp;°C над мерната точка за субарктичката клима. Благодарение на ублаженото влијание на [[Балтичко Море|Балтичкото Море]] и [[Голфска струја|Голфската струја]], температурите во зима се повисоки отколку што можеби кажува неговата северна положба, па така просекот за јануари и февруари е околу -5&nbsp;°C.<ref name="fmiclimate">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.ilmatieteenlaitos.fi/normal-period-1981-2010|title=Климатолошки статистики за периодот 1971–2000|publisher=Fmi.fi|accessdate=13 април 2010}}</ref> Температури под -20&nbsp;°C можат да се случат една недела или две во годината. Меѓутоа, поради неговата должина, деновите траат 5 часа и 48 минути околу [[краткодневица]]та со многу ниски сончеви зраци и облачното време во ова време во годината ја зголемува темнината. Обратно, Хелсинки има долги денови во лето, во текот на [[долгодневица]]та деновите траат 18 часови и 57 минути.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gaisma.com/en/location/helsinki.html|title=Хелсинки, Финска &nbsp;– Изгрејсонце, зајдисонце околу светот!|last=Тукијаинен|first=Мати|work=Gaisma|accessdate=11 февруари 2011}}</ref> Просечната максимална температура од јуни до август е околу 19 до 22&nbsp;°C. Поради морскиот ефект, особено во лето дневните температури се пониски, а ноќните температури повисоки отколку на копното. Највисока температура некогаш забележана во центарот на градот била 33,1&nbsp;°C на 18 јули 1945 година, а најниската била -34,3&nbsp;°C на 10 јануари 1987 година. На аеродромот Хелсинки била забележана температура од 34&nbsp;°C на 29 јули 2010 година и -35,9&nbsp;°C на 9 јануари 1987 година. {{Климатска табела | место = Хелсинки | извор = Климатолошка статистика за периодот 1981–2010<ref name="fmi.fi">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.ilmatieteenlaitos.fi/normal-period-1981-2010}}</ref> |Јан_а_макс = 8.5 |Фев_а_макс = 11.8 |Мар_а_макс = 17.1 |Апр_а_макс = 21.9 |Мај_а_макс = 29.6 |Јун_а_макс = 32.0 |Јул_а_макс = 33.1 |Авг_а_макс = 31.2 |Сеп_а_макс = 26.2 |Окт_а_макс = 19.4 |Ное_а_макс = 11.6 |Дек_а_макс = 10.0 |Год_а_макс = 33.1 |Јан_прос_макс = −1.3 |Фев_прос_макс = −1.9 |Мар_прос_макс = 1.6 |Апр_прос_макс = 7.6 |Мај_прос_макс = 14.4 |Јун_прос_макс = 18.5 |Јул_прос_макс = 21.5 |Авг_прос_макс = 19.8 |Сеп_прос_макс = 14.6 |Окт_прос_макс = 9.0 |Ное_прос_макс = 3.7 |Дек_прос_макс = 0.5 |Год_прос_макс = 9.0 |Јан_прос = -3.9 |Фев_прос = -4.7 |Мар_прос = -1.3 |Апр_прос = 3.9 |Мај_прос = 10.2 |Јун_прос = 14.6 |Јул_прос = 17.8 |Авг_прос = 16.3 |Сеп_прос = 11.5 |Окт_прос = 6.6 |Ное_прос = 1.6 |Дек_прос = -2.0 |Год_прос = 5.9 |Јан_прос_мин = −6.5 |Фев_прос_мин = −7.4 |Мар_прос_мин = −4.1 |Апр_прос_мин = 0.8 |Мај_прос_мин = 6.3 |Јун_прос_мин = 10.9 |Јул_прос_мин = 14.2 |Авг_прос_мин = 13.1 |Сеп_прос_мин = 8.7 |Окт_прос_мин = 4.3 |Ное_прос_мин = −0.6 |Дек_прос_мин = −4.5 |Год_прос_мин = 2.9 |Јан_а_мин = −34.3 |Фев_а_мин = −31.5 |Мар_а_мин = −24.5 |Апр_а_мин = −16.3 |Мај_а_мин = −4.8 |Јун_а_мин = 0.7 |Јул_а_мин = 5.4 |Авг_а_мин = 2.8 |Сеп_а_мин = −4.5 |Окт_а_мин = −11.6 |Ное_а_мин = −18.6 |Дек_а_мин = −29.5 |Год_а_мин = −34.3 |Јан_прос_врнежи = 52 |Фев_прос_врнежи = 36 |Мар_прос_врнежи = 38 |Апр_прос_врнежи = 32 |Мај_прос_врнежи = 37 |Јун_прос_врнежи = 57 |Јул_прос_врнежи = 63 |Авг_прос_врнежи = 80 |Сеп_прос_врнежи = 56 |Окт_прос_врнежи = 76 |Ное_прос_врнежи = 70 |Дек_прос_врнежи = 58 |Год_прос_врнежи = 655 |Јан_снег = 20 |Фев_снег = 24 |Мар_снег = 15 |Апр_снег = 0.4 |Мај_снег = 0 |Јун_снег = 0 |Јул_снег = 0 |Авг_снег = 0 |Сеп_снег = 0 |Окт_снег = 0 |Ное_снег = 3 |Дек_снег = 10 |Год_снег = 72 |Јан_сончеви_часови_мес = 38 |Фев_сончеви_часови_мес = 70 |Мар_сончеви_часови_мес = 138 |Апр_сончеви_часови_мес = 194 |Мај_сончеви_часови_мес = 284 |Јун_сончеви_часови_мес = 297 |Јул_сончеви_часови_мес = 291 |Авг_сончеви_часови_мес = 238 |Сеп_сончеви_часови_мес = 150 |Окт_сончеви_часови_мес = 93 |Ное_сончеви_часови_мес = 36 |Дек_сончеви_часови_мес = 29 |Год_сончеви_часови_мес = 1858 }} == Градски пејзаж == [[Податотека:Wooden Vallila houses2 2005-29-08.jpg|десно|мини|195п|Дрвени куќи во Валила]] [[Податотека:Aleksanterinkatu Helsinki summer.jpg|лево|мини|195п|Алексантеринкату во средиштен Хелсинки]] [[Податотека:Aleksi Helsinki Market Street.jpg|десно|мини|200п|Алекси во средиштен Хелсинки]] [[Податотека:HelsinkiToolonlahti.jpg|лево|195п|мини|Поглед во лето преку Елеинтарханлахти]] [[Податотека:Lutheran Cathedral Helsinki.jpg|мини|195п|десно|[[Хелсиншка катедрала|Хелсиншката катедрала]] е веројатно најпознатата градба и симбол на градот.]] [[Податотека:ViewOfficeParliamentFinland.jpg|лево|мини|195п|Финскиот парламент десно и нови деловни објекти лево]] [[Карл Лудвиг Енгел]] (1778–1840) бил назначен да го проектира новиот центар на градот по негови замисли. Проектирал неколку неокласични градби во Хелсинки. Главна точка во планот на градот на Енгел е Сенатскиот плоштад. Тој е опкружен од Владиниот дворец (на исток), главната градба на Хелсиншкиот универзитет (на запад) и (на север) огромната [[Хелсиншка катедрала|катедрала]], која била завршена во 1852 година, дванаесет години по смртта на Енгел. Подоцна, неокласичниот план на Енгел го поттикнал добивањето на [[епитет]]от, ''Белиот град на Северот''. Меѓутоа, Хелсинки е веројатно е попознат по неговите бројни [[Југендстил|ар нуво]] (југенд на фински) градби под влијание на романтичниот национализам, проектирани во почетокот на 1900-тите и под силно влијание на [[Калевала]], која била многу популарна тема во тоа време. Југендстилот е исто така присутен во големите станбени области, како Катајанока и Уланлина. Главен архитект на овој стил бил [[Елил Саринен]] (1873–1950), чие архитектонско ремек-дело било главната железничка станица на Хелсинки. Хелсинки исто така поседува неколку градби од светски познатиот фински архитект [[Алвар Алто]] (1898–1976), сметан како еден од пионерите на архитектонскиот функционализам. Меѓутоа, некои од неговите дела, како седиштата на претпријатието за хартија Стора Енсо и концертната сала Финландија, биле предмет на поделени мислења од граѓаните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://helsinginaallot.blogspot.com/2007/02/stora-enson-pkonttori-kanavaranta-1.html|title=Stora Enson pääkonttori, Kanavaranta 1|date=25 февруари 2007|work="Helsingin Aallot" blog|language= фински|accessdate=5 февруари 2011}}</ref><ref>{{наведени вести|url= http://www.hs.fi/paakirjoitus/artikkeli/Kohtaako+Enson+konttori+voittajansa/HS20080614SI1MA01re3|title=Kohtaako Enson konttori voittajansa?|at=Lead editorial|date=14 јуни 2008|newspaper=Helsingin Sanomat|language=фински|accessdate=5 февруари 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.hs.fi/extrat/kulttuuri/rakennukset/rakennukset_c2.html|title=Kiasma nousi inhokkien ykköseksi|last=Penttilä|first=Vappu|work=Verkkoliite|publisher=Helsingin Sanomat|language=фински|accessdate=5 февруари 2011|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629165346/http://www2.hs.fi/extrat/kulttuuri/rakennukset/rakennukset_c2.html|url-status=dead}}</ref> Познати функционалистички градби во Хелсинки од други архитекти се [[Олимписки стадион (Хелсинки)|Олимпискиот стадион]], Тенискиот дворец, стадионот за нуркање, стадионот за пливање, велодромот, стаклениот дворец, изложбената сала (сега спортска сала Толо) и [[Аеродром Хелсинки-Малми|аеродромот Хелсинки-Малми]]. Спортските сали биле изградени за потребите на Олимписките игри во 1940 година; игрите биле првично откажани поради [[Втора светска војна|Втората светска војна]], но собиралиштата на крајот биле искористени за [[Летни олимписки игри 1952|игрите во 1952 година]]. Многу од нив од страна на невладината организација ДоКоМоМо се запишани како значајни примери на современата архитектура. Олимпискиот стадион и аеродромот се дополнително заштитени од Националниот одбор за старини како културно-историско споменици со национално значење. Неокласичните градби на Хелсинки често биле користени како позадина во сцените поврзани со [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во многу филмови за [[Студена војна|Студената војна]] од страна на Холивуд, кога снимањето во СССР не било можно. Бидејќи некои улици потсетуваат на старите градби во [[Санкт Петербург]] и во [[Москва]], тие исто така биле користени во продукцијата на филмовите — некогаш на зачуденост од страна на граѓаните. Во исто време, владата тајно им наредила на финските службеници да не пружаат помош при таквите филмски проекти.<ref name="mtv3erittainsalainen">Ministry for Foreign Affairs of Finland, Political Department: {{PDFlink|[http://img.mtv3.fi/mn_liitteet/mtv3/uutiset/bulleting/300538.pdf Memo 56 of 20 January 1982 (labelled highly confidential in 1982)]|1.37&nbsp;MB}}</ref> Во {{римски|21}} век, Хелсинки одлучил да дозволи изградба на облакодери. Неколку проекти се во тек, главно во Пасила и Каласатама. Највисокиот со 40 катови ќе се издига најмалку 150 метри. Во Пасила, дваесет нови висококатници ќе се изградат во следните десет години.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Uutta Helsinkiä|url=http://www.uuttahelsinkia.fi/fi/pasila}}</ref> {{среди}} {{wide image|Southern Helsinki panorama 2011-06-28 1.jpg|900px|Панорамски поглед на јужните окрузи на Хелсинки од хотелот Торни. [[Стара црква во Хелсинки|Старата црква во Хелсинки]] и околниот парк се гледаат напред, додека кулите на [[Црква Свети Јован (Хелсинки)|црквата Св. Јован]] (средина) и на црквата Микаел Агрикола (десно) можат да се видат во далечина, а зад нив се простира [[Фински Залив|Финскиот Залив]].}} {{wide image|Helsinki_City_Center.jpg|900px|Панорамски поглед на главната железничка станица во Хелсинки и нејзината околина}} {{wide image|Kamppi_Center_Panoramic.jpg|900px|Панорамски поглед на Кампо Централ и неговата околина}} {{wide image|Suomenlinna wt.jpg|900px|Суоменлина во зима}} == Управување == Градскиот совет на Хелсинки се состои од осумдесет и пет членови. На најнеодамнешните општински избори во 2012 година, три најголеми партии се Националната коалиција (23), зелените (19) и социјалдемократите (15). Градоначалникот, Јуси Пајунен, е член на партијата Национална коалиција. Како сите фински општини, Градскиот совет на Хелсинки е главниот орган за одлучување по локалните прашања, справувајќи се со проблеми како градското планирање, училиштата, здравствената заштита и јавниот превоз. Советот се избира на секои четири години на општи избори. Традиционална, конзервативната партија Национална коалиција (''kokoomus'') е најголема партија во Хелсинки, додека социјалдемократите се наоѓале на второто место. На изборите во 2000 година, зелените, кои во Хелсинки добиваат најголем број на гласови од целата земја, стигнале до второто место. Меѓутоа, во 2004 година, социјалдемократите го повратиле своето место. На изборите во 2008 и 2012 година, зелените повторно станале втора најголема партија. Левата алијанса е четвртата најголема партија, додека Вистинските Финци имаат растечка поддршка за да станат петта најголема партија. Поддршката за Шведската народна партија силно опаѓа низ годините, најмногу поради несразмерниот дел на шведски говорници во Хелсинки. Партијата на центарот, и покрај една од најголемите партии во земјата, има мала поддршка во Хелсинки, како и во другите поголеми градови. == Демографија == [[Податотека:KidsJumpingInToTheSeaByPollo.JPG|мини|252п|лево|Деца скокаат во морето во Лаутасари]] Хелсинки има поголем удел на жени (53,4 %) отколку некаде во Финска (51,1 %). Моменталната густина на населеност на Хелсинки изнесува 2.739,36 лица на квадратен километар, што е највисока во Финска. Животниот век за обата пола е малку под националниот просек: 75,1 година за мажи, споредено со 75,7 години, 81,7 години за жени споредено со 82,5 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Тапани Валконен|title=Tutkimuksia 10/2007: Elinajanodotteen kehitys Helsingissä ja sen väestönosaryhmissä 1991–2005|date=17 декември 2007|url= http://www.hel.fi/hel2/tietokeskus/julkaisut/pdf/07_12_17_tutk_10_Valkonen.pdf|publisher=Helsingin kaupunki, tietokeskus|accessdate=30 декември 2007}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|author=Tilastolaitoksen historiaa|url=http://www.stat.fi/org/historia/elinajanodote.html|title=Tilasto|publisher=Stat.fi|accessdate=13 април 2010}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хелсинки ужива силен раст од 1810-тите, кога го заменил [[Турку]] како главен град на [[Големо Кнежевство Финска|Големото Кнежевство Финска]], кое подоцна станало суверена [[Република Финска]]. Градот продолжил со силниот раст од тоа време натаму, со исклучок на периодот на [[Финска граѓанска војна|Финската граѓанска војна]]. Од крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] до 1970-тите години се одвивало масовно селење на луѓе од внатрешноста кон финските градови, особено во Хелсинки. Помеѓу 1944 и 1969 година, населението во градот скоро двојно се зголемило, од 275.000<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hel.fi/hki/Helsinki/en/Etusivu|title=Helsingin historia|publisher=Hel.fi|accessdate=13 април 2010|archive-date=2010-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100523085802/http://www.hel.fi/hki/Helsinki/en/Etusivu|url-status=dead}}</ref> на 525.600 жители.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aatos.fi/Hki450v/metro.html|title= Maan alle|publisher=Aatos.fi|date=30 декември 1972|accessdate=13 април 2010}}</ref> Во 1960-тите, растот на населението на Хелсинки започнал да опаѓа, главно поради недостигот на домови.<ref>{{Наведено списание|last=Butzin |first=Bernhard|year=1991|title=Хелсинки&nbsp;— погледи на урбаниот развој и планирање|journal=GeoJournal|publisher=Springer, Netherlands|volume=2|issue=1|pages=11–26|issn=0343-2521|accessdate=23 јануари 2011|doi=10.1007/BF00212573}}</ref> Многу жители започнале да се селат во соседните Еспо и Ванта, каде растот на населението се зголемил. Населението на Еспо се зголемило деветкратно во шеесет години, од 22.874 лица на 244.353 во 2009 година. Соседниот Ванта имал дури и подраматична промена во истиот период: од 14.976 во 1950 година на 197.663 жители во 2009 година, зголемување за тринаесет пати. Овие драматични зголемување ги втурнало општините на областа околу Хелсинки на поголема соработка во областите како јавниот превоз и управувањето со отпадот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hsy.fi/en/Pages/default.aspx|title=HSY&nbsp;– Default|publisher=Hsy.fi|accessdate=13 април 2010|archive-date=2010-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325182620/http://www.hsy.fi/en/Pages/Default.aspx|url-status=dead}}</ref> Зголемениот недостиг на сместување и повисоки трошоци на живот во метрополитенската област Хелсинки ги принудило многу луѓе да бараат домови во поранешните рурални области. === Јазик === [[Фински јазик|Финскиот]] и [[Шведски јазик|шведскиот јазик]] се службените јазици на општината Хелсинки. Мнозинството или 81,9 %<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Општа информација за Хелсинки|url=http://www.hel.fi/www/Helsinki/en/administration/information/general/|publisher=Helsinki City}}</ref> од населението, го говорат [[Фински јазик|финскиот јазик]] како нивен [[мајчин јазик]]. Малцинство или 5,9 %, го говорат [[Шведски јазик|шведскиот јазик]]. Околу 12,2 % од населението говорат друг мајчин јазик. Денес, хелсиншкиот сленг користи влијанија главно од фински и англиски, но традиционално има силни руски и шведски влијанија. Денес, финскиот е јазик на разбирање помеѓу Финците, Швеѓаните и говорниците на другите јазици во секојдневието помеѓу непознати лица. Исто така, често се користи и англискиот јазик, особено кога еден од говорниците има тешкотии со финскиот јазик. Финските говорници ги надминале шведските во 1890 година и станале мнозинство во населението на градот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://scripta.kotus.fi/www/verkkojulkaisut/julk125/helsinki/|title=Helsingin nimistön vaiheita|publisher=Scripta.kotus.fi|accessdate=13 април 2010|archive-date=2021-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320162250/https://kaino.kotus.fi/www/verkkojulkaisut/julk125/helsinki/|url-status=dead}}</ref> Во тоа време, населението на Хелсинки изнесувало 61.530 жители. === Доселеници === Хелсинки е глобална порта до Финска. Градот ја има најголемата група на доселеници во Финска, било во апсолутни било во релативни броеви. Постојат над 140 националности во Хелсинки. Најголеми етнички групи се од Русија, Естонија, Шведска, Сомалија, Кина, Ирак, Тајланд, Виетнам, Авганистан, Германија и Турција. Хелсинки веќе во {{римски|19}} век бил меѓународен град со руско, шведско и германско малцинство. Странските граѓани сочинуваат 8 % од населението, додека родените во странство до 11,1 %.<ref name="hel2.fi">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.hel.fi/hel2/tietokeskus/julkaisut/pdf/12_06_28_Tilastoja_23_Peuranen.pdf|title=12 06 28 Tilastoja 23 Peuranen|publisher=Град Хелсинки|language=фински|format=[[PDF]]|accessdate=17 февруари 2014}}</ref> Во 2012 година, 68.375<ref name="hel2.fi"/> жители говореле мајчин јазик различен од фински, шведски или еден од трите [[лапонски јазици]] говорени во Финска. Најголеми групи на жители со нефинско потекло доаѓаат од Русија (14.532), Естонија (9.065) и Сомалија (6.845).<ref name="hel2.fi"/> Половина од доселениците во Финска живеат во метрополитенската област Хелсинки, а една третина во Хелсинки. == Стопанство == [[Податотека:Kamppi Center II.jpg|мини|Центарот Кампи, трговски и сообраќаен комплекс во округот Кампи во центарот на Хелсинки]] Метрополитенската област Хелсинки создава околу една третина од БДП на Финска. Брутодомашниот производ по глава на жител во областа е околу 1,3 пати повисок од националниот просек.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.helsinginseutu.fi/hki/hs/The+Region+of+Helsinki/City+information+and+statistics/Helsinki+Region+Statistics|title=Статистика за регионот на Хелсинки|publisher=Helsinginseutu.fi|accessdate=17 февруари 2014|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422083521/http://www.helsinginseutu.fi/hki/HS/The+Region+of+Helsinki/City+information+and+statistics/Helsinki+Region+Statistics|url-status=dead}}</ref> 83 од 100. најголеми претпријатија во Финска имаат седишта во поголемата област на Хелсинки. Две третини од 200. највисоко платени извршни директори живеат во областа околу Хелсинки и 42 % во Хелсинки. Просечниот приход на првите 50 најплатени бил 1,65 милиони евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hs.fi/english/article/Head+offices+of+large+companies+bring+good+taxpayers+to+Helsinki+region/1101981569833|title=Helsingin Sanomat&nbsp;– International Edition&nbsp;– Metro|publisher=Hs.fi|date=9 ноември 2005|accessdate=8 јули 2009|archive-date=2011-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119164405/http://www.hs.fi/english/article/Head+offices+of+large+companies+bring+good+taxpayers+to+Helsinki+region/1101981569833|url-status=dead}}</ref> Пивката вода е со извонреден квалитет и е снабдувана преку 120 километри долгиот воден тунел Паијане, еден од најдолгите постојани тунели во светот. Спакуваната вода од изворите на Хелсинки е дури продавана во земји како Саудиска Арабија, каде што нема доволно извори на пивка вода. == Образование == [[Податотека:Helsingin yliopiston päärakennus.jpg|десно|мини|220п|Главната зграда на [[Хелсиншки универзитет|Хелсиншкиот универзитет]]]] [[Податотека:Haaga-Helia University Of Applied Sciences.png|десно|мини|212п|Универзитетот за применети науки Хага-Хелија е најголемиот економски политехнички универзитет во Финска.]] Хелсинки има 190 основни училишта, 41 средно училиште и 15 високообразовни институции. Половина од средните училишта се приватни или јавни, додека другата половина се општински. Повисокото образование е поделено на осум универзитети и четири високи школи. === Универзитети === * [[Хелсиншки универзитет]] * Универзитет Алто * Економска школа Ханкен * Универзитет на уметности Хелсинки * Универзитет за национална одбрана === Високи школи === * Универзитет за применети науки Хага-Хелија * Универзитет за применети науки Хелсинки Метрополија * Универзитет за применети науки Аркада == Култура == [[Податотека:Helsinki Kiasma.jpg|лево|мини|250п|Музеј на современа уметност Кијасма (1998) проектиран од американскиот архитект [[Стивен Хол]].]] === Музеи === Најголем историски музеј во Хелсинки е [[Национален музеј на Финска|Националниот музеј на Финска]], кој прикажува огромна историска збирка од праисториски времиња до {{римски|21}} век. Самата музејска градба, замок во национален [[романски стил]], е туристичка знаменитост. Друг поголем историски музеј е Градскиот музеј на Хелсинки, кој ги воведува посетителите во 500-годишната историја на Хелсинки. [[Хелсиншки универзитет|Хелсиншкиот универзитет]] исто така има многу значајни музеи, вклучувајќи го Универзитетскиот музеј и Природоисторискиот музеј. Финската национална галерија се состои од три музеи: Атенеум уметнички музеј за класичната финска уметност, Синебрихоф уметнички музеј за класичната европска уметност и Кијасма уметнички музеј за современата уметност. Стариот Атенеум, неоренесансна градба од {{римски|19}} век, е една од поголемите историски градби во градот. Сите три музејски градби се државни. Дизајнерскиот музеј е посветен на изложба на фински и странски проекти, вклучувајќи индустриски дизајн, мода и графички дизајн. === Театри === Хелсинки има три големи театри: Финскиот национален театар, Хелсиншкиот градски театар и Финско-шведскиот Свенска Театерн. Главни музички сали во градот се Финската национална опера, концертната сала Финландија и Музичкиот центар Хелсинки. Музичкиот центар исто така е дел од академијата Сибелиус. Поголеми концерти и настани обично се одржуваат во една од двете големи сали за хокеј на мраз: Арена Хартвал или Ледената сала Хелсинки. Хелсинки го поседува најголемиот саем во Финска. === Музика === Хелсинки е дом на два целосни симфониски оркестри, Хелсиншкиот филхармониски оркестар и Финскиот радиски симфониски оркестар, обата настапуваат во Музичкиот центар Хелсинки. Важни современи композитори [[Каија Саријахо]], [[Магнус Линдберг]], [[Еса-Пека Салонен]] и [[Еинојухани Раутавара]], меѓу другите, биле родени и израснале во Хелсинки и студирале на академијата Сибелиус. Финската национална опера, единствената професионална опера во Финска, е сместена во Хелсинки. Оперскиот пејач [[Марти Вален]], еден од долгогодишните соло-пејачи на операта, е роден и израснал во Хелсинки. Многу познати и важни групи потекнуваат од Хелсинки, како ''Hanoi Rocks'', ''HIM'', ''Stratovarius'', ''The 69 Eyes'', ''Finntroll'', ''Ensiferum'', ''Wintersun'', ''The Rasmus'' и ''Apocalyptica''. === Уметност === [[Податотека:Finnish National Theatre.jpg|лево|мини|Финскиот национален театар (1902), Хелсинки, проектиран од архитектот Они Тарјане]] Хелсиншкиот фестивал е годишен уметнички и културен фестивал, кој се одржува секој август (вклучувајќи ги и Ноќите на уметноста). Вапу е годишен карневал за студенти и работници. Хелсиншката арена била домаќин на [[Евровизија 2007]], прва [[Евровизија]] во Финска, по победата на Лорди на [[Евровизија 2006|2006]]. На Сенатскиот плоштад во септември/октомври 2010 се одржала најголемата уметничка изложба на отворено, која ја посетиле над 1,4 милиони лица. Хелсинки е прогласен за главен град на светскиот дизајн во 2012 година, како признание на употребата на дизајнот во општествениот, културниот и економскиот развој на градот.<ref name="Worlddesigncapital.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worlddesigncapital.com/world-design-capitals/past-capital-helsinki/|title=Past capital: Helsinki |publisher=Worlddesigncapital.com |accessdate=19 мај 2015}}</ref> === Медиуми === [[Податотека:Linus Torvalds.jpeg|мини|upright|[[Линус Торвалдс]], финскиот [[Програмско инженерство|програмски инженер]], најпознат по создавањето на [[Линукс]]]] Денес, постојат околу 200 весници, 320 списанија, 2.100 професионални списанија, 67 комерцијални радиостаници, три електронски радиостаници и шест национални јавни радиостаници. Секоја година се издаваат околу 12.000 нови книги со тираж од над 12 милиони копии.<ref name="Media moves">{{Наведена мрежна страница|url=http://finland.fi/public/default.aspx?contentid=162833&contentlan=2&culture=en-US|title=Media moves|work=ThisisFINLAND|accessdate=2014-10-22|archive-date=2011-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501141049/http://finland.fi/public/default.aspx?contentid=162833&contentlan=2&culture=en-US|url-status=dead}}</ref> Санома го издава весникот ''Helsingin Sanomat'' (со тираж од 412.000 примероци, што го прави најголем), таблоидот ''Ilta-Sanomat'', комерцијалниот ''Taloussanomat'' и телевизиската станица Нелонен. Друг поголем издавач е Алма Медија, која издава над триесет списанија, вклучувајќи го весникот ''Aamulehti'', таблоидот ''Iltalehti'' и комерцијалниот ''Kauppalehti''. Во светски рамки, Финците заедно со другите нордиски народи и [[Јапонци]]те, поминуваат најмногу време во читање на весници.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Трендови во светскиот печат: Весниците сè уште почитани од интернетот|url=http://www.wan-ifra.org/press-releases/2011/10/12/world-press-trends-newspapers-still-reach-more-than-internet|publisher=World Association of Newspapers and News Publishers|accessdate=19 ноември 2012|archive-date=2012-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123093454/http://www.wan-ifra.org/press-releases/2011/10/12/world-press-trends-newspapers-still-reach-more-than-internet|url-status=dead}}</ref> [[YLE]], финскиот јавен радиодифузен сервис, поседува пет телевизиски канали и тринаесет радио канали на обата национални јазика. YLE е финансиран преку задолжителна телевизиска претплата и такса за приватните радиодифузери. Сите телевизиски канали се прикажуваат во дигитална форма. Околу 79 % од населението користи интернет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.fi/til/sutivi/2007/sutivi_2007_2007-09-28_tie_001_en.html |title=Интернет користи 79% од населението на почетокот на 2007 година|work=Statistics Finland|accessdate=22 декември 2007}}</ref> Финска имала околу 1,52 милиони корисници со широкопојасен интернет на крајот на јуни во 2007 година или околу 287 на 1.000 жители. Сите фински училишта и јавни библиотека имаат пристап до интернет и компјутери, а поголемиот дел од жителите користат мобилен телефон. Во октомври 2009 година, финското министерство за сообраќај и врски се обврзало да обезбеди пристап до интернет за секој човек во Финска со минимална брзина од еден [[Единици за пренос на податоци|мегабит во секунда]] почнувајќи од јули 2010 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://yle.fi/uutiset/1mb_broadband_access_becomes_legal_right/1080940|title=1мб широкопојасен интернет стана право|work=YLE|date=14 октомври 2009|accessdate=16 октомври 2009}}</ref> === Спорт === [[Податотека:2005 World Championships in Athletics 2.jpg|десно|мини|180п|[[Олимписки стадион (Хелсинки)|Олимпискиот стадион во Хелсинки]] бил средиште на спортските настани на [[Летни олимписки игри 1952|Летните олимписки игри 1952]].]] Хелсинки има долга спортска традиција: градот се прославил со [[Летни олимписки игри 1952|Летните олимписки игри 1952]] и градот организирал спортски настани како првото [[Светско првенство во атлетика]] 1983, а подоцна повторно во 2005 година, Европско првенство во атлетика во 1971, 1994 и 2012 година. Хелсинки поседува успешни локални екипи во двата најомилени екипни спортови во Финска, [[фудбал]]от и [[Хокеј на мраз|хокејот на мраз]]. Во Хелсинки се наоѓа [[Хелсингин Јалкапалоклуби]] (HJK), најголемиот и најуспешниот фудбалски клуб во Финска. Хокејот на мраз е омилен помеѓу жителите на Хелсинки, кои обично навиваат за локалните клубови ИФК Хелсингфорс (HIFK) или Јокерит. HIFK, со 14 титули во финското првенства, исто така игра во највисоката лига за бенди, заедно со Ботнија-69. Олимпискиот стадион бил домаќин на првото Светско првенство во бенди во 1957 година. Хелсинки бил избран за домаќин на Летните олимписки игри 1940, но поради [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле откажани. Наместо тоа, Хелсинки бил домаќин на Игрите во 1952 година. Олимпијадата била значаен настан за Хелсинки и Финска во целина бидејќи закрепнувале од војната и продолжувањето на војната со Советскиот Сојуз. Хелсинки бил исто така првиот домаќин на Светското првенство во атлетика во 1983 година. Хелсинки повторно бил домаќин на првенството во 2005 година, со тоа станувајќи првиот град, кој бил домаќин на првенството по вторпат. Хелсиншкиот маратон се одржува во градот секоја година од 1980 година, обично во август. Трката Формула 3000 се одржала низ улиците на градот на 25 мај 1997 година. Во 2009 година, Хелсинки бил домаќин на Европското првенство во уметничко лизгање. == Сообраќај == [[Податотека:Traffic Jam Tram.jpeg|мини|Трамваите во Хелсинки]] [[Податотека:Helsinki Metro train.jpg|мини|лево|Хелсиншката подземна железница со нејзините карактеристички светлопортокалови возови е најсеверната подземна железница во светот]] [[Податотека:Helsinki-Malmi 2008-001.jpg|мини|лево|[[Аеродром Хелсинки-Малми|Аеродромот Малми]], еден од најстарите во светот и главен спортски аеродром во Финска]] === Патен === [[Податотека:Helsinki-Tram-1979.jpg|мини|upright|Поштенска марка од 1979 година]] [[Податотека:Helsinki region roads.jpg|мини|десно|Патишта во областа на Хелсинки]] Клучен дел во автопатската мрежа на Хелсинки се трите полукружни патишта, Ринг 1, Ринг 2 и Ринг 3, кои ги поврзуваат автопатите со другите делови на Финска, како и западните и источните артерии низ градот. Додека биле предложувани варијанти за тунелот Кескустатунели (''Keskustatunneli'') под центарот на градот, планот од 2011 година останал во изработка. Хелсинки има 390 автомобили на 1.000 жители. Ова е помалку отколку градовите со слична густина, како Брисел со 483 на 1.000 жители, 401 автомобил во Стокхолм и 413 автомобили во Осло.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eaue.de/Promode/Runge.pdf|title=Runge|publisher=European Academy of the Urban Environment|format=[[PDF]]|accessdate=17 февруари 2014|archive-date=2013-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923213626/http://www.eaue.de/Promode/Runge.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.hel.fi/hel2/tietokeskus/suunnat/ss405/suunnatframe2.html|title=Tietokeskus: suunnatframe|publisher=Hel2.fi|accessdate=8 јули 2009}}</ref> === Железнички и автобуски === Јавниот превоз е вообичаено жешка точка на расправа во локалната политика во Хелсинки. Во метрополитенската област на Хелсинки, јавниот превоз е управуван од Хелсиншкото сообраќајно претпријатие. Разновидниот систем на јавниот превоз се состои од трамваи, приградска железница, подземна железница, автобуски линии, два фериботи и минибуси по потреба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wired.com/2013/10/on-demand-public-transit/|title=Новата автобуска линија во Хелсинки ќе дозволува избирање на своја рута|last=Бери|first=Кит|date=10 ноември 2013 |publisher=Wired|accessdate=4 април 2014}}</ref> Денес, Хелсинки е единствениот град во Финска кој има трамваи и подземна железница. Уште во два града во Финска се користеле трамваи: [[Турку]] и [[Випури]] (Виборг, сега во Русија), но обата одамна се откажале од трамваите. Хелсиншката подземна железница, отворена во 1982 година, е единствената подземна железница во Финска. ВО 2006 година, изградбата на долгонајавуваното продолжување на системот на запад кон [[Еспо]] било одобрено и отпочнала сериозна расправа за источното продолжување кон [[Сипо]].<ref name=lansimetrofi>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.lansimetro.fi/|title=Länsimetro rakentaa tulevaisuutta turvallisesti|publisher=Lansimetro.fi|accessdate=17 февруари 2014}}</ref> Можноста за тунел помеѓу Хелсинки и [[Талин]] моментално се испитува. Железничкиот тунел може да го поврзе Хелсинки со [[Естонија|естонскиот]] главен град [[Талин]], понатаму поврзувајќи го Хелсинки со остатокот на континентална Европа. === Воздушен === Воздушниот сообраќај главно се одвива од меѓународниот [[аеродром Хелсинки]], сместен на околу 19 километри северно од центарот на Хелсинки, во соседниот град [[Ванта]]. Вториот аеродром на Хелсинки, [[Аеродром Хелсинки-Малми|аеродромот Малми]], главно се користи за спортски и приватни цели. Хеликоптерските летови до Талин се достапни од хелидромот Хернесари. === Поморски === Како многу други градови во светот, Хелсинки бил основан на море. Градот притоа искористувал од добрите поморски сообраќајни врски. Замрзнувањето на морето предизвикувале ограничувања на морскиот сообраќај до крајот на {{римски|19}} век. Но, за последните стотина години, рутите до Хелсинки се отворени во зима со помош на мразокршачите, многу од нив изградени во бродоградилиштето Хелсинки Хиталахти. Пристигнувањето и тргнувањето на бродовите се дел од секојдневието на Хелсинки. Постојат вообичаени рути од Хелсинки до Стокхолм, Талин и Санкт Петербург, кои започнале од 1837 година. 300 бродови за крстосувања и над 360.000 патници го посетуваат Хелсинки годишно. Хелсинки е второто најпрометно патничко пристаниште во Европа со околу 11 милиони патници во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Хелсиншко пристаниште|url=http://www.iltasanomat.fi/kotimaa/art-1288689888898.html|accessdate=2014-10-28|archive-date=2016-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101025829/http://www.iltasanomat.fi/kotimaa/art-1288689888898.html|url-status=dead}}</ref> Фериботските врски до [[Талин]], [[Марихамн]] и [[Стокхолм]] се опслужувани од различни компании. Патничко-товарните фериботи на ''Finnlines'' до [[Гдиња]], Полска, [[Травеминде]], Германија и [[Росток]], Германија се исто така достапни. ''St Peter Line'' нуди патнички фериботи до [[Санкт Петербург]] неколкупати неделно. == Меѓународни односи == Хелсинки има специјални партнерства со следниве градови: * {{знамеикона|КИН}} [[Пекинг]], [[Народна Република Кина|Кина]] (од 2006 г.)<ref name="Beijing&nbsp;— Helsinki twinning">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gov.cn/misc/2006-07/14/content_336339.htm|title=Beijing, Helsinki forge sister city relationship|accessdate=5 август 2013|last=Јан|first=Јангце|date=14 јули 2006|work=Влада на Кина|publisher=Официјален владин портал|archive-date=2019-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105714/http://www.gov.cn/misc/2006-07/14/content_336339.htm}}</ref><ref name="Beijing twinnings">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Збратимени градови|publisher=Град Пекинг|accessdate=23 јуни 2009|archive-date=2010-01-17|archive-url=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|url-status=dead}}</ref><ref name="partner-cities">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hel.fi/hki/Helsinki/en/international/Partners+and+Networks|title=Партнери и мрежи|work=Hel.fi|publisher=Град Хелсинки|accessdate=6 август 2013|archive-date=2013-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130709024447/http://www.hel.fi/hki/Helsinki/en/international/Partners+and+Networks|url-status=dead}}</ref> * {{знамеикона|ДАН}} [[Копенхаген]], [[Данска]]<ref name="partner-cities"/> * {{знамеикона|РУС}} [[Москва]], [[Русија]]<ref name="partner-cities"/> == Галерија == <center><gallery widths="162px" heights="162px"> Податотека:Helsinki Railway Station 20050604.jpg|Главната железничка станица Податотека:Helsinkimerelta--GFDL--.jpg|Јужното пристаниште Податотека:Stockmann department store in Helsinki at dawn in December 2004.jpg|Стоковната куќа Стокман долж божиќната улица Алексантеринкату Податотека:Mittsommernacht-in-helsinki.jpg|Ресторанот В’лтава на десно и Саноматало во позадина Податотека:Uspenski Cathedral Helsinki.jpg|Православната катедрала Успенски Податотека:FinlandParliament.jpg|Ѕид на Парламентот Податотека:Esplanadin puisto.jpg|Паркот Еспланади во почетокот на јуни Податотека:Finnish National Theatre.jpg|Националниот театар на Финска и статуата Алексис Киви Податотека:Temppeliaukio Church 3.jpg|Олтар во црквата Темпелијаукио, која е изградена под земја Податотека:Hietaniemi beach.jpg|Плажата Хиетаниеми во лето Податотека:Itäkeskus shopping centre.JPG|Трговскиот центар Итис во источниот дел на градот Податотека:TileArchitectureHelsinki.jpg|Округот Толо Податотека:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-059.jpg|Дизајнерскиот музеј Податотека:HouseOfTheEstatesByPollo.JPG|Куќата на советите Податотека:Kauppahalli interior.jpg|Внатрешноста на пазарот Податотека:Immeubles art nouveau de la rue Huvilakatu (Helsinki) (2770906739).jpg|Хувилакату во Уланлина Податотека:SiltasaariHelsinki.jpg|Силтасари Податотека:Suvilahti.jpg|Сувилахти Податотека:Suurkirkko Helsinki maaliskuu 2002 IMG 0629.JPG|[[Хелсиншка катедрала|Хелсиншката катедрала]], погледната од Јужното пристаниште </gallery></center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Helsinki}} * {{официјална|http://www.hel.fi/hki/Helsinki/en/Etusivu}} * [http://www.visithelsinki.fi/ Официјална туристичка страница за Хелсинки] {{S-start}} {{S-bef|before=[[Атина]] [[Евровизија 2006|2006]]}} {{S-ttl|title=[[Евровизија|Домаќин на Евровизија]] - [[Евровизија 2007|Хелсинки]]|years=[[Евровизија 2007|2007]]}} {{S-aft|after=[[Белград]] [[Евровизија 2008|2008]]}} {{S-end}} {{Главни градови во Европа}} {{Главни градови на ЕУ}} {{Европска престолнина на културата}} {{Градови домаќини на ЛОИ}} {{Нормативна контрола}} {{избрана}} [[Категорија:Хелсинки| ]] [[Категорија:Главни градови во Европа]] [[Категорија:Градови во Финска]] [[Категорија:Големо Кнежевство Финска]] [[Категорија:Општини во Усима]] [[Категорија:Пристанишни градови во Финска]] [[Категорија:Пристанишни градови на Балтичкото Море]] [[Категорија:Населени места основани во 1550 година]] q770p036gs5yyv54ep6n3l6plcs8uhv 0 28682 5544186 5484664 2026-04-24T09:52:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544186 wikitext text/x-wiki {{Населено место во Бугарија | име = Чепеларе | население = 9 082 | население година = 01.03.2007 | слика населено место = Чепеларе 2879314777 2a3044d192 o.jpg | грб = | област = Смољанска | општина = Чепеларе | регистарска ознака = СМ | градоначалник = Георги Попов | надморска височина = 1232 | веб = http://www.chepelare.com/ | слика карта = Chepelare location in Bulgaria.png | латитуда = 41° 73′ | лонгитуда = 24° 68′ }} '''Чепеларе''' ({{langx|bg|Чепеларе}}) — град-општина во Јужна [[Бугарија]]. Се наоѓа во [[Смољанска област]] и е втор по големина во областа по [[Смољан]]. Градот е рекреативен [[скијачки центар]], ситуиран на надморска височина од 1232 м. Располага со 1000 легла за туристите, скијачки патеки и ски-лифтови, а општината - општо со 5300 туристички места. На Чепеларе се изградени многу хотели. Во непосредна близина се наоѓа [[Пампорово]] - светски туристичко-рекреативен центар, наjголем во [[Родопи]]те. Чепеларското туристичка дружина „Студенец“ е создадена во 1934 г., а од 1950 г. кон неа е присоединет пештерскиот клуб. Во Чепеларе е единствениот на [[Балкан]]от „Музеj за спелеологија и бугарски карст“. == Знаменитости == * [[Роженска опсерваторија]] — најголема [[опсерваторија]] во југоисточна Европа == Надворешни врски == * Датски сайт за Чепеларе: [http://www.chepelare.dk/Chep/index.htm тука] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070208014702/http://www.chepelare.dk/Chep/index.htm |date=2007-02-08 }} и [http://www.chepelare.dk/ тука] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051129050819/http://www.chepelare.dk/ |date=2005-11-29 }} * [http://www.rozhen.com/bg/places/chepelare.php Информации за Чепеларе] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080516144457/http://www.rozhen.com/bg/places/chepelare.php |date=2008-05-16 }} * [http://bg.zonebulgaria.com/centralna_iujna/chepelare/istoria/ Историја на градот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070810161311/http://bg.zonebulgaria.com/centralna_iujna/chepelare/istoria/ |date=2007-08-10 }} * [http://www.xtdev.com/ski/bgresorts_bg.php?men=6&res=chepelare Скијачки портал во Чепеларе] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070928005022/http://www.xtdev.com/ski/bgresorts_bg.php?men=6&res=chepelare |date=2007-09-28 }} * [http://weather.digsys.bg/ch/index.pl%3Fplace=50&action=real&lang=_bul.html Времето во Чепеларе] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070630110303/http://weather.digsys.bg/ch/index.pl%3Fplace%3D50%26action%3Dreal%26lang%3D_bul.html |date=2007-06-30 }} * [http://www.predavatel.com/bg/3/che.htm Радио и телевизија во Чепеларе] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060507111317/http://www.predavatel.com/bg/3/che.htm |date=2006-05-07 }} * [http://www.segabg.com/online/article.asp?issueid=2085&sectionid=30&id=0006101 Статија - Чепеларе мами со родопски чар и добри писти] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930183335/http://www.segabg.com/online/article.asp?issueid=2085&sectionid=30&id=0006101 |date=2007-09-30 }} * [http://www.monitor.bg/bulgaria/article?aid=64365&eid=573&cid=20 Статија - Евтин туризам и снежни атракции во Чепеларе]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бугарија-гео-никулец}} {{Градови во Бугарија}} [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Туризам во Бугарија]] [[Категорија:Скијачки центри во Бугарија]] [[Категорија:Градови во Северна Тракија]] [[Категорија:Општина Чепеларе]] [[Категорија:Населени места во областа Смољан]] 1utk25i6gfs1jh8bn8wyt0onbxe53lq 0 31511 5544160 5446345 2026-04-24T09:05:29Z Marco Mitrovich 114460 5544160 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Босилеград | native_name = Босилеград | settlement_type = Гратче и Општина | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a = Bosilegrad-house-03.jpg |photo1b = Bosilegrad-school-3.jpg |photo2a = Bosilegrad-entrance.jpg |photo2b = Vasil Levski Bosilegrad.jpg |photo3a = Bosilegrad-church-01.jpg |photo3b = Bosilegrad-fountains.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 |foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = Босилеград | image_flag = Flag of Bosilegrad.svg | image_shield = Grb bosilegrada.png | nickname = | pushpin_map = Serbia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 29 |lats = 52.96 |latNS = N | longd = 22 |longm = 28 |longs = 8.96 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Србија]] | subdivision_type1 = Управен Округ | subdivision_name1 = [[Пчињски Управен Округ|Пчињски]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = Босилеград | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 696 | population_footnotes = | population_as_of = 2022 | population_blank1_title = Гратче | population_blank1 = 2.348 | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 6.065 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 17540 | area_code_type = | area_code = 017 | registration_plate = VR | website = {{url|http://www.bosilegrad.org/}} }} '''Босилеград''' — гратче и општина во [[Пчињски Управен Округ|Пчињскиот Управен Округ]], [[Србија]]. Според пописот од 2022 година имало 2.348 жители, а во општинана 6.065 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/serbia-census.htm Сите места: Пописи 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, 2011, 2022] pop-stat.mashke.org</ref> Од Босилеград потекнува српски поет [[Мирослав Антиќ]].<ref>[https://jugmedia.rs/juznjacko-poreklo-miroslava-mike-antica/ Južnjačko poreklo Miroslava Mike Antića] jugmedia.rs</ref> == Населени места == Населби во општината: [[Барје (Босилеград)|Барје]], [[Белут]], [[Бистар]], '''Босилеград''', [[Бранковци]], [[Бресница (Босилеград)|Бресница]], [[Буцељево]], [[Гложје]], [[Голеш]], [[Горна Лисина]], [[Горна Љубата]], [[Горна ’Ржана]], [[Горно Тламино]], [[Грујинци]], [[Доганица]], [[Долна Лисина]], [[Долна Љубата]], [[Долна ’Ржана]], [[Долно Тламино]], [[Дукат (Босилеград)|Дукат]] , [[Жеравино]], [[Зли Дол (село)|Зли Дол]], [[Извор (Босилеград)|Извор]], [[Јарешник]], [[Караманица]], [[Милевци]], [[Млекоминци]], [[Мусуљ]], [[Назарица]], [[Паралово (Босилеград)|Паралово]], [[Плоча (Босилеград)|Плоча]], [[Радичевци]], [[Рајчиловци]], [[Ресен (Босилеград)|Ресен]] , [[Рибарци (Србија)|Рибарци]], [[Рикачево]], [[Црноштица]]. [[Податотека:Municipalities of Serbia Bosilegrad.png|мини|центар|200п|Општина Босилеград во карта на Србија]] == Демографија == Во населбата Босилеград живеат 2068 полнолетни жители, а просечната старост на населението изнесува 37 година (36,9 кај мажите и 37,1 кај жените). Во градот има 890 домаќинства, а просечниот број на членови по домаќинство е 3,03. Овој град е претежно населен со [[Бугари]] (спрема пописот од [[2002]] година), а во последните три пописа, приметен е пораст во бројот на населението.<ref name="Anon. o709">{{cite web | title=2022 Census of Population, Households and Dwellings | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/PdfE/G20234001.pdf | access-date=2023-12-07}}</ref> ;Етнички состав во гратчето {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2022 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/serbia-ethnic-loc2022.htm Ethnic composition, all places: 2022 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Бугари]]|green|72}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|12.5}} {{Столбен постоток|неизјаснени|olive|10.2}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2022 година |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Бугари]]|green|67.2}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|12.9}} {{Столбен постоток|неизјаснени|olive|11.4}} }} == Поврзано == * [[Димитровград (Србија)|Димитровград]] (Цариброд) * [[Пчињски Управен Округ]] * [[Јужна Србија]] * [[Западни покраини]] * [[Бугари во Србија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://novo.radio.bosilegrad.rs/ Novi Radio Bosilegrad] {{sr}} * [https://tvinfobosilegrad.co.rs/ TV Info Bosilegrad] {{sr}} {{Пчињски Управен Округ}} {{Општина Босилеград}} [[Категорија:Градови во Јужна Србија]] [[Категорија:Босилеград| ]] [[Категорија:Општини во Јужна Србија]] [[Категорија:Пчињски Управен Округ]] [[Категорија:Бугарски населби во Србија]] 6pwgx7q85lbp6zz0ri25qc2d7x0m1sl 0 31686 5543874 5442714 2026-04-23T12:40:31Z ~2026-10524-65 130616 /* Историја */ 5543874 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = ГФК Охрид<br />GFK Ohrid | image =[[File:GFK Ohrid Lihnidos.png|200px]] | fullname = Градски Фудбалски Клуб Охрид | nickname = Рибари | founded = {{Start date and age|1921}} | ground = [[СРЦ Билјанини Извори]] | capacity = 3,980 | chairman = Борче Малезанов | manager = Наум Љамчевски | league = [[Втора македонска фудбалска лига|Втора македонска лига]] | season = 2023/24 | position = Втора лига, 5. од 16 места | pattern_la1= | pattern_b1= | pattern_ra1= | leftarm1=0050BC | body1=0050BC | rightarm1=0050BC | shorts1=0050BC | socks1=0050BC | pattern_la2=_shouldersonwhite | pattern_b2=_shouldersonwhite | pattern_ra2=_shouldersonwhite | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=FFFFFF | socks2=0050BC }} '''ГФК Охрид''' — [[Република Македонија|македонски]] [[фудбал]]ски клуб од [[Охрид]] кој моментално игра во [[Втора македонска фудбалска лига]] Натпреварите ги игра во сини (домашни) и бели (гостински) дресови. Стадионот на СРЦ „Билјанини извори“ каде настапува клубот е со капацитет од 4000 гледачи. Препознатливи прекари за ФК Охрид се: „Плаво-Бели“ и „Рибари“ Моментално се натпреварува во Втора македонска фудбалска лига како ГФК Охрид Лихнидос. Клубот е поддржан од навивачката група '''Рибари Охрид 1989''' ==Историја== Фудбалскиот клуб '''Охрид''' е еден од најстарите [[фудбал]]ски клубови формирани во [[Македонија]] и воопшто на Балканот и е вистински репрезент на [[фудбал]]ската традиција во [[Охрид]]. Почетоците на клубот се од далечната [[1921]] година кога е формиран тогашниот ОСК [[Охрид]]. Под името ФК Охрид се натпреварува од [[1946]] година кога под тоа име се соединуваат [[охрид]]ските [[фудбал]]ски клубови: ОСК, ФК Охридски бранови, ФК Југославија, ФК Рашанец и ФК Граѓански. Клубот за првпат во Македонската фудбалска лига, во времето на поранешна [[Југославија]], настапил во [[1948]] година кога завршил на осмото место. Еден од најзаслужните за развој на фудбалот во [[Охрид]] во тоа време бил тогашниот тренер на клубот, инженер Бошко Симоновиќ (селектор на репрезентацијата на Југославија која го освои третото место на светското фудбалско првенство во [[Уругвај]] 1930 година). Во [[1950]] година [[Охрид]] бил седми, а една година подоцна во сезоната 1951 година го освоил шестото место во Македонската лига. Клубот се натпреварувал и во купот на поранешна [[Југославија]]. Во периодот од 1992 година па навака се натпреварувал во III-та, II-та и 3 сезони [[(1994/95]] - осмо место, [[1995/6]] - тринаесетто место и [[2011/12)]] во I-та Македонска фудбалска лига. Неколкупати е освојувач на Охридскиот општински куп и има настапи во националниот куп. Во сезоната [[1993/94]] е освојувач на првенството во II-та Македонска фудбалска лига (запад). Од редовите на ФК Охрид произлегуваат неколку одлични [[фудбал]]ери кои своевремено биле репрезентативци на поранешна [[Југославија]] и [[Македонија]], како што се: Здравко Точко (младински репрезентативец на Југославија), Џевдет Шаиноски, Данчо Целески, Мирослав Џокиќ (репрезентативци на [[Македонија)]]. ==Играчи== {{Fs start}} {{Fs player|no=|name=Никола Капрически|nat=MKD|pos=GK}} {{Fs player|no=1|name=Димитри Карамачоски|nat=MKD|pos=GK}} {{Fs player|no=|name=Александар Мартиноски|nat=MKD|pos=DF}} {{Fs player|no=|name=Дарко Иловски|nat=MKD|pos=DF}} {{Fs player|no=20|name=Љубчо Митревски|nat=MKD|pos=DF}} {{Fs player|no=|name=Ѓоко Гредоски|nat=MKD|pos=DF}} {{Fs player|no=2|name=Александар Велески|nat=MKD|pos=DF}} {{Fs player|no=|name=Ненад Шопоски|nat=MKD|pos=DF}} {{Fs player|no=16|name=Кристијан Далчески|nat=MKD|pos=DF}} {{Fs player|no=|name=Јован Китрозоски|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs player|no=|name=Антонио Нически|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=|name=Дарко Клечкароски|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs player|no=|name=Наум Вељаноски|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs player|no=|name=Душко Дејкоски|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs player|no=|name=Игор Бочески|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs player|no=|name=Наум Џалески|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs player|no=|name=Томче Речкоски|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs player|no=|name=Игор Бочески|nat=MKD|pos=MF}} {{Fs player|no=|name=Христијан Димоски|nat=MKD|pos=FW}} {{Fs player|no=|name=[[Исник Алими]]|nat=MKD|pos=FW}} {{Fs player|no=|name=Игор Клечкароски|nat=MKD|pos=FW}} {{Fs player|no=13|name=Antonio Kalanoski|nat=MKD|pos=FW}} {{Fs end}} == Надворешни врски == * [http://www.ffm.com.mk Фудбалска федерација на Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080723182406/http://www.ffm.com.mk/ |date=2008-07-23 }} - официјална страна * [http://www.fkohrid.weebly.com ФК Охрид] {{ФК-никулец}} {{Прва фудбалска лига на Македонија 2011/2012}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Охрид}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Македонија]] [[Категорија:Фудбалски клубови од Охрид]] [[Категорија:Појавено во 1921 година во Македонија]] sujwr4a18yr3ny86vqxlgvj3637yp2i 14 36995 5544054 3018301 2026-04-23T22:43:22Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544054 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Индоевропски јазици|Грчки јазик]] [[Категорија:Грчки јазик]] [[Категорија:Класични јазици|Г]] [[Категорија:Старогрчка култура|Јазсик]] 92ar1n4j1l9xa0wz4h5jj5qep2vso33 0 39231 5544052 5170599 2026-04-23T22:43:14Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544052 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} Статуата на [[Зевс]] е едно од [[Седум светски чуда|Седумте чуда на светот]], посветена на врховниот бог на Старите Грци, во која чест се одржувале [[Олимписки игри|Олимписките игри]], и која се наоѓала на самата планина [[Олимп]] по која и игрите го добиле називот свој. Олимп била важен религиозен центар на [[Древна Грција]]. Имено таму [[Зевс]] го победил [[Кронос]]. Во текот на 5 век пр.н.е. граѓаните на Олимп решиле да изградат храм на [[Зевс]]. Тој бил 64 метри на должина и 28 на ширина. Височината била 20 метри. Статуата на [[Зевс]] била поставена во дното на храмот. Според изворите таа била висока околу 12 метри и постоело некое предание дека доколку [[Зевс]] се крене би можел да го разруши таванот. [[Податотека:Statue of Zeus.jpg|мини|десно|300п|'''Статуата на Зевс''']] Задачата за изработка на Статуата на [[Зевс]],му била доделена на атинскиот скулптур Фидиј. Со изградба на храмот, во наредните години храмот привлечел многу посетители и верници од целиот свет. Оваа градба била изработена од дрво, кое било покриено со тенок слој од слонова коска, а облеката на [[Зевс]] била покриена со златни лисја. Во десната си рака [[Зевс]] држал златна статуа која била висока околу 5 метри на божицата на победата Нике. Во 2 век п.н.е. изградената статуа била успешно реновирана а во 1 век п.н.е. римскиот цар Калигула пробал статуата да биде пренесена во [[Рим]]. Но оваа шанса на царот пропаднала кога скелињата кои ги поставиле неговите војници се срушиле. Во 394 година од н.е. односно околу 800 години од нејзиното градење таа била пренесена во [[Цариград]], метрополата на [[Византија]]. И покрај тоа што [[христијанство]]то во тоа време доживувало голем подем како религија, статуата на Зевс никој не ни помислувал да ја разруши, поради нејзината професионална изработка. Кога Олимписките игри биле забранети во 391 година по наредба на царот Теодосиј II , како пагански обичај било наредено овој храм да биде затворен. Историчарите сметаат дека изгорела за време на пожар во дворецот на царот [[Теодосиј II]] во [[492]] година. Статуата на [[Зевс]] е едниствената од седумте чуда која се наоѓала на европска почва. [[Категорија:Седум светски чуда на античкиот свет]] [[Категорија:Старогрчка култура]] 9xafnhvlj0pxjozvlqggq49wejldjv8 0 41075 5544238 5414980 2026-04-24T11:43:01Z Buli 2648 5544238 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Црква на Светиот Гроб<br /> Sanctum Sepulchrum<br />Ναός της Αναστάσεως<br />كنيسة القيامة<br />Սուրբ Հարություն |image= Church of the Holy Sepulchre by Gerd Eichmann (cropped).jpg |caption= Црквата на Светиот Гроб |location=[[Ерусалим]], [[Израел]] |geo= {{coord|31|46|43|N|35|13|46|E|region:IL_type:landmark|display=title}} |religious_affiliation= [[христијанство]] |district= [[Голгота]] |consecration_year= [[4 век]] |status= |leadership= |webwebsite= |architect= |architecture_type=[[црква]] [[базилика]] |architecture_style= |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capalocation= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Базиликата на Светиот Гроб''' ([[латински јазик|латински]]: ''Sanctum Sepulchrum''), исто нарекувана и '''Црква на Воскресението''' ([[грчки јазик|грчки]]: Ναός της Αναστάσεως, <small>''Нао́с тис Анаст́асеос''</small>; [[арапски јазик|арапски]] كنيسة القيامة , <small>''Kanīsat Al-Qiyāma''</small>; [[ерменски јазик|ерменски]]: Սուրբ Հարություն, <small>''Surp Harutyun''</small>) е назив за [[Христијанство|христијанската]] [[црква]] која се наоѓа во [[Стар град (Ерусалим)|стариот дел]] на [[Ерусалим]] за која се смета дека е гробот на [[Исус Христос]]. [[Базилика]]та се наоѓа на брдото [[Голгота]] <ref>[http://www.sacred-destinations.com/israel/jerusalem-church-of-holy-sepulchre.htm Црквата на Светиот Гроб, Ерусалим] {{en}}</ref>, местото каде според [[Нов завет|Новиот завет]] бил распнат на [[крст]] [[Исус Христос]]<ref>{{CathEncy| wstitle=Holy Sepulchre| title =Свет Гроб| first =Артур Л| last = МекМахон| authorlink = | accessmonth =февруари |access-date= 2009}}</ref> и се верува дека таму било и местото каде што [[Исус Христос]] бил погребан ([[гроб|светиот гроб]]). Црквата е важно одредиште за [[поклонение|поклониците]] уште од [[4 век]], бидејќи се смета за местото на [[Исусово распетие|смртта]] и [[Исусово воскресение|воскресението]] на Исус. Таа се состои од комплекс од различни градби, изградени околу и врз останките на црква која цар [[Константин I Велики]] заповедал да биде изградена во [[4 век]]. Денеска, во оваа црква се наоѓа седиштето на [[грчки православен патријарх|грчкиот православен патријарх]] на [[Ерусалим]], а контролата врз објектот е распределена помеѓу неколку христијански цркви и секуларни ентитети, регулирана со сложени согласности и договори кои се во суштина непроменети со векови. == Историја == === Изградба === [[Евсевиј Кесариски]] опишал во своето дело ''Животот на [[Константин I Велики|Константин]]''<ref>[http://www.ccel.org/fathers2/NPNF2-01/Npnf2-01-29.htm#P7646_3165242 NPNF2-01. Еузебиус Памфилиус: Church History, Life of Constantine, Oration in Praise of Constantine | Библиотека Christian Classics Ethereal Library] {{en}}</ref> како местото на Светиот Гроб, претходно место за поклонување на христијанската заедница во Ерусалим, било покриено со земја над која бил изграден храм на божицата [[Венера]]. Околу [[135 п.н.е.]] [[Римско Царство|Римјаните]] на ова место започнале да градат комплекс од храмови. Писателот од периодот на [[крстоносни војни|крстоносните војни]] [[Ориген]], пишува дека гробот на првиот човек на светот, [[Адам]], се наоѓа токму на местото каде што [[Исус Христос]] бил распнат, односно на [[Голгота|Калварија]]. Се смета дека дел од тој комплекс бил изграден од страна на римскиот цар [[Адријан]] по [[прва еврејско-римска војна|првата еврејско-римска војна]] од [[135]] година. Бискупот Цезареј напоменува дека местото Љубане ([[латински јазик|латински]]: ''Aelia Capitolina'', римскиот назив за [[Ерусалим]]), кое се наоѓа [[север]]но од [[Сион]], е свето место уште од времето на митот за [[Грчка митологија|грчката божица]] [[Афродита]]. Според истите извори, од страна на римскиот цар [[Константин I Велики]] било наредено да се сруши стариот храм и да се изгради ново христијанско светилиште, и тоа од [[327]] до [[335]] година. Според ''Itinerarium Burdigalense'' од [[333]] година, царот наредил да се изгради нова [[базилика]] (стр. 594). [[Сократ Схоластик]] (роден во [[380]]) исто така дал опис за откривањето на [[Вистински Крст|светиот крст]]<ref>[http://www.ccel.org/fathers2/NPNF2-02/Npnf2-02-06.htm#P394_149362 NPNF2-02. Црковни истории за Созомен и Сократ| Библиотека Christian Classics Ethereal Library]</ref> во кој акцентот го става врз раскопувањата и изградбата на црквата од страна на мајката на Константин, [[Света Елена]]. Така, по налог на Константин била изградена и [[Црква на Христовото раѓање|Црквата на Христовото раѓање]] во [[Витлеем]]. Константиновата црква била изградена на [[Голгота|ридот на распнувањето]]. Биле изградени три делови од црквата во најразлични периоди, вклучувајќи ја и големата базилика (''Мартириум'', изградена од страна на монахињата ''Егерија'' во [[380]] година), затворениот [[Атриум (архитектура)|атриум]] (''Трипортико'', изграден на ридот [[Калварија]]), и [[ротонда]], наречена ''Анастасис'' („Воскресение“), во која се наоѓаат останките од [[пештера]]та која била пронајдена од страна на [[Света Елена]] и [[Макариус Ерусалимски]]. Секоја година, [[Православна црква|Православната црква]] ја честува годишнината од осветувањето на црквата на Воскресението на [[13 септември]] (за оние цркви кои го следат [[грегоријански календар|грегоријанскиот календар]], датумот се паѓа на [[26 септември]]). [[Податотека:5267-20080122-jerusalem-tomb-of-jesus.jpg|thumb|Гробот на Исус Христос]] == Оштетување и уништување на храмот == Голем дел од објектот бил опожарен во [[614]] година, кога [[Сасанидско Царство|Персијците]] под раководство на [[Косрој II]] навлегле во [[Ерусалим]] и го зеле крстот. Во [[630]] година, царот [[Ираклиј]] го донел [[Вистински Крст|Вистинскиот Крст]], каде подоцна била извршена и реконструкција на Светиот Гроб. Во почетокот на муслиманските освојувања, црквата била заштитена од самата власт. На [[18 октомври]] [[1009]] година, [[фатмидски калиф|фатмидскиот]] [[калиф]] [[Ал-Хаким би-Амр Алах]] наредил црквата да биде срушена. Се смета дека оваа одлука ја донел по големиот христијански собир на [[Велигден]] во [[Ерусалим]]. Мерките против црквата биле дел од општата кампања врз христијанските места во [[Палестина]] и [[Египет]], при што биле сторени многу други штети. Така, освен базиликата на Светиот Гроб, била нападната и [[црква Свети Ѓорги (Лод)|црквата Свети Ѓорги]] во [[Лод]]. Писателот [[Јахја Ибн Саид]] пишува дека биле разрушени многу христијански и евреиски храмови, со исклучок на оние објекти кои било невозможно да се уништат.<ref name="Mорис">{{Harvnb|Морис|2005}}</ref> Европската јавност по пристигнувањето на веста била шокирана. Во голем степен, тоа довело и до подоцнешните [[Крстоносни војни]].<ref>{{Harvnb|Бокенкотер|2004}}</ref> Како одговор на ова, џамијата во Цариград била повторно отворена. [[Податотека:Jerusalem Holy Sepulchre BW 7.JPG|thumb|Капелата на Светиот Гроб]] == Реконструкција на храмот == По големите преговори помеѓу фатмидите и [[Византија]], во [[1027]] година бил постигнат договор со новиот [[калиф]] [[Али Аз-Захир]], син на [[Ал-Хаким би-Амр Алах]]. Со договорот, калифот дозволил византискиот цар [[Константин VIII]] да ја финансира изградбата на црквата и нејзината реконструкција.<ref name="Лев 1991">{{Harvnb|Лев|1991}}</ref> Како отстапка за ова, [[џамија]]та во [[Цариград]] била повторно отворена, и посветена на [[Али Аз-Захир]].<ref name="Лев 1991"/> Муслиманските податоци исто така го потврдуваат договорот помеѓу христијаните и муслиманите, со кој било оневозможен прогонот на христијаните од [[Света Земја|Светата Земја]], а околу 5.000 муслимански затвореници биле пуштени на слобода, со што се отворил патот за обновување на нови разрушени христијански објекти од времето на [[Ал-Хаким би-Амр]] Алах<ref name="Лев 1991"/><ref name="Лев 1991"/> За изградбата на базиликата на Светиот Гроб биле потрошени големи суми<ref name="Лев 1991"/>. Самата црква била завршена во [[1048]] година од страна на [[Константин IX Мономах]] и патријархот во [[Цариград]].<ref>{{Harvnb|Фоус-Џексон|1921}}</ref> Новата градба на црквата, пред сè била концентрирана околу [[ротонда]]та и околните згради, а на т.н. голема зграда рушевините останале.<ref name="Mорис"/> Доградбата на црквата се состоела од пет помали [[капела|капели]] кои спаѓале во склопот на ентериерот на црквата.<ref>{{Harvnb|Фергусон|1865}}</ref> Во капелите има насликано сцени од мачењето на Исус, неговото камшикување. Овде е прикажана и [[Патот на солзите]] во минијатурен план. Контролата на [[Ерусалим]], а со тоа и на Светиот Гроб продолжила да се менува помеѓу [[Фатмиди]]те и [[селџуци|Турците Селџуци]], сè до пристигнувањето на [[крстоносни војни|крстоносците]] во [[1099]] година.<ref>{{Harvnb|Голд|2007}}</ref> == Во времето на крстоносците и средниот век == Многу историчари до ден денеска тврдат дека со повикот на папата [[Папа Урбан II|Урбан II]] на [[крстоносни војни|крстоносна војна]] е поради инвазијата на [[Туркиски народи|туркиските народи]] во [[Мала Азија]] и до ѕидините на [[Цариград]], како и поради помошта која ја побарал тогашниот византиски цар [[Алексеј I Комнин]]. Идејата за борба ''„против неверниците“'' и враќање на [[Ерусалим]] под христијанска управа била веќе раширена. На [[15 јули]] [[1099]] година, Базиликата на Светиот Гроб била заземена од страна на [[рицари]]те по [[прва крстоносна војна|првата крстоносна војна]].<ref name="Mорис"/> Главната цел на [[прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]] била преземање на Светиот Гроб. [[Годфрид Бујонски]] бил еден од водачите во [[прва крстоносна војна|Првиот крстоносен поход]] и по [[Опсада на Ерусалим (1099)|освојувањето на Ерусалим]], станал крал на [[Ерусалимско Кралство|Ерусалимското Кралство]]. Тој не сакал да биде крунисан како крал, туку како чувар на Светиот Гроб. Ова е единствениот крстоносен поход во кој била исполнета крајната цел - ослободување на [[Ерусалим]]. [[Гијом Тирски]] пишува за реконструкција на црквата во средината на [[12 век]]. Биле употребени елементи од [[романска архитектура|романската архитектура]] и била ставена [[камбанарија]]. Овие реконструкции на црквата во целост биле завршени во времето на царот [[Мелисенд Ерусалимски]] во [[1149]] година. Оваа [[црква]] се претворила во седиште на [[латински патријарх|латинскиот патријарх]] и кралскиот [[скрипториум]]. == Под управа на Ајубидите == По [[Опсада на Ерусалим (1187)|Опсадата на Ерусалим]] во [[1187]] година, градот бил заземен од страна на [[Саладин]] и неговата [[ајубидска династија|династија]]. За овој период пишува историчарот [[Имад Ал-Дин]] кој пишува и за масовното самоубиство кое се случило по падот на градот во самата црква. Пристапот во храмот им бил забранет на сите верници. Со ова била поведена нова, [[трета крстоносна војна]] со која на христијанските верници им било дозволено пристап до Светиот Гроб. Градот подоцна бил под управата на [[хореземи]]те. Во [[1555]] година, црквата била реновирана од страна на [[Франевци]]те. Во [[1808]] година црквата била опожарена, и [[Ротонда|ротондите]] заедно со целата црква. Во периодот од [[1809]]-[[1810]] година, тие биле реновирани од страна на [[Митилини|милетинскиот]] архитект Коминос со [[барокна архитектура|барокни]] елементи од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. Пожарот не го зафатил внатрешниот дел на црквата, и со тоа [[мермер]]ната плоча на гробот која датира од [[1555]] година не била оштетена. Сегашното [[купе]] датира од [[1870]] година. == Во поново време == Во поново време, малото [[купе]] било разрушено во [[1927]] година од [[земјотрес]], кој според [[Рихтерова скала|скалата на Рихтер]] бил со силина од 6,3 степени. Во периодот од [[1931]] до [[1933]] година црквата била реновирана со финансиски средства на [[Грција|грчката држава]]. Во [[1948]] година, големото купе на црквата бил оштетен и истиот бил обновен во рамките на истата година. Во [[1958]] година, со договор помеѓу трите цркви на [[Ерусалим]] (грчката, ерменската и католичката) започнала реставрацијата на црквата, вклучително и изградба на големо купе ([[1978]]-[[1985]]) и реновирање на истото купе во периодот од [[1994]]-[[1997]] година. == Статус кво == По обновата на црквата во [[1555]] година, нејзината контрола се менувала помеѓу [[Франевци]]те и [[православие|православните]] верници, во зависност од тоа кој можел да добие [[ферман]] од Високата Порта преку поткупи и слично. Во [[1767]] година бил издаден [[ферман]] со кој црквата на Светиот Гроб била разделена помеѓу различните христијански вери. Истото било потврдено и во [[1852]] година. Контролата врз црквата била дадена на [[Православна Црква|Православната Црква]], [[Ерменска Апостолска Црква|Ерменската Апостолска Црква]] и [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]]. Во текот на [[19 век]], [[Коптска православна црква|Коптската православна црква]], [[Етиопска православна црква|Етиопската православна црква]] и [[Сириска православна црква|Сириската православна црква]] добиле ограничена власт врз црквата. Таквото создавање на структурна власт во црквата доведува до големи немири и во денешно време. Така, во летото [[2002]] година, од страна на еден коптски монах била организирана масовна тепачка помеѓу верниците во црквата (пред сè против етиопските верници). Единаесет верници по скандалот биле хоспитализирани.<ref>[http://www.christianitytoday.com/ct/2002/129/52.0.html Christian History Corner: Раздор на најсветото место | Христијанството Денес | Магазин со евангелистички убедувања] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061004102441/http://www.christianitytoday.com/ct/2002/129/52.0.html |date=2006-10-04 }} {{en}}</ref> Слични инциденти имало и во [[2004]] година на [[Крстовден]], каде повеќе верници биле уапсени.<ref>* [http://www.guardian.co.uk/religion/Story/0,2763,1314466,00.html „Тупаници на гробот на Исус“] од Алин Фишер-Илан, ''The Guardian'', 28 септември 2004 {{en}}</ref> Во [[2008]] година, во [[април]], на [[Цветници]] и на [[9 ноември]], исто така избувнала тепачка помеѓу грчките и ерменските монаси, за време на чествувањето на Светиот Крст.<ref>{{наведени вести|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5121217.ece|title=Полиција е повикана по нередите преидизвикани од судирот на монасите во Базиликата на Светиот Гроб|last=|first=|date=10 ноември 2008|work=|access-date=20 ноември 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716091624/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5121217.ece|archive-date=2011-07-16|dead-url=|publisher=Times Online|url-status=dead}} {{en}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1035666.html|title=Уште еднаш, монасите се тепаат во Црквата на Светиот Гроб|last=|first=|date=10 ноември 2008|work=|access-date=20 ноември 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081111133119/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1035666.html|archivedate=2008-11-11|dead-url=|publisher=The Associated Press|url-status=live}} {{en}}</ref> Според силата на статус кво, ниту една општественост нема право да определува т.н. своја територија во црквата без согласие на сите други верски зедници. Самите различности на христијанските заедници доведуваат до неспоразомение околу идните проекти кои би требало да се наложат врз црквата на Светиот Гроб. == Модерен режим на црквата == На влезот на црквата се наоѓа и самиот [[трансепт]] на јужниот дел. Овој тесен пат во голем степен, низ историјата се покажал и како многу опасен. Така на пример, кога избувнал пожар во [[1840]] година, многу верници биле на прагот од својата смрт. Во [[1999]] година, христијанските заедници се договориле да биде изграден нова излезна порта, но истата никогаш досега не е изградена. [[Податотека:Golgotha et sa chapelle.JPG|280px|left|thumb|Ентериер на црквата]] * Во внатрешноста на црквата се наоѓа ''„каменот на помазание“'' кој се смета за местото каде Исусовото тело се подготвувало да биде погребено од страна на [[Јосиф Ариматеј]]. * На левата страна, односно на запад, се наоѓа [[ротонда]]та на ''Анастасис'', односно под двете најголеми куполи, во центарот на којшто е и [[едикула]]та на Светиот Гроб. Во [[едикула]]та има две одаи. Во првиот се наоѓа т.н. ''Ангелски камен'', чиј фрагмент се смета дека е запечатен по погребот на Исус. Во втората се наоѓа гробницата на Исус Христос. Под статус кво, [[Православна Црква|Православната Црква]], [[Ерменска Апостолска Црква|Ерменската Апостолска Црква]] и [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] и сите други имаат право на пристап до Гробот, бидејќи сите три цркви ги изведуваат светите [[литургија|литургии]] секојдневно. Таа се користи и за други церемонии, како церемонијата на [[Голема Сабота]] и на [[Благодетен оган|Благодетниот оган]] (од страна на грчката православна црква). Во позадина има изградено и железна решетка во полукружна основа, во која се наоѓа [[олтар]]от, користен од [[коптска црква|коптската црква]]. * Освен тоа, на западниот дел од ротондата се наоѓа уште една гробница, за која се смета дека е на [[Јосиф Ариматеј]], во која [[сириска православна црква|сириската православна црква]] ги врши своите литургии во [[недела]]. Право на тоа има и [[римокатоличка црква|римокатоличката црква]]. * На источната страна се наоѓа [[ротонда]]та изградена уште од времето на крстоносците. Втората помала [[купе|купола]] се наоѓа директно над центарот на [[трансепт]]от, место каде верниците се поклонуваат. Источно од овде, се наоѓа голем иконостас, изработен од страна на грчката православна црква * Од јужниот дел на [[олтар]]от се наоѓа [[амбулатор]], односно скала кон [[Голгота]], кое е истоивремено и најукрасениот дел од црквата. Основниот олтар овде припаѓа на грчката православна црква, која содржи т.н. ''Станица на Распнувањето''. Скалата може да се види под стаклото од двете страни на олтарот, а под олтарот има дупка за која се смета дека е местото каде '''Светиот Крст''' бил чуван. Овде се наоѓа и статуата на [[Дева Марија]]. * Под Калварија и двете капели, се наоѓа и капелата на [[Адам]]. Се верува дека гробот на првиот човек на светот, [[Адам]] се наоѓа токму на местото каде што [[Исус Христос]] бил распнат. * Од капелата на Адам, северно се наоѓа ''Собата на богатството'', која е под контрола на [[римокатоличка црква|римокатоличката црква]]. Овде се наоѓа и Вистинскиот Крст. Самата соба е затворена, и се отвора само за определени потреби. * Кон исток се наоѓаат уште две грчки капели и една ерменска. * Помеѓу двете капели се наоѓа и патот кон капелата на [[Света Елена]], која е под контрола на ерменската православна црква. Од таму, патот води кон капелата каде се смета дека е пронајден Крстот и истиот е под контрола на римокатоличката црква. == Капелата на Светиот Гроб == Во центарот на црквата на Светиот Гроб, под најголемото купе се наоѓа Светиот Гроб. Овој храм е користен од страна на сите три цркви. Градбата е составена од црвен гранит, со голем број на гигантски светци во иконостасот. == Галерија == <center> <gallery perrow="5"> Image:5276-20080123-jerusalem-stone-of-anointing.jpg|Каменот на Пречествувањто Image:5249-20080122-jerusalem-angel-stone-holy-sepulchre.jpg|Ангелскиот камен Image:5291-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-catholicon.jpg|[[Католикон]]. Image:5289-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-omphalos.jpg|[[Омфал]]от и северниот дел од Католикон Image:Calvary Altar.jpg|Грчкиот [[олтар]] на [[Калварија]]. Image:5208-20080122-1255UTC--jerusalem-calvary.jpg|Местото каде се верува дека Исус умрел, Image:5307-20080123-jerusalem-adam-chapel.jpg|Капелата на Адам Image:5286-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-stairway-golgotha.jpg| Скалите во [[Голгота]] Image:Church of the Holy Sepulchre-07-St Helen Chapel.jpg|Капелата на [[Света Елена]] Image:5281-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-treasure.jpg|„Соба на Богатството“. Во центарот [[Вистински Крст|Вистинскиот крст]] и други реликти </gallery> </center> == Наводи == {{reflist|2}} == Библиографија == * {{наведена книга | last = Морис | first = Колин | title = The Sepulchre of Christ and the Medieval West | publisher= Oxford University Press | location = Оксфор Оксфордшир | year = 2005 | isbn = 0198269285 }} * {{наведена книга | last = Лев | first = Јааков | title = State and Society in Fatimid Egypt | publisher= Brill Academic Publishers | location = Бостон | year = 1991 | isbn = 9789004093447 }} * {{наведена книга|title=History of Architecture in All Countries|first=Џејмс|last=Фергусон|year=1865|publisher=Dodd|url=http://books.google.be/books?id=8X8PAAAAYAAJ|publisher=Џ. Мури}} * {{наведена книга | last = Голд | first = Дор | title = The Fight for Jerusalem | publisher= Regnery Publishing, Inc | location = Вашингтон | year = 2007 | isbn = 159698029X }} * {{CathEncy| wstitle=Holy Sepulchre| title =Holy Sepulchre| first =Артур Л| last = МекМахон| authorlink = | accessdate =2009-02-02}} * {{наведена книга | last = Куансон | first = Чарлс | title = The Church of the Holy Sepulchre in Jerusalem | publisher= Oxford University Press for the British Academy | location = Лондон | year = 1974 | isbn = 0197259383 }} * {{наведена книга |title=A Concise History of the Catholic Church |last=Бокенкотер |first=Томас |year=2004 |publisher=Doubleday|pages= 155|isbn=0385505841}} * {{наведена книга|title=An Introduction to the History of Christianity|first=Фредрик Џон |last=Фоукс-Џексон|year=1921|publisher=Macmillan Company|url=http://www.archive.org/details/introductiontohi00foak}} == Дополнителна литература == * {{наведена книга|last=Корбо|first=Вирџилио К.|title=Il Santo Sepolcro di Gerusalemme. Aspetti archeologici dalle origini al periodo crociata|volume=3 Vol.|location=Ерусалим|publisher= Studium Biblicum Franciscanum (Yerûšālayim)|year=1981|oclc=164994330|language=италијански}} * {{наведена книга | last = Бидл | first = Мартин | title = The Tomb of Christ | publisher= Sutton Publishing| location = Скарборо | year = 1999 | isbn = 0750919264 }} * {{наведена книга | last1 = Бидл | first1 = Мартин| first2 =Џон | last2 =Селигман| first3 =Винтер| last3 = Тамар | first4 =Гидеон| last4 = Авни|title = The Church of the Holy Sepulchre | publisher= Rizzoli во соработка со Israel Antiquities Authority, дистрибуирана од St. Martin's Press | location = Њујорк | year = 2000 | isbn = 0847822826 }} * {{наведена книга | last1 = Гибсон | first1 = Шимон |last2=Тејлор |first2=Џоун И. | title = Beneath the Church of the Holy Sepulchre Jerusalem: The archaeology and early history of traditional Golgotha | publisher= Committee of the Palestine Exploration Fund | location = Лондон | year = 1994 | isbn = 0903526530 }} * {{наведена книга | last1 = Кругер | first1 = Јурген |last2=Мендреал|first2= Дину| last3=Налбандијан|first3=Гаро || title = Die Grabeskirche Zu Jerusalem. Geschichte&nbsp;— Gestalt&nbsp;— Bedeutung. | publisher= Schnell & Steiner | location = Минхен | year = 2000 | isbn = 3795412730 }} * {{наведена книга|last=Розе|first=Герхард |title=Die Rekonstruktion des Turmes der Grabeskirche in Jerusalem |publisher=Roese-Design|location=Дармштад|date=2002|isbn=3000097759 |language=германски}} * {{наведена книга | last = Коен | first = Рејмонд | title = Saving the Holy Sepulchre: How Rival Christians Came Together to Rescue Their Holiest Shrine | publisher= Oxford University Press | location = Оксфор Оксфордшир | year = 2008 | isbn = 0195189663 }} == Надворешни врски == === Општи === * [http://www.orthodoxwiki.org/Church_of_the_Holy_Sepulchre_%28Jerusalem%29 Православна-енциклопедија (статија)] {{en}} * [http://www.sacred-destinations.com/israel/jerusalem-church-of-holy-sepulchre.htm Sacred Destinations] (статија, интерактивна мапа, фото галерија) * [http://www.historychannel.com/classroom/unesco/jerusalem/about_sepulchre.html History Channel (статија)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060819190100/http://www.historychannel.com/classroom/unesco/jerusalem/about_sepulchre.html |date=2006-08-19 }} {{en}} * [http://www.grabeskirche.250x.com/JerusalemEnglish.htm Реконструкцијата на кулата на Базиликата на Светиот Гроб во Ерусалим (статија)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110511155619/http://www.grabeskirche.250x.com/JerusalemEnglish.htm |date=2011-05-11 }} {{en}} * [http://www.feeljerusalem.com/videos/the_church_of_the_holy_sepulchre.html Светиот Гроб во Ерусалим] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090325100621/http://www.feeljerusalem.com/videos/the_church_of_the_holy_sepulchre.html |date=2009-03-25 }} (статија, фотографии & видеа) === Чувари === * [http://www.custodia.org/?lang=en Француско чуварство на Светата Земја] (римокатолички чувари) * [http://monastery.org/sephist.html Братство на Светиот Гроб] (грчки православни чувари) * [http://www.jerusalemites.org/people_and_land/families/5.htm Семејство Џудех] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070313164340/http://www.jerusalemites.org/people_and_land/families/5.htm |date=2007-03-13 }} (муслимански чувари) * [http://www.nuseibeh.org//history.htm Семејство Нусеибех] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100722083855/http://www.nuseibeh.org/history.htm |date=2010-07-22 }} (муслимански чувари) === Примарни извори и научни статии === * [http://home.infionline.net/~ddisse/egeria.html Описот на Егерија во 380-тите] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070415072400/http://home.infionline.net/~ddisse/egeria.html |date=2007-04-15 }} * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/journals/EHR/7/Church_of_the_Resurrection*.html Црквата на Воскресението] (''English Historical Review''&nbsp;7:417‑436, 669‑684) === Фото галерии === * [http://www.jerusalemshots.com/cat_en63.html Слики од Ерусалим] * [http://www.feeljerusalem.com/videos/the_church_of_the_holy_sepulchre.html Виртуелна тура на Светиот Гроб & Видео (уникатна технологија)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090325100621/http://www.feeljerusalem.com/videos/the_church_of_the_holy_sepulchre.html |date=2009-03-25 }} * [http://www.wildlife-photo.org/gallery/christian_photography?page=1 Вадим Онишченко] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051124001011/http://www.wildlife-photo.org/gallery/christian_photography?page=1 |date=2005-11-24 }} * [http://www.ianandwendy.com/Israel/Jerusalem/Church_of_the_Holy_Sepulchre/slideshow.htm Фото галерија на Базиликата на Светиот Гроб во 2007] * [http://www.3disrael.com/jerusalem/Church_of_the_Holy_Sepulcher.cfm Виртуелна тура во Full HD од декември 2007] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071227212457/http://www.3disrael.com/jerusalem/Church_of_the_Holy_Sepulcher.cfm |date=2007-12-27 }} * [http://www.jesusinjerusalem.com/Sepulchre.htm VR Панорамски слики на Базиликата на Светиот Гроб] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101009032910/http://www.jesusinjerusalem.com/Sepulchre.htm |date=2010-10-09 }} === Разно === * [http://www.opinionjournal.com/taste/?id=110010388 Wall Street Journal за несогласувањата околу црквата] {{en}} * [http://www.holyfire.org/eng/index.htm Чудото на Светиот Оган] {{en}} * [http://ocafs.oca.org/FeastSaintsViewer.asp?SID=4&ID=1&FSID=102593 Комеморација на основањето на Базиликата на Воскресението (Светиот Гроб) во Ерусалим] Православна [[икона]] и [[синаксарион]] за 13 септември {{en}} * [http://www.guardian.co.uk/religion/Story/0,2763,1314466,00.html „Тупаници на гробот на Исус“] од Алин Фишер-Илан, ''The Guardian'', 28 септември 2004 {{en}} * [http://www.youtube.com/watch?v=DEpZJnydbj8&feature=related „Видео од тепачка во Базиликата на Светиот Гроб“] {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Исус}} [[Категорија:Знаменитости во Ерусалим]] [[Категорија:Цркви во Ерусалим]] [[Категорија:Крстоносни места]] [[Категорија:Исус Христос]] [[Категорија:Цркви од 12 век|Светиот Гроб]] [[Категорија:Цркви од 16 век|Светиот Гроб]] [[Категорија:Цркви од 19 век|Светиот Гроб]] [[Категорија:Наводни гробови на Исус]] [[Категорија:Ротонди]] [[Категорија:Воскресение Христово]] 4sos4kb1ga8l9tamfiglc7gthzosi4z 0 45348 5544127 5095943 2026-04-24T07:31:35Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: олифаз → овеќефаз (3) 5544127 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gorskii_04414u.jpg|десно|мини|320x320пкс|Алтернатор создаден од Ганц Воркс во 1909 година во [[Будимпешта]], [[Унгарија]], во салата за генерирање електрична енергија во најголемата хидроелектрична станица на [[Руско Царство|Руската Империја]] (фотографирана од Прокудин Горски, 1911)<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Abraham Ganz at the Hindukush|url=http://riowang.com/2015/09/abraham-ganz-at-hindukush.html|website=Poemas del río Wang|publisher=Studiolum|accessdate=2017-12-24|archive-date=2016-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160211052141/http://riowang.com/2015/09/abraham-ganz-at-hindukush.html|url-status=dead}}</ref>]] '''Алтернатор''' или '''наизменичник''' — [[електричен генератор]] кој ја претвора [[механичка енергија|механичката енергија]] во [[електрична енергија]] во форма на [[наизменична струја]].<ref>{{Наведена книга|last=Aylmer-Small|first=Sidney|title=Electrical railroading; or, Electricity as applied to railroad transportation|publisher=Frederick J. Drake & Co.|location=Chicago|date=1908|pages=456–463|chapter=Lesson 28: Alternators|url=https://books.google.com/books?id=jdk7AAAAMAAJ}}</ref> Поради трошоците и едноставноста, повеќето алтернатори користат вртечко [[магнетно поле]] со неподвижна арматура.<ref name="Slemon">Gordon R. Selmon, ''Magnetoelectric Devices'', John Wiley and Sons, 1966 no ISBN pp. 391-393</ref> Понекогаш се користи и линеарен алтернатор или вртечка арматура со неподвижно магнетно поле. Во принцип, кој било [[Наизменична струја|AC]] електричен генератор може да биде наречен алтернатор, но обично под терминот се подразбираат мали вртечки машини управувани од автомобилски или други мотори со внатрешно согорување. Алтернатор кој го користи [[Магнетен пол|постојан магнет]] за нејзиното [[магнетно поле]] се нарекува магнето. Алтернаторите во електрани управувани од страна на парни турбини се наречени турбо-алтернатори. Големи 50 или 60&nbsp;Hz трифазни алтернатори во електроенергетски постројки го генерираат поголемиот дел од електричната енергија во светот, која е дистрибуирана од страна на електрични мрежи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=List of Plug/Sockets and Voltage of Different Countries|url=http://www.worldstandards.eu/electricity/plug-voltage-by-country/|website=World Standards|publisher=World Standards|ref=List of Plug/Sockets and Voltage of Different Countries}}</ref> == Историја == [[Податотека:Ames_Colorado_generator_alternating_current_power_plant_1891_Gold_King_Mine.png|десно|мини|Во она што се смета за првата индустриска употреба на наизменични струја во 1891 година, работниците се фотографираат со алтернатор Вестингхауз во хидроцентралата Ејмс за производство на електрична енергија. Оваа машина се користела како генератор за производство на еднофазна наизменична струја со напон од 3000 [[волт]]и и [[честота]] од 133 [[херц]]и, и иста таква машина 3 милји подалеку од хидроцентралата се користела како AC мотор.<ref name="books.google.com">[https://books.google.com/books?id=31O4upzTHQwC&pg=PA39&dq=In+1891+Telluride+westinghouse+induction+motor&hl=en&sa=X&ei=Qc3PUP-ZA--n0AHah4HwBA&sqi=2&ved=0CFMQ6AEwBA#v=onepage&q=In%201891%20Telluride%20westinghouse%20induction%20motor&f=false D. M. Mattox, The Foundations of Vacuum Coating Technology, page 39]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.historycolorado.org/sites/default/files/files/Researchers/ColoradoMagazine_v49n3_Summer1972.pdf |title=CHARLES C. BRITTON, An Early Electric Power Facility in Colorado, Colorado Magazine v49n3 Summer 1972, page 185 |accessdate=2017-12-24 |archive-date=2016-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160728160650/http://www.historycolorado.org/sites/default/files/files/Researchers/ColoradoMagazine_v49n3_Summer1972.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:Ames_Hydroelectric_Generating_Plant,_1891|title=Milestones:Ames Hydroelectric Generating Plant, 1891|author=|date=|work=IEEE Global History Network|publisher=IEEE|accessdate=29 July 2011}}</ref>]] Системи за генерирање наизменична струја биле познати во едноставни форми од откривањето на [[Електромагнетна индукција|магнетната индукција на електрична струја]] во 1830-тите. Вртечки генератори произведувале наизменична струја но, бидејќи имале малку корист од тоа, го претвориле во [[еднонасочна струја]] со додавање на [[комутатор (електротехника)|комутатор]] во генераторот.<ref name="Christopher Cooper 2015, page 93">Christopher Cooper, The Truth about Tesla: The Myth of the Lone Genius in the History of Innovation, Quarto Publishing Group USA – 2015, page 93</ref> Раните машини биле развиени од страна на пионерите [[Мајкл Фарадеј]] и Хиполајт Пикси. Фарадеј го развил „вртечкиот правоаголник“, кој работел на ''хетерополарен '' принцип – секој активен [[спроводник]] поминувал успешно преку деловите каде магнетното поле се во спротивна насока.<ref>Thompson, Sylvanus P., ''Dynamo-Electric Machinery''. p. 7.</ref> [[Вилијам Томсон Келвин|Келвин]] и Себастијан Феранти, исто така, развиле рани алтернатори, чии честоти се движеле помеѓу 100 и 300 [[Херц|Hz]]. Во доцните 1870-ти започнале со првите големи електрични системи со централни генераторски станици за напојување на [[лачна светилка|лачни светилки]], што се користат на улиците, фабричките дворови, или во ентериерот на големи складишта. Некои, како Јаблочковите лачни светилки воведени во 1878 година, работеле подобро на наизменична струја и развојот на овие рани агрегатни системи за генерирање бил придружуван со првата употреба на зборот „алтернатор“.<ref>Jill Jonnes, Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, And The Race To Electrify The World, Random House – 2004, page 47</ref> Снабдувањето на соодветно количество напон за генераторските станици во овие рани системи зависело од инженерот.<ref>Donald Scott McPartland, Almost Edison: How William Sawyer and Others Lost the Race to Electrification, ProQuest – 2006, page 135</ref> Во 1883 година Ганц Воркс измислил генератор на константен напон <ref>{{Наведена книга|author=[[American Society for Engineering Education]]|title=Proceedings, Part 2|year=1995|page=1848|url=https://books.google.com/books?id=EZVRAAAAMAAJ&q=ganz+%22constant+voltage+generator%22&dq=ganz+%22constant+voltage+generator%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjlsLXizcHOAhWLaRQKHVfGAOAQ6AEIQTAC}}</ref> што може да произведе излезen напон, без оглед на вредноста на оптоварувањето.<ref>{{Наведена книга|author=Robert L. Libbey|title=A Handbook of Circuit Math for Technical Engineers|publisher=[[CRC Press]]|year=1991|page=22|ISBN=9780849374005|url=https://books.google.com/books?id=b6dD_bqZNyoC&pg=PA22&lpg=PA22&dq=%22constant+voltage+generator%22&source=bl&ots=9K7QmQ2gVO&sig=aq1SVBeu3jAyOAuEaafp6EsA-Ko&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwij4oO1u9rOAhVBmBQKHUIaDmQQ6AEILDAD#v=onepage&q=%22constant%20voltage%20generator%22&f=false}}</ref> Воведувањето на [[трансформатор]]и во средината на 1880-тите довело до широка употреба на наизменична струја и употребата на алтернатори потребни за да се произведе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Milestones:Alternating_Current_Electrification,_1886|last=Thompson|first=Sylvanus P.|title=Milestones:Alternating Current Electrification, 1886|publisher=IEEE Global History Network|accessdate=22 September 2013}}</ref> По 1891 година, повеќефазните алтернатори снабдувале струја од повеќе различни фази.<ref>Thompson, Sylvanus P., ''Dynamo-Electric Machinery''. pp. 17</ref> Подоцна алтернаторите биле наменети за разни наизменични струјни честоти помеѓу шеснаесет и околу сто херца, за употреба со лачно осветлување и електрични мотори.<ref>Thompson, Sylvanus P., ''Dynamo-Electric Machinery''. pp. 16</ref> Специјализирани радиофреквенциски алтернатори како Александерсоновиот алтернатор биле развиени како долгобранови [[радиопредавател]]и во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и се користеле во неколку безжични телеграфски станици со голема моќност пред да ги заменат трансмитерите со [[вакуумска цевка|вакуумски цевки]]. == Принцип на работа == [[Податотека:Alternator_1.svg|мини|Дијаграм на едноставен алтернатор со вртечко магнетно јадро ([[ротор]]) и стационарна жица ([[статор]]), исто покажувајќи ја струјата индуцирана во статорот со вртечкото магнетно поле на роторот.]] Спроводник кој се движи во однос на магнетно поле развива [[електромоторна сила]] (ЕМС) во неа ([[Фарадеев закон за индукција|Фарадеевиот закон]]). Оваа електромоторна сила го менува својот поларитет кога се движи под магнетни столбови со спротивен поларитет. Типично, вртечки магнет, наречен [[ротор]] се претвора во стационарен сет на спроводници обвиткано во калеми на железно јадро, наречен [[статор]]. Полето минува низ спроводниците, генерира индуцирана електромагнетна сила (електромоторна сила), додека механичкиот влез предизвикува роторот да се сврти Вртечкото магнетно поле индуцира [[Наизменична струја|агрегатен полнеж]] во намотките на статорот. Бидејќи струењата во облогите на статорот варираат во чекор со положбата на роторот, алтернаторот е синхрон генератор. Магнетното поле на роторот може да биде создадено од постојани магнети, или со електромагнет од електромагнетниот полимер. Автомобилските алтернатори користат вртечки намотки кои овозможуваат контрола на генерираниот напон на алтернаторот со менување на струјата во полето. Машините со постојан магнет ја избегнуваат загубата поради магнетизирање на струјата во роторот, но се ограничени во големината, поради трошокот за магнетен материјал. Бидејќи постојаното магнетно поле е константно, терминалниот напон варира со брзината на генераторот. Агрегатите без четкички за пренос на честички обично се поголеми од оние што се користат во автомобилите. Автоматскиот уред за контрола на напон ја контролира тековната струја за да го направи излезниот напон константен. Ако излезниот напон од стационарните калеми на арматурата падне поради зголемена побарувачка, поголема струја се внесува во вртечките теренски калеми низ напонски регулатор (VR). Ова го зголемува магнетното поле околу теренските калеми, што предизвикува поголем напон во конусите на арматурата. Така, излезниот напон се враќа до неговата оригинална вредност. Алтернаторите што се користат во главните централи, исто така, ја контролираат тековната струја за да ја регулираат реактивната моќност и да помогнат во стабилизирањето на електроенергетскиот систем од ефектите на моменталните грешки. Често постојат три групи на намотки на статорот, физички неутрализирани така што вртечкото магнетно поле создава трифазна струја, разместени за една третина од периодот во однос на едни со други. == Синхрони брзини == <math />, каде <math /> е честота во Hz (циклуси во секунда). <math /> е бројот на снопови (2,4,6...) и <math /> е вртежна брзина изразена во [[Вртеж во минута|вртежи во минута]]. Многу стари описи на системи на [[наизменична струја]] понекогаш ја даваат честотата во однос на алтернациите во минута, сметајќи го секој полуциклус како една алтернација; па 12.000 алтернации за минута одговараат на 100&nbsp;Hz. Излезната [[честота]] алтернаторот зависи од бројот на полови и вртежната брзина. Брзината што одговара на одредена честота се нарекува синхрони брзина за таа честота. Оваа табела дава неколку примери: {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Полови !вртежи во минута за 50&nbsp;Hz !вртежи во минута за 60&nbsp;Hz ! вртежи во минута за 400&nbsp;Hz |- | 2 | 3.000 | 3.600 | 24.000 |- | 4 | Околу 1.500 | 1.800 | 12.000 |- | 6 | 1.000 | 1.200 | 8.000 |- | 8 | 750 | 900 | 6.000 |- | 10 | 600 | 720 | 4.800 |- | 12 | 500 | 600 | 4.000 |- | 14 | 428,6 | 514,3 | 3.429 |- | 16 | 375 | 450 | 3.000 |- | 18 | 333,3 | 400 | 2.667 |- | 20 | 300 | 360 | 2.400 |- | 40 | 150 | 180 | 1.200 |} == Класификации == Алтернаторите можат да бидат класифицирани според методот на побудување, бројот на фази, видот на ротација, методот на ладење и нивната примена.<ref name="faa">{{Наведена книга|url=http://www.faa.gov/regulations_policies/handbooks_manuals/aircraft/amt_handbook/media/FAA-8083-30_Ch10.pdf|title=Aviation Maintenance Technician Handbook—General (FAA-H-8083-30)|date=2008|publisher=[[Federal Aviation Administration]]|pages=10_160—10_161|access-date=6 September 2013|archive-date=2013-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906013000/http://www.faa.gov/regulations_policies/handbooks_manuals/aircraft/amt_handbook/media/FAA-8083-30_Ch10.pdf|url-status=dead}}</ref> === Алтернатори со побудување === Постојат два главни начини за да се произведе магнетно поле кои се користи во алтернаторите, со користење на [[Магнетен пол|постојани магнети]] кои создаваат сопствено постојано магнетно поле или со користење на теренски калеми. Алтернатори кои користат постојани магнети се наречени магнетос. Во други алтернатори, намотките во полето формираат [[електромагнет]] да се произведе вртечкото магнетно поле. Уред кој користи постојани магнети за производство на наизменична струја се нарекува постојан магнетен алтернатор (PMA). Генераторот на постојан магнет (PMG) може да произведе или наизменична струја или еднонасочна струја ако има комутатор. ==== Директно поврзан еднонасочен генератор ==== Овој метод на побудување се состои од помали генератори за [[еднонасочна струја]] (DC) фиксиран на истата оска со алтернаторот. Генераторот на еднонасочна струја генерира мала количина на електрична енергија доволно за да ги поттикне теренските калеми од поврзаниот алтернатор за да генерира електрична енергија. Варијација на овој систем е тип на алтернатор кој користи еднонасочна струја од батеријата за почетно поттикнување при стартување, по што алтернаторот станува само-поттикнат. ==== Трансформација и исправање ==== Овој метод зависи од резидуалниот магнетизам задржан во јадрото на железо за да генерира слабо магнетно поле што ќе овозможи создавање на слаб напон. Овој напон се користи за да ги поттикне теренските калеми за алтернаторот за да генерира посилен напон како дел од процесот на изградување. По првичното издигнување на напон на наизменична струја, полето се снабдува со поправен напон од алтернаторот. ==== Алтернатори без четки ==== Алтернаторот без четкички е составен од два алтернатори изградени крај-до-крај на една осовина. Помалите бесшумни алтернатори може да изгледаат како една единица, но двата дела лесно се препознаваат на големите верзии. Поголемиот дел од двата дела е главен алтернатор, а помалиот е поттикнувачот. На поттикнувачот има стационарни теренски калеми и вртечка арматура. Главниот алтернатор ја користи спротивната конфигурација со вртечко поле и стационарна арматура. [[Исправувач]]ки мост е монтиран на роторот. Не се користат ниту четки ниту лизгачки прстени, со што се намалува бројот на делови. Главниот алтернатор има вртечко поле како што е опишано погоре и стационарна арматура (намотки за производство на електрична енергија). Измената на количината на струја низ стационарните полнежни калеми варираат на 3-фазен излез од поттикнувачот. Овој излез се коригира со склопувач на вртечки исправувач, монтиран на роторот, а добиената еднонасочна струја го снабдува вртечкото поле на главниот алтернатор, а со тоа и излезот на алтернаторот. Резултат на сето ова е тоа што мал поттикнувач на еднонасочна струја индиректно го контролира излезот на главниот алтернатор. Примерите од мал обем се присутни кај моторните погонски мотори. На пример, раните Хонда четирицилиндрични мотоцикли (CB750F, CB350F, CB500F, CB550F) користеа брз Hitachi 200W генератор. Ова има фиксен „ротор“ навив на надворешниот капак; надворешниот крај на железното јадро е диск што го затвора полкот на надворешниот ротор. Роторот се состои од два пресечени шестполечни „канџи“ заварени и разделени со немагнетен прстен. Ова е затегнато директно до крајот на кацигата со пет лежишта преку средиштето на еден пол. Другиот пол има отворен крај да ги прими намотките на статорот. Надворешната обвивка исто така ги држи трифазните намотки на статорот. Магнетното коло има две помошни воздушни празнини помеѓу роторот и неговото стационарно јадро. Регулаторот бил конвенционален автомобилски тип со вибрирачки точки. Бидејќи нема прстени, тој бил многу компактен и солиден, но поради помошни воздушни празнини, има слаба ефикасност. === Според бројот на фази === Друг начин да се класифицираат алтернаторите е по бројот на фази на нивниот излезен напон. Излезот може да биде еднофазен, или повеќефазен. Трифазните алтернатори се најчести, но повеќефазни алтернатори може да бидат двофазни, шестфазни, или повеќефазни. === Според вртечкиот дел === Револвирачкиот дел од алтернаторите може да биде арматура или магнетно поле. Револвирачкиот тип со арматура има навив на арматурата на роторот, каде што навивот се движи низ стационарно магнетно поле. Револвирачкиот тип со арматура не се користи често. Револвирачкиот тип со поле има магнетно поле на роторот за да се ротира преку стационарно намотување на арматурата. Предноста е во тоа што тогаш колото на роторот носи многу помала моќност од колото на арматурата, што ги прави врските на лизгачките прстени помали и помалку скапи; само два контакти се потребни за роторот со еднонасочна струја, додека честопати свиткувањето на роторот има три фази и повеќе делови за кои секој бара врска на лизгачки прстен. Стационарната арматура може да се навива за секое средно напонско ниво, до десетици илјади волти; Производството на конектори за лизгачки прстени за повеќе од неколку илјади волти е скапо и непогодно. === Методи на ладење === Многу алтернатори се ладат со амбиентниот воздух, преку комората со приклучен вентилатор на истата оска што го придвижува алтернаторот. Во возилата како што се транзитните автобуси, големата побарувачка на електричниот систем може да бара голем алтернатор кој треба да се лади со масло. <ref>Gus Wright, ''Fundamentals of Medium/Heavy Duty Diesel Engines'', Jones & Bartlett Publishers, 2015, {{ISBN|128406705X}} page 1233</ref> Исто така се користи и ладење со вода. Скапите автомобили може да користат алтернатори за ладење со вода за да се исполнат високите побарувачки на електричниот систем. == Специфични апликации == === Електрични генератори === Повеќето производители на електрична енергија користат [[синхрона машина|синхрони машини]] како нивни генератори. Поврзувањето на овие генератори со алатната мрежа бара условите за синхронизација да бидат исполнети.<ref>[http://ieeexplore.ieee.org/xpl/articleDetails.jsp?arnumber=6175812 Soft synchronization of dispersed generators to micro grids for smart grid applications]</ref> === Автомобилски алтернатори === [[Податотека:Jeep_2.5_liter_4-cylinder_engine_chromed_e.jpg|мини|Алтернатор монтиран на автомобилски мотор со серпентинска појасна макара (појасот не е прикажан.)]] Алтернаторите се користат во модерните [[автомобил]]и за полнење на батеријата и за напојување на електричниот систем, кога [[Мотор со внатрешно согорување|моторот]] работи. До 1960-тите години, автомобилите користеле DC [[динамо]] генератори со комутатори. Со достапноста на евтин [[Диода|силициум диодни]] исправувачи, наместо тоа, се користеле алтернатори. === Дизел-електрични локомотивни алтернатори === Во подоцнежните дизел-електрични локомотиви и дизел-електрични единици, главниот двигател го претвора алтернаторот кој обезбедува електрична енергија за влечните мотори (AC или DC). Алтернаторот за влечење обично вклучува интегрирани силициумски диодни исправувачи за да им обезбеди на влечните мотори со до 1200 волти DC или заедничка инверторска шина. Првите дизел-електрични локомотиви, и многу од оние кои сè уште се во употреба, користат DC генератори како, пред силициумската електроника, полесно е да се контролира брзината на мотори со еднонасочна струја. Повеќето од нив имаат два генератора: еден за генерирање на струја за поголем главен генератор. Евентуално, генераторот, исто така, обезбедува главно крајна електрична енергија или моќ за електрично греење на возот. Таа бара постојана брзина на моторот, обично 900 вртежи во минута за 480 V 60&nbsp;Hz апликација, дури и кога локомотивата не се движи. === Морски алтернатори === Морските алтернатори што се користат во јахти се слични на автомобилските алтернатори, со соодветни прилагодувања за солената вода. Морските алтернатори се дизајнирани да бидат неексплозивни, на начин што искрите од четката да не ги запали експлозивните гасни смеси во околината на моторот. Тие може да бидат 12 или 24 волти во зависност од видот на инсталираниот систем. Поголемите морски дизели можат да имаат два или повеќе алтернатори за да се справат со тешката електрична побарувачка на една модерна јахта. На единечни алтернаторски кола, моќта може да се подели помеѓу почетната батерија на моторот и домашната или куќната батерија (или батериите) со употреба на диода со поделба на полнежите (изолатор на батерија). === Радиоалтернатори === Високoчестотни алтернатори на типот на варијабилно-одбивање биле комерцијално применети за радиопренос во радиочестотите со ниски честоти. Овие биле користени за пренос на [[Морзеов код|Морзеовиот код]] и, експериментално, за пренос на глас и музика. Во Александарсовиот алтернатор, и намотката на полето и арматурната намотка се стационарни, а струјата се индуцира во арматурата поради менување на магнетното поле на роторот (кој нема намотки или делови за пренесување на полнежот). Таквите машини биле направени за производство на радиочестотна струја за радиопренос, иако ефикасноста била ниска. == Поврзано == [[Генератор]] == Наводи== {{наводи|30em}} == Надворешни врски == * Бела, Томас Х.,"''[http://earlyradiohistory.us/sec008.htm Алтернатор-Предавател Развој] (1891-1920)''". EarlyRadioHistory.нас. * [http://www.tpub.com/content/construction/14273/css/14273_47.htm Alternators] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20040429203843/http://tpub.com/content/construction/14273/css/14273_47.htm |date=2004-04-29 }} на Интегрираната Издавачка дејност (TPub.com) * [http://www.otherpower.com/pmg2.html Дрвени Ниски ВРТЕЖИ во минута Алтернатор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100528145039/http://www.otherpower.com/pmg2.html |date=2010-05-28 }}, ForceField, Форт Колинс, Колорадо, САД * [http://www.windstuffnow.com/main/3_phase_basics.htm Разбирање 3 фаза алтернатори] на WindStuffNow * [http://home.freeuk.net/dunckx/wireless/sparksnarcs/sparksnarcs.html Алтернатор, Лак и Искра.] [http://home.freeuk.net/dunckx/wireless/sparksnarcs/sparksnarcs.html Првите безжични предаватели] (G0UTY homepage) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Електротехника]] [[Категорија:Електрични генератори]] [[Категорија:Претворање на енергијата]] 26inncn4fbv6cmxfxbh3yxje9rfp7zs 0 46114 5544079 5416397 2026-04-23T23:29:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544079 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Хузестан | native_name = <small>استان خوزستان</small> | native_name_lang = fa | settlement_type = [[Покраини во Иран|Покраина]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Locator map Iran Khuzestan Province.png | map_alt = Хузестан во рамките на Иран | map_caption = Хузестан во рамките на Иран | latd = 31.3273 | longd = 48.6940 | coor_pinpoint = | coordinates_type = region:IR_type:adm1st | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | coordinates_region = IR | subdivision_type = [[Список на држави|Земја]] | subdivision_name = {{знаме|Иран}} | parts_type = [[Шахрестан|Окрузи]] | parts_style = para | p1 = 23 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Админ. центар]] | seat = [[Ахваз]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 64055 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="Census2006">[http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_sci_en/sci_en/sel/year85/f2/CS_02_6.HTM Попис 2006] {{en}}</ref> | population_total = 4274979 | population_as_of = 2006 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = Јазици | blank_info_sec1 = [[персиски јазик|персиски]] и [[арапски јазик|арапски]] | timezone1 = [[UTC+03:30|IRST]] | utc_offset1 = +03:30 | timezone1_DST = [[UTC+04:30|IRST]] | utc_offset1_DST = +04:30 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = }} [[Податотека:Karun3-dam.jpg|мини|десно|Иранската влада инвестира во големи суми во Хузестан.]] [[Податотека:Arm less man.JPG|десно|мини|Бронзена статуа стара 2100 години.]] [[Податотека:Choghazanbil2.jpg|мини|десно|'''Чока Занбил''' тврдина на една од многуте персиски империи]] [[Податотека:Pegasus iran.jpg|десно|мини|Бронзена плоча на кој е прикажан коњот [[Пегаз]].]] '''Хузестан''' ({{langx|fa|استان خوزستان}}, ''Ostān-e Khūzestān'') — [[покраини во Иран|покраина]] на [[Иран]]. Се наоѓа во југозападниот дел на земјата и се граничи со [[Ирак]]. Главен град е [[Ахваз]] и има површина од 63.238 км². Други поголеми градови се [[Бехбахан]], [[Абадан]], [[Амдимешк]], [[Коремшехр]], [[Бандар Имам]], [[Дезфул]], [[Шуштар]], [[Омидијех]], [[Изех]], [[Бак-e-Малек]], [[Мах Шахр]], [[Дашт-e-Азадеган]], [[Рамхормос]], [[Шадеган]], [[Суза]], [[Масџед Солејман]], [[Мину]] и [[Ховејзех]]. Хузестан има 18 пратеници во [[Меџлис]]от и 6 претставници во [[Совет на експерти|Советот на експерти]] == Потекло на поимот == Името ''Кузестан'', во слободен превод значи '''Земјата на Кузите'''. == Хузестан во книжевноста == Хузестан долго време е предмет за вдахновение на многу писатели и поети од Пресија. Следуваат некои прочуени текстови: زبس کز دامن لب شکر افشاند<br /> شکر دامن به خوزستان بر افشاند „На усните ѝ сладок шеќер разлеан,<br /> Како шеќерот во Хузестан што се лее.“<br /> ''[[Незами Ганџеви|Незами]]'' قد رعنای تو و قامت سرو کشمر<br /> لب شیرین تو و شکر خوزستانی „Твојта витка става како кешмарскиот чемпрес,<br /> Усните слатки, како хузестанскиот шеќер.“<br /> ''Незари Кохистани'' که باشد که پیوند سام سوار<br /> نخواهد از اهواز تا قندهار „Та Сем не требаше далеку да јава<br /> од [[Хазар]], сал до [[Кандахар]].“<br /> ''[[Фирдоуси]]'' == Колеџи и универзитети == * [http://www.put.ac.ir/ Универзитет за нафтена техника] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080410102013/http://www.put.ac.ir/ |date=2008-04-10 }} * [http://www.nbd.ac.ir/ Универзитет „Шахид Чамран“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20040905084301/http://www.nbd.ac.ir/ |date=2004-09-05 }} == Поврзано == * [[Административна поделба на Иран]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Khuzestan province|Хузестан}} * [http://www.hafttappeh.ir/ Археологија на Хузестан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070928195317/http://www.hafttappeh.ir/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.choghazanbil.ir/ Управа на Хузестан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051130005833/http://www.choghazanbil.ir/ |date=2005-11-30 }} * [http://www.ostan-kz.ir/ Владин портал] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070623153445/http://www.ostan-kz.ir/ |date=2007-06-23 }} * [http://www.ayapir.com/ Археологија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070611050645/http://www.ayapir.com/ |date=2007-06-11 }} * [http://www.bakhtiaritribe.net/khuzestan.html Историја на Хузестан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051122191757/http://www.bakhtiaritribe.net/khuzestan.html |date=2005-11-22 }} {{Покраини во Иран}} [[Категорија:Покраини во Иран]] [[Категорија:Хузестан| ]] 6qz7f5avf1ldlqzap4wv6uh0ggvipb9 0 47293 5544191 5128542 2026-04-24T10:02:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544191 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Infobox language |name=Чероки |nativename=ᏣᎳᎩ ᎧᏬᏂᎯᏍᏗ (tsa-la-gi ga-wo-ni-hi-is-di) |states=[[Оклахома]], [[Северна Каролина]] |region=[[Оклахома]] и резерватите на Чероки во [[Големи Зачадени Планини]], [[Северна Каролина]] |speakers=15&nbsp;000 до 22&nbsp;000 |iso2=chr|iso3=chr |familycolor=American |fam1=[[Ирокески јазици|Ирокески]] |fam2=[[Јужноирокески јазици|Јужноирокеско]] |script=[[Чероки азбука]] |map=[[Податотека:Cherokee USC2000 PHS.svg|260п|Чероки во САД.]] }} [[Податотека:Cherokee lang.png|thumb|200px|Места каде што е зборуван јазикот]] '''Чероки''' (ᏣᎳᎩ, ''Tsalagi'') и од групата на [[Ирокески јазици|ирокеските јазици]] зборуван од народот [[Чероки]] кој користи своја [[чероки азбука]]. == Азбука == <blockquote style="background: white; "> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Drifted Otali Sequoyah Syllabary Mapping |- | Otali Syllable || Sequoyah Syllabary Index || Sequoyah Syllabary Char || Sequoyah Syllable |- |nah || 32 || Ꮐ || nah |- |hna || 31 || Ꮏ || hna |- |qua || 38 || Ꮖ || qua |- |que || 39 || Ꮗ || que |- |qui || 40 || Ꮘ || qui |- |quo || 41 || Ꮙ || quo |- |quu || 42 || Ꮚ || quu |- |quv || 43 || Ꮛ || quv |- |dla || 60 || Ꮬ || dla |- |tla || 61 || Ꮭ || tla |- |tle || 62 || Ꮮ || tle |- |tli || 63 || Ꮯ || tli |- |tlo || 64 || Ꮰ || tlo |- |tlu || 65 || Ꮱ || tlu |- |tlv || 66 || Ꮲ || tlv |- |tsa || 67 || Ꮳ || tsa |- |tse || 68 || Ꮴ || tse |- |tsi || 69 || Ꮵ || tsi |- |tso || 70 || Ꮶ || tso |- |tsu || 71 || Ꮷ || tsu |- |tsv || 72 || Ꮸ || tsv |- |hah || 79 || Ꮿ || ya |- |gwu || 11 || Ꭻ || gu |- |gwi || 40 || Ꮘ || qui |- |hla || 61 || Ꮭ || tla |- |hwa || 73 || Ꮹ || wa |- |gwa || 38 || Ꮖ || qua |- |hlv || 66 || Ꮲ || tlv |- |guh || 11 || Ꭻ || gu |- |gwe || 39 || Ꮗ || que |- |wah || 73 || Ꮹ || wa |- |hnv || 37 || Ꮕ || nv |- |teh || 54 || Ꮦ || te |- |qwa || 06 || Ꭶ || ga |- |yah || 79 || Ꮿ || ya |- |na || 30 || Ꮎ || na |- |ne || 33 || Ꮑ || ne |- |ni || 34 || Ꮒ || ni |- |no || 35 || Ꮓ || no |- |nu || 36 || Ꮔ || nu |- |nv || 37 || Ꮕ || nv |- |ga || 06 || Ꭶ || ga |- |ka || 07 || Ꭷ || ka |- |ge || 08 || Ꭸ || ge |- |gi || 09 || Ꭹ || gi |- |go || 10 || Ꭺ || go |- |gu || 11 || Ꭻ || gu |- |gv || 12 || Ꭼ || gv |- |ha || 13 || Ꭽ || ha |- |he || 14 || Ꭾ || he |- |hi || 15 || Ꭿ || hi |- |ho || 16 || Ꮀ || ho |- |hu || 17 || Ꮁ || hu |- |hv || 18 || Ꮂ || hv |- |ma || 25 || Ꮉ || ma |- |me || 26 || Ꮊ || me |- |mi || 27 || Ꮋ || mi |- |mo || 28 || Ꮌ || mo |- |mu || 29 || Ꮍ || mu |- |da || 51 || Ꮣ || da |- |ta || 52 || Ꮤ || ta |- |de || 53 || Ꮥ || de |- |te || 54 || Ꮦ || te |- |di || 55 || Ꮧ || di |- |ti || 56 || Ꮨ || ti |- |do || 57 || Ꮩ || do |- |du || 58 || Ꮪ || du |- |dv || 59 || Ꮫ || dv |- |la || 19 || Ꮃ || la |- |le || 20 || Ꮄ || le |- |li || 21 || Ꮅ || li |- |lo || 22 || Ꮆ || lo |- |lu || 23 || Ꮇ || lu |- |lv || 24 || Ꮈ || lv |- |sa || 44 || Ꮜ || sa |- |se || 46 || Ꮞ || se |- |si || 47 || Ꮟ || si |- |so || 48 || Ꮠ || so |- |su || 49 || Ꮡ || su |- |sv || 50 || Ꮢ || sv |- |wa || 73 || Ꮹ || wa |- |we || 74 || Ꮺ || we |- |wi || 75 || Ꮻ || wi |- |wo || 76 || Ꮼ || wo |- |wu || 77 || Ꮽ || wu |- |wv || 78 || Ꮾ || wv |- |ya || 79 || Ꮿ || ya |- |ye || 80 || Ᏸ || ye |- |yi || 81 || Ᏹ || yi |- |yo || 82 || Ᏺ || yo |- |yu || 83 || Ᏻ || yu |- |yv || 84 || Ᏼ || yv |- |to || 57 || Ꮩ || do |- |tu || 58 || Ꮪ || du |- |ko || 10 || Ꭺ || go |- |tv || 59 || Ꮫ || dv |- |qa || 73 || Ꮹ || wa |- |ke || 07 || Ꭷ || ka |- |kv || 12 || Ꭼ || gv |- |ah || 00 || Ꭰ || a |- |qo || 10 || Ꭺ || go |- |oh || 03 || Ꭳ || o |- |ju || 71 || Ꮷ || tsu |- |ji || 69 || Ꮵ || tsi |- |ja || 67 || Ꮳ || tsa |- |je || 68 || Ꮴ || tse |- |jo || 70 || Ꮶ || tso |- |jv || 72 || Ꮸ || tsv |- |a || 00 || Ꭰ || a |- |e || 01 || Ꭱ || e |- |i || 02 || Ꭲ || i |- |o || 03 || Ꭳ || o |- |u || 04 || Ꭴ || u |- |v || 05 || Ꭵ || v |- |s || 45 || Ꮝ || s |- |n || 30 || Ꮎ || na |- |l || 02 || Ꭲ || i |- |t || 52 || Ꮤ || ta |- |d || 55 || Ꮧ || di |- |y || 80 || Ᏸ || ye |- |k || 06 || Ꭶ || ga |- |g || 06 || Ꭶ || ga |- |} </blockquote> == Надворешни врски == * [http://public.csusm.edu/public/raven/cherokee.dir/cherlexi.html Cherokee (Tsalagi) Lexicon] * [http://www.lulu.com/cherokeelanguage Cherokee Language Lessons on Audio] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080108063552/http://www.lulu.com/cherokeelanguage |date=2008-01-08 }} * [http://www.cherokee.org/Culture/Lexicon.asp Cherokee.org Dikanesdi (Lexicon)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060322082926/http://www.cherokee.org/Culture/Lexicon.asp |date=2006-03-22 }} * [http://www.auburn.edu/outreach/dl/echota/tlr_about_cherokee.php Echota Tsalagi Language Project] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100418074147/http://www.auburn.edu/outreach/dl/echota/tlr_about_cherokee.php |date=2010-04-18 }} * [http://www.cherokeenewtestament.org Cherokee New Testament Online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141217003930/http://www.cherokeenewtestament.org/ |date=2014-12-17 }} Online translation of the New Testament. Currently the largest Cherokee document on the internet. * [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-6105 ''Exploration of the Red River of Louisiana, in the year 1852 / by Randolph B. Marcy ; assisted by George B. McClellan.''] hosted by the [http://texashistory.unt.edu/ Portal to Texas History.] See [http://texashistory.unt.edu/widgets/pager.php?object_id=meta-pth-6105&recno=289&path=/data/UNT/Books/meta-pth-6105.tkl Appendix H], which compares the English, Comanche, and Wichita languages. * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf Unicode Chart] * [http://www.cherokee.org/home.aspx?section=culture&culture=dldisplay&ID=NJ1eYu1xTrA= Offical Cherokee Font (Not Unicode-compatible)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070404210909/http://www.cherokee.org/home.aspx?section=culture&culture=dldisplay&ID=NJ1eYu1xTrA= |date=2007-04-04 }} [[Категорија:Ирокески јазици]] [[Категорија:Богослужбени јазици]] lhxeulu76u2mvkgbvvmwhqd2yhhehpg 14 51312 5544071 4301919 2026-04-23T22:49:59Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Култура по земја]]; додадена [[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544071 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Австроунгарија]] [[Категорија:Култура по поранешна земја]] [[Категорија:Европска култура]] cn6e1t465a3rn0yn1cvvdberze95nq1 14 62960 5544059 4230256 2026-04-23T22:43:39Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544059 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{portalpar|Антика}} {{рв|Philosophers from Greece}} {{Ризница-врска|Philosophers from Greece}} [[Категорија:Античка филозофија]] [[Категорија:Западна филозофија]] [[Категорија:Старогрчка култура|Философија]] [[Категорија:Старогрчка книжевност|Филозофија]] d1wj0qudquva58c4ia6supsaz4tw8wn 0 68177 5544026 5425737 2026-04-23T21:47:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544026 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = {{јаз|mn|''Хөвсгөл аймаг''}} |conventional_long_name = Покраина Ховсгол |common_name = Ховсгол |image_flag = Mn flag khövsgöl aimag 2014.svg |image_coat = Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg |symbol_type = Грб |image_map = Map mn khuvsgul aimag.png |motto = |anthem = |official_languages = [[Монголски јазик|монголски]] |capital = [[Морон, Ховсгол|Морон]] |largest_city = |government_type = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |sovereignty_type = |established_event1 = |established_date1 = |area_rank = |area_magnitude = |area_km2 = 100.600 |area_sq_mi = |percent_water = |population_estimate = 123.416 |population_estimate_rank = |population_estimate_year = |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 1,23 |population_density_sq_mi = |population_density_rank = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank = |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = |currency_code = |country_code = |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = |calling_code = }} '''Ховсгол''' ({{langx|mn|Хөвсгөл}}) е најсеверната [[Покраини во Монголија|монголска покраина]]. Името на покраината потекнува од името на езерото [[Ховсгол (езеро)|Ховсгол]]. == Население == {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 | Етнички групи во Ховсгол, попис 2000<ref>M. Nyamaa, ''Khövsgöl aimgiin lavlakh toli'', Ulaanbaatar 2001, p. 7, 35, 68, 148, 166, 190</ref> |- ! Етничка група!! Население!! Процент |- | [[Дархади]] || 16.268 || 13,8% |- | [[Хотгоиди]] || 6.229 || 5,3% |- | [[Уријанхаи]] || 3.036 || 2,6% |- | [[Бурјати]] || 996 || 0,84% |- | [[Цатанци]] || 269 || 0,23% |- | Вкупно || 117.914 || 100% |} == Административна поделба == [[Податотека:Mongolia Khovsgol sum map mk.png|thumb|right|200px|Области во Ховсгол.]] {| class="wikitable sortable" |- |+ Области во покраината Ховсгол |- ! Област ! [[Монголски јазик|монголски]] ! width="100"|Население 1987 (прибл.)<ref>''Khövsgöl Aimgiin Atlas'', Ulaanbaatar 1988,p.6</ref> ! width="100"|Население 1994 <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.reliefweb.int/library/documents/oxfamannex1-4.pdf |title=архивска копија |accessdate=2008-10-19 |archive-date=2010-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331223051/http://www.reliefweb.int/library/documents/oxfamannex1-4.pdf |url-status=dead }}</ref> ! width="100"|Население 2000<ref>M. Nyamaa, ''Khövsgöl aimgiin lavlakh toli'', Ulaanbaatar 2001,passim</ref> ! width="100"|Население 2005<ref>Rural Poverty Reduction Programme: [http://www.rprpmongolia.mn/eng/index.php?subaction=showfull&id=1146914460&archive=&start_from=&ucat=33&do=english_huvsgul ''official site''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070928015741/http://www.rprpmongolia.mn/eng/index.php?subaction=showfull&id=1146914460&archive=&start_from=&ucat=33&do=english_huvsgul |date=2007-09-28 }}</ref> |- | [[Алаг-Ердене, Ховсгол|Алаг-Ердене]]<br /><small>[[Хатгал]]</small> || {{јаз|mn|Алаг-Эрдэнэ }}<br /><small>{{јаз|mn|Хатгал}}</small> ||2.300<br /><small>7.000<ref>population in 1990, acc. to M. Nyamaa. ''Khövsgöl aimgiin lavlakh toli''</ref></small> ||2.809<br /><small>3.756</small> ||2.825<br /><small>2.498</small> ||2.992<br /><small>2.831</small> |- | [[Арбулаг, Ховсгол|Арбулаг]] || {{јаз|mn|Арбулаг }}||3.100|| 4.272||4.487||4.164 |- | [[Бајанзурх, Ховсгол|Бајанзурх]] || {{јаз|mn|Баянзүрх }}||3.300|| 4.180||4.202||3.863 |- | [[Бурентогтох, Ховсгол|Бурентогтох]] || {{јаз|mn|Бүрэнтогтох }}||3.800|| 5.043||4.678||4.251 |- | [[Чадмани-Ондор, Ховсгол|Чадмани-Ондор]] || {{јаз|mn|Чандмань-Өндөр }}||2.100|| 2.891||3.063||2.944 |- | [[Ерденебулган, Ховсгол|Ерденебулган]] || {{јаз|mn|Эрдэнэбулган }}||2.300|| 3.086|| 2.739||2.849 |- | [[Галт, Ховсгол|Галт]] || {{јаз|mn|Галт }}||4.400|| 5.573|| 5.328||4.876 |- | [[Ханх, Ховсгол|Ханх]] || {{јаз|mn|Ханх }}||n.a.|| 2.227|| 2.140||2.346 |- | [[Ух-Ул, Ховсгол|Ух-Ул]] || {{јаз|mn|Их-Уул }}||3.200|| 3.767|| 3.959||4.126 |- | [[Џаргалант, Ховсгол|Џаргалант]] || {{јаз|mn|Жаргалант }}||3.700|| 4.866|| 5.086||5.109 |- | [[Морон, Ховсгол|Морон]] || {{јаз|mn|Мөрөн }}||n.a.|| 27.230|| 28.147||35.872 |- | [[Рашант, Ховсгол|Рашант]] || {{јаз|mn|Рашаант }}||2.500|| 3.195||3.280||3.559 |- | [[Ренчинлхумбе, Ховсгол|Рјончинлхумбе]] || {{јаз|mn|Рэнчинлхүмбэ }}||3.900<ref>incl. parts of Khankh</ref>|| 4.040||4.284||4.614 |- | [[Шине-Идер, Ховсгол|Шине-Идер]] || {{јаз|mn|Шинэ-Идэр }}||3.900|| 4.616||4.348||4.068 |- | [[Таријалан, Ховсгол|Таријалан]] || {{јаз|mn|Тариалан }}||4.800|| 6.122||6.070||5.936 |- | [[Томорбулаг, Ховсгол|Томборбулаг]] || {{јаз|mn|Төмөрбулаг }}||3.100|| 4.084||4.171||4.353 |- | [[Тосонценгел, Ховсгол|Тосонценгел]] || {{јаз|mn|Тосонцэнгэл }}||2.800|| 3.683||4.161||3.615 |- | [[Цаганур, Ховсгол|Цаганур]] || {{јаз|mn|Цагааннуур }}||900|| 1.248||1.317||1.405 |- | [[Цаган-Ул, Ховсгол|Цаган-Ул]] || {{јаз|mn|Цагаан-Уул }}||4.300|| 5.547||5.696||5.145 |- | [[Цаган-Ур, Ховсгол|Цаган-Ур]] || {{јаз|mn|Цагаан-Үүр }}||2.000|| 2.590||2.421||2.442 |- | [[Цецерлег, Ховсгол|Цецерлег]] || {{јаз|mn|Цэцэрлэг }}||4.400|| 5.591||5.876||4.693 |- | [[Тунел, Ховсгол|Тунел]] || {{јаз|mn|Түнэл }}||2.900|| 3.579||3.556||3.465 |- | [[Улан-Ул, Ховсгол|Улан-Ул]] || {{јаз|mn|Улаан-Уул }}||2.700|| 3.396||3.726||3.898 |- |} == Наводи == {{reflist}} {{Провинции во Монголија}} [[Категорија:Покраини во Монголија]] 5emrooi5j1urkyno6zt0q2fccs94pid 0 68235 5544005 5425755 2026-04-23T20:31:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544005 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = {{јаз|mn|Хэнтий аймаг}} |conventional_long_name =Покраина Хентиј |common_name = Хентиј |image_flag = Khentii aimag Flag.svg |image_coat = Mn coa khentii aimag.svg |symbol_type = |image_map =Map mn khentii aimag.png |motto = |anthem = |official_languages = [[Монголски јазик|монголски]] |capital = [[Ондорхан]] |largest_city = |government_type = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |sovereignty_type = |established_event1 = |established_date1 = |area_rank = |area_magnitude = |area_km2 = 80.311 |area_sq_mi = |percent_water = |population_estimate = 66.762 |population_estimate_rank = |population_estimate_year = |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 =0,83 |population_density_sq_mi = |population_density_rank = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank = |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = |currency_code = |country_code = |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = |calling_code = }} '''Хентиј''' ({{langx|mn|Хэнтий}}) е една од 21 [[покраини на Монголија]], сместена на исток во [[Монголија]]. Главен град на покраината е [[Ондорхан]] и нејзиното име доаѓа од планинскиот венец [[Хентиј (планински венец)|Хентиј]]. Главен град е [[Ондорхан]]. == Административна поделба == [[Податотека:Mongolia Khentii sum map mk.png|thumb|left|250px|Области во Хентиј]] {{среди}} {| class="wikitable sortable" |- |+ [[Список на градови во Монголија|Градовите]] во покраината Хентиј |- ! Град ! [[Монголски јазик|монголски]] ! Област ! Население (1994)<ref name="pop 1994">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.reliefweb.int/library/documents/oxfamannex1-4.pdf |title=архивска копија |accessdate=2008-10-19 |archive-date=2010-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331223051/http://www.reliefweb.int/library/documents/oxfamannex1-4.pdf |url-status=dead }}</ref> ! Население (2001)<ref name="khentii-m13">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pmis.gov.mn/khentii/index.php?m13 |title=The Khentii aimag official site |accessdate=2008-10-19 |archive-date=2007-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071007215737/http://www.pmis.gov.mn/khentii/index.php?m13 |url-status=dead }}</ref> ! Население (2006)<ref name="rural powerty2007">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.rprpmongolia.mn/pdf/2007semi_annual_report_eng.pdf |title=Rural Poverty Reduction Programme:semi-annual report 2007 |accessdate=2008-10-19 |archive-date=2008-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528115803/http://www.rprpmongolia.mn/pdf/2007semi_annual_report_eng.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | [[Берх, Хенти|Берх]] || {{јаз|mn|Бэрх }} || [[Батноров, Хенти|Батноров]] ||4.517|| 3.871 ||3.890 |- | [[Бор-Ондор, Хенти|Бор-Ондор]] || {{јаз|mn|Бор-Өндөр }} || [[Дархан, Хенти|Дархан]] ||2.695|| 6.406 ||8.510 |- | [[Ондорхан]] (главен град) || {{јаз|mn|Өндөрхаан}} || [[Херлен, Хенти|Херлен]] ||14.409|| ~12.000 ||~14.800 |- |} {| class="wikitable sortable" |- |+ Областите во покраината Хенти |- ! Област ! [[Монголски јазик|монголски]] ! width="100"|Население (1994)<ref name="pop 1994" /> ! width="100"|Население (2001)<ref name="khentii-m13" /> ! width="100"|Население (2005)<ref name="rural powerty">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.rprpmongolia.mn/index.php?subaction=showfull&id=1146834147&archive=&start_from=&ucat=13&do=khentii |title=''Rural Poverty Reduction Programme'' official site |accessdate=2008-10-19 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015801/http://www.rprpmongolia.mn/index.php?subaction=showfull&id=1146834147&archive=&start_from=&ucat=13&do=khentii |url-status=dead }}</ref> ! width="100"|Површина (км²) ! width="100"|Густина (/км²) |- | [[Батноров, Хенти|Батноров]] || {{јаз|mn|Батноров }}|| 3,169||2,986|| 6739*||4,968||1.36 |- | [[Батширет, Хенти|Батширет]] || {{јаз|mn|Батширээт }}|| 2,591||2,196|| 2,009||7,018||0.29 |- | [[Бајан-Адарга, Хенти|Бајан-Адарга]] || {{јаз|mn|Баян-Адарга }}|| 2,493||2,333|| 2,413||3,021||0.80 |- | [[Бајанхутаг, Хенти|Бајанхутаг]] || {{јаз|mn|Баянхутаг }}|| 2,130||2,280||2,090 ||6,029||0.35 |- | [[Бајанмонх, Хенти|Бајанмонх]] || {{јаз|mn|Баянмөнх }}||1,646 ||1,790||1,693 ||2,540||0.67 |- | [[Бајан-Ово, Хенти|Бајан-Ово]] || {{јаз|mn|Баян-Овоо }}|| 1,917||1,697||1,701 ||3,381||0.50 |- | [[Биндер, Хенти|Биндер]] || {{јаз|mn|Биндэр }}|| 4,184||3,615||3,537 ||5,386||0.66 |- | [[Дадал, Хенти|Дадал]] || {{јаз|mn|Дадал }}|| 2,826||2,387|| 2,534||4,727||0.54 |- | [[Дархан, Хенти|Дархан]] || {{јаз|mn|Дархан }}|| 1,949||1,904||9,462** ||4,455||2.12 |- | [[Делгерхан, Хенти|Делгерхан]] || {{јаз|mn|Дэлгэрхаан }}|| 3,029||2,902||2,339 ||3,986||0.59 |- | [[Галшар, Хенти|Галшар]] || {{јаз|mn|Галшар }}|| 2,575||2,906||2,468 ||6,676||0.37 |- | [[Џаргалтхан, Хенти|Џаргалтхан]] || {{јаз|mn|Жаргалтхаан }}|| 1,863||2,073||1,848 ||2,752||0.67 |- | [[Херлен, Хенти|Херлен]] *** || {{јаз|mn|Хэрлэн }}|| 20,172||16,578||16,783 ||3,788||4.43 |- | [[Морон, Хенти|Морон]] || {{јаз|mn|Мөрөн }}|| 2,444||2,264||2,026 ||2,196||0.92 |- | [[Норовлин, Хенти|Норовлин]] || {{јаз|mn|Норовлин }}|| 2,713||2,777||2,255 ||5,334||0.42 |- | [[Омноделгер, Хенти|Омноделгер]] || {{јаз|mn|Өмнөдэлгэр }}|| 3,895||5,739||5,208 ||10,877||0.48 |- | [[Ценхермандал, Хенти|Ценхермандал]] || {{јаз|mn|Цэнхэрмандал }}|| 2,361||1,791|| 1,661||3,177||0.52 |- |} :^* - [[Берх, Хенти|Берх]] е вклучен. :^** - [[Бор-Ондор, Хенти|Бор-Ондор]] е вклучен. :^*** - Главниот град [[Ондорхан]] е вклучен. == Наводи == {{наводи}} {{Покраини во Монголија}} [[Категорија:Хентиј| ]] [[Категорија:Покраини во Монголија]] 6w5yk53mwbbowkroaq8bmf6a4v2h17e 0 72229 5544100 5426024 2026-04-24T03:31:38Z Bjankuloski06 332 5544100 wikitext text/x-wiki {{Политика на Грција}} За време на административната поделба на Грција за време на [[Кралство Грција|Кралството Грција]] од 1833–1836, и повторно од 1845 до нивното укинување со законот [[Каликратис (реформа)|Каликратис]] во 2010, '''префектурите''' ({{langx|el|νομοί, ед. νομός}}) биле главните административни единици на државата. Тие се сега вон употреба, и се приближно заменети од страна на [[окрузи во Грција|окрузите на Грција]] (наречени и регионални единици). [[Грција]] се состои од 13 административни региони познати како [[Периферии на Грција]], кои понатаму биле поделени на [[натпрефектури на Грција|натпрефектури]] и 54 префектури ([[Грчки јазик|грчки]]: ''νομοί''). Според [[Устав на Грција|Уставот на Грција]] префектурите биле претежно второстепена организација на [[локална самоуправа|локалната самоуправа]]. Сепак тие не биле хиерархиски супериорни во однос на [[Заедници и општини на Грција|заедниците и општините на Грција]]. По легислативните реформи од 1994 најголемиот дел од административните должности на префектурите им биле пренесени на перифериите. Сепак, тие сѐ уште имале одредени административни должности кои им се доделени од централната власт (санитарни комитети, служби за просторно планирање) и затоа тие се сметале за административни единици на централната власт. Првите префектурални избори се одржале во 1994. Пред тоа, префектите биле назначувани од државата. == Организација == Последните промени во префектуралните самоуправи биле формирани во 1994<ref>Закон 2218/1994</ref> и ги замениле претходните префектури, чиишто совети и префекти биле назначувани од државата. Префектурите пред укинувањето биле управувани од Префектурален Совет (νομαρχιακό συμβούλιο) составен од 21 до 37 члена,<ref>Членови 13 и 14 од „Кодот на Префектурална Самоуправа“ (Претседателски Декрет 30/1996)</ref> раководени од Префектот (νομάρχης) и претседавани од Претседател на Советот (πρόεδρος). Други органи на префектурите биле: * Префектуралниот Комитет, кој се состоел од префектот или асистент назначен нему, и 4 до 6 члена, избирани од Префектуралниот Совет.<ref>Член 15 од „Кодот на Префектурална Самоуправа“</ref> * [[Провинции на Грција|Провинцискиот Совет]] и * [[Провинции на Грција|Епархос]] (под-префект, έπαρχος). [[натпрефектури на Грција|натпрефектурите]] имаат свои органи (Совет, Комитет и натпрефект). Префектуралните советници се избирале по пат на јавни избори секои четири години. Три петтини од сите седишта им следувале на победниците на изборите, додека пак две петтини од седиштата им следувале на преостанатите партии врз основа на пропорционален систем. Префектот станувал претседател на победничката опција. Избраната опција била валидно изгласана доколку освоила повеќе од 42% во првиот круг на префектуралните избори. Доколку ниту една опција не го преминела овој праг, тогаш имало втор круг во кој се гласало за двете опции кои добиле најмногу гласови во првиот круг<ref>Според легислативната реформа од 2006 (Закон 3463/2006). Видете го исто така и Циркуларот 12 на Министерството за Внатрешни Работи во врска со претстојните избори.</ref> == Должности == Државата првенствено ги надгледува дејствата на локалните власти, вклучувајќи ги и префектурите, но [[Устав на Грција]]<ref>Член 102 од Уставот</ref> и Кодот на Префектуралната Самоуправа<ref>Членови 1 и 8 од Кодот на Префектурална Самоуправа</ref> сѐ уште им се давало легална контрола на заедниците и општините врз администрацијата на нивните назначени обасти. Кодот на Префектуралната Самоуправа не вклучува нерестриктивна список на префектурални должности, туку генерално правило, според кое новоформираните префектурални самоуправи ги имаат сите должности на претходните префектури, кои се поврзани со нивното локално управување.<ref>Во врска со значењето на локалното управување видете ја Одлуката 888/1997 на [[Државен Совет (Грција)|Државниот Совет]].</ref> Сепак, работите поврзани со „(централното) државно раководење“ кои им припаѓале на префектите пред 1994 сега се извршуваат од Претседателите на Перифериите (περιφερειάρχης).<ref>Членови 3 и 8 од Кодот на Префектурална Самоуправа</ref> Моменталните префектурални самоуправи ги зачувале локалните работи од префектурален степен кои не ѝ припаѓаат на „(централната) државна администрација“.<ref>Видете ја Одлуката 3441/1998 на [[Државен Совет (Грција)|Државниот Совет]].</ref> Со посебни закони определени работи на некои министерства биле префрлени на Префектуралните Самоуправи (санитарни комитети, служби за урбанистичко планирање итн.).<ref>Видете го Законот 2647/1998 за пример.</ref> == Список на префектури == <table><tr valign=top><td> <ol> <li>(видете подолу) <li>[[Евбеја]] <li>[[Евританија]] <li>[[Фокис]] <li>[[Фтиотија]] <li>[[Префектура Беотија|Беотија]] <li>[[Халкидик]] <li>[[Префектура Иматија|Иматија]] <li>[[Префектура Кукуш|Кукуш]] <li>[[Префектура Постол|Постол]] <li>[[Пиерија]] <li>[[Префектура Сер|Сер]] <li>[[Префектура Солун|Солун]] <li>[[Префектура Хања|Хања]] <li>[[Префектура Ираклион|Ираклион]] <li>[[Ласити]] <li>[[Префектура Ретимно|Ретимно]] <li>[[Префектура Драма|Драма]] <li>[[Марица (округ)|Марица]] <li>[[Кавала (округ)|Кавала]] <li>[[Префектура Родопи|Родопи]] <li>[[Префектура Скеча|Скеча]] <li>[[Префектура Арта|Арта]] <li>[[Префектура Јанина|Јанина]] <li>[[Префектура Превеза|Превеза]] <li>[[Теспротија]] </ol> <td> <ol start=27> <li>[[Префектура Крф|Крф]] <li>[[Префектура Кефалоња и Итака|Кефалоња и Итака]] <li>[[Лефкада]] <li>[[Закинтос]] <li>[[Префектура Хиос|Хиос]] <li>[[Префектура Лезбос|Лезбос]] <li>[[Префектура Самос|Самос]] <li>[[Аркадија]] <li>[[Арголида]] <li>[[Коринтија]] <li>[[Лаконија]] <li>[[Месинија]] <li>[[Киклади]] <li>[[Додеканези]] <li>[[Префектура Кардица|Кардица]] <li>[[Префектура Лариса|Лариса]] <li>[[Магнезија]] <li>[[Префектура Трикала|Tрикала]] <li>[[Ахаја]] <li>[[Етолија-Акарнанија]] <li>[[Илија (област)|Илија]] <li>[[Префектура Лерин|Лерин]] <li>[[Префектура Гребен|Гребен]] <li>[[Префектура Костур|Костур]] <li>[[Префектура Кожани|Кожани]] </ol> a [[Света Гора]] <td> [[Податотека:GreekPrefecturesNumbered.png]] </table> [[Податотека:Prefectures of Attica.png|thumb|right|450px|Префектурите на периферијата Атика]] Периферијата [[Атика]] (означена со број 1 во картата погоре) се состои од следниве префектури: # [[Префектура Атина|Атина]] # [[Источна Атика]] # [[Префектура Пиреј|Пиреј]] # [[Западна Атика]] == Список на префектури опколени со копно == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Префектура Гребен|Гребен]] <li>[[Евританија]] <li>[[Префектура Кардица|Кардица]] <li>[[Префектура Костур|Костур]] <li>[[Префектура Лерин|Лерин]] <li>[[Префектура Трикала|Трикала]] </ul> <td> <ul> <li>[[Префектура Драма|Драма]] <li>[[Префектура Јанина|Јанина]] <li>[[Префектура Кожани|Кожани]] <li>[[Префектура Кукуш|Кукуш]] <li>[[Префектура Постол|Постол]] </ul> <td> </table> == Список на префектури кои се состојат само од острови или делови од острови == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Префектура Крф|Крф]] <li>[[Префектура Кефалоња и Итака|Кефалоња и Итака]] <li>[[Лефкада]] <li>[[Закинтос]] <li>[[Хиос]] <li>[[Префектура Лезбос|Лезбос]] <li>[[Префектура Самос|Самос]] </ul> <td> <ul> <li>[[Евбеја]] <li>[[Киклади]] <li>[[Додеканези]] <li>[[Префектура Хања|Хања]] <li>[[Префектура Ретимно|Ретимно]] <li>[[Префектура Ираклион|Ираклион]] <li>[[Ласити]] </ul> </table> == Список на префектури кои се претежно копнени но исто така вклучуваат острови == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Марица (округ)|Марица]] ([[Самотракија]]) <li>[[Кавала (округ)|Кавала]] ([[Тасос]]) <li>[[Магнезија]] ([[Скопелос]], [[Скијатос]], [[Алонисос]]) <li>[[Префектура Пиреј|Пиреј]] ([[Остров Саламис|Саламис]], [[Егина]], [[Порос]], [[Идра, Саронски Острови|Хидра]], [[Спецес]], [[Китира]]) </ul> </table> == Список на ексклави == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Тризина]] е ексклава на префектурата [[префектура Пиреј|Пиреј]] близу северниот брег на географска [[Арголида]], и се граничи со префектурата [[Арголида]] на југ</ul> </table> == Список на префектури кои се граничат со странски држави == (долж границата на Грција во правец исток-запад) <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Марица (округ)|Марица]] ([[Турција]], [[Бугарија]]) <li>[[Префектура Родопи|Родопи]] ([[Бугарија]]) <li>[[Префектура Скеча|Скеча]] ([[Бугарија]]) <li>[[Префектура Драма|Драма]] ([[Бугарија]]) </ul> <td> <ul> <li>[[Префектура Сер|Сер]] ([[Бугарија]], [[Република Македонија]]) <li>[[Префектура Кукуш|Кукуш]] ([[Република Македонија]]) <li>[[Префектура Постол|Постол]] ([[Република Македонија]]) <li>[[Префектура Лерин|Лерин]] ([[Република Македонија]], [[Албанија]]) </ul> <td> <ul> <li>[[Префектура Костур|Костур]] ([[Албанија]]) <li>[[Префектура Јанина|Јанина]] ([[Албанија]]) <li>[[Теспротија]] ([[Албанија]]) </ul> </table> == Список на префектури чиешто територијално море се допира со море на странска држава == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Префектура Криф|Крф]] ([[Албанија]]) <li>[[Теспротија]] ([[Албанија]]) </ul> <td> <ul> <li>[[Марица (округ)|Марица]] ([[Турција]]) <li>[[Префектура Лезбос|Лезбос]] ([[Турција]]) <li>[[Хиос]] ([[Турција]]) <li>[[Префектура Самос|Самос]] ([[Турција]]) <li>[[Додеканези]] ([[Турција]]) </ul> </table> == Список на префектури кои се географски екстреми == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>Најисточна префектура: [[Додеканези]] (остров [[Кастелоризо]]) <li>Најсеверна префектура: [[Марица (округ)|Марица]] <li>Најзападна префектура: [[Префектура Крф|Крф]] (остров [[Отони]]) <li>Најјужна префектура: [[Хања]] (остров [[Гавдос]]). Исто така, најјужна точка на [[Европа]]. </ul> <ul> <li>Префектура со најголемо растојание помеѓу две точки на нејзината територија („најголем пречник“): [[Додеканези]] <br /> (доколку повлечеме линија од Анидрос, остров на северозапад од [[Патмос]], до островот Стронгили, најисточната точка во Грција, само малку на исток од [[Кастелоризо]]) </ul> <ul> <li>Префектура со најмало растојание помеѓу две точки на нејзината територија („најмал пречник“): [[Лефкас]] <br /> </ul> </table> == Список на префектури кои имаат исто име со нивниот главен град == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Префектура Скеча|Скеча]] <li>[[Префектура Драма|Драма]] <li>[[Кавала (округ)|Кавала]] <li>[[Префектура Сер|Сер]] <li>[[Префектура Кукуш|Кукуш]] <li>[[Префектура Солун|Солун]] <li>[[Пректура Јанина|Јанина]] <li>[[Префектура Превеза|Превеза]] <li>[[Префектура Арта|Арта]] <li>[[Префектура Крф|Крф]] <li>[[Лефкада]] <li>[[Закинтос]] <li>[[Префектура Лерин|Лерин]] </ul> <td> <ul> <li>[[Префектура Гребен|Гребен]] <li>[[Префектура Костур|Костур]] <li>[[Префектура Кожани|Кожани]] <li>[[Префектура Лариса|Лариса]] <li>[[Префектура Трикала|Трикала]] <li>[[Префектура Кардица|Кардица]] <li>[[Префектура Атина|Атина]] <li>[[Префектура Пиреја|Пиреја]] <li>[[Хиос]] <li>[[Префектура Самос|Самос]] <li>[[Префектура Хања|Хања]] <li>[[Префектура Ретимно|Ретимно]] <li>[[Префектура Ираклион|Ираклион]] </ul> </table> == Список на префектури чијшто главен град не е нивен најголем град == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Халкидик]] (главен град: [[Полигирос]]; најголем град: [[Неа Мудања]]) <li>[[Префектура Постол|Постол]] (главен град: [[Воден]]; најголем град: [[Јаница]]) <li>[[Префектура Беотија|Беотија]] (главен град: [[Ливадја]]; најголем град: [[Тива]]) <li>[[Етолија-Акарнанија]] (главен град: [[Mесолонги]]; најголем град: [[Агринио]]) <li>[[Западна Атика]] (главен град: [[Елефсис]]; најголем град: [[Мегара]]) <li>[[Источна Атика]] (главен град: [[Палини]]; најголем град: [[Ахарнес]]) <li>[[Арголида]] (главен град: [[Нафплио]]; најголем град: [[Аргос]]) <li>[[Ласити]] (главен град: [[Агиос Николаос]]; најголем град: [[Иерапетра]]) </ul> </table> == Список на префектури со најмалку населени главни градови == <table><tr valign=top><td> <ol> <li>[[Халкидик]] (главен град: [[Полигирос]] со население од 6.232 жители) <li>[[Префектура Самос|Самос]] (главен град: [[Вати. Самос|Вати]] со население од 6.275 жители) <li>[[Евританија]] (главен град: [[Крпеница]] со население од 6.775 жители) <li>[[Фокис]] (главен град: [[Амфиса]] со население од 6.946 жители) <li>[[Лефкада]] (главен град: [[Лефкада]] со население од 7.548 жители) <li>[[Теспротија]] (главен град: [[Игуменица]] со население од 9.104 жители) <li>[[Префектура Кефалоња и Итака|Кефалоња и Итака]] (главен град: [[Аргостоли]] со население од 9.522 жители) <li>[[Гребен (град)|Гребен]] (главен град: [[Гребен (град)|Гребен]] со население од 10.447 жители) <li>[[Ласити]] (главен град: [[Агиос Николаос]] со население од 10.906 жители) <li>[[Закинтос]] (главен град: [[Закинтос]] со население од 11.224 жители) </ol> </table> == Список на префектури кои се граничат само со една друга префектура == <table><tr valign=top><td> <ol> <li>[[Халкидик]] (се граничи со [[Префектура Солун|Солун|Солун]]; исто така се граничи со [[Света Гора]], која што не е провинција ''стрикто сенсу'') <li>[[Префектура Хања|Хања]] (се граничи со [[Префектура Ретимно|Ретимно]]) <li>[[Ласити]] (се граничи [[Префектура Ираклион|Ираклион]]) <li>[[Марица (округ)|Марица]] (се граничи со [[Префектура Родопи|Родопи]]) </ol> </table> == Список на префектури кои се граничат со најмногу (седум) други префектури == (префектурите со кои се граничат се наведени во правец спротивен на правецот на стрелките на часовникот) <table><td> <ol> <li>[[Префектура Кожани|Префектура]] (се граничи со [[Префектура Иматија|Иматија]], [[Префектура Постол|Постол]], [[Префектура Лерин|Лерин]], [[Префектура Костур|Костур]], [[Префектура Гребен|Гребен]], [[Префектура Лариса|Лариса]], [[Префектура Пиерија|Пиерија]]) <li>[[Префектура Лариса|Лариса]] (се граничи со [[Префектура Пиерија|Пиерија]], [[Префектура Кожани|Кожани]], [[Префектура Гребен|Гребен]], [[Префектура Трикала|Трикала]], [[Префектура Кардица|Кардица]], [[Фтиотија]], [[Магнезија]]) <li>[[Фтиотија]] (се граничи со [[Магнезија]], [[Префектура Лариса|Лариса]], [[Префектура Кардица|Кардица]], [[Евританија]], [[Етолија-Акарнанија]], [[Фокис]], [[Беотија]]) </ol> </table> == Список на префектури кои се дел од грчката држава од нејзиното осамостојување == <table><tr valign=top><td> <ul> <li>[[Префектура Атика|Атика]] <li>[[Префектура Беотија|Беотија]] <li>[[Фтиотис]] <li>[[Фокис]] <li>[[Евританија]] <li>[[Евбеја]] <li>[[Етолија-Акарнанија]] <li>[[Киклади]] </ul> <td> <ul> <li>[[Кортинтија]] <li>[[Арголида]] <li>[[Аркадија]] <li>[[Лаконија]] <li>[[Месинија]] <li>[[Ахаја]] <li>[[Префектура Елис|Елис]] </ul> </table> == Поврзано == * [[Список на префектури на Грција според површина]] * [[Список на префектури на Грција според густина на население]] * [[Список на префектури на Грција според население]] == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20071001045452/http://www.world-gazetteer.com/s/s_gr.htm Карта на Грција] == Белешки == {{reflist}} {{Статии за второстепени административни дивизии на европските држави}} [[Категорија:Поранешни административни единици]] mwbeaisldssg3ms8uvithx3id8bdeta 14 80350 5544069 3762655 2026-04-23T22:49:24Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Култура по земја]]; додадена [[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544069 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Culture of Yugoslavia}} [[Категорија:СФРЈ]] [[Категорија:Култура по поранешна земја]] irco9kdrkmd739bza8kl45dns0c1aaf 5544070 5544069 2026-04-23T22:49:39Z Bjankuloski06 332 5544070 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Culture of Yugoslavia}} [[Категорија:СФРЈ]] [[Категорија:Култура по поранешна земја]] mrybtk0nty5y4rom6q6yzrrs28sp11v 0 97049 5543957 4750424 2026-04-23T18:00:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543957 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writing system |name = Хангул ({{јаз|ko-Hang|한글}}) или Чосон гул ({{јаз|ko-Hang|조선글}}) |type =[[Азбука]] |languages = [[Корејски јазик|корејски]] |time = 1443 до денес |creator = [[Сеџонг]] |unicode = U+AC00 to U+D7A3,<br />U+1100 to U+11FF,<br />U+3131 to U+318E,<br />U+FFA1 to U+FFDC |iso15924 = Hang |sample = Hangulpedia.svg |image_size = 150px }} {{Историја на азбуката}} '''Хангул''' ([[корејски јазик|корејски]]: {{Audio-IPA|Ko-한글.oga|[haːnɡɯl]}}, 한글 ''Hangeul/Han’gŭl'' (во [[Јужна Кореја]]) или 조선글 ''Chosŏn’gŭl/Joseongeul'' (во [[Северна Кореја]])) — [[азбука]] што ја користи корејскиот јазик. Азбуката била создадена во средината на [[15 век]] и денес е официјално писмо во [[Северна Кореја]], [[Јужна Кореја]] и во [[Корејска автономна префектура Јанбијан|Корејската автономна префектура Јанбијан]] во [[Кина]]. Хангул е фонемска азбука организирана во слоговни блокови. Секој блок се состои од најмалку две од 24 хангул букви (''џамо''), со најмалку една од четиринаесетте согласки и десетте самогласки во корејскиот јазик. Овие блокови можат да бидат запишани хоризонтално од лево кон десно или вертикално од горе надолу во колони од десно кон лево. Оригинално, азбуката има неколку додатни букви. == Имиња == === Официјални имиња === [[Податотека:Hangeul.svg|thumb|200px|left|Зборот ''hangeul'' напишан со хангул.]] * Модерното име ''Хангул'' ({{јаз|ko-Hang|한글}}) било создадено од [[Џу Сијеонг]] во [[1912]]. ''Хан'' ({{јаз|ko-Hang|한}}) значи „голем“ на стар корејски, а додека ''гул'' ({{јаз|ko-Geul|글}}) е термин на корејски за зборот „писмо“. „Хан“ исто така може да се протолкува како „корејски“ на [[сино-корејски]], па така целосното име може да биде разбрано како „корејско писмо“<ref name="Lee, Iksop 13p">{{наведена книга | url = http://books.google.com/books?id=NN-yIdLOkCoC&pg=PA13&dq=hangul+1912&ei=7BEySOvWKYGuywTF-sDDBw&sig=Cq2GWqQKrumkFSfK5a7sWRmpCD4 | last1 = Lee | first1 = Iksop | first2 = S. Robert | last2 = Ramsey | year = 2000 | title = The Korean Language | page = 13 | publisher = SUNY Press}}</ref>. {{јаз|ko-Hang|한글}} се изговара како {{МФА|/hanɡɯl/}} и може да биде романизирано на еден од следните начини: ** '''Hangeul''' или ''han-geul'' што се користи во [[Јужна Кореја]] за транскрипција на корејскиот. ** '''Han’gŭl''' е термин кој е прифатен во светската наука како термин за означување на ова писмо ** '''Hankul''' термин користен за технички лингвистички науки. * Во [[Северна Кореја]] писмото се вика ''Chosŏn’gŭl'' ({{јаз|ko-Hang-KP|조선글}}). * Оригиналното име на писмото било ''[[Хунминчонгем]]'' (훈민정음; 訓民正音).'' === Останати имиња === Сè до раниот [[XX век]], хангул бил сметан за вулгарно писмо од страна на литературната елита и тие го користеле традиционалното писмо [[ханча]]<ref name="NAKL Names">{{Наведена мрежна страница |publisher=The National Academy of the Korean Language |title=5. Different Names for Hangeul |url=http://www.korean.go.kr/eng_hangeul/another/001.html |date=January 2004 |accessdate=2008-05-19 |6= |archive-date=2020-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201122222116/https://www.korean.go.kr/eng_hangeul/another/001.html |url-status=dead }}</ref>. Оваа елита хангулот го именувале како: * ''Еонмун'' (хангул: 언문, ханча: {{јаз|ko-Hant|諺文}} "говорно писмо")<ref name="NAKL Names" /> * ''Амгеул'' (암글 "женско писмо"; исто и ''Амкел'' 암클).<ref name="NAKL Names" /> ''Am'' (암) е претставка која означува дека именката е од женски род. * ''Ахаетгеул'' или ''Ахаегеул'' (아햇글 или 아해글 "детско писмо") * ''Ачимгеул'' (아침글 "пишување што можеш да го научиш за едно утро")<ref>Choi Seung-un; [http://www.paregabia.com/data/photo_hangul/hangul_exposants.pdf Structures et particularités de la langue coréenne] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071202000915/http://www.paregabia.com/data/photo_hangul/hangul_exposants.pdf |date=2007-12-02 }}</ref> * ''Гунгмун'' (хангул: 국문, ханча: {{јаз|ko-Hant|國文}} "национално посмо") Овие имиња денес се архаични особено со неупотребата на ханчата во Кореја. == Џамо == [[Податотека:Hangeul New Version.jpg|250px|right]] Џамо (자모; 字母) или нацори (낱소리) се единиците или карактерите што го сочинуваат хангул. „Џа“ значи ''буква'' или карактер и „мо“ значи ''мајка''. Во хангул има 51 [[џамо]], од кои 24 се еднакви со [[Латиница|латинските]] букви. Останатите 27 џамоа се кластери на две или понекогаш три од овие карактери. Од основните 24 џамоа, четиринаесет се согласки (џа-еум 자음, 子音 "детски гласови") и десет се самогласки (мо-еум모음, 母音 "мајчини гласови"). Пет од едноставните согласки се дуплираат за да се создадат „временските“ согласки а додека останатите единаесет кластери се формирани со различни согласки. Десетте џамо самогласки може да бидат комбинирани за да се создадат единаесетте дифтонзи. * 14 едноставни [[согласка|согласки]]: ㄱ, ㄴ, ㄷ, ㄹ, ㅁ, ㅂ, ㅅ, ㅇ, ㅈ, ㅊ, ㅋ, ㅌ, ㅍ, ㅎ, плус ᄛ, ㅱ, ㅸ, ᄼ, ᄾ, ㅿ (алвеоларно), ㆁ (веларно), ᅎ, ᅐ, ᅔ, ᅕ, ㆄ, ㆆ * 5 двојни (глотализирани): ㄲ, ㄸ, ㅃ, ㅆ, ㅉ, плус ㅥ, ᄙ, ㅹ, ᄽ, ᄿ, ᅇ, ᇮ<!-- ssangyesieung -->, ᅏ, ᅑ, ㆅ * 11 [[согласни кластери]]: ㄳ, ㄵ, ㄶ, ㄺ, ㄻ, ㄼ, ㄽ, ㄾ, ㄿ, ㅀ, ㅄ, плус ᇃ, ᄓ, ㅦ, ᄖ, ㅧ, ㅨ, ᇉ, ᄗ, ᇋ, ᄘ, ㅪ, ㅬ, ᇘ, ㅭ, ᇚ, ᇛ, ㅮ, ㅯ, ㅰ, ᇠ, ᇡ, ㅲ, ᄟ, ㅳ, ᇣ, ㅶ, ᄨ, ㅷ, ᄪ, ᇥ, ㅺ, ㅻ, ㅼ, ᄰ, ᄱ, ㅽ, ᄵ, ㅾ, ᄷ, ᄸ, ᄹ, ᄺ, ᄻ, ᅁ, ᅂ, ᅃ, ᅄ, ᅅ, ᅆ, ᅈ, ᅉ, ᅊ, ᅋ, ᇬ<!-- yesieung-kiyeok -->, ᇭ<!-- yesieung-ssangkiyeok -->, ㆂ, ㆃ, ᇯ<!-- yesieung-khieukh -->, ᅍ, ᅒ, ᅓ, ᅖ, ᇵ, ᇶ, ᇷ, ᇸ, и тројните ᇄ, ㅩ, ᇏ, ᇑ, ᇒ, ㅫ, ᇔ, ᇕ, ᇖ, ᇞ, ㅴ, ㅵ, ᄤ, ᄥ, ᄦ, ᄳ, ᄴ * 6 едноставни [[самогласка|самогласки]]: ㅏ, ㅓ, ㅗ, ㅜ, ㅡ, ㅣ, плус ㆍ * 4 едноставни јотизирани самогласки: ㅑ, ㅕ, ㅛ, ㅠ, плус ᆜ, ᆝ, ᆢ * 11 дифтонзи: ㅐ, ㅒ, ㅔ, ㅖ, ㅘ, ㅙ, ㅚ, ㅝ, ㅞ, ㅟ, ㅢ, плус ᅶ, ᅷ, ᅸ, ᅹ, ᅺ, ᅻ, ᅼ, ᅽ, ᅾ, ᅿ, ᆀ, ᆁ, ᆂ, ᆃ, ㆇ, ㆈ, ᆆ, ᆇ, ㆉ, ᆉ, ᆊ, ᆋ, ᆌ, ᆍ, ᆎ, ᆏ, ᆐ, ㆊ, ㆋ, ᆓ, ㆌ, ᆕ, ᆖ, ᆗ, ᆘ, ᆙ, ᆚ, ᆛ, ᆟ, ᆠ, ㆎ Четири од едноставните џамо самогласки се создадени со додавање на кратки црти: ㅑ ''ја,'' ㅕ ''јео,'' ㅛ ''јо,'' and ㅠ ''ју.'' Овие се сметани за дел од 24 основни џамоа зошто буква ј не постои како сам глас. Од едноставните согласки, ㅊ ''чиеут,'' ㅋ ''киеук,'' ㅌ ''тиеут,'' и ㅍ ''пиеуп'' се аспирати добиени од ㅈ ''џиеут,'' ㄱ ''гијеок,'' ㄷ ''дигеут,'' и ㅂ ''биеуп''. Двојните букви се: ㄲ ''санг-гијеок'' (kk: ''санг-'' 쌍 "двоен"), ㄸ ''санг-дигеут'' (tt), ㅃ ''санг-биеуп'' (pp), ㅆ ''санг-сиот'' (ss), и ㅉ ''санг-џиеут'' (jj). Двојните ''џамоа'' не се сметаат како согласно претставување. === Распоред на црти === Сите букви на хангул ги следат правилата на кинеската калиграфија. Во табелата се прикажани само знаците што се сметаат за одделни букви, не и дифтонзите или јотизираните. {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 style="border-collapse:collapse;" |- ! Џамо ! Име на џамо ! МФА ! [[Македонска транскрипција на корејскиот јазик|Макед. транскрипција]] |- |ㄱ |гијок |g |г |- |ㄴ |нион |n |н |- |ㄷ |дигот |d |д |- |ㄹ |риол |r или l |р или л |- |ㅁ |миом |m |м |- |ㅂ |биоп |b |б |- |ㅅ |сиот |s |с |- |ㅇ |ионг |ø или ŋ |ø или нг |- |ㅈ (jieut) stroke order.png | ㅈ (џиеут) |џиот |dʒ |џ |- |ㅊ |чиот |tʃ |ч |- |ㅋ |киок |k |к |- |ㅌ |тиот |t |т |- |ㅍ |пиоп |p |п |- |ㅎ |хиот |h |х |- |ㅏ |а |а |а |- |ㅐ |ae |æ |кратко е или како германско ä |- |ㅓ |ео |ʌ |меко о или како германско ö |- |ㅔ (e) stroke order.png | ㅔ (е) |e |e |e |- |ㅗ (o) stroke order.png | ㅗ (о) |o |o |о |- |ㅜ (u) stroke order.png | ㅜ (у) |u |u |у |- |一 (eu) stroke order.png | 一 (еу) |eu |ɨ |кратко и или како германско ü |} За јотизираните, кои не се прикажани, само се удвојува стралката. == Морфолошки слоговни блокови == Освен за некои граматички морфеми, ниту една буква не може да стои сама и да претставува елемент во корејскиот јазик. Наместо тоа, џамоата се групи на слоговни или морфолошки блокови со најмалку две или три: # согласки или двојни согласки наречени почетни (초성, 初聲 choseong слогопвен пристап), # самогласка или дифтонг наречен среден (중성, 中聲 jungseong слоговно јадро или слоговен корен) и # согласка или согласна група на крај од слогот (종성, 終聲 jongseong слоговен код). Кога слогот нема почетна позиција, нултиот почетен знак ㅇ јеунг се користи наместо тоа (иако во современ корејски јазик не се користи овој карактер за почетна позиција). Така, џамо блокот се состои од најмалку два карактера на средна и почетна позиција. Иако, историски, хангул бил организиран во слогови, во современиот правопис се организира во морфени, и како второстепено во слогови во рамките на тие морфими со исклучок кога единечна согласна морфема можеди не може да се напише сама. Сетот на почетни и крајни согласки не е ист. На пример, ㅇ ng се користи само во почетна позиција, додека двојниот џамо што може да се појави во почетна позиција е лимитиран на само ㅆ ss и ㄲ kk. Вкупно има 11 172 можни хангул блокови. === Вметнување џамо во блок === Вметнувањето на џамо во блокот следи одредени шаблони засновани на формата на средниот дел. * Компонентите на комплексните џамоа како што се ㅄ bs, ㅝ wo, или ㅵ bsd, ㆋ üye се пишуваат од лево кон десно. * Средните се пишуваат под почетните, кон десно или околу почетната почнувајќи од дното кон десно во зависност од формата на карактерот: ако средната има хоризонтална форма како ㅡ eu, тогаш таа се пишува под почетната; ако има вертикална форма како ㅣ i, тогаш таа се пишува на десно од почетната и ако карактерот ги состои двете форми како ㅢ ui, тогаш таа се пишува околу почетната од дното кон десно: <table cellpadding=5> <tr><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa width=30 height=60|почетен||bgcolor=#aaffaa width=30|среден |} </td><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa width=60 height=30|почетен |-align=center |bgcolor=#aaffaa height=30|среден |} </td><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa width=30 height=30|почетен |bgcolor=#aaffaa width=30 rowspan=2|среден.<br />2 |-align=center |bgcolor=#aaffaa height=30|среден.&nbsp;1 |} </td></tr> </table> * краен џамо, ако има еден, е секогаш напишан на дното, под средната. Ова се вика 받침 ''batchim'' "поддржувачки под": <table cellpadding=5> <tr><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa width=30 height=40|почетен |bgcolor=#aaffaa width=30|среден |-align=center |bgcolor=#aaaaff height=20 colspan=2|краен |} </td><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa width=60 height=20|почетен |-align=center |bgcolor=#aaffaa height=20|среден |-align=center |bgcolor=#aaaaff height=20|краен |} </td><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa width=30 height=20|почетен |bgcolor=#aaffaa width=30 rowspan=2|среден.<br />2 |-align=center |bgcolor=#aaffaa height=20|среден. |-align=center |bgcolor=#aaaaff height=20 colspan=2|краен |} </td></tr> </table> * Комплексен слог се пишува од лево кон десно: <table cellpadding=5> <tr><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa height=40|почетен |bgcolor=#aaffaa colspan=2|среден |-align=center |bgcolor=#aaaaff colspan=2 height=20 |краен 1 |bgcolor=#aaaaff |краен 2 |} </td><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa colspan=2 width=60 height=20|почетен |-align=center |bgcolor=#aaffaa height=20 colspan=2 |среден |-align=center |bgcolor=#aaaaff height=20 |краен 1 |bgcolor=#aaaaff |краен 2 |} </td><td> {| |-align=center |bgcolor=#ffaaaa width=30 height=20|почетен |bgcolor=#aaffaa width=30 colspan=2 rowspan=2|среден.<br />2 |-align=center |bgcolor=#aaffaa height=20|среден |-align=center |bgcolor=#aaaaff colspan=2 height=20 |краен 1 |bgcolor=#aaaaff |краен 2 |} </td></tr> </table> Блоковите секогаш се пишуваат во фонетски редослед, почетен-среден-краен. Така, * Слогови со хоризонтален среден слог се пишуваат надолу 읍 ''eup''; * Слоговите со вертикален среден и прост краен слог се напишани во правец на стрелките на часовникот: 쌍 ''ssang''; * Слоговите со околен среден слог го менуваат правецот (долу-десно-долу): 된 ''doen''; * Слоговите со комплексен краен слог се напишани од лево кон десно на дното: 밟 ''balp''. == Наводи == * Lee, Iksop. (2000). ''The Korean Language.'' (transl. Robert Ramsey) Albany, NJ: State University of New York Press. ISBN 0-7914-4831-2 * The Ministry of Education of South Korea. (1988) ''[http://www.korean.go.kr/search/grammar/rule/collect_rule.html Hangeul Matchumbeop] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061110021121/http://www.korean.go.kr/search/grammar/rule/collect_rule.html |date=2006-11-10 }}''. * {{наведена книга|author=Hannas, William C |title=Asia's Orthographic Dilemma |publisher=University of Hawaii Press |url=http://books.google.com/books?id=aJfv8Iyd2m4C |date=1997 |isbn=082481892X }} {{reflist|2}} == Библиографија == * {{наведена книга | last=Chang | first=Suk-jin | title=Korean | location=Philadelphia | publisher=John Benjamins Publishing Company | year=1996 | isbn=1556197284 | chapter=Scripts and Sounds}} (Volume 4 of the ''London Oriental and African Language Library''). * Kim-Renaud, Y-K. (ed) 1997. ''The Korean Alphabet: Its History and Structure''. University of Hawai`i Press. * Sohn, H.-M. (1999). ''The Korean Language''. Cambridge: Cambridge University Press. * Song, J,J. (2005). ''The Korean Language: Structure, Use and Context''. London: Routledge. == Поврзано == * [[Список на џамоа]] * [[Македонска транскрипција на корејскиот јазик|Македонска транскрипција на хангул]] == Надворешни врски == * [http://www.omniglot.com/writing/korean.htm Корејска азбука и изговор] од Omniglot * [http://www.wright-house.com/korean/korean-linguistics-origins.html Лингвистичко и филозофско потекло на корејската азбука] * [http://www.langintro.com/kintro/toc.htm Online хангул тутор] на Langintros.com * [http://www.learnlangs.com/RWP/Korean Online хангул тутор] на Learnlangs.com {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Корејски јазик]] [[Категорија:Хангул| ]] [[Категорија:Индиски писма]] 8h37za5opltvapoa28h2h2phmrby5cc 0 97219 5543991 5512625 2026-04-23T19:37:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543991 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writing system |name=Хебрејска азбука |languages=[[хебрејски јазик]], [[еврејски јазици]] |time=III в. п.н.е. до денес |type=[[абџад]] |typedesc= |languages=[[Хебрејски јазик|хебрејски]], [[јидиш]], [[ладино]] и [[јудеоарапски јазици|јудеоарапските јазици]] (вид. [[Еврејски јазици]]) |fam1=[[египетски хиероглифи]] |fam2=[[прасинаитски писма]] |fam3=[[хананско писмо]] |fam4=[[феникиска азбука]] |fam5=[[арамејска азбука]] |sisters=[[набатејска азбука|набатејска]]<br />[[Сириска азбука|сириска]]<br />[[Палмиренска азбука|палмиренска]]<br />[[Мандајско писмо|мандајско]]<br />[[Прахмиско писмо|брахмиско]]<br />[[Пахлависко писмо|пахлависко]]<br />[[Согдиско писмо|согдиско]] |unicode=U+0590 to U+05FF, <br /> U+FB1D to U+FB40 |iso15924=Hebr }} {{Историја на азбуката}} '''Хебрејска азбука''' или '''хебрејско писмо''' (''алеф-бет'', на [[хебрејски јазик|хебрејски]]: {{хебрејски|אָלֶף-בֵּית עִבְרִי‎}}, ''алефбет 'иври'') — [[азбука]] од 22 букви и се користи за пишување на [[Хебрејски јазик|хебрејскиот јазик]]. Пет од овие букви имаат различна форма кога се појавуваат на крај од зборот. Хебрејските букви се користат за пишување и на неколку хебрејски јазици во дијаспората како на пример [[јидиш]], [[ладино]] и [[јудеоарапски јазици|јудеоарапските јазици]]. Писмото се пишува од десно кон лево. Хебрејскиот збор за „[[азбука]]“ е אלפבית (''alephbet''), именуван според називот на првите две букви од азбуката. Оваа азбука е [[абџад]]ска, што значи користи симболи само за [[Согласка|согласки]], но подоцна се создале средства за означување на [[Самогласка|самогласките]] со додавање на посебен самогласен знак наречен ''никуд''. Бројот на букви, редоследот на буквите и фонетската вредност на буквите од хебрејскиот јазик се горе долу исто со арамејскиот јазик, бидејќи двата јазика го презеле [[Феникиско писмо|феникиското писмо]] за пишување. Според современите јазичари, модерното писмо (наречено и како ''квадратесто писмо'' или ''блоковно писмо'') еволуирало во 3 милениум п.н.е. од арамејското писмо кои се користело од [[евреи]]те за пишување на нивниот јазик од [[VI век п.н.е.]] Пред тоа, евреите користеле писмо настанато од феникиското писмо и тоа писмо се користи и денес [[самариќани]]те го користат тоа писмо за религиски потреби<ref>{{наведена книга|year=1993 |title=A History of the Hebrew Language |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |isbn=0-521-55634-1}}</ref>. == Букви == Хебрејската азбука се состои од следните букви, од кои пет имаат посебна форма кога се на крајна позиција. {| width="100%" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" style="text-align:center;" class="wikitable" dir="rtl" |- !'''[[Алеф (буква)|Алеф]]'''||'''[[Бет (буква)|Бет]]'''||'''[[Гимел (буква)|Гимел]]'''||'''[[Далет (буква)|Далет]]'''||'''[[Хе (буква)|Хеј]]'''||'''[[Вав (буква)|Вав]]'''||'''[[Зајин (буква)|Зајин]]'''||'''[[Хет (буква)|Хет]]'''||'''[[Тет (буква)|Тет]]'''||'''[[Јод (буква)|Јод]]'''||'''[[Каф (буква)|Каф]]''' |- | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David, SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|א | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ב | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ג | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ד | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ה | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ו | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ז | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ח | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ט | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|י | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|כ |- |style="font-size:300%; font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman" height=40 valign=center|ך |- !'''[[Ламед (буква)|Ламед]]'''||'''[[Мем (буква)|Мем]]'''||'''[[Нун (буква)|Нун]]'''||'''[[Самех (буква)|Самех]]'''||'''[[Ајин (буква)|Ајин]]'''||'''[[Пе (буква)|Пе]]'''||'''[[Цаде (буква)|Цаде]]'''||'''[[Коф (буква)|Коф]]'''||'''[[Реш (буква)|Реш]]'''||'''[[Шин (буква)|Шин/ Син]]'''||'''[[Тав (буква)|Тав]]''' |- | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ל | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|מ | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|נ | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ס | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ע | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=top|פ | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=top|צ | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ק | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ר | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ש | rowspan="2" align="center"; style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ת |- | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ם | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ן |style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ף |style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkisim, Times New Roman;font-size:300%" height=40 valign=center|ץ |} <small>'''Забелешка:''' Табелата се чита од десно кон лево..</small> ==Изговор== ===Согласки=== Гласовите кои ги претставуваат буквите се: {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="vertical-align:top; font-size:200%;" ! style="font-size:45%;font-family:'Liberation Sans Narrow', 'Arial Narrow', sans-serif;font-style:condensed"| букви | {{script|Hebr|א}} | {{script|Hebr|בּ}} | {{script|Hebr|ב}} | {{script|Hebr|ג}} | {{script|Hebr|גּ}} | {{script|Hebr|ג׳}} | {{script|Hebr|ד}} | {{script|Hebr|דּ}} | {{script|Hebr|ד׳}} | {{script|Hebr|ה}} | {{script|Hebr|ו}} | {{script|Hebr|וּ}} | {{script|Hebr|וֹ}} | {{script|Hebr|וו , ו׳}}<br /><span style="font-size:45%;font-family:'Liberation Sans Narrow', 'Arial Narrow', sans-serif;font-style:condensed">(нестандарднo) | {{script|Hebr|ז}} | {{script|Hebr|ז׳}} | {{script|Hebr|ח}} | {{script|Hebr|ט}} | {{script|Hebr|י}} |- ! [[МФА]] | {{IPAblink|ʔ}}, {{IPAlink|∅}} | {{IPAblink|b}} | {{IPAblink|v}} | colspan="2"| {{IPAblink|ɡ}} | {{IPAblink|d͡ʒ}} | colspan="2"| {{IPAblink|d}} | {{IPAblink|ð}} | {{МФА|[h~ʔ]}}, {{IPAlink|∅}} | {{IPAblink|v}} | {{МФА|[u]}} | {{МФА|[o̞]}} | {{IPAblink|w}} | {{IPAblink|z}} | {{IPAblink|ʒ}} | {{IPAblink|χ}}~{{IPAblink|ħ}} | {{IPAblink|t}} | {{IPAblink|j}} |- style="vertical-align:top; font-size:200%;" ! style="font-size:45%;font-family:'Liberation Sans Narrow', 'Arial Narrow', sans-serif;font-style:condensed"| букви | {{script|Hebr|‏ִי}} | {{script|Hebr|כּ ךּ}}<br /><span dir="ltr" style="font-size:50%"></span> | {{script|Hebr|ך כ}} | {{script|Hebr|ל}} | {{script|Hebr|ם מ}} | {{script|Hebr|ן נ}} | {{script|Hebr|ס}} | {{script|Hebr|ע}} | {{script|Hebr|פּ }} | {{script|Hebr|ף פ}} | {{script|Hebr|ץ צ}} | {{script|Hebr|ץ׳ צ׳}} | {{script|Hebr|ק}} | {{script|Hebr|ר}} | {{script|Hebr|שׁ}} | {{script|Hebr|שׂ}} | {{script|Hebr|תּ}} | {{script|Hebr|ת}} | {{script|Hebr|ת׳}} |- ! [[МФА]] | {{IPAblink|i}} | {{IPAblink|k}} | {{IPAblink|χ}} | {{IPAblink|l}} | {{IPAblink|m}} | {{IPAblink|n}} | {{IPAblink|s}} | {{IPAblink|ʔ}}~{{IPAblink|ʕ}}, {{IPAlink|∅}} | {{IPAblink|p}} | {{IPAblink|f}} | {{IPAblink|t͡s}} | {{IPAblink|tʃ}} | {{IPAblink|k}} | {{IPAblink|ʁ}}~{{IPAblink|r}} | {{IPAblink|ʃ}} | {{IPAblink|s}} | colspan="2"| {{IPAblink|t}} | {{IPAblink|θ}} |} ;Шин и син Буквите шин и син, или ш и с, се пишуваат со иста буква ({{hebrew|ש}}). Кога треба да се означи кој глас во текстот буквата претставува, тогаш се користат точки над самата буква, односно: {| class="wikitable" |- ! буква ! име ! транслитерација ! [[МФА]] ! македонски |- | style="text-align:center; padding-top:9px; padding-bottom:9px;"| {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">שׂ</span>}} <span>(лева точка)</span> | ''sin'' | style="text-align:center;"| s | style="text-align:center;"| {{МФА|/s/}} | style="text-align:center;"| с |- | style="text-align:center; padding-top:9px; padding-bottom:9px;"| {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">שׁ</span>}} (десна точка) | ''shin'' | style="text-align:center;"| sh | style="text-align:center;"| {{МФА|/ʃ/}} | style="text-align:center;"| ш |} ;Дагеш Дагеш е точка која се користи за да се означи дека една буква има две различни вредности. Со други зборови, ако една буква нема точка се чита на еден начин, а ако точка на друг. Дагешот се користи за следните гласови: {| class="wikitable" |- ! rowspan=2 | име ! colspan=4 | со дагеш ! colspan=4 | без дагеш |- !буква ! транслитерација ! [[МФА]] ! македонски ! буква ! транслитерација ! [[МФА]] ! македонски |- | ''бет'' | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">בּ</span>}} | b | /b/ | б | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ב</span>}} | v | /v/ | в |- | ''каф'' | align=center | <span style="unicode-bidi:bidi-override;"></span>{{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;line-height:1.5em;">כּ ךּ</span>}} | k | /k/ | к | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">כ ך</span>}} | kh/ch/x | /χ/ | х |- | ''пеј'' | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">פּ</span>}} | p | /p/ | п | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">פ ף</span>}} | f/ph | /f/ | ф |} ;Согласки со иста вредност Следниве согласки, иако имаат различна форма, се читаат исто: {| class="wikitable" |- !! style="text-align:center;" colspan="4"| букви!! транслитерација!! МФА |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">א</span>}}<br />''алеф''* | style="text-align:center;" colspan="3"| {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ע</span>}} <br />''ајин''* | align=center | - | align=center | (самогласка) |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ב</span>}}<br />''бет'' (без ''дагеш'') | style="text-align:center;" colspan="3"| {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ו</span>}}<br />''вав'' | align=center | v | align=center | {{МФА|/v/}} |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ח</span>}}<br />''хет'' | style="text-align:center;" colspan="3"| {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">כ</span>}}<br />''каф'' (без ''дагеш'') | align=center | kh/ch/h | align=center | {{МФА|/χ/}} |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ט</span>}}<br />''тет'' | style="text-align:center;" colspan="3"|{{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ת</span>}}<br />''тав'' | align=center | t | align=center | {{МФА|/t/}} |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;" >כּ</span>}}<br />''каф'' (со ''дагеш'') | style="text-align:center;" colspan="3"|{{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ק</span>}}<br />''коф'' | align=center | k | align=center | {{МФА|/k/}} |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">ס</span>}}<br />''самех'' | colspan="3" style="text-align:center; padding-top:9px;"| {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">שׂ</span>}}<br />''син'' (со лева точка) | align=center | s | align=center | {{МФА|/s/}} |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">צ</span>}}<br />''цади''* | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;">תס</span>}}<br />''тав-самех''* | align=center | <small>''и''</small> | style="text-align:center; padding-top:9px;"| {{Hebrew|1=<span style="font-size:200%;" >תשׂ</span>}}<br />''тав-син''* | style="text-align:center;"|ts/tz | style="text-align:center;"|{{МФА|/ts/}} |} <small>* варира</small> ===Самогласки=== {{Главна|Матер лекционис}} Хебрејските букви алеф, хе, вав и јод може понекогаш да означат и самогласка, покрај тоа што се согласки. Тие може да ги означат следните гласови: {{МФА|/ʔ/, /h/, /v/ и /j/}}. Кога овие букви означуваат самогласка, тие се дел од знакот за самогласката во комбинација со никудот (надредни знаци за самогласки). Буквите {{hebrew|א}} и {{hebrew|ה}} се тивки, немаат вредност. :{|class="wikitable" |- !<small>буква</small>!!<small>име</small>!!<small>согласна вредност</small>||<small>самогласна вредност</small>!!<small>име на самогласна вредност</small>||<small>означена самогласка</small> |- align=center | style="font-size:200%"|{{script|Hebr|א}} || ''алеф''|| {{МФА|/ʔ/}} || — || — || ê, ệ, ậ, â, ô |- align=center | style="font-size:200%"|{{script|Hebr|ה}} || ''хе''|| {{МФА|/h/}}|| — || — || ê, ệ, ậ, â, ô |- align=center |rowspan=2 style="font-size:200%"|{{script|Hebr|ו}} |rowspan=2| ''вав'' |rowspan=2| {{МФА|/v/}} | style="font-size:200%"|{{script|Hebr|וֹ}} |{{Уникод|ḥolám malé}} | ô |- align=center | style="font-size:200%"|{{script|Hebr|וּ}} |{{Уникод|shurúq}} | û |- align=center |rowspan=2 style="font-size:200%"|{{script|Hebr|י}} |rowspan=2| ''јод'' |rowspan=2| {{МФА|/j/}} |style="font-size:200%"|{{script|Hebr|‏ִי}} |{{Уникод|ḥiríq malé}} | î |- align=center |style="font-size:200%"|{{script|Hebr|‏ֵי}} |{{Уникод|tseré malé}} | ê, ệ |} :'''Белешка''': ''Самогласките (никудот) и согласките кои означуваат самогласки воопшто не се користат од луѓе чиј мајчин јазик е хебрејскиот. Тие знаат кои самогласки каде се наоѓаат. Никудот и согласките кои функционираат како самогласки се користат за странци, за мали деца кои не знаат добро да читаат хебрејски и сл.'' ;Самогласни надредни знаци - никуд {{Главна|Никуд}} Никудот е систем на точки кои се користат да се означи дека пред или по некоја согласка следува самогласка. Овој систем не се користи од луѓе чиј мајчин јазик е хебрејскиот. Во израелскиот хебрејски има пет самогласки (а, е, и, о, у) но повеќе начини за запишување на истите: {| class="wikitable" |- !! rowspan=2 | име !! rowspan=2 | буква !! colspan=3 |хебрејски |- !!| [[МФА]] !!| транслитерација !!| македонски |- | [[хирик]] | style="text-align:center;"| [[File:Hebrew Hiriq.svg|35px]] | style="text-align:center;"| {{IPAblink|i}} | style="text-align:center;"| i | style="text-align:center;"|корпорац'''ии''' |- | [[зејре]] | style="text-align:center;"| [[File:Hebrew Zeire.svg|35px]] | style="text-align:center;"| {{IPAblink|e̞}}, <small>({{МФА|[e̞j]}} with<br />со следователен јод)</small> | style="text-align:center;"| e, <small>(ei со <br />следователен јод)</small> | style="text-align:center;"| ќ'''е''', М'''еј'''н |- | [[сегол]] | style="text-align:center;"| [[File:Hebrew Segol.svg|35px]] | style="text-align:center;"| {{IPAblink|e̞}} | style="text-align:center;"| e | style="text-align:center;"| ќ'''е''' |- | [[патах]] | style="text-align:center;"| [[File:Hebrew Patah.svg|35px]] | style="text-align:center;"| {{IPAblink|ä}} | style="text-align:center;"| a | style="text-align:center;"| слично на м'''а'''јка |- | [[камац]] | style="text-align:center;"| <span style="font-family:Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif; font-size:30px;line-height:normal">סָ</span>&lrm;</center><!--the svg image is incorrect--> | style="text-align:center;"| {{IPAblink|ä}}, (или {{IPAblink|o̞}}) | style="text-align:center;"| a, <small>(или o)</small> | style="text-align:center;"| слично на м'''а'''јка |- | [[холам|холам хасер]] | style="text-align:center;"| [[File:Hebrew Holam.svg|23px]] | style="text-align:center;"| {{IPAblink|o̞}} | style="text-align:center;"| o | style="text-align:center;"|слично на м'''о'''ре |- | [[холам|холам мале]] | style="text-align:center;"|<span style="font-family:Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif; font-size:30px;line-height:normal">וֹ</span> | style="text-align:center;"| {{IPAblink|o̞}} | style="text-align:center;"| o | style="text-align:center;"| слично на м'''о'''ре |- | [[шурук]] | style="text-align:center;"|[[File:Hebrew Equal Shuruk.svg|35px]] | style="text-align:center;"| {{IPAblink|u}} | style="text-align:center;"| u | style="text-align:center;"| долга у |- | [[кубуц]] | style="text-align:center;"| [[File:Hebrew Backslash Qubuz.svg|35px]] | style="text-align:center;"| {{IPAblink|u}} | style="text-align:center;"| u | style="text-align:center;"| долга у |} :'''Белешка''': ''Круговите и вертикалните линии се замена за согласката која треба да се искористи во зборот.'' ==Форми== {|class="wikitable" style="overflow:visible" |- ! rowspan="3" style="width:13%;"| име ! colspan=8 | Варијанти |- ! colspan=4 | стандардни хебрејски букви ! colspan=4 | потомци |- style="line-height:.7em;" ! style="width:12%;"|<small>[[Serif]]</small> ! style="width:12%;"|<small>[[Sans-serif|Sans-<br />serif]]</small> ! style="width:12%;"|<small>[[Monospaced (фонт)|Mono-<br />spaced]]</small> ! style="width:12%;"|<small>[[Ракописна хебрејска азбука|ракописно]]</small> ! style="width:12%;"|<small>[[рашиско писмо|рашиски]]</small> ! style="width:13%;"|<small>[[феникиска азбука|феникиски]]</small> ! style="width:13%;"|<small>[[палеохебрејска азбука|палеохебрејска]]</small> ! style="width:13%;"|<small>[[арамејска азбука|арамејска]]</small> |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| алеф | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| א | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| א | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| א |[[File:Hebrew letter Alef handwriting.svg|17px]] |[[File:Alef (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician aleph.svg|25px|Alef]] | [[File:Early Aramaic character - Alaph.png|Alef]] | [[File:Aleph.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| бет | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ב | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ב | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ב |[[File:Hebrew letter Bet handwriting.svg|17px]] |[[File:Bet (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician beth.svg|25px|Beth]] | [[File:Early Aramaic character - Beth.png|Bet]] | [[File:Beth.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| гимел | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ג | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ג | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ג |[[File:Hebrew letter Gimel handwriting.svg|17px]] |[[File:Gimel (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician gimel.svg|25px|Gimel]] | [[File:Early Aramaic character - gimmel.png|Gimel]] | [[File:Igimel.png|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| далет | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ד | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ד | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ד |[[File:Hebrew letter Daled handwriting.svg|17px]] |[[File:Daled (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician daleth.svg|25px|Daleth]] | [[File:Early Aramaic character - daled.png|Daled]] | [[File:daleth.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| хе | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ה | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ה | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ה |[[File:Hebrew letter He handwriting.svg|17px]] |[[File:He (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician he.svg|25px|He]] | [[File:Early Aramaic character - heh.png|Heh]] | [[File:he0.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| вав | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ו | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ו | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ו |[[File:Hebrew letter Vav handwriting.svg|17px]] |[[File:Vav (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician waw.svg|25px|Waw]] | [[File:Early Aramaic character - vav.png|Vav]] | [[File:waw.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| зајин | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ז | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ז | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ז |[[File:Hebrew letter Zayin handwriting.svg|17px]] |[[File:Zayin (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician zayin.svg|25px|Zayin]] | [[File:Early Aramaic character - zayin.png|Zayin]] | [[File:zayin.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| хет | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ח | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ח | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ח |[[File:Hebrew letter Het handwriting.svg|17px]] |[[File:Het (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician heth.svg|25px|Heth]] | [[File:Early Aramaic character - khet.png|Khet]] | [[File:Heth.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| тет | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ט | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ט | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ט |[[File:Hebrew letter Tet handwriting.svg|17px]] |[[File:Tet (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:Phoenician teth.svg|25px|Teth]] | [[File:Early Aramaic character - tet.png|Tet]] | [[File:teth.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| јод | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| י | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| י | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| י |[[File:Hebrew letter Yud handwriting.svg|17px]] |[[File:Yud (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician yodh.svg|25px|Yodh]] | [[File:Early Aramaic character - yud.png|Yud]] | [[File:yod.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| каф | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| כ | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| כ | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| כ | [[File:Hebrew letter Kaf handwriting.svg|17px]] | [[File:Kaf-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |rowspan=2| [[File:phoenician kaph.svg|25px|Kaf]] |rowspan=2| [[File:Early Aramaic character - khof.png|Khof]] |rowspan=2| [[File:kaph.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| крајна каф | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ך | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ך | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ך | [[File:Hebrew letter Kaf-final handwriting.svg|17px]] | [[File:Kaf-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| ламед | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ל | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ל | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ל |[[File:Hebrew letter Lamed handwriting.svg|17px]] |[[File:Lamed (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician lamedh.svg|25px|Lamedh]] | [[File:Early Aramaic character - lamed.png|Lamed]] | [[File:lamed.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| мем | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| מ | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| מ | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| מ | [[File:Hebrew letter Mem handwriting.svg|17px]] | [[File:Mem-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |rowspan=2| [[File:phoenician mem.svg|25px|Mem]] |rowspan=2| [[File:Early Aramaic character - mem.png|Mem]] |rowspan=2| [[File:mem.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| крајна мем | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ם | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ם | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ם | [[File:Hebrew letter Mem-final handwriting.svg|17px]] | [[File:Mem-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| нун | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| נ | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| נ | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| נ | [[File:Hebrew letter Nun handwriting.svg|17px]] | [[File:Nun-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |rowspan=2| [[File:phoenician nun.svg|25px|Nun]] |rowspan=2| [[File:Early Aramaic character - nun.png|Nun]] |rowspan=2| [[File:nun.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| крајна нун | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ן | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ן | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ן | [[File:Hebrew letter Nun-final handwriting.svg|17px]] | [[File:Nun-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| самех | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ס | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ס | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ס |[[File:Hebrew letter Samekh handwriting.svg|17px]] |[[File:Samekh (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician samekh.svg|25px|Samekh]] | [[File:Early Aramaic character - samekh.png|Samekh]] | [[File:samekh.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| ајин | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ע | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ע | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ע |[[File:Hebrew letter Ayin handwriting.svg|17px]] |[[File:Ayin (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician ayin.svg|25px|Ayin]] | [[File:Early Aramaic character - ayin.png|Ayin]] | [[File:ayin.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| пеј | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| פ | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| פ | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| פ | [[File:Hebrew letter Pe handwriting.svg|17px]] | [[File:Pe-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |rowspan=2| [[File:phoenician pe.svg|25px|Pe]] |rowspan=2| [[File:Early Aramaic character - pey.png|Pey]] |rowspan=2| [[File:pe0.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| крајна пеј | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ף | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ף | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ף | [[File:Hebrew letter Pe-final handwriting.svg|17px]] | [[File:Pe-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| цади | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| צ | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| צ | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| צ | [[File:Hebrew letter Tsadik handwriting.svg|17px]] | [[File:Tsadik-nonfinal (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |rowspan=2| [[File:phoenician sade.svg|25px|Sade]] |rowspan=2| [[File:Early Aramaic character - tzadi.png|Tzadi]] |rowspan=2| [[File:sade 1.svg|20px]], [[File:sade 2.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| крајна цади | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ץ | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ץ | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ץ | [[File:Hebrew letter Tsadik-final handwriting.svg|17px]] | [[File:Tsadik-final (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| коф | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ק | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ק | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ק |[[File:Hebrew letter Kuf handwriting.svg|17px]] |[[File:Kuf (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician qoph.svg|25px|Qof]] | [[File:Early Aramaic character - quf.png|Quf]] | [[File:qoph.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| реш | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ר | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ר | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ר |[[File:Hebrew letter Resh handwriting.svg|17px]] |[[File:Resh (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician res.svg|25px|Res]] | [[File:Early Aramaic character - resh.png|Resh]] | [[File:resh.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| шин | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ש | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ש | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ש |[[File:Hebrew letter Shin handwriting.svg|17px]] |[[File:Shin (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician sin.svg|25px|Sin]] | [[File:Early Aramaic character - shin.png|Shin]] | [[File:shin.svg|20px]] |- style="text-align:center; font-size:200%;" | style="font-size:50%;"| тав | style="font-family: 'Times New Roman', 'SBL Hebrew', David, Narkisim, serif;"| ת | style="font-family: Arial, 'DejaVu Sans', Tahoma, 'DejaVu Sans Condensed', sans-serif;"| ת | style="font-family: 'Courier New', 'Miriam Fixed', monospace;"| ת |[[File:Hebrew letter Taf handwriting.svg|17px]] |[[File:Taf (Rashi-script - Hebrew letter).svg]] | [[File:phoenician taw.svg|25px|Taw]] | [[File:Early Aramaic character - tof.png|Tof]] | [[File:taw.svg|20px]] |} ===Букви за јидиш=== {| class="wikitable" |- ! букви ! опис |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:180%;line-height:110%;font-family:'Times New Roman',David,Narkisim,Rod">װ ױ ײ ײַ</span>}} | Овие букви се наменети за јазикот јидиш. Тие не се употребуваат во стандардниот хебрејски јазик. |- | align=center | {{Hebrew|1=<span style="font-size:180%;font-family:'Times New Roman',David,Narkisim,Rod">בֿ</span>}} | Надредниот знак рафе не се користи често во хебрејскиот јазик. Понекогаш се користи во јудуш за полесно читање. |} ==Бројчена вредност== {{Главна|Хебрејски броеви}} Хебрејските букви како броеви се користат во ограничен контекст, најчесто во религиски календари, оценки во училиштата, и сл. Бројчените вредности на буквите се: {|class=wikitable |- !<small>буква</small>!!<small>вредност</small> |rowspan=10| !<small>буква</small>!!<small>вредност</small> |rowspan=10| !<small>буква</small>!!<small>вредност</small> |- |א||1||י||10||ק||100 |- |ב||2||כ||20||ר||200 |- |ג||3||ל||30||ש||300 |- |ד||4||מ||40||ת||400 |- |ה||5||נ||50||ך||500 |- |ו||6||ס||60||ם||600 |- |ז||7||ע||70||ן||700 |- |ח||8||פ||80||ף||800 |- |ט||9||צ||90||ץ||900 |} == Наводи == {{reflist}} == Библиографија == Корените на хебрејската азбука: * [http://www.newjewishbooks.org/ITB Hoffman, Joel M. 2004. ''На почетокот: Кратка историја на хебрејскиот јазик.'' , New York University Press.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120112143310/http://www.newjewishbooks.org/ITB |date=2012-01-12 }} * [http://www.amazon.com/gp/product/0521556341 Saenz-Badillos, Angel. 1993. ''Историја на хебрејскиот јазик.'' Кембриџ, Англија: Cambridge University Press.] * [http://www.adath-shalom.ca/history_of_hebrew.htm Steinberg, David. ''Историја на хебрејскиот јазик.''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190926165933/http://www.adath-shalom.ca/history_of_hebrew.htm |date=2019-09-26 }} * [http://qumran.com/alephbeth.htm ''Алеф-бет кратко проучување.''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080216175536/http://qumran.com/alephbeth.htm |date=2008-02-16 }} == Надворешни врски == {{ризница|Hebrew alphabet}} * [http://hebrew4christians.com/Grammar/Unit_One/unit_one.html Часови за хебрејската азбука] * [http://www.levsoftware.com/alefbet.htm Како да се пишуваат буквите] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210211154843/http://www.levsoftware.com/alefbet.htm |date=2021-02-11 }} * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0590.pdf Official Уникод стандарди за хебрејскиот] * [http://www.kabalahyoga.com/YourName.aspx Транскрибирај го твоето англиско име на хебрејска азбука] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080223072134/http://www.kabalahyoga.com/YourName.aspx |date=2008-02-23 }} '''Тастатури''' * [http://litetype.com/?lang=hebrew&style=moon LiteType.com] * [http://www.amhaaretz.org/translit/ Хебрејска транслитерација] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080216050529/http://www.amhaaretz.org/translit/ |date=2008-02-16 }} * [http://www.mikledet.com Mikledet.com] {{Хебрејски јазик}} {{Хебрејска азбука}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хебрејска азбука| ]] pwln2n366ajj9w4dfkz8j7sq4426gmv 0 154768 5543915 5503607 2026-04-23T14:56:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543915 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 464368486 | Name = | ImageFile = | ImageFileL1 = Structural formula of formaldehyde.svg | ImageFileL1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameL1 = Structural formula of formaldehyde (with hydrogens) | ImageFileR1 = Formaldehyde-3D-vdW.png | ImageFileR1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameR1 = Spacefill model of formaldehyde | ImageFile2 = Formaldehyde-3D-balls-A.png | ImageFile2_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageSize2 = 121 | ImageName2 = Ball and stick model of formaldehyde | PIN = Формалдехид<ref name=iupac2013>{{cite book | title = Nomenclature of Organic Chemistry : IUPAC Recommendations and Preferred Names 2013 (Blue Book) | publisher = [[Royal Society of Chemistry|The Royal Society of Chemistry]] | date = 2014 | location = Cambridge | page = 908 | doi = 10.1039/9781849733069-FP001 | isbn = 978-0-85404-182-4| chapter = Front Matter }}</ref> | SystematicName = Meтанал<ref name=iupac2013/> | OtherNames = Meтил алдехид<br />[[Meтилен гликол]] (диол се формира во водени раствори)<br />Meтилен оксид<br />Формалин (водени раствори)<br />Фрмол<br />Карбонил хидрид | IUPACName = | Section1 = {{Chembox Identifiers | IUPHAR_ligand = 4196 | CASNo=50-00-0 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem=712 | ChemSpiderID=692 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII=1HG84L3525 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS=200-001-8 | UNNumber=2209 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank=DB03843 | KEGG=D00017 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | MeSHName=Formaldehyde | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI=16842 | ChEMBL=1255 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | RTECS=LP8925000 | Beilstein=1209228 | Gmelin=445 }} | Section2 = {{Chembox Properties | Properties_ref =<ref>{{RubberBible62nd|pages=C–301, E–61}}</ref> | C=1 | H=2 | O=1 | Appearance= Безбоен гас | Density=0,8153 g/cm<sup>3</sup> (−20&nbsp;°C)<ref name=ipcs>{{cite web | title = SIDS Initial Assessment Report | url = http://www.inchem.org/documents/sids/sids/FORMALDEHYDE.pdf | publisher = International Programme on Chemical Safety | access-date = 2019-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190328010406/http://www.inchem.org/documents/sids/sids/FORMALDEHYDE.pdf | archive-date = 2019-03-28 | url-status = dead }}</ref> (течност) | MeltingPtC = -92 | BoilingPtC = -19 | BoilingPt_ref = <ref name=ipcs/> | pKa = 13,27 (хидрат)<ref> {{cite web | url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/formaldehyde#section=Odor-Threshold | title = PubChem Compound Database; CID=712 | publisher = National Center for Biotechnology Information | access-date = 2017-07-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190412235321/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/formaldehyde#section=Odor-Threshold | archive-date = 2019-04-12 | url-status = live}}</ref><ref>{{cite web | title = Acidity of aldehydes | url = http://chemistry.stackexchange.com/questions/12232/acidity-of-aldehydes | publisher = Chemistry Stack Exchange | access-date = 2019-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180901112531/https://chemistry.stackexchange.com/questions/12232/acidity-of-aldehydes | archive-date = 2018-09-01 | url-status = dead }}</ref> | Solubility=400 g/L | LogP= 0,350 | Dipole= 2,330 D<ref>{{cite web | last1 = Nelson | first1 = R. D. Jr. | last2 = Lide | first2 = D. R. | last3 = Maryott | first3 = A. A. | year = 1967 | title = Selected Values of electric dipole moments for molecules in the gas phase (NSRDS-NBS10) | url = https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NSRDS/nbsnsrds10.pdf | access-date = 2019-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180608004619/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NSRDS/nbsnsrds10.pdf | archive-date = 2018-06-08 | url-status = live}}</ref> | VaporPressure = > 1 atm<ref>{{cite journal | last1 = Spence | first1 = Robert | last2 = Wild | first2 = William | year = 1935 | title = 114. The vapour-pressure curve of formaldehyde, and some related data | journal = Journal of the Chemical Society (Resumed) | pages = 506–509 | doi = 10.1039/jr9350000506 }}</ref> | MagSus = −18.6•10<sup>−6</sup> cm<sup>3</sup>/mol }} | Section3 = {{Chembox Structure | MolShape = Триагонална планарна структура | PointGroup = C<sub>2v</sub> }} | Section4 = {{Chembox Thermochemistry | Thermochemistry_ref = <ref name="CRC97">{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/930681942 |title=CRC handbook of chemistry and physics : a ready-reference book of chemical and physical data. |date=2016 |others=William M. Haynes, David R. Lide, Thomas J. Bruno |isbn=978-1-4987-5428-6 |edition=2016-2017, 97th |location=Boca Raton, Florida |oclc=930681942}}</ref> | HeatCapacity = 35,387&nbsp;J•mol<sup>−1</sup>•K<sup>−1</sup> | Entropy = 218,760&nbsp;J•mol<sup>−1</sup>•K<sup>−1</sup> | DeltaHform = −108,700&nbsp;kJ•mol<sup>−1</sup> | DeltaGfree = −102,667&nbsp;kJ•mol<sup>−1</sup> | DeltaHcombust = 571&nbsp;kJ•mol<sup>−1</sup> }} | Section5 = | Section6 = {{Chembox Pharmacology | ATCvet = yes | ATCCode_prefix = P53 | ATCCode_suffix = AX19 }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalSDS =[https://www.fishersci.com/shop/msdsproxy?productName=F75P1GAL&productDescription=formaldehyde--by-weight-histological-fisher-chemical&catNo=F75P-1GAL&vendorId=VN00000001&storeId=10652 MSDS]([https://web.archive.org/web/20170918021414/https://www.fishersci.com/shop/msdsproxy?productName=F75P1GAL&productDescription=formaldehyde--by-weight-histological-fisher-chemical&catNo=F75P-1GAL&vendorId=VN00000001&storeId=10652 Archived]) | GHSPictograms = {{GHS06}} {{GHS05}} {{GHS08}}<ref name="GESTIS">{{GESTIS|ZVG=10520 |CAS=50-00-0 |Name=Formaldehyde |Date=13 March 2020 }}</ref> | GHSSignalWord = '''Danger''' }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherFunction_label =[[aldehyde]]s | OtherFunction=[[Acetaldehyde]]<br /> [[Butyraldehyde]]<br /> [[Decanal]]<br /> [[Heptanal]]<br /> [[Hexanal]]<br /> [[Nonanal]]<br /> [[Octadecanal]]<br /> [[Octanal]]<br /> [[Pentanal]]<br /> [[Propionaldehyde]] | OtherCompounds=[[Methanol]]<br/>[[Formic acid]] }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherFunction_label =[[aldehyde]]s | OtherFunction=[[Acetaldehyde]]<br /> [[Butyraldehyde]]<br /> [[Decanal]]<br /> [[Heptanal]]<br /> [[Hexanal]]<br /> [[Nonanal]]<br /> [[Octadecanal]]<br /> [[Octanal]]<br /> [[Pentanal]]<br /> [[Propionaldehyde]] | OtherCompounds=[[Methanol]]<br/>[[Formic acid]] }} }} '''Формалдехид''' познат и под името [[метанал]] — природно органско соединение со хемиска формула {{хем2|CH2O}} и структурна формула {{хем2|H\sCHO}}. Чистото соединение е лут, безбоен гас кој [[полимеризира]] спонтано во [[параформалдехид]], па затоа се складира како воден раствор ( „формалин“), кој исто така се користи за складирање на животински примероци. Т ој е наједноставното соединение од [[алдехид]]ите ({{хем2|R\sCHO}}). Заедничкото име на оваа супстанца доаѓа од нејзината сличност и поврзаност со [[мравја киселина]]. Формалдехидот е важен прекурсор за многу метријали и хемиски соединенија. Во 1996 година, инсталираниот капацитет за производство на формалдехид бил проценет на 8,7 милиони тони годишно.<ref name=Ullmann>{{Ullmann|doi=10.1002/14356007.a11_619|title=Formaldehyde|year=2000|last1=Reuss|first1=Günther|last2=Disteldorf|first2=Walter|last3=Gamer|first3=Armin Otto|last4=Hilt|first4=Albrecht|isbn=3527306730}}</ref> Главно се користи во производството на индустриски [[смоли]]. ==Форми== Формалдехидот е покомплициран од многу едноставни јаглеродни соединенија со тоа што прифаќа неколку различни форми. Овие соединенија често може да се користат наизменично и може да се претвораат меѓусебно. *Молекуларен формалдехид. Безбоен гас со карактеристичен остар, иритирачки мирис. Стабилен е на околу 150&nbsp;°C, но полимеризира кога се кондензира во течност. *[[1,3,5-триоксан]], со формула (CH<sub>2</sub>O)<sub>3</sub>, е бела цврста материја која се раствора без разградување во органски растворувачи. *[[Параформалдехид]], со формула HO(CH<sub>2</sub>O)<sub>n</sub>H, е бела цврста материја која е нерастворлива во повеќето растворувачи. *[[Метандиол]], со формула CH<sub>2</sub>(OH)<sub>2</sub>. Ова соединение, исто така, постои во рамнотежа со различни [[олигомери]] (кратки полимери), во зависност од концентрацијата и температурата. Заситениот воден раствор, од околу 40 % формалдехид по волумен или 37 % по маса, се нарекува „100 % формалин“. Мала количина хемиски стабилизатор, како што е [[метанол]], обично се додава за да се потисне [[оксидација]] и [[полимеризација]]. Типичен формалин од комерцијален степен може да содржи 10-12 % метанол како додаток на различни метални нечистотии. Формалдехид првпат се користел како трговкса марка во 1893 година по претходното трговско име, „формалин“.<ref>{{Citation | title = Formalin | publisher = Merriam-Webster, Inc. | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/formalin|date=15 January 2020 | access-date = 18 February 2020 }}</ref> <gallery caption="Главни форми на формалдехидот" |centered=""> Structural formula of formaldehyde.svg|Мономерен формалдехид . File:S-Trioxane.svg|Триоксан е стабилен цикличен тример на формалдехид. File:Paraformaldehyd.svg|Параформалдехид е вообичаена форма на формалдехид за индустриски апликации. Methanediol-2D.png|Метандиол, доминантен вид во разредените водени раствори на формалдехид. </gallery> ===Структура и врски=== Молекуларниот формалдехид содржи централен јаглероден атом со [[Карбонилна група|двојна врска со атомот на кислород]] и [[јаглерод-водородна врска|единечна врска со секој водороден атом]]. Оваа структура е сумирана со [[Структурна формула#Кондензирани формули|кондензирана формула]] H<sub>2</sub>C=O.<ref name="Wells">{{ cite book | first1 = A. F. | last1 = Wells | title = Structural Inorganic Chemistry | url = https://archive.org/details/structuralinorga0000well_m8i1 | edition= 5 | year = 1984 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-965763-6 | pages = [https://archive.org/details/structuralinorga0000well_m8i1/page/915 915]–917, 926 }}</ref> Молекулата е рамна, во облик на Y и нејзината [[молекуларна симетрија]] припаѓа на [[Молекуларна симетрија#Групи за заеднички точки|''C''<sub>2v</sub> група на точки]].<ref>{{Greenwood&Earnshaw2nd|page=1291}}</ref> Прецизната [[молекуларна геометрија]] на гасовитиот формалдехид е одредена со [[дифракција на гасни електрони]]<ref name="Wells" /><ref name="CKIM">{{ cite journal | title = Electron Diffraction Studies of Formaldehyde, Acetaldehyde and Acetone | url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-chemical-society-of-japan_1969-08_42_8/page/2148 | first1 = Kato | last1 = Chuichi | first2 = Konaka | last2 = Shigehiro | first3 = Iijima | last3 = Takao | first4 = Kimura | last4 = Masao | journal = [[Bulletin of the Chemical Society of Japan|Bull. Chem. Soc. Jpn.]] | year = 1969 | volume = 42 | issue = 8 | pages = 2148–2158 | doi = 10.1246/bcsj.42.2148 | doi-access = free }}</ref> и [[микробранова спектроскопија]].<ref name="CRC">{{ cite book | title = [[CRC Handbook of Chemistry and Physics]] | edition = 93rd | publisher = [[CRC Press]] | year = 2012 | editor = William M. Haynes | page = 9–39 | isbn = 978-1439880500 }}</ref><ref name="Duncan">{{ cite journal | title = The ground-state average and equilibrium structures of formaldehyde and ethylene | first = J. L. | last = Duncan | journal = [[Molecular Physics (journal)|Mol. Phys.]] | year = 1974 | volume = 28 | issue = 5 | pages = 1177–1191 | doi = 10.1080/00268977400102501 | bibcode = 1974MolPh..28.1177D }}</ref> [[Должината на врските]] се 1,21 [[ангстрем|Å]] за јаглерод-кислородна врска<ref name="Wells" /><ref name="CKIM" /><ref name="CRC" /><ref name="Duncan" /><ref name="March">{{cite book | first1 = Michael B. | last1 = Smith | first2 = Jerry | last2 = March | title = March's Advanced Organic Chemistry | url = https://archive.org/details/marchsadvancedor0000smit_q8g8 | publisher = John Wiley & Sons | year = 2007 | edition=6 | isbn = 978-0-471-72091-1 | pages = [https://archive.org/details/marchsadvancedor0000smit_q8g8/page/24 24]–25, 335 }}</ref> и околу 1,11 Å за јаглерод-водородна врска,<ref name="Wells" /><ref name="CKIM" /><ref name="CRC" /><ref name="Duncan" /> додека аголот на H–C–H врска е 117°,<ref name="CRC" /><ref name="Duncan" /> блиску до аголот од 120° пронајден во идеална [[тригонална рамна молекуларна геометрија|тригонална рамна молекула]].<ref name="Wells" /> Некои возбудени електронски состојби на формалдехид се пирамидални наместо рамни како во основната состојба.<ref name="March" /> ==Појава== Процесите во горниот дел на [[Земјината атмосфера|атмосфера]] придонесуваат до 90% од вкупниот формалдехид во животната средина. Формалдехидот е посредник во оксидацијата (или [[согорувањето]]) на [[метан]], како и на други јаглеродни соединенија, на пр. во шумски пожари, автомобилски издувни гасови и тутунски чад. Кога се создава во атмосферата со дејство на сончева светлина и [[кислород]] на [[атмосферски метан]] и други [[јаглеводороди]], тој станува дел од [[смог]]. Формалдехид е откриен и во вселената. Формалдехидот и неговите [[производи]] се сеприсутни во живите организми. Се формира во метаболизмот на аминокиселините [[серин]] и [[треонин]] и се наоѓа во крвотокот на луѓето и другите примати во концентрации од приближно 0,1&nbsp;милимолар.<ref>{{cite book | last = National Research Council | year = 2014 | url = http://www.nap.edu/download.php?record_id=18948# | url-access = registration | format = [[PDF]] | title = Review of the Formaldehyde Assessment in the National Toxicology Program 12th Report on Carcinogens | page = 91 | doi = 10.17226/18948 | pmid = 25340250 | isbn = 978-0-309-31227-1 | location = Washington, DC | publisher = The National Academies Press }}</ref> Експериментите во кои животните биле изложени на атмосфера која содржи изотопски означен формалдехид покажале дека дури и кај намерно изложените животни, поголемиот дел од производите на формалдехид-ДНК кои се наоѓаат во нереспираторните ткива се добиени од ендогено произведен формалдехид.<ref>{{harvp | National Research Council | 2014 | p = 95 }}</ref> Формалдехидот не се акумулира во околината, бидејќи се разградува во рок од неколку часа од сончевата светлина или од бактериите присутни во почвата или водата. Луѓето брзо го метаболизираат формалдехидот, претвориќи го во [[мравја киселина]], така што тој не се акумулира во телото.<ref>{{cite press release | date = 2014-01-29 | title = Formaldehyde Is Biodegradable, Quickly Broken Down in the Air By Sunlight or By Bacteria in Soil or Water | url = https://www.americanchemistry.com/Media/PressReleasesTranscripts/ACC-news-releases/Formaldehyde-Is-Biodegradable.html | publisher = Formaldehyde Panel of the American Chemistry Council | access-date = 2017-04-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190328042754/https://www.americanchemistry.com/Media/PressReleasesTranscripts/ACC-news-releases/Formaldehyde-Is-Biodegradable.html | archive-date = 2019-03-28 | url-status = dead }}</ref> Сепак, тој може да предизвика значителни здравствени проблеми. ===Меѓуѕвeзден формалдехид=== {{Main|Interstellar formaldehyde}} Формалдехидот бил првата повеќеатомска [[Органска хемија|органска]] молекула откриена во [[меѓуѕвездената средина]].<ref>{{cite journal|last1=Zuckerman|first1=B.|last2=Buhl|first2=D.|last3=Palmer|first3=P.|last4=Snyder|first4=L. E.|year=1970|title=Observation of interstellar formaldehyde|journal=Astrophys. J.|volume=160|pages=485–506|doi=10.1086/150449|bibcode=1970ApJ...160..485Z }}</ref> Од неговото првично откривање во 1969 година, тој е забележан во многу региони на [[галаксијата Млечен Пат|галаксија]]. Поради широкиот интерес за меѓуѕвездениот формалдехид, тој е опширно проучуван, давајќи нови вонгалактички извори.<ref name="mangum">{{cite journal|first1=Jeffrey G.|last1=Mangum|first2=Jeremy|last2=Darling|first3=Karl M.|last3=Menten|first4=Christian|last4=Henkel|s2cid=14035123|year=2008|title=Formaldehyde Densitometry of Starburst Galaxies|journal=Astrophys. J.|volume=673|issue=2|pages=832–46|doi=10.1086/524354|bibcode=2008ApJ...673..832M |arxiv = 0710.2115 }}</ref> Предложениот механизам за формирањето е хидрогенирање на CO:<ref name="Woon">{{cite journal|last=Woon|first=David E.|year=2002|title=Modeling Gas-Grain Chemistry with Quantum Chemical Cluster Calculations. I. Heterogeneous Hydrogenation of CO and H<sub>2</sub>CO on Icy Grain Mantles|journal=Astrophys. J.|volume=569|issue=1|pages=541–48|doi=10.1086/339279|bibcode=2002ApJ...569..541W |doi-access=free}}</ref> : H + CO → HCO : HCO + H → CH<sub>2</sub>O [[Hydrogen cyanide|HCN]], [[Hydrogen isocyanide|HNC]], H<sub>2</sub>CO и прашина се забележани во телото на кометите [[C/2012 F6 (Lemmon)]] и [[Comet ISON|C/2012 S1 (ISON)]] .<ref name="NASA-20140811">{{cite web |last1=Zubritsky |first1=Elizabeth |last2=Neal-Jones |first2=Nancy |title=RELEASE 14-038 - NASA's 3-D Study of Comets Reveals Chemical Factory at Work |url=http://www.nasa.gov/press/2014/august/goddard/nasa-s-3-d-study-of-comets-reveals-chemical-factory-at-work |date=11 August 2014 |work=[[NASA]] |access-date=12 August 2014 }}</ref><ref name="AJL-20140811">{{cite journal |author=Cordiner, M.A. |s2cid=26277035 |title=Mapping the Release of Volatiles in the Inner Comae of Comets C/2012 F6 (Lemmon) and C/2012 S1 (ISON) Using the Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array |date=11 August 2014 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=792 |number=1 |doi=10.1088/2041-8205/792/1/L2 |display-authors=etal |pages=L2 |bibcode=2014ApJ...792L...2C|arxiv=1408.2458 }}</ref> ==Синтеза и индустриско производство== ===Лабораториска синтеза=== Формалдехидот првпат бил пријавен во 1859 година од рускиот хемичар [[Александр Батлеров]](1828–86)<ref>{{cite book | last = Butlerow | first = A | year = 1859 | title = Ueber einige Derivate des Jodmethylens | trans-title = On some derivatives of methylene iodide | work = Annalen der Chemie und Pharmacie | volume = 111 | url = https://books.google.com/books?id=NYs8AAAAIAAJ&pg=PA242 | pages = 242–252 }}</ref> Во својот труд, Батлеров го нарекол формалдехидот како „диоксиметилен“ (метилен диоксид) [страница 247] бидејќи неговата емпириска формула за него била неточна (C<sub>4</sub>H<sub>4</sub>O<sub >4</sub>). Тоа било дефинитивно идентификувано од [[Август Вилхелм фон Хофман]], кој прв го објавил производството на формалдехид со поминување на пареа на метанол во воздух преку топла платинска жица.<ref>See: A. W. Hofmann (14 October 1867) [https://books.google.com/books?id=Vh4XAAAAYAAJ&pg=PA665#v=onepage&q&f=false "Zur Kenntnis des Methylaldehyds"] ([Contributions] to our knowledge of methylaldehyde), ''Monatsbericht der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin'' (Monthly Report of the Royal Prussian Academy of Sciences in Berlin), vol. 8, pages 665–669. Reprinted in: *A.W. Hofmann, (1868) [https://books.google.com/books?id=RgEuAAAAIAAJ&pg=PA357#v=onepage&q&f=false "Zur Kenntnis des Methylaldehyds"], ''Annalen der Chemie und Pharmacie'' (Annals of Chemistry and Pharmacy), vol. 145, no. 3, pages 357–361. *A.W. Hofmann (1868) [https://books.google.com/books?id=4hNLAAAAYAAJ&pg=PA246#v=onepage&q&f=false "Zur Kenntnis des Methylaldehyds"], ''Journal für praktische Chemie'' (Journal for Practical Chemistry), vol. 103, no. 1, pages 246–250. However, it was not until 1869 that Hofmann determined the correct empirical formula of formaldehyde. See: A.W. Hofmann (5 April 1869) [https://books.google.com/books?id=58YAAAAAYAAJ&pg=PA362#v=onepage&q&f=false "Beiträge zur Kenntnis des Methylaldehyds"], ''Monatsbericht der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin'', vol. ?, pages 362–372. Reprinted in: * {{cite journal | last1 = Hofmann | first1 = A.W. | year = 1869 | title = Beiträge zur Kenntnis des Methylaldehyds | url = https://books.google.com/books?id=2AIwAAAAIAAJ&pg=PA414 | journal = Journal für Praktische Chemie | volume = 107 | issue = 1| pages = 414–424 | doi=10.1002/prac.18691070161}} *A.W. Hofmann (1869) "Beiträge zur Kenntnis des Methylaldehyds," ''Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft'' (Reports of the German Chemical Society), vol. 2, pages 152–159.</ref><ref>{{cite book|first=J.|last=Read|title=Text-Book of Organic Chemistry|publisher=G Bell & Sons|location=London|year=1935}}</ref> Со модификации, методот на Хофман останува основата на денешниот индустриски пат. Добивањето на раствор од формалдехид, исто така, вклучува оксидација на метанол или метил јодид.<ref>{{cite journal|doi=10.1002/anie.200800991|title=A Simple, Rapid Method for the Preparation of &#91;11C&#93;Formaldehyde|year=2008|last1=Hooker|first1=Jacob M.|last2=Schönberger|first2=Matthias|last3=Schieferstein|first3=Hanno|last4=Fowler|first4=Joanna S.|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=47|issue=32|pages=5989–5992|pmid=18604787|pmc=2522306}}</ref> ===Индустрија=== Формалдехидот индустриски се произведува со каталитичка оксидација на [[метанол]]. Најчести катализатори се [[сребро]] метал, [[железо(III) оксид]],<ref>{{Cite journal |last1=Wang |first1=Chien-Tsung |last2=Ro |first2=Shih-Hung |date=2005-05-10 |title=Nanocluster iron oxide-silica aerogel catalysts for methanol partial oxidation |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0926860X05001523 |journal=Applied Catalysis A: General |language=en |volume=285 |issue=1 |pages=196–204 |doi=10.1016/j.apcata.2005.02.029 |issn=0926-860X}}</ref> железо молибден [[оксид]]и [на пр. железо (III) [[молибдат]]] со површина збогатена со [[молибден]],<ref>{{Cite journal |last1=Dias |first1=Ana Paula Soares |last2=Montemor |first2=Fátima |last3=Portela |first3=Manuel Farinha |last4=Kiennemann |first4=Alain |date=2015-02-01 |title=The role of the suprastoichiometric molybdenum during methanol to formaldehyde oxidation over Mo–Fe mixed oxides |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1381116914004774 |journal=Journal of Molecular Catalysis A: Chemical |language=en |volume=397 |pages=93–98 |doi=10.1016/j.molcata.2014.10.022 |issn=1381-1169}}</ref> или [[ванадиум пентооксид|ванадиум]] [[оксид]]. Во најчесто користениот [[формокс процес]], метанолот и кислородот реагираат на околу 250–400&nbsp;°C во присуство на железен оксид во комбинација со молибден и/или ванадиум за да произведат формалдехид како што е прикажано со хемиската равенка:<ref name="Ullmann"/> :2{{nbsp}}CH<sub>3</sub>OH + O<sub>2</sub> → 2{{nbsp}}CH<sub>2</sub>O + 2{{nbsp}}H<sub>2</sub>O Катализаторот на база на сребро обично работи на повисока температура, околу 650&nbsp;°C. Две хемиски реакции, катализирани од ваквиот катализатор, истовремено произведуваат формалдехид: онаа прикажана погоре и реакцијата [[дехидрогенизација]]: :CH<sub>3</sub>OH → CH<sub>2</sub>O + H<sub>2</sub> Во принцип, формалдехидот може да се генерира со оксидација на [[метан]], но овој пат не е индустриски остварлив бидејќи метанолот полесно се оксидира од метанот.<ref name="Ullmann"/> ===Во природата=== Аминокиселината серин е извор на природен формалдехид според реакцијата подоле, во која како производ се јавува глицинот: :HOCH<sub>2</sub>CH(NH<sub>2</sub>)CO<sub>2</sub>H → CH<sub>2</sub>O +H<sub>2</sub>C(NH<sub>2</sub>)CO<sub>2</sub>H Оваа реакција е катализирана од [[серин хидроксиметхилтрансферазата]], ензим кој содржи [[пироксидал фосфат]]. =Органска хемија= Формалдехидот е градежна компонента во синтезата на многу други соединенија од специјализирано и индустриско значење. Ги покажува повеќето хемиски својства на другите алдехиди, но е пореактивен. ===Полимеризација и хидратација=== Формалдехидот во водени раствори спонтано се олигополимеризира преку [[алдолна кондензација]], за разлика од некои други мали алдехиди, на кои им се потребни специфични услови. Колку е поголема концентрацијата на формалдехид - толку повеќе рамнотежата се преместува кон полимеризација. Разредувањето со вода или зголемувањето на температурата на растворот, како и додавањето алкохоли (како [[метанол]] или [[етанол]]) ја намалува оваа тенденција. Тримерот е [[1,3,5-триоксан]] ({{хем2|(CH2O)3}}), а полимерот се нарекува [[параформалдехид]]. Многу циклични [[олигомери]] со различни големини биле изолирани. Слично на тоа, формалдехидот хидрира за да го добие геминалниот диол [[метанедиол]], кој дополнително се кондензира за да формира олигомери со хидрокси завршница HO(CH<sub>2</sub>O)<sub>''n''</sub>H. Мономерот CH<sub>2</sub>O е гас и ретко се среќава во лабораторија. ===Oксидација и редукција=== Формалдехидот лесно се [[оксидација|оксидира]] од атмосферскиот кислород во [[мравја киселина]]. Поради оваа причина, комерцијалниот формалдехид е типично контаминиран со мравја киселина. Формалдехидот може да се хидрогенизира до [[метанол]]. ===Хидроксиметилација и хлорометилација=== Формалдехидот реагира со многу соединенија, што резултира со [[хидроксиметилација]]: :X-H + CH<sub>2</sub>O → X-CH<sub>2</sub>OH (X = R<sub>2</sub>N, RC(O)NR', SH). Добиените хидроксиметил деривати обично реагираат понатаму. Па, амините даваат [[хексахидро-1,3,5-триазин]]: :3{{nbsp}}RNH<sub>2</sub> + 3{{nbsp}}CH<sub>2</sub>O → (RNCH<sub>2</sub>)<sub>3</sub> + 3{{nbsp}}H<sub>2</sub>O Слично на ова, кога се комбинира со [[водород сулфид]], формира [[тритиан]]:<ref>{{OrgSynth|last1=Bost|first1=R. W.|last2=Constable|first2=E. W.|title=''sym''-Trithiane|prep=cv2p0610|volume=16|pages=81|year=1936|collvol=2|collvolpages=610}}</ref> :3{{nbsp}}CH<sub>2</sub>O + 3{{nbsp}}H<sub>2</sub>S → (CH<sub>2</sub>S)<sub>3</sub> + 3{{nbsp}}H<sub>2</sub>O Во присуство на киселини, тој учествува во [[електрофилна ароматична супституција]], реакција со [[ароматично соединение]] што резултира со хидроксиметилирани деривати: :ArH + CH<sub>2</sub>O → ArCH<sub>2</sub>OH Кога се спроведува во присуство на хлороводород, производот е хлорометил соединение, како што е опишано во [[Блан-хлорометилација]]. Ако аренот е богат со електрони, како кај фенолите, следуваат сложени кондензации. Со 4-супституирани феноли се добива [[каликсарини]].<ref>{{OrgSynth|authorlink1=C. David Gutsche|last1=Gutsche|first1=C. D.|last2=Iqbal|first2=M.|title=''p-tert''-Butylcalix&#91;4&#93;arene|prep=cv8p0075|year=1993|collvol=8|collvolpages=75}}</ref> Фенолот резултира со полимери. ===Реакција со база=== Формалдехидот во присуство на вазни катализатори ([[Cannizzaro reaction]]) продуцира мравска киселина и метанол. ==Примена== ===Индустриска примена=== Формалдехидот е чест прекурсор на посложени соединенија и материјали. По приближен редослед на намалување на потрошувачката, производите генерирани од формалдехид вклучуваат [[уреа-формалдехид смола]], [[меламинска смола]], [[фенол формалдехид смола]], [[полиоксиметиленска пластика]], [[1,4-бутандиол]] и [[метилен дифенил диизоцијанат]]<ref name="Ullmann"/> Текстилната индустрија користи смоли на база на формалдехид како завршни материјали за да ги направи ткаенините отпорни на туткање..<ref>{{cite web | title = Formaldehyde in Clothing and Textiles FactSheet | url = https://www.nicnas.gov.au/chemical-information/factsheets/chemical-name/formaldehyde-in-clothing-and-textiles | website = NICNAS | publisher = Australian National Industrial Chemicals Notification and Assessment Scheme | access-date = 2014-11-12 | date = 2013-05-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190319234828/https://www.nicnas.gov.au/chemical-information/factsheets/chemical-name/formaldehyde-in-clothing-and-textiles | archive-date = 2019-03-19 | url-status = dead }}</ref> [[File:UFresinSyn.svg|thumb|340px|Два чекори во формирањето на уреа-формалдехидната смола, која е широко користена во производството на иверки.]] Кога се третира со фенол, уреа или меламин, формалдехидот произведува, соодветно, тврда термозацврстена фенол формалдехидна смола, уреа-формалдехидна смола и меламинска смола. Овие полимери се трајни лепила што се користат во производството на [[иверица]] и теписи. Тие исто така се произведуваат во вид на стиропор за да се направи [[Топлинска изолација|изолација]], или [[лиење]] во обликувани производи. Производството на формалдехидни смоли сочинува повеќе од половина од потрошувачката на формалдехид. Формалдехидот е исто така претходник на полифункционалните [[Алкохол (хемија)|алкохол]], како што е [[пентаеритритол]], кој се користи за правење [[боја]] и [[експлозиви]]. Други деривати на формалдехид вклучуваат [[метилен дифенил диизоцијанат]], важна компонента во [[полиуретански]] бои и пени и [[хексамин]], кој се користи во фенол-формалдехидни смоли, како и во експлозивот [[RDX]]. [[File:Pentaerythritol Synthesis.svg|600px|center]] Кондензацијата со ацеталдехид дава [[пентаеритритол]], хемикалија неопходна за синтеза на [[PETN]], силно експлозив.<ref>{{OrgSynth|first=H. B. J.|last=Schurink|title=Pentaerythritol|prep=cv1p0425|volume=4|pages=53|year= 1925|collvol=1|collvolpages=425}}</ref> Кондензацијата со феноли дава [[фенол-формалдехидна смола]]. ====Средство за фиксирање и балсамирање на ткива==== [[File:Steve O'Shea injecting formalin.jpg|thumb|Инјектирање на примерок од [[џиновска лигња]] со формалин за зачувување]] Формалдехидот се користи како средство за зачувување или [[Фиксација (хистологија)|поправање]] на ткиво или клетки. Процесот вклучува вкрстено поврзување на примарните [[аминогрупи]]. Европската унија ја забрани употребата на формалдехид како [[биоцид]] (вклучувајќи балсамирање) според [[Директивата за биоцидни производи]] (98/8/EC) поради неговите канцерогени својства.<ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31998L0008:EN:HTML Directive 98/8/EC of the European Parliament and of the Council of 16 February 1998 concerning the placing of biocidal products on the market]. ''OJEU'' L123, 24.04.1998, pp.&nbsp;1–63. ([http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:1998L0008:20080926:EN:PDF consolidated version to 2008-09-26 (PDF)])</ref><ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R2032:EN:HTML Commission Regulation (EC) No 2032/2003 of 4 November 2003 on the second phase of the 10-year work programme referred to in Article&nbsp;16(2) of Directive&nbsp;98/8/EC of the European Parliament and of the Council concerning the placing of biocidal products on the market, and amending Regulation&nbsp;(EC) No&nbsp;1896/2000]. ''OJEU'' L307, 24.11.2003, p.&nbsp;1–96. ([http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2003R2032:20070104:EN:PDF consolidated version to 2007-01-04 (PDF)])</ref> Земјите со силна традиција на балсамирање трупови, како што се Ирска и други земји со постудено време, изразиле загриженост. И покрај извештаите за спротивното,<ref>{{cite web | first = Alkesh | last = Patel | url = http://www.webwire.com/ViewPressRel.asp?aId=41468 | title = Formaldehyde Ban set for 22 September 2007 | publisher = WebWire | date = 2007-07-04 | access-date = 2012-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181212180926/https://www.webwire.com/ViewPressRel.asp?aId=41468 | archive-date = 2018-12-12 | url-status = dead }}</ref> не е донесена одлука за вклучување на формалдехид во Анекс&nbsp;I од Директивата за биоцидни производи за тип на производ&nbsp;22 (течности за балсамирање и таксидерми) {{As of|2009|9|lc=on}}.<ref>{{cite web|url=http://esis.jrc.ec.europa.eu/ |title=European chemical Substances Information System (ESIS) entry for formaldehyde |access-date=2009-09-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101220543/http://esis.jrc.ec.europa.eu/ |archive-date=2014-01-01 }}</ref> Вкрстено поврзување засновано на формалдехид е искористено во [[ChIP-on-chip]] или [[ChIP-секвенционирање]] геномски експерименти, каде што белковините кои врзуваат ДНК се вкрстено поврзани со нивните сродни места за врзување на хромозомот и се анализираат за да се одредат кои гени се регулирани од белковините. Формалдехидот исто така се користи како денатурирачки агенс во [[RNК]] гел [[електрофореза]], спречувајќи ја РНК да формира секундарни структури. Растворот од 4% формалдехид ги поправа примероците од ткивото на патологијата со околу еден мм на час на собна температура. ===Тестирање за дрога=== Формалдехид и 18&nbsp;[[Концентрација#Молалитет|М]] (концентрирана) [[сулфурна киселина]] создава [[Маркиз реагенс]] — што може да идентификува [[алкалоид]]и и други соединенија. ====Фотографирање==== Во развивањето на фотографија, формалдехидот се користи во ниски концентрации за процесот на стабилизатор [[C-41 process|C-41]] (негативен филм во боја) во последниот чекор на миење,<ref>{{cite web | url = http://www.kodak.com/global/en/service/Zmanuals/z131.shtml | title = Process C-41 Using Kodak Flexicolor Chemicals - Publication Z-131 | publisher = Kodak | access-date = 2009-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160615095319/http://www.kodak.com/global/en/business/retailPhoto/techInfo/zManuals/z131.jhtml | archive-date = 2016-06-15 | url-status = dead}}</ref> како и во [[Е-6 процес|процесот Е-6]] чекор пред избелување, за да биде непотребно при последното перење. ==Безбедност== Со оглед на неговата широка употреба, токсичност и нестабилност, формалдехидот претставува значителна опасност по здравјето на луѓето.<ref name= "IARC">{{citation | contribution = Formaldehyde | url = http://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol88/mono88-6.pdf | pages = 39–325 | title = Formaldehyde, 2-Butoxyethanol and 1-''tert''-Butoxypropan-2-ol | series = IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans 88 | publisher = International Agency for Research on Cancer | location = Lyon, France | year = 2006 | isbn = 978-92-832-1288-1}}</ref><ref>"Formaldehyde (gas)", ''[https://ntp.niehs.nih.gov/ntp/roc/content/profiles/formaldehyde.pdf Report on Carcinogens, Eleventh Edition]'' (PDF), U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, National Toxicology Program, 2005</ref> Во 2011 година, американската [[Национална токсиколошка програма]] го опиша формалдехидот како „канцероген за човекот“.<ref name="Harris">{{cite news | last1 = Harris | first1 = Gardiner | title = Government Says 2 Common Materials Pose Risk of Cancer | date = 2011-06-10 | url = https://www.nytimes.com/2011/06/11/health/11cancer.html | newspaper = [[The New York Times]] | access-date = 2011-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190328042744/https://www.nytimes.com/2011/06/11/health/11cancer.html | archive-date = 2019-03-28 | url-status = live}}</ref><ref name="12Report2011">{{cite web | author = National Toxicology Program | title = 12th Report on Carcinogens | date = 2011-06-10 | publisher = [[National Toxicology Program]] | url = http://ntp.niehs.nih.gov/go/roc12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110608205825/https://ntp.niehs.nih.gov/index.cfm?objectid=72016262-BDB7-CEBA-FA60E922B18C2540 | archive-date = 2011-06-08 | access-date = 2011-06-11 }}</ref><ref name="roc2011">{{cite web | author = National Toxicology Program | title = Report On Carcinogens - Twelfth Edition - 2011 | date = 2011-06-10 | url = https://ntp.niehs.nih.gov/go/roc12 | publisher = [[National Toxicology Program]] | access-date = 2011-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110612085546/http://ntp.niehs.nih.gov/ntp/roc/twelfth/roc12.pdf | archive-date = 2011-06-12 | url-status = dead}}</ref> Сепак, загриженоста е поврзана со хронична (долгорочна) изложеност со вдишување како што може да се случи од [[топлинско разложување|топлинско]] или [[хемиско разложување]] на смоли базирани на формалдехид и производство на формалдехид што произлегува од [[согорување]] на различни органски соединенија (на пример, издувни гасови). Бидејќи формалдехидните смоли се користат во многу градежни материјали, тој е еден од најчестите загадувачи на воздухот во затворените простории.<ref>{{cite web | title = Indoor Air Pollution in California | publisher = Air Resources Board, California Environmental Protection Agency | date = July 2005 | url = http://www.arb.ca.gov/research/indoor/ab1173/rpt0705.pdf | pages = 65–70 | access-date = 2012-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190301231510/https://www.arb.ca.gov/research/indoor/ab1173/rpt0705.pdf | archive-date = 2019-03-01 | url-status = dead }}</ref> Во концентрации над 0,1&nbsp;ppm во воздухот, формалдехидот може да ги иритира очите и [[мукозната мембрана]].<ref>{{cite web | title = Formaldehyde | url = https://www.osha.gov/SLTC/formaldehyde/index.html | publisher = Occupational Safety and Health Administration | date = August 2008 | access-date = 2009-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190411185734/https://www.osha.gov/SLTC/formaldehyde/index.html | archive-date = 2019-04-11 | url-status = live}}</ref> Формалдехид кој се вдишува во оваа концентрација може да предизвика главоболки, чувство на печење во грлото и отежнато дишење и може да предизвика или да ги влоши симптомите на астма.<ref>{{cite web | title = Formaldehyde Reference Exposure Levels | url = http://www.oehha.ca.gov/air/hot_spots/2008/AppendixD1_final.pdf#page=128 | publisher = California Office Of Health Hazard Assessment | date = December 2008 | access-date = 2012-05-19 | format = [[PDF]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190323081914/https://oehha.ca.gov/air/crnr/notice-adoption-air-toxics-hot-spots-program-technical-support-document-derivation#page=128 | archive-date = 2019-03-23 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = Formaldehyde and Indoor Air | publisher = Health Canada | url = https://www.canada.ca/en/health-canada/services/environmental-workplace-health/reports-publications/air-quality/formaldehyde-indoor-air-environment-workplace-health.html | date = 2012-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190423081005/https://www.canada.ca/en/health-canada/services/environmental-workplace-health/reports-publications/air-quality/formaldehyde-indoor-air-environment-workplace-health.html | archive-date = 2019-04-23 | url-status = dead | access-date = 2019-04-23 }}</ref> Центрите за контрола и превенција на болести го сметаат формалдехидот како системски отров. Труењето со формалдехид може да предизвика трајни промени во функциите на нервниот систем.<ref name = "cdc1"/> Канадско истражување од 1988, поврзано со употребата на уреа-формалдехид смола во вид на стиропор како средство за изолација, покажало дека нивоата на формалдехидот од 0,046 ppm биле дирекно поврзани со иритацијата на очите и носот.<ref>{{cite journal | last1=Broder | first1=I | last2=Corey | first2=P | last3=Brasher | first3=P | last4=Lipa | first4=M | last5=Cole | first5=P | title=Formaldehyde exposure and health status in households | url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_1991-11_95/page/101 | pmc=1568408 | year=1991 | volume=95 | pmid=1821362 | pages=101–4 | journal=Environmental Health Perspectives | doi=10.1289/ehp.9195101}}</ref> Преглед на студии од 2009 година покажле силна поврзаност помеѓу изложеноста на формалдехид и развојот на детска астма.<ref>{{cite journal | last1=McGwin | first1=G | last2=Lienert | first2=J | last3=Kennedy | first3=JI | title=Formaldehyde Exposure and Asthma in Children: A Systematic Review | pages=313–7|journal=Environmental Health Perspectives | date=November 2009 | issue=3 | volume=118 | pmid=20064771 | pmc=2854756 | doi=10.1289/ehp.0901143}}</ref> Во 1978, била предложена теорија за канцерогеноста на формалдехидот.<ref>{{Cite web | last = Lobachev | first = AN | title = РОЛЬ МИТОХОНДРИАЛЬНЫХ ПРОЦЕССОВ В РАЗВИТИИ И СТАРЕНИИ ОРГАНИЗМА. СТАРЕНИЕ И РАК | trans-title = Role of mitochondrial processes in the development and aging of organism. Aging and cancer | language = ru | url = http://aiexandr2010.narod.ru/rol.pdf | publisher = VINITI | year = 1978 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130606032850/http://aiexandr2010.narod.ru/rol.pdf | archive-date = 2013-06-06 | url-status = dead | access-date = 2012-08-01 }}</ref> Во 1987 година, [[Агенција за заштита на животната средина на САД]] (ЕПА) го класифицираше како „веројатен човечки канцероген фактор“, а по повеќе студии [[СЗО]] Меѓународната агенција за истражување на ракот (IARC) во 1995 година исто така го класифицираше како „веројатен канцероген фактор за човекот“. Дополнителни информации и евалуација на сите познати податоци го навеле IARC да го рекласифицира формалдехидот како „познат човечки канцероген''<ref name="International Agency for Research on Cancer, Monographs Vol 88">{{cite book | author = IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans | date = 2006 | title = IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans - VOLUME 88 - Formaldehyde, 2-Butoxyethanol and 1-tert-Butoxypropan-2-ol | url = https://monographs.iarc.fr/wp-content/uploads/2018/06/mono88.pdf | url-status = dead | publisher = WHO Press | isbn = 92-832-1288-6 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180712054034/https://monographs.iarc.fr/wp-content/uploads/2018/06/mono88.pdf | archive-date = 2018-07-12 | access-date = 2019-04-23 }}</ref> поврзан со рак на назалниот синус и [[назофарингеален карцином]].<ref name="NCI">{{cite web | date = 2011-06-10 | url = http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/formaldehyde | title = Formaldehyde and Cancer Risk | publisher = National Cancer Institute | archive-url = https://web.archive.org/web/20190123172307/https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/substances/formaldehyde/formaldehyde-fact-sheet?redirect=true | archive-date = 2019-01-23 | url-status = live}}</ref> Студии од 2009 и 2010 година, исто така, покажале позитивна корелација помеѓу изложеноста на формалдехид и развојот на [[леукемија]], особено [[миелоидна леукемија]].<ref>{{cite journal | last1=Zhang | first1=Luoping | last2=Steinmaus | first2=Craig | last3=Eastmond | first3=Eastmond | last4=Xin | first4=Xin | last5=Smith | first5=Smith | title=Formaldehyde exposure and leukemia: A new meta-analysis and potential mechanisms | url=http://ehs.sph.berkeley.edu/krsmith/CRA/cancer/ZhangL_2008.pdf | date=March–June 2009 | volume=681 | pages=150–168 | pmid=18674636 | doi=10.1016/j.mrrev.2008.07.002 | access-date=2013-05-22 | journal=Mutation Research/Reviews in Mutation Research | issue=2–3 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140327073359/http://ehs.sph.berkeley.edu/krsmith/CRA/cancer/ZhangL_2008.pdf | archive-date=2014-03-27 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1002/em.20534 | pmid=19790261 | title=Formaldehyde and Leukemia: Epidemiology, Potential Mechanisms, and Implications for Risk Assessment | year=2010 | volume=51 | issue=3 | pages=181–191 | journal=Environmental and Molecular Mutagenesis| pmc=2839060 | last1=Zhang | first1=Luoping | last2=Freeman | first2=Laura E. Beane | last3=Nakamura | first3=Jun | last4=Hecht | first4=Stephen S. | last5=Vandenberg | first5=John J. | last6=Smith | first6=Martyn T. | last7=Sonawane | first7=Babasaheb R. }}</ref> Ракот на назофаринксот и синонусот се релативно ретки, со околу <4000 случаи годишно во САД.<ref>{{cite web | url = https://www.cancer.org/cancer/nasopharyngeal-cancer/about/key-statistics.html | title = Key Statistics for Nasopharyngeal Cancer | publisher = American Cancer Society | access-date = 2019-04-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190111232657/https://www.cancer.org/cancer/nasopharyngeal-cancer/about/key-statistics.html | archive-date = 2019-01-11 | url-status = live}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Turner JH, Reh DD |title=Incidence and survival in patients with sinonasal cancer: a historical analysis of population-based data |journal=Head Neck |volume=34 |issue=6 |pages=877–85 |date=June 2012 |pmid=22127982 |doi=10.1002/hed.21830 |s2cid=205857872 }}</ref> Околу 30.000 случаи на миелоидна леукемија се јавуваат во САД секоја година.<ref>{{cite web | url = https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/about/statistics.html | publisher = American Cancer Society | title = Key Statistics for Chronic Myeloid Leukemia | access-date = 2019-04-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190423091903/https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/about/statistics.html | archive-date = 2019-04-23 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.cancer.org/cancer/acute-myeloid-leukemia/about/key-statistics.html | publisher = American Cancer Society | title = What are the key statistics about acute myeloid leukemia?Key Statistics for Acute Myeloid Leukemia (AML) | access-date = 2019-04-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190423092307/https://www.cancer.org/cancer/acute-myeloid-leukemia/about/key-statistics.html | archive-date = 2019-04-23 | url-status = live }}</ref> Некои докази сугерираат дека изложеноста на формалдехид на работното место придонесува за појава на синоназален карцином.<ref name="cancer.org">{{cite web|url=http://www.cancer.org/cancer/nasopharyngealcancer/detailedguide/nasopharyngeal-cancer-risk-factors|title=Risk Factors for Nasopharyngeal Cancer|website=American Cancer Society|date=24 September 2018|access-date=17 September 2019|archive-date=2016-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210033533/http://www.cancer.org/cancer/nasopharyngealcancer/detailedguide/nasopharyngeal-cancer-risk-factors|url-status=dead}}</ref> Професионалната изложеност на формалдехидот, како што се работниците во индустријата за погреби и [[балсамирање|балсаматори]], покажале зголемен ризик од леукемија и рак на мозокот во споредба со општата популација<ref>{{Cite book|title = The SAGE Encyclopedia of Cancer and Society|last = Butticè|first = Claudio|publisher = SAGE Publications, Inc.|year = 2015|isbn = 9781483345734|location = Thousand Oaks|pages = 1089–1091|editor-last = Colditz |edition = Second|chapter = Solvents|editor-first = Graham A.|doi = 10.4135/9781483345758.n530|chapter-url = https://www.academia.edu/16541375}}</ref> Други фактори се важни за одредување на поединечниот ризик за развој на леукемија или назофарингеален карцином.<ref name="cancer.org"/><ref>{{cite web | url = https://www.cancer.org/cancer/acute-myeloid-leukemia/causes-risks-prevention/risk-factors.html | title = Risk Factors for Acute Myeloid Leukemia (AML) | publisher = American Cancer Society | date = 2018-08-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190423102354/https://www.cancer.org/cancer/acute-myeloid-leukemia/causes-risks-prevention/risk-factors.html | archive-date = 2019-04-23 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/causes-risks-prevention/risk-factors.html | title = Risk Factors for Chronic Myeloid Leukemia | publisher = American Cancer Society | date = 2018-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181212085753/https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/causes-risks-prevention/risk-factors.html | archive-date = 2018-12-12 | url-status = live}}</ref> '' Во станбеното опкружување, изложеноста на формалдехидот доаѓа од повеќе причини; формалдехидот може да се испушта од обработени дрвени производи, како што се иверица или дрвени честички, но може да се најде како производ од бои, лакови, облоги на подот па и со пушење на цигари.<ref>{{cite journal | last1=Dales | first1=R | last2=Liu | first2=L | last3=Wheeler | first3=AJ | last4=Gilbert | first4=NL | title=Quality of indoor residential air and health | url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2008-07-15_179_2/page/146 | date=July 2008 | journal=Canadian Medical Association Journal | pmid=18625986 | volume=179 | issue=2 | pmc=2443227 | doi=10.1503/cmaj.070359 | pages=147–52 }}</ref> IВо јули 2016 година, ЕПА на САД објави предобјавувачка верзија на своето последно правило за стандардите за емисија на формалдехид за композитни дрвени производи.<ref>{{cite web | title = Formaldehyde Emission Standards for Composite Wood Products | date = 8 July 2016 | url = https://www.epa.gov/formaldehyde/formaldehyde-emission-standards-composite-wood-products-0 | publisher = EPA | access-date = 2019-04-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224003012/https://www.epa.gov/formaldehyde/formaldehyde-emission-standards-composite-wood-products | archive-date = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> Овие нови правила влијаат на производителите, увозниците, дистрибутерите и трговците на мало на производи што содржат композитно дрво, вклучително и лесонит, честички и разни ламинирани производи, кои мора да се усогласат со построгите барања за водење евиденција и етикетирање.<ref>{{Cite news | url = http://www.natlawreview.com/article/epa-issues-final-rule-formaldehyde-emission-standards-composite-wood-products | title = EPA Issues Final Rule on Formaldehyde Emission Standards for Composite Wood Products | last1 = Passmore | first1 = Whitney | date = 2016-08-04 | work = The National Law Review | publisher = Womble Carlyle Sandridge & Rice, PLLC | last2 = Sullivan | first2 = Michael J. | access-date = 2016-08-24 | via = Google News | archive-url = https://web.archive.org/web/20180619070246/https://www.natlawreview.com/article/epa-issues-final-rule-formaldehyde-emission-standards-composite-wood-products | archive-date = 2018-06-19 | url-status = live}}</ref> [[File:Epikutanni-test.jpg|thumb|[[Алерго тест]]]] За повеќето луѓе, иритацијата од формалдехид е привремена и реверзибилна, иако формалдехидот може да предизвика алергии и е дел од стандардната серија тестови за лепенки. Во 2005-06 година, тој беше седми најзастапен [[алерген]] во алерго тестовите (9,0%).<ref>{{cite journal |vauthors=Zug KA, Warshaw EM, Fowler JF, Maibach HI, Belsito DL, Pratt MD, Sasseville D, Storrs FJ, Taylor JS, Mathias CG, Deleo VA, Rietschel RL, Marks J |s2cid=24088485 |title=Patch-test results of the North American Contact Dermatitis Group 2005-2006 |journal=Dermatitis |volume=20 |issue=3 |pages=149–60 |year=2009 |pmid=19470301 |doi= 10.2310/6620.2009.08097}}</ref> На луѓето со алергија на формалдехид им се советува да избегнуваат и ослободувачи на формалдехидот („на пр.“, [[Quaternium-15]], [[имидазолидинил уреа]] и [[диазолидинил уреа]]).<ref>{{cite web | title = Formaldehyde allergy | url = https://www.dermnetnz.org/topics/formaldehyde-allergy/ | series = DermNet NZ | publisher = New Zealand Dermatological Society |year = 2002 | access-date = 2019-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180923044606/https://www.dermnetnz.org/topics/formaldehyde-allergy/ | archive-date = 2018-09-23 | url-status = dead }}</ref> Луѓето кои страдаат од алергиски реакции на формалдехид имаат тенденција да прикажуваат лезии на кожата во областите во кои имале директен контакт со супстанцијата, како што се вратот или бутовите (често поради формалдехид ослободен од трајната готова облека) или [[дерматитис]] на лицето (обично од козметика). <ref name="Formaldehyde Releasers">{{cite journal | title=Formaldehyde-releasers: relationship to formaldehyde contact allergy. Contact allergy to formaldehyde and inventory of formaldehyde-releasers | year=2009 | journal=Contact Dermatitis | volume=61 | pages=63–85 | doi=10.1111/j.1600-0536.2009.01582.x | last1=De Groot | first1=Anton C | last2=Flyvholm | first2=Mari-Ann | last3=Lensen | first3=Gerda | last4=Menné | first4=Torkil | last5=Coenraads | first5=Pieter-Jan | issue=2 | pmid=19706047| s2cid=23404196 | url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/formaldehydereleasers(c3ff7adf-9f21-4564-96e0-0b9c5d025b30).html | hdl=11370/c3ff7adf-9f21-4564-96e0-0b9c5d025b30 | hdl-access=free }}</ref> Формалдехидот е забранет во козметиката и во [[Шведска]] и во [[Јапонија]].<ref>{{cite web | last1 = Hayashida | first1 = Mike | title = The Regulation of Cosmetics in Japan | url = http://www.yakujihou.com/img/CosRegulationJapan.pdf | access-date = 2019-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190414123529/http://www.yakujihou.com/img/CosRegulationJapan.pdf | archive-date = 2019-04-14 | url-status = dead }}</ref> Очите се најчувствителни на изложеност на формалдехид: најниското ниво на кое многу луѓе можат да почнат да мирисаат формалдехид се движи помеѓу {{nowrap |0,05-1 ppm}}. Максималната вредност на концентрацијата на работното место е 0,3 ppm. Во студиите со контролирана комора, поединците почнуваат да чувствуваат иритација на очите со околу 0,5 ppm; 5 до 20 проценти пријавуваат иритација на очите од 0,5 до 1 ppm; и поголема сигурност за сензорна иритација се појави на 1 ppm и погоре. Додека некои агенции користеа ниво од 0,1 ppm како праг за иритација, експертскиот панел откри дека нивото од 0,3 ppm ќе заштити од речиси секоја иритација. Всушност, експертскиот панел откри дека нивото од 1,0 ppm ќе избегне иритација на очите - најчувствителната крајна точка - кај 75-95% од сите изложени луѓе.<ref>{{cite web | author = Formaldehyde Epidemiology, Toxicology and Environmental Group, Inc | date = August 2002 | title = Formaldehyde and Facts About Health Effects | url = http://www2.dupont.com/Plastics/en_US/assets/downloads/processing/FETEG_Facts.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20110511070824/http://www2.dupont.com/Plastics/en_US/assets/downloads/processing/FETEG_Facts.pdf | archive-date = 2011-05-11 | url-status = dead}}</ref> [[File:Rowenta Intense Pure Air air purifier.jpg|thumb|upright|Некои прочистувачи на воздух вклучуваат технологија за филтрирање која треба да ја намали концентрацијата на формалдехид во затворен простор.]] Нивото на формалдехид во градежните средини е под влијание на голем број фактори. Овие фактори вклучуваат моќта на присутните производи што емитуваат формалдехид, односот на површината на материјалите што емитуваат и волуменот на просторот, факторите на животната средина, староста на производот, интеракциите со други материјали и состојбата на вентилација. Формалдехидот може да се јави кај различни градежни материјали, мебел и производи за широка потрошувачка. Трите производи кои испуштаат највисоки концентрации се лесонит со средна густина, иверица од тврдо дрво и дрвени честички. Еколошките фактори како што се температурата и релативната влажност може да ги зголемат нивоата бидејќи формалдехидот има висок парен притисок. Нивоата на формалдехид од градежните материјали се највисоки кога зградата за прв пат се отвора бидејќи материјалите ќе имаат помалку време за испуштање на гас. Нивото на формалдехид се намалува со текот на времето како што изворите се потиснуваат. Нивоата на формалдехид во воздухот може испита така што ќе се земат неколку примероци и ќе да се тестираат на неколку начини, вклучително и удирање, третиран сорбент и пасивни монитори.<ref>{{cite web | title = When Sampling Formaldehyde, The Medium Matters | url = http://www.galsonlabs.com/services/referenceinfo/technical_bulletins.php?tb_id=18 | publisher = Galson Labs | archive-url = https://web.archive.org/web/20110323024935/http://www.galsonlabs.com/services/referenceinfo/technical_bulletins.php?tb_id=18 | archive-date = 2011-03-23 | url-status = dead }}</ref> [[Националниот институт за безбедност и здравје при работа]] (NIOSH) има методи на мерење нумерирани 2016, 2541, 3500 и 3800.<ref>{{cite web | date = 2018-11-29 | title = NIOSH Pocket Gide to Chemical Hazards: Formaldehyde | url = https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0293.html | publisher = National Institute for Occupational Safety and Health, CDC | archive-url = https://web.archive.org/web/20190328010408/https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0293.html | archive-date = 2019-03-28 | url-status = live}}</ref> Пријавени се студии за интеракциите помеѓу формалдехидот и белковините на молекуларно ниво за ефектите на белковината носител на телото, [[серумски албумин]]. Врзувањето на формалдехидот ја олабавува скелетната структура на албуминот и предизвикува изложување на ароматични прстенести аминокиселини во внатрешниот хидрофобен регион. Симптомите може да влијаат на личната свест, правејќи личноста што е изложена да се чувствува уморено. Исто така, се покажало дека вдишувањето на формалдехид предизвикува оксидативен стрес и воспаление кај животните. Глувците кои биле испитувани за време на изложеност на висока доза формалдехид (3 ppm), покажале зголемено ниво на [[Нитрат|NO{{su|b=3|p=−}}]], во плазмата. Овој резултат сугерира дека вдишувањето на формалдехидот или го намалило производството на [[Азотен оксид|НЕ]] или го зголемило чистењето на NO, што може да биде механизам против стрес во телото. Вдишувањето на формалдехид ја менува чувствителноста на имунолошкиот систем, што влијае на оксидативниот стрес. Во јуни 2011 година, во дванаесеттото издание на [[Националната програма за токсикологија]] (NTP) во извештајот за канцерогени фактори(RoC) бил смени статусот на листата на формалдехидот од „разумно се очекува да биде канцероген за луѓето“ во „познато дека е канцероген за човекот."<ref name="Harris"/><ref name="12Report2011"/><ref name="roc2011"/> Истовремено, бил свикан комитетот на [[Националната академија на науките на Соединетите Американски Држави|Националната академија на науките]] (NAS) и бил издаден независен преглед на нацрт-американската EPA IRIS проценка на формалдехидот, обезбедувајќи сеопфатна проценка на здравствените ефекти и квантитативни проценки на ризиците од негативни ефекти.<ref>[http://ntp.niehs.nih.gov/go/roc12 Addendum to the 12th Report on Carcinogens (PDF)] National Toxicology Program, U.S. Department of Health and Human Services. Retrieved 06-13-2011</ref> Формалдехидот се јавува природно и е „суштински посредник во клеточниот метаболизам кај цицачите и луѓето."<ref name=Ullmann/> „Формалдехидот се наоѓа во секој жив систем - од растенија до животни до луѓе. Брзо се метаболизира во телото, брзо се разложува, не е упорен и не се насобира во телото."<ref>{{cite web|url = https://www.americanchemistry.com/content/download/5865/file/Formaldehyde-Occurs-Naturally-and-Is-All-Around-Us.pdf|title=Formaldehyde occurs naturally and is all around us}}</ref> ===Меѓународни забрани=== Неколку веб-статии, тврдат дека формалдехидот е забранет за производство или увоз во Европската унија (ЕУ) според законодавството REACH (регистрација, евалуација, авторизација и ограничување на хемиски супстанции). Сепак оваа информација не е точна, бидејќи формалдехидот не е наведен во Анекс I од Регулативата (ЕЗ) бр. 689/2008 (регулатива за извоз и увоз на опасни хемикалии), ниту на приоритетен список за проценка на ризикот. Сепак, формалдехидот е забранет за употреба во одредени апликации (конзерванси за системи за течно ладење и преработка, конзерванси за течности за обработка на метал и антифаулинг производи) според Директивата за биоцидни производи. <ref>{{cite web | title = European Union Bans formaldehyde/formalin within Europe | publisher = European Commission's Environment Directorate-General | date = 2007-06-22 | access-date = 2012-05-19 | url = http://ec.europa.eu/environment/biocides/pdf/070622_withdrawal_notice.pdf | pages = 1–3 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427152207/http://ec.europa.eu/environment/biocides/pdf/070622_withdrawal_notice.pdf | archive-date = 2013-04-27 | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web |title=ESIS (European Chemical Substances Information System) |publisher=European Commission Joint Research Centre Institute for Health and Consumer Protection |date=February 2009 |access-date=19 May 2012 |url=http://esis.jrc.ec.europa.eu/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101220543/http://esis.jrc.ec.europa.eu/ |archive-date=1 January 2014 }}</ref> Во ЕУ, максималната дозволена концентрација на формалдехид во готовите производи е 0,2%, а секој производ што надминува 0,05% мора да вклучи предупредување дека производот содржи формалдехид.<ref name="Formaldehyde Releasers"/> Во Соединетите Американски Држави, Конгресот усвоил нацрт-закон на 7 јули 2010 година во врска со употребата на формалдехид во тврдо дрво [[иверица]] и [[лесонит табла со средна густина]]. Нацрт-законот ја ограничил дозволената количина на емисии на формалдехид од овие дрвени производи на 0,09 ppm, а од компаниите се бара да го исполнат овој стандард до јануари 2013 година.<ref>{{cite web | title = S.1660 - Formaldehyde Standards for Composite Wood Products Act | url = https://www.govtrack.us/congress/bills/111/s1660/text | date = 2010-08-25 | publisher = GovTrack | access-date = 2019-04-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190429075804/https://www.govtrack.us/congress/bills/111/s1660/text | archive-date = 2019-04-29 | url-status = dead }}</ref> Финалната одлука на ЕПА на САД ги специфицирале максималните емисии на „0,05 ppm формалдехид за иверица од тврдо дрво, 0,09 ppm формалдехид за дрвени честички, 0,11 ppm формалдехид за лесонит со средна густина и 0,13 ppm формалдехид за тенки фибер-плочести плочи."<ref>{{Cite web |title=Formaldehyde Emission Standards for Composite Wood Products |url=https://www.regulations.gov/document?D=EPA-HQ-OPPT-2016-0461-0001 |website=Regulations.gov |publisher=United States Federal Register |date=12 December 2016 |access-date=21 December 2019 |quote=The emission standards will be 0.05 ppm formaldehyde for hardwood plywood, 0.09 ppm formaldehyde for particleboard, 0.11 ppm formaldehyde for medium-density fiberboard, and 0.13 ppm formaldehyde for thin medium-density fiberboard. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810151643/https://www.regulations.gov/document?D=EPA-HQ-OPPT-2016-0461-0001 |archive-date=10 August 2019 |url-status=dead }}</ref> Формалдехидот бил прогласен за токсична супстанција со канадскиот Закон за заштита на животната средина од 1999 г.<ref>{{cite web | title = Health Canada - Proposed residential indoor air quality guidelines for formaldehyde | url = http://www.hc-sc.gc.ca/ewh-semt/pubs/air/formaldehyde/preamble-eng.php | date = April 2007 | publisher = Health Canada | archive-url = https://web.archive.org/web/20130530085603/http://www.hc-sc.gc.ca/ewh-semt/pubs/air/formaldehyde/preamble-eng.php | archive-date = 2013-05-30 | url-status = dead}}</ref> ==Контаминенти во храна== Се појавиле скандали во 2005 година во Индонезија и во 2007 година во Виетнам во врска со додавањето формалдехид во храната за да се продолжи рокот на траење. Во 2011 година, по четиригодишно отсуство, индонезиските власти откриле дека храната со формалдехид се продава на пазарите во голем број региони низ земјата.<ref>{{cite news | url = http://www.antaranews.com/en/news/74626/formaldehyde-laced-foods-reemerge-in-indonesian-markets | title = Formaldehyde-laced foods reemerge in Indonesian markets | date = 2011-08-10 | work = antaranews.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20181025145949/https://en.antaranews.com/news/74626/formaldehyde-laced-foods-reemerge-in-indonesian-markets | archive-date = 2018-10-25 | url-status = live}}</ref> Во 2014 година, сопственикот на две фабрики за тестенини во [[Богор]], Индонезија, бил уапсен поради употреба на формалдехид во тестенините. Запленети се 50&nbsp;кг формалдехид.<ref>{{cite news | url = http://thejakartaglobe.beritasatu.com/news/bpom-uncovers-two-formaldehyde-tainted-noodle-factories-bogor/ | title = BPOM Uncovers Two Formaldehyde-Tainted Noodle Factories in Bogor | work = Jakarta Globe | date = 2014-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150801225636/http://thejakartaglobe.beritasatu.com/news/bpom-uncovers-two-formaldehyde-tainted-noodle-factories-bogor/ | archive-date = 2015-08-01 | url-status = dead}}</ref> Храната за која се знае дека е контаминирана вклучува тестенини, солена риба и тофу. Се шпекулирало дека се загадени и пилешко месо и пиво. Во некои места, како Кина, производителите сè уште незаконски користат формалдехид како конзерванс во храната, што ги изложува луѓето на ингестија на формалдехид.<ref> * {{cite journal | last1 = Tang | first1 = Xiaojiang | last2 = Bai | first2 = Yang | last3 = Duong | first3 = Anh | last4 = Smith | first4 = Martyn T. | last5 = Li | first5 = Laiyu | last6 = Zhang | first6 = Luoping | title = Formaldehyde in China: Production, consumption, exposure levels, and health effects | journal = Environment International | volume = 35 | issue = 8 | year = 2009 | pages = 1210–1224 | issn = 0160-4120 | doi = 10.1016/j.envint.2009.06.002| pmid = 19589601 }} * see references cited on p. 1216 above * {{cite news | title = Municipality sees red over bad blood processing | date = 2011-03-18 | url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2011-03/18/content_12189671.htm | work = China Daily | archive-url = https://web.archive.org/web/20181024232323/http://www.chinadaily.com.cn/china/2011-03/18/content_12189671.htm | archive-date = 2018-10-24 | url-status = live}} </ref> Кај луѓето, се покажало дека внесувањето формалдехид предизвикува повраќање, абдоминална болка, вртоглавица, а во екстремни случаи може да предизвика смрт.<ref name = "cdc1">{{Cite web|title=Formaldehyde {{!}} Medical Management Guidelines {{!}} Toxic Substance Portal {{!}} ATSDR|url=https://wwwn.cdc.gov/TSP/MMG/MMGDetails.aspx?mmgid=216&toxid=39|access-date=2021-08-25|publisher=Centres for Disease Control and Prevention}}</ref> Тестирањето за формалдехид се врши преку крв и/или урина со [[гасна хроматографија-масена спектрометрија]]. Други методи вклучуваат инфрацрвена детекција, цевки за детектор на гас, итн., од кои [[течна хроматографија со високи перформанси]] е најчувствителна.<ref>{{cite web | title = formaldehyde testing | url = http://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol88/mono88-6A.pdf | first = Moise | last = Ngwa | date = 2010-10-25 | work = [[Cedar Rapids Gazette]] | access-date = 2012-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181025071150/https://monographs.iarc.fr/wp-content/uploads/2018/06/mono88-6A.pdf | archive-date = 2018-10-25 | url-status = dead }}</ref> Во раните 1900-ти, американските производители често ставале формалдехид во млекото и млечни производи како метод за пастеризација поради недостаток на знаење и грижа<ref>{{Cite book|title=The poison squad : one chemist's single-minded crusade for food safety at the turn of the twentieth century|url=https://archive.org/details/poisonsquadonech0000blum|last=Blum, Deborah, 1954-|others=Go Big Read (Program)|isbn=9781594205149|location=New York, New York|oclc=1024107182|date = 2018-09-25}}</ref> во однос на токсичноста на формалдехидот .<ref>{{cite news | title = Was Death in the Milk? | url = https://www.newspapers.com/clip/888392/formaldehyde_in_milk/ | newspaper = The Indianapolis News | date = 1900-07-31 | page = 5 | via = Newspapers.com | access-date = 2014-08-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181117064648/https://www.newspapers.com/clip/888392/formaldehyde_in_milk/ | archive-date = 2018-11-17 | url-status = live}} {{Open access}}</ref><ref>{{cite news | title = Wants New Law Enacted. Food Inspector Farnsworth Would Have Use of Formaldehyde in Milk Stopped | url = https://www.newspapers.com/clip/888394/formaldehyde_in_milk/ | newspaper = The Topeka Daily Capital | date = 1903-08-30 | page = 8 | via = Newspapers.com | access-date = 2014-08-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181117052444/https://www.newspapers.com/clip/888394/formaldehyde_in_milk/ | archive-date = 2018-11-17 | url-status = live}} {{Open access}}</ref> Контаминација на храна со[[Формалин]] на била пријавена во [[Бангладеш]], во продавници и супермаркети кои продавале овошје, риба и зеленчук кои биле третирани со формалин за да бидат свежи.<ref>{{cite news | title = Trader Fined for Selling Fish Treated with Formalin | date = 2009-08-31 | url = https://www.thedailystar.net/news-detail-103948 | work = The Daily Star | archive-url = https://web.archive.org/web/20190429100540/https://www.thedailystar.net/news-detail-103948 | archive-date = 2019-04-29 | url-status = live}}</ref> Меѓутоа, во 2015 година, во [[Јатијо Сангшад|Парламентот на Бангладеш]] бил донесен „закон за контрола на формалин“ со одредба доживотен затвор како максимална казна, како и максимална парична казна од 2.000.000 [[Бангладеш taka|BDT]] но не помалку од 500.000 [[Bangladesh taka|BDT]] за увоз, производство или складирање формалин без лиценца.<ref>{{cite news | title = Formalin Control Bill 2015 passed | date = 2015-02-16 | url = http://en.ntvbd.com/bangladesh/923/Formalin-Control-Bill-2015-passed | work = ntv online | archive-url = https://web.archive.org/web/20180323012557/http://en.ntvbd.com/bangladesh/923/Formalin-Control-Bill-2015-passed | archive-date = 2018-03-23 | url-status = dead | access-date = 2015-03-04 }}</ref> Формалдехидот бил еден од хемикалиите што се користиле во индустријализираното производство на храна во 19 век, што било испитувано од страна на д-р [[Харви В. Вајли]] со неговиот познат „Одред за отров“ како дел од [[американското Министерство за земјоделство]]. Ова довело до [[Закон за чиста храна и лекови]] од 1906 година, значаен настан во [[раната историја на регулација на храната во Соединетите држави]]. ==Поврзано== * [[Комплекси на преодни метали на алдехиди и кетони]] вклучува неколку комплекси на формалдехид. ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== {{Wikisource1911Enc|Formalin}} *{{ICSC|0275|02}} (''gas'') *{{ICSC|0695|06}} (''solution'') *{{PGCH|0293}} * [http://chemsub.online.fr/name/formaldehyde.html Formaldehyde] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110613014232/http://chemsub.online.fr/name/formaldehyde.html |date=2011-06-13 }} from ChemSub Online * [http://www.irsst.qc.ca/files/documents/PubIRSST/RG-473.pdf Prevention guide—Formaldehyde in the Workplace (PDF)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101110123730/http://www.irsst.qc.ca/files/documents/pubIRSST/RG-473.pdf |date=2010-11-10 }} from the IRSST * [https://www.cdc.gov/niosh/topics/formaldehyde/ Formaldehyde] from the [[National Institute for Occupational Safety and Health]] *{{SIDS|id=FORMALDEHYDE|name=Formaldehyde|date=March 2002}} *[http://www.democracynow.org/2011/6/14/formaldehyde_added_to_known_carcinogens_list Formaldehyde Added to "Known Carcinogens" List Despite Lobbying by Chemical Industry] — video report by ''[[Democracy Now!]]'' * [http://assets.grist.org/article/people-are-still-living-in-femas-toxic-katrina-trailers-and-they-likely-have-no-idea/index.html Do you own a post-Katrina FEMA trailer? Check your VIN#] * [http://grist.org/article/what-do-i-do-if-i-am-living-in-a-fema-trailer/ So you’re living in one of FEMA’s Katrina trailers... What can you do?] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Алдехиди]] [[Категорија:Органски соединенија]] [[Категорија:Безбедност и здравје при работа]] [[Категорија:Опасни загадувачи на воздухот]] g3o8j1lcv2unalxv64ykwu8gjwc4y02 14 159351 5544056 4835002 2026-04-23T22:43:29Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544056 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Старогрчка култура|Религија ]] [[Категорија:Религија во Грција]] [[Категорија:Индоевропска митологија]] [[Категорија:Паганство|Г]] [[Категорија:Религии во грчко-римскиот свет|Г]] j0hijqwk47la87gn0hyk262lw3eki2e 14 159352 5544049 3048702 2026-04-23T22:43:06Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Култура на Стара Грција]] на [[Категорија:Старогрчка култура]] без да остави пренасочување: (преку [[:bg:У:КМ|Категориски мајстор]]) 3048702 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Ancient Greek culture}} [[Категорија:Стара Грција|Култура]] [[Категорија:Грчка култура]] [[Категорија:Културна историја по земја|Културна историја по земја]] d7uui26257vlljpyxvkc3fj3wn4258s 5544060 5544049 2026-04-23T22:44:26Z Bjankuloski06 332 5544060 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Ancient Greek culture}} [[Категорија:Стара Грција|Култура]] [[Категорија:Грчка култура]] [[Категорија:Културна историја по земја|Културна историја по земја]] hakx5chtupmf87dx1conj7fa3jhmixy 5544061 5544060 2026-04-23T22:44:31Z Bjankuloski06 332 нов клуч за [[Категорија:Грчка култура]]: „ “ користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544061 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Ancient Greek culture}} [[Категорија:Стара Грција|Култура]] [[Категорија:Грчка култура| ]] [[Категорија:Културна историја по земја|Културна историја по земја]] a3my6km8nptk47m2yd9u6g82lr4xrh7 5544062 5544061 2026-04-23T22:45:05Z Bjankuloski06 332 нов клуч за [[Категорија:Културна историја по земја]]: „Стара Грција“ користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544062 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Ancient Greek culture}} [[Категорија:Стара Грција|Култура]] [[Категорија:Грчка култура| ]] [[Категорија:Културна историја по земја|Стара Грција]] mmhh1goqoswxb8zws9bkoyftwbvkvwc 5544063 5544062 2026-04-23T22:45:27Z Bjankuloski06 332 5544063 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Ancient Greek culture}} [[Категорија:Стара Грција|Култура]] [[Категорија:Култура по поранешна земја]] [[Категорија:Грчка култура| ]] 1iwo7i2a49c6uaxnuo18fv8kpm2pz3i 0 160166 5544161 5542408 2026-04-24T09:08:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544161 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=април 2026}}{{Инфокутија Историско место|location=[[Чаковец]], [[Хрватска]]|name=Чаковска тврдина|native_name=Čakovečka utvrda|native_language=Čakovečka utvrda|image=Stari grad Zrinskih, Čakovec (2021).JPG|caption=Северен поглед на Чаковската тврдина|locmapin=Хрватска|coordinates={{coord|46|23|20|N|16|25|55|E|display=inline,title}}|built=13 век|architecture=замок|designation1=|designation1_offname=|designation1_type=заштитена културна доба|designation1_date=19 ноември, 2007|designation1_number=N-23}}'''Чаковската тврдина''' или '''[[Зрински|Зринскиот]] замок''' ({{Langx|hr|Čakovečka utvrda}} или {{Јаз|hr|Stari grad Zrinskih}}, {{Langx|hu|Csáktornyai vár}} или ''Зрињи-кастели'') — [[Среден век|средновековна]] тврдина во средината на градот [[Чаковец]] кое претставува административно седиште на [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурската жупанија]], северна [[Хрватска]]. == Местоположба == Замокот се наоѓа во Зринскиот парк, недалеку од централниот плоштад на градот, и е најголемото утврдување во [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурската жупанија]]. Изграден бил од делкан камен и црвена [[тула]], а во текот на својата долга 7 вековна историја претрпел неколку реконструкции, а денес е делумно реставриран. Во главната палата на замокот се наоѓа [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Меѓумурскиот музеј]], најголемиот музеј во округот, а неговиот [[Атриум (архитектура)|атриум]] се користи и како отворен [[Драмска уметност|театар]] во текот на летните месеци. Местото било седиште на [[Зринско-франкопански заговор|Зринско-франкопанскиот заговор]], значаен настан во [[Историја на Хрватска|историјата на Хрватска]]. На 19 ноември 2007 година, Чаковската тврдина била класифицирана како заштитено културно добро во [[Регистар на културни добра на Хрватска|Регистарот на културни добра на Хрватска]] под број N-23. == Историјат == Првото утврдување било изградено во 13 век од страна на грофот [[Чак I Хахот]], по кого бил именуван градот Чаковец. Подоцна било во сопственост на многу други значајни семејства, вклучувајќи ги Алтанските грофови, Лацковичката династија, [[Цељски грофови|Цељските грофови]], како и [[Семејство Ернушт|Ернуштовата династија]], Зринската династија, Ќеглевиковото семејство, Фештетиковата династија и други. [[Никола IV Зрински]], [[Бан (титула)|бан]] на [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Хрватска]] и херој на [[Битка кај Сигет|Сигет]], го добил замокот заедно со целата област на [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]] на 12 март 1546 година од кралот Фердинанд како компензација за неговите битки против Османлиите. Правнукот на Никола IV, [[Никола VII Зрински]], долгогодишен бан на Хрватска и познат воин против Турците, бил роден во замокот Чаковец во 1620 година, син на Јурај V Зрински и Магдалена Зринска - моминско презиме Сечи. Во својот замок, тој ја основал и поседувал единствена збирка книги наречена „[[Библиотека Зринијана]]“. Во 1660 година замокот го посетил [[Евлија Челебија]], [[Отоманско Царство|турски]] патописец и писател, а во 1661 година и Јакобус Толиус, [[Холанѓани|холандски]] филолог. На 30 април 1738 година, замокот бил тешко оштетен во земјотрес. Веднаш бил обновен и редизајниран во [[барок]]ен стил, и му бил даден денешниот изглед. [[Шанец|Рововите]] исполнети со вода, кои целосно го опкружувале замокот, подоцна биле исушени и наполнети со земја. == Галерија == <gallery> Податотека:Stari_grad_Zrinskih,_Čakovec,_zimi_-_sjeveroistok2.JPG|алт=Castle in winter| Замокот во зима Податотека:Čakovec_Stari_Grad.jpg|алт=Čakovec Castle from inside| Замокот одвнатре Податотека:Muzej_Međimurja_Čakovec.jpg|алт=Inner palace with museum| Внатрешен дворец со музеј Податотека:Konjički_preponski_turnir_kod_Starog_grada_Zrinskih,_Čakovec_2010..JPG|алт=Equestrian event at the Castle| Јавачки настан во замокот Податотека:Stari_grad_Zrinskih,_Čakovec_(Croatia)_-_topovski_otvor.JPG|алт=Cannon hole| Топовска дупка Податотека:Stari_grad_Zrinskih,_Čakovec_(Croatia)_-_palača_-_jug.JPG|алт=Inner palace - south view| Внатрешен дворец - јужен поглед </gallery> == Поврзано == * [[Семејство Ернушт|Ернушт]] * [[Зрински]] * [[Франкопани]] * [[Зрински-франкопански заговор]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.secret-tourist.com/secret/content/zrinski-castle-%C4%8Dakovec-cakovec-croatia Чаковската тврдина била сопственост на Зринското благородничко семејство] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161022023559/http://www.secret-tourist.com/secret/content/zrinski-castle-%C4%8Dakovec-cakovec-croatia |date=2016-10-22 }} * [http://hotelpark.hr/zanimljivosti/destinacija/stari-grad-cakovec-zrinski-3/ Зрински замок – утврдување во центарот на Чаковец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201201081750/http://hotelpark.hr/zanimljivosti/destinacija/stari-grad-cakovec-zrinski-3/ |date=2020-12-01 }} * [http://www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212&kdId=235748104 Замокот Чаковец - Национално културно добро на Хрватска (N-23)] * [http://www.medimurje.info/index.php?option=com_content&task=view&id=105&Itemid=55 Замоци и вили] * [https://www.researchgate.net/publication/326882654_Herculean_Allegory_at_the_Cakovec_Old_Castle_Commissioner_and_Context/fulltext/5b73081b299bf14c6da22fd5/Herculean-Allegory-at-the-Cakovec-Old-Castle-Commissioner-and-Context.pdf Херкулова алегорија во Стариот замок Чаковец: Нарачател и контекст] {{Тврдини и замоци во Хрватска}} [[Категорија:Дворци во Хрватска]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] [[Категорија:Тврдини во Хрватска]] 8bg31of9xronyn51tutetxdszguqlg6 0 186480 5544163 4829819 2026-04-24T09:11:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544163 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name = Чамски јазици |altname = Ачешко-чамски јазици |region = [[Индонезија]], [[Камбоџа]], [[Виетнам]], [[Тајланд]], [[Кина]] ([[Хајнан]]) |familycolor = Austronesian |fam2 = [[малајско-полинезиски јазици|малајско-полинезиски]] (МП) |fam3 = [[јадрени малајско-полинезиски јазици|јадрени МП]] |fam4 = [[сундско-сулавески јазици|сундско-сулавески]] |fam5 = [[малајско-сумбавански јазици|малајско-сумбавански]] |child1 = [[ачешки јазик|ачешки]] |child2 = [[чамски јазик|чамски]] |child3 = горски |iso2 = cmc |iso5 = cmc |glotto = cham1327 |glottorefname= Aceh–Chamic }} '''Чамски јазици''' или познати како '''ачешко-чамски''' се [[австронезиски јазици]], дел од подгрупата на [[сундско-сулавески јазици]] од групата на [[малајско-полинезиски јазици]]. Овие јазици се зборуваат во [[Ачех]], [[Индонезија]] и во делови на [[Камбоџа]], [[Виетнам]], и [[Хајнан]], [[Кина]]. Овие јазици потекнуваат од прачамскиот јазик, и истиот се поврзува со [[сахујунска култура|сахујунската култура]]. Тие дошле на територијата на денешен [[Виетнам]] од [[Борнео]] или можеби [[Малајски Полуостров|Малајскиот Полуостров]].<ref name=Thurgood>{{Наведена книга|last1=Thurgood|first1=Graham|title=From ancient Cham to modern dialects : two thousand years of language contact and change : with an appendix of Chamic reconstructions and loanwords|date=1999|publisher=Univ. of Hawai'i Press|location=Honolulu|isbn=0824821319}}</ref> Најголем јазик од оваа група јазици е [[ачешкиот јазик]] со 3,5 милиони говорници, а потоа следуваат [[џарајски јазик|џарајски]] со 230,000 говорници и [[чамски јазик]] со 280,000 говорници. Најсеверен јазик е [[цатски јазик|цатскиот јазик]] кој се зборува на Хајнан во Кина со околу 3,000 говорници. == Историја == Чамските јазици имаат најстара пишана историја од сите [[австронезиски јазици]]. [[Натписите од Донг Јен Чау]], напишани на ''старочамски'', датираат од 4 век. Поради големиот број позајмени зборови од [[бахнарски јазици|бахнарските јазици]] (кои пак се [[австроазиски јазици]]), денес има голем број слични зборови помеѓу овие јазици.<ref name=Thurgood /><ref>Sidwell 2009)</ref> [[Роџер Бленч]] (2006)<ref>Blench, Roger. 2006. ''[http://www.rogerblench.info/Language/Austroasiatic/Aslian%20SR%202006.pdf Why are Aslian speakers Austronesian in culture] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150420025138/http://www.rogerblench.info/Language/Austroasiatic/Aslian%20SR%202006.pdf |date=2015-04-20 }}''? Papers presented at ICAL-3, Siem Reap, Cambodia.</ref> забележува дека [[аслиски јазици|аслиските јазици]] имаат голем број чамски зборови, што покажува дека во минатото имало чамски говорници на [[Малајски Полуостров|Малајскиот Полуостров]]. == Класификација == [[Грахам Тургуд]] (1999:36) ја дава следнава класификација на чамските јазици.<ref name="Thurgood"/> *''[[ачешки јазик]]'' *крајбрежни **''[[харојски јазик]]'' **[[чамски јазик]] ***''западночамски'' ***''пан ранг чам'' *горски **едејско-џарајски ***''[[едејски јазик]]'' (радејски) ***''[[џарајски јазик]]'' **чуруанско-северни ***''[[чуруански јазик]]'' ***северночамски ****''[[роглајски јазик]]'' ****''[[цатски јазик]]'' ==Литература == * Sidwell, Paul (2009). ''[https://www.academia.edu/1540105/Classifying_the_Austroasiatic_languages_history_and_state_of_the_art Classifying the Austroasiatic languages: History and state of the art] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190324073527/https://www.academia.edu/1540105/Classifying_the_Austroasiatic_languages_history_and_state_of_the_art |date=2019-03-24 }}''. LINCOM Gmbh. * Thurgood, Graham (1999). ''[https://www.jstor.org/stable/20006770 From Ancient Cham to Modern Dialects: Two Thousand Years of Language Contact and Change: With an Appendix of Chamic Reconstructions and Loanwords]''. Oceanic Linguistics Special Publications, No. 28, pp. i, iii-vii, ix-xiii, xv-xvii, 1-259, 261-275, 277-397, 399-407. ==Наводи== {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=91036 За Чамските јазици на Ethnologue] {{en}} [[Категорија:Чамски јазици| ]] allyd3n7942yx4la478igmmb9dwm0c3 14 205698 5544066 4230070 2026-04-23T22:47:57Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Култура по земја]]; додадена [[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544066 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Culture of the Ottoman Empire}} [[Категорија:Отоманско Царство|Култура]] [[Категорија:Култура по поранешна земја|Отоман]] 2mpr9qkzvzyl64hyo9g7l1df1op1pqc 0 208643 5543967 5523092 2026-04-23T18:19:36Z Kwamikagami 4967 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Oceania UN Geoscheme Regions mk.svg]] → [[File:Oceania Regions mk.svg]] not the UN Geoscheme 5543967 wikitext text/x-wiki {{Coord|9|S|160|E|display=title}} [[Податотека:Oceania Regions mk.svg|мини|десно|300п|Меланезија (во средината) во рамките на Океанија.]] '''Меланезија''' — регион во [[Океанија]] кој се протега од западниот крај на [[Тихиот Океан]] до [[Фиџи]]. Овој регион ги опфаќа повеќето острови северно и североисточно од [[Австралија]]. Името „Меланезија“ или во превод „црни острови“ за првпат бил употребен во [[1832]] од страна на [[Жил Димон Дирвил]]. == Острови == Од [[XIX век]] па навака, следните острови и островски групи се сметаат за дел од Меланезија: * {{знамеикона|Papua New Guinea}} [[Амплетски Острови]] * {{знамеикона|Papua New Guinea}} [[Бизмарков Архипелаг]] * {{знамеикона|Papua New Guinea}} [[Дентркасто (острови)|Дентркасто]] * {{знаме|Fiji}} * {{знамеикона|Papua New Guinea}} [[Луизијадски Архипелаг]] * {{знамеикона|Indonesia}} [[Малуку (острови)|Малуку]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.irja.org/anthro/malmel.htm |title=IRJA.org |accessdate=2010-07-10 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725171653/http://www.irja.org/anthro/malmel.htm |url-status=dead }}</ref> * {{знаме|New Caledonia}} * {{знаме|Papua New Guinea}} и западниот дел од островот кој е под управување на [[Индонезија]]. * {{знаме|Norfolk Island}} * {{знамеикона|Indonesia}} [[Раџа Ампат (острови)|Раџа Ампат]] * {{знамеикона|Fiji}} [[Ротума]] * {{знамеикона|Indonesia}} [[Бијачки Острови]] * {{знамеикона|Solomon Islands}} [[Санта Крус (острови)|Санта Крус]] * {{знамеикона|Solomon Islands}} - дел од островите се под управување на Папуа Нова Гвинеја * [[Торесови Острови]] (во Торесовиот Проток) - поделени меѓу Австралија и Папуа Нова Гвинеја. * {{знамеикона|Papua New Guinea}} [[Тробријандски Острови]] * {{знаме|Vanuatu}} * {{знамеикона|Papua New Guinea}} [[Вудларчки Остров]] Островот Норфолк и Ротума културно и етхолошки се сметаат за Полинезија, додека само во географска смисла се дел од Меланезија. == Поврзано == * [[Микронезија (регион)|Микронезија]] * [[Полинезија]] * [[Океанија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mapsouthpacific.com/ Карта на Јужен Тихи Океан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} * [http://www.southpacific.org/ Јужен Тихи Океан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061205035720/http://www.southpacific.org/ |date=2006-12-05 }} * [http://hpgl.stanford.edu/publications/PNAS_2000_v97_p8225.pdf Потекло на полинезијците] * [http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p173-190.pdf Независна историја на y хромозомите на меланезијците] * [http://westmelanesia.com/ Страна за западна Меланезија] * [http://anglicanhistory.org/oceania Англикански историски текстови за Меланезија] {{Океанија}} {{Нормативна контрола}} <!--Categories--> [[Категорија:Меланезија|Меланезија]] <!--Other languages--> 5k6775zkb7tup3tdjodnjh4udv80a7k 14 519383 5544072 2973577 2026-04-23T22:50:06Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544072 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Византија|Култура]] [[Категорија:Средновековна култура]] [[Категорија:Култура по поранешна земја]] lb29urdx3ei18dme7umeivz2wp5o5ua 5544073 5544072 2026-04-23T22:50:25Z Bjankuloski06 332 5544073 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Culture of the Byzantine Empire}} [[Категорија:Византија|Култура]] [[Категорија:Средновековна култура]] [[Категорија:Култура по поранешна земја]] 6su3vtbuzvl710ed0dw13n7k28kirfi 0 727967 5544050 5538568 2026-04-23T22:43:08Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544050 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство |Name = Атински Акропол |Image = [[Податотека:Attica 06-13 Athens 50 View from Philopappos - Acropolis Hill.jpg|250px|T]] | State Party = [[Грција]] |Type = [[Старогрчка архитектура]] |Location = [[Атина]], Грција |Criteria = i, ii, iii, iv, vi |ID = 404 |Link = | Region = [[Список на светско и културно наследство во Европа|Европа]] |Coordinates = {{coord|37.971421|N|23.736166|E}} |Year = 1987 |Session = 11th |Extension = |Danger = }} '''Атински акропол''' ([[старогрчки јазик]]: ''ἡ Ἀκρόπολις τῶν Ἀθηνῶν''; {{langx|el|Ακρόπολη Αθηνών|Akrópoli Athinón}}) — древна цитадела сместена на карпеста површина над градот [[Атина]], Грција, и содржи остатоци од неколку [[Старогрчка архитектура|антички градби]] со големо архитектонско и историско значење, од кои најпознат е [[Партенон]]. Зборот ''[[Акропол]]'' доаѓа од грчките зборови {{Јаз|grc|ἄκρον}} (акрон, „највисока точка“) и {{Јаз|grc|πόλις}} (''полис'', „град“). Терминот акропола е генерички и има многу други акрополи во [[Грција]]. За време на античките времиња, Атинскиот Акропол бил уште поправилно познат како '''Кекропија''', по легендарниот змија-човек Кекроп, наводниот прв атински крал. Иако постојат докази дека ридот бил населен уште во четвртиот милениум п.н.е., [[Перикле]] ({{Околу|495}} – 429 п.н.е.) во петтиот век п.н.е. ја координирал изградбата на објектите чии денешни остатоци се најважните на местото, вклучувајќи ги Партенон, Пропилаја, Ерехтеон и Храмот на Атина Ника.<ref>Hurwit 2000, p. 87</ref> Партенонот и другите згради биле сериозно оштетени за време на опсадата од 1687 година од страна на [[Венецијанска Република|Венецијанците]] за време на [[Морејска војна|Мореската војна,]] кога барутот што го складирале тогашните турски владетели во Партенон бил погоден од венецијанско бомбардирање и експлодирал. == Историја == [[Податотека:AthensAcropolisDawnAdj06028.jpg|десно|мини| Акропол во Атина гледан од планината Ликабет<br /><small>Пошумениот Рид на Нимфите е полувидлив од неговата десна страна, а Ридот Филопапос лево, веднаш зад него.</small> <small>Овде се гледа споменикот на Филопапос каде, во далечната позадина, брегот на [[Пелопонез]] се среќава со водите на [[Саронски Залив|Саронскиот Залив]].</small>]] === Рано населување === Акропол се наоѓа на карпа со рамен врв кој се издига {{Cvt|150|m|ft}} надморска височина во градот [[Атина]], со површина од околу 3 хектари. Додека најраните артефакти датираат од периодот на средниот [[Младо камено време|неолит]], постојат документирани живеалишта во [[Атика]] од раниот неолит (6 милениум п.н.е.). Нема сомнеж дека на ридот се наоѓала микенска мегаронска палата за време на доцното бронзено време. Ништо од овој мегарон денеска не постои, освен, веројатно, една основа од варовнички столбови и делови од неколку скалила од песочник.<ref name="Castleden">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Kfi0dAlfJaoC&pg=PA64|title=Mycenaeans|last=Castleden|first=Rodney|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-22782-2|pages=64–}}</ref> Набргу по изградбата на палатата, бил изграден киклопски масивен кружен ѕид, долг 760 метри, висок до 10 метри и со дебелина од 3,5 до 6 метри. Од крајот на [[Еладски период|еладскиот период]] (1300–1200 п.н.е.),<ref>{{Наведена книга|title=The Mycenaean Acropolis of Athens|last=Iakovidis|first=Spyros|publisher=The Archaeological Society at Athens|year=2006|location=Athens|pages=197–221}}</ref> овој ѕид ќе служи како главна одбрана на акрополата до 5 век.<ref>Hurwit 2000, pp. 74–75.</ref> Ѕидот се состоел од два [[парапет]]и изградени со големи камени блокови и цементирани со земјен малтер наречен ''емплектон'' (грчки: ἔμπλεκτον). Ѕидот користи типични микенски конвенции со тоа што ја следел природната контура на теренот, а неговата порта, која била кон југ, била поставена косо, со [[парапет]] и [[кула]] што надвиснуваат од десната страна на доходниците, со што се олеснува одбраната. Постоеле два помали приоди до ридот на неговата северна страна, составени од стрмни, тесни скалила исечени во карпата. Се претпоставува дека [[Хомер]] го споменува ова утврдување кога ја споменува „''цврсто изградената куќа на Ерехтеј''“ (''[[Одисеја]]'' 7.81). Некое време пред 13 век п.н.е., [[земјотрес]] предизвикал пукнатина во близина на североисточниот раб на Акропол. Оваа пукнатина се протегала околу 35 метри до корито од мек лапор во кој бил ископан бунар.<ref>Hurwit 2000, p. 78.</ref> Бил изграден сложен сет на скали и бунарот служел како непроценлив, заштитен извор на вода за пиење за време на опсада за одреден дел од микенскиот период. === Архаичен Акропол === [[Податотека:Primitive_Acropolis_with_the_Pelargicon.jpg|мини|Примитивен Акропол со Пеларгикон и Стариот храм на Атина.]] [[Податотека:Aufriß_des_alten_Athena-Tempels.jpg|мини|Висински поглед на предложената реконструкција на Стариот храм на Атина. Изграден околу 525 п.н.е., стоел помеѓу Партенон и Ерехтејон. Фрагменти од скулптурите во неговите педименти се наоѓаат во Музејот на Акропол.]] Не се знае многу за архитектонскиот изглед на Акропол до [[Архајски период|архајскиот период]]. Во текот на 7 и 6 век п.н.е., местото било контролирано од Килон за време на неуспешниот килонски бунт,<ref name="Pomeroy1999">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=INUT5sZku1UC&pg=PA163|title=Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History|last=Pomeroy|first=Sarah B.|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-509742-9|pages=163–}}</ref> и двапати од Пизистрат; секој од овие биле обиди насочени кон преземање на политичката моќ преку ''[[државен удар]]''. Освен Хекатомпедон споменат подоцна, Пизистрат изградил и влезна порта или Пропилаја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/448916/Peisistratus|title=Peisistratos|last=Starr|first=Chester G.|work=Encyclopædia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731080315/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/448916/Peisistratus|archive-date=31 July 2013|accessdate=2 December 2012}}</ref> Сепак, се smeta дека ѕидот со девет порти, Енеапилон, бил изграден околу акрополскиот рид и го вклучил најголемиот воден извор, Клепсидра, на северозападното подножје. Помеѓу 570 и 550 п.н.е. бил изграден храм на [[Атена (митологија)|Атина Полиjас]], божеството на градот. Оваа [[Дорски ред|дорска]] градба од варовник, од која преживеале многу реликвии, се нарекува Хекатомпедон (грчки „стонога“), Ур-Партенон („оригинален Партенон“ или „примитивен Партенон“), Х–Архитектура или Синобрад храм, по педиментната скулптура човек-змија со три тела, чии бради биле обоени во темно сина боја. Не е познато дали овој храм заменил постар или само свето подрачје или олтар. Веројатно, Хекатомпедон е изграден таму каде што денес се наоѓа [[Партенон]].<ref>Hurwit 2000, p. 111.</ref> [[Податотека:The_Capture_of_the_Acropolis_by_the_Persians.jpg|лево|мини| Уништување на Акропол од страна на војските на Ксеркс I, за време на Втората персиска инвазија на Грција, 480–479 п.н.е.]] Помеѓу 529 и 520 п.н.е., уште еден храм бил изграден од Пизистрат, Стариот храм на Атина, вообичаено познат како Архајос Неос (ἀρχαῖος νεώς, „древен храм“). Овој храм на Атина Полијас бил изграден врз темелите на Дорпфелд,<ref>Hurwit 2000, p. 121.</ref> помеѓу Ерехтеон и сè уште постоечкиот Партенон. Архајос Неос бил уништен како дел од Ахеменидското уништување на Атина за време на Втората персиска инвазија на Грција во текот на 480–479 п.н.е.; сепак, храмот веројатно бил реконструиран во текот на 454 п.н.е., бидејќи ризницата на Делијанската лига била пренесена во нејзиниот опистодом. Храмот можеби бил изгорен во текот на 406/405 п.н.е. бидејќи [[Ксенофонт|Ксенофон]] споменува дека стариот храм на Атина бил запален. Павзаниј не го споменува во неговиот ''опис на Грција'' од 2 век од нашата ера.<ref>{{In lang|el}} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.eie.gr/archaeologia/gr/02_DELTIA/Old_Temple_of_Athena.aspx |title=архивска копија |accessdate=2023-12-23 |archive-date=2011-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230004407/http://www.eie.gr/archaeologia/gr/02_DELTIA/Old_Temple_of_Athena.aspx |url-status=bot: unknown }}, Retrieved 5 June 2012</ref> Околу 500 п.н.е. Хекатомпедон бил демонтиран за да се направи место за нова повеличествена зграда, Постариот Партенон (често нарекуван пред-Партенон или Ран Партенон). Поради оваа причина, Атињаните одлучиле да ја прекинат изградбата на храмот Олимпијон, кој бил означен со тиранинот Пизистрат и неговите синови, и наместо тоа, го искористиле пирејскиот варовник наменет за Олимпијон за да го изградат постариот Партенон. За да се смести новиот храм, јужниот дел од врвот бил исчистен, израмнет со додавање на околу 8.000 двотонски блокови варовник, основа со длабочина од 11 метри во некои точки, а остатокот бил исполнет со земја што ја одржувал потпорниот ѕид. Меѓутоа, по победничката [[Маратонска битка]] во 490 п.н.е., планот бил ревидиран и наместо тоа бил употребен мермер. Варовничката фаза на зградата се нарекува пред-Партенон I, а мермерната фаза како Пред-Партенон II. Во 485 п.н.е., изградбата запрела за да се заштедат ресурси, бидејќи Ксеркс стана крал на Персија, а војната изгледала неизбежна. Постариот Партенон сè уште бил во изградба кога Персијците го нападнале и го ограбиле градот во 480 п.н.е. Зградата била запалена и ограбена, заедно со Античкиот храм и практично сè друго на карпата.<ref>Dörpfeld, W: ''Der aeltere Parthenon'', Ath. Mitt, XVII, 1892, pp. 158–189. {{In lang|de}}</ref> По смирувањето на персиската криза, Атињаните вградиле многу архитектонски делови од недовршениот храм (столбови, триглифи, метопи, итн.) во новоизградениот северен завесен ѕид на Акропол, каде што служеле како истакнат „''воен споменик''“ а може да се види и денес. Уништеното место било исчистено од остатоци. Статуар, култни предмети, религиозни прилози и незачувани архитектонски членови биле свечено закопани во неколку длабоко ископани јами на ридот, служејќи погодно како полнење за вештачкото плато создадено околу класичниот Партенон. Овој „персиски отпад“ бил најбогатото археолошко наоѓалиште ископано на Акропол до 1890 година <ref>Kavvadias, Panagiotis, Kawerau, Georg: ''Die Ausgrabung der Akropolis vom Jahre 1885 bis zum Jahre 1890'', Athens, 1906 {{In lang|de}}</ref> === Програма за градење на Периклион === [[Податотека:The_Parthenon_in_Athens.jpg|лево|мини| [[Партенон]], гледан од северозапад.]] По победата во Евримедон во текот на 468 п.н.е., Кимон и [[Темистокле]] наредиле реконструкција на јужните и северните ѕидови на Акропол. Повеќето од главните храмови, вклучувајќи го и [[Партенон]], биле повторно изградени по наредба на [[Перикле]] за време на таканареченото златно доба на Атина (460–430 п.н.е.). [[Фидија]], атински скулптор, и [[Иктин]] и [[Каликрат]], двајца познати архитекти, биле одговорни за реконструкцијата.<ref>[http://www.greatbuildings.com/architects/Ictinus_and_Callicrates_wi.html "Ictinus and Callicrates with Phidias"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130104070801/http://www.greatbuildings.com/architects/Ictinus_and_Callicrates_wi.html|date=2013-01-04}}, ''Architecture Week''. Retrieved 3 December 2012.</ref> Во текот на 437 п.н.е., [[Мнесикле]] започнал да ја гради Пропилаја, монументална порта на западниот крај на Акропол со [[Дорски ред|дорски]] столбови од пентеличен мермер, изградена делумно на старата Пропилаја на Пизистрат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/386642/Mnesicles|title=Mnesicles|work=Encyclopædia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20111220065801/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/386642/Mnesicles|archive-date=20 December 2011|accessdate=6 December 2012}}</ref> Овие колонади биле речиси завршени во текот на 432 п.н.е. и имале две крила, северното украсено со слики од Полигот.<ref name="McCulloch1841">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ufYRAAAAYAAJ&pg=PA205|title=A Dictionary, Geographical, Statistical, and Historical: Of the Various Countries, Places and Principal Natural Objects in the World|last=McCulloch|first=John Ramsay|publisher=Longman, Orme, Brown, Green and Longmans|year=1841|pages=205–}}</ref> Отприлика во исто време, јужно од Пропилаја, започнала изградбата на малиот јонски храм на Атина Ника во пентеличен [[мермер]] со [[Портик|тетрастилски]] тремови, зачувувајќи ги најважните работи на дизајнот на грчкиот храм. По прекинот предизвикан од Пелопонеската војна, храмот бил завршен за време на мирот на Никија, помеѓу 421 п.н.е. и 409 п.н.е.<ref name="Mark1993">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0kaLJOgRoRoC&pg=PA72|title=The Sanctuary of Athena Nike in Athens: Architectural Stages and Chronology|last=Mark|first=Ira S.|publisher=ASCSA|year=1993|isbn=978-0-87661-526-3|pages=72–|access-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230217134536/https://books.google.com/books?id=0kaLJOgRoRoC&pg=PA72|archive-date=2023-02-17}}</ref> [[Податотека:Erechtheum_Acropolis_Athens.jpg|мини|Ерехтеон, поглед од југозапад, гледајќи низ остатоците од Стариот храм.]] Изградбата на елегантниот храм на Ерехтеон во пентеличен мермер (421–406 п.н.е.) претставувал сложен план кој ја зел предвид екстремно нерамната почва и потребата да се заобиколат неколку светилишта во областа. Влезот, свртен кон исток, е обложен со шест јонски столбови. Невообичаено, храмот има два тремови, едниот на северозападниот агол на јонски столбови, а другиот на југозапад, поддржан од огромни женски фигури или [[Каријатида|каријатиди]]. Источниот дел од храмот бил посветен на [[Атена (митологија)|Атина Полијас]], додека западниот дел, служејќи му на култот на архаичниот крал Посејдон-Ерехтеј, биле сместени олтарите на [[Хефест]] и Вутос, братот на Ерехтеј. Малку е познато за првичниот план на внатрешноста, кој бил уништен од пожар во текот на 1 век п.н.е. и неколку пати бил обновен.<ref>[http://www.ancient-greece.org/architecture/erechtheion.html Thomas Sakoulas, "Erechtheion"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130131004205/http://www.ancient-greece.org/architecture/erechtheion.html|date=2013-01-31}}, Ancient-Greece.org. Retrieved 7 December 2012.</ref><ref>[http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=973Ioanna Venieri, "Erechtheion"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141129125700/http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=973Ioanna|date=2014-11-29}}, Odysseus. Retrieved 7 December 2012.</ref> Во истиот период, била започна комбинација од свети прегради, вклучувајќи ги храмовите на Атина, [[Посејдон]], Ерехтеј, Кекропс, Херсе, Пандросос и Аглаурос, со неговиот трем Коре (Трандата на девојките) или Балконот на Каријатидите.<ref>[http://www.calvin.edu/academic/clas/pathways/acropoli/aere3.htm "The Acropolis of Athens"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120402231011/http://www.calvin.edu/academic/clas/pathways/acropoli/aere3.htm|date=2012-04-02}}. Retrieved 9 February 2013.</ref> Помеѓу храмот на Атина Ника и Партенон, постоело светилиштето на Артемида Брауронија (или Брауронеион), божицата претставена како мечка и се поклонувала во домот на Браурон. Според Павзанија, во светилиштето се наоѓале дрвена статуа или ''ксоанон'' на божицата и статуа на [[Артемида]] направена од Праксител во 4 век п.н.е.<ref>[http://www.theacropolismuseum.gr/en/content/sanctuary-artemis-brauronia-0 "The Sanctuary of Artemis Brauronia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200924083719/https://www.theacropolismuseum.gr/en/content/sanctuary-artemis-brauronia-0|date=2020-09-24}}, Acropolis Museum. Retrieved 9 February 2013.</ref> [[Податотека:Propylaea-athens.jpg|мини|Пропилаја]] Зад Пропилаја, доминирала гигантската бронзена статуа на Фидија на Атина Промахос („Атена која се бори во првата линија“), изградена помеѓу 450 п.н.е. и 448 п.н.е. Основата била {{Cvt|1.50|m|0}} висока, додека вкупната висина на статуата била {{Cvt|9|m|0}}. Божицата држела копје, чиј позлатен врв можел да се види како одраз на екипажите на бродовите што го заокружуваат Сунион, и џиновски штит од левата страна, украсен од [[Mys (artist)|Мис]] со слики од борбата меѓу [[Кентаур]]ите и [[Лапити]]те.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_0Xa5uL8ZOEC&pg=PA73|title=Ancient Greek Religion|last=Mikalson|first=Jon D.|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=978-1-4443-5819-3|pages=73–|access-date=9 February 2013}}</ref> Други споменици кои не оставиле речиси ништо видливо до денес се Халкотеке, Пандросеион, светилиштето на Пандион, олтарот на Атина, светилиштето на Зевс и, од римско време, кружниот храм на Рома и Август.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gj5oAAAAMAAJ|title=The monuments of the Acropolis|last=Brouskarē|first=Maria S.|publisher=Ministry of Culture, Archeological Receipts Fund|year=1997|isbn=978-960-214-158-8|pages=56–57|access-date=9 February 2013}}</ref> === Еленистички и Римски период === [[Податотека:Acropolis_3D.stl|мини|3-Д модел на Акропол во 165 н.е. (кликнете за да ротирате)]] За време на хеленистичкиот и римскиот период, голем дел од постоечките градби во областа на Акропол биле поправени за да се отстранат штетите од староста и повремено војните.<ref name="autogenerated54">Travlos, John, ''Pictorial Dictionary of Ancient Athens'', London: Thames and Hudson, 1971. p. 54.</ref> Биле подигнати споменици на странски кралеви, особено оние на аталидните кралеви од Пергамон Аталос II (пред северозападниот агол на Партенон) и Евмен II, пред Пропилаја. Овие биле повторно посветени за време на раното [[Римско Царство]] на [[Август]] или [[Клавдиј]] (неизвесен) и Агрипа, соодветно.<ref>Hurwit 2000 p. 278</ref> Евмен исто така бил одговорен за изградба на стоа на јужната падина, слична на онаа на Аталос во агората подолу.<ref>[http://www.greek-thesaurus.gr/the-acropolis-the-stoa-of-Eumenes.html "The Stoa of Eumenes"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120602034512/http://www.greek-thesaurus.gr/the-acropolis-the-stoa-of-Eumenes.html}}, The Acropolis of Athens. Greek Thesaurus. Retrieved 9 February 2013.</ref> За време на Јулио-Клаудискиот период, Храмот на Рома и Август, мала, тркалезна градба на околу 23 метри од Партенон, требало да биде последната значајна античка градба на врвот на карпата.<ref>Hurwit 2000, p. 279.</ref> Отприлика во исто време, на северната падина, во пештерата веднаш до онаа посветена на [[Пан (митологија)|Пан]] од класичниот период, било основано светилиште каде архонтите му го посветиле на [[Аполон]] на преземање на функцијата.<ref>Nulton, Peter, ''The Sanctuary of Apollo Hypoakraios and Imperial Athens'', Archaeologia Transatlantica XXI, 2003.</ref> Во текот на 161 н.е., на јужната падина, римскиот Ирод Атик го изградил својот голем амфитеатар или одеон. Бил уништен од напаѓачите Херули еден век подоцна, но бил реконструиран во текот на 1950-тите.<ref name="Steves2011">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1zNtIHutGTwC&pg=PA115|title=Rick Steves' Greece: Athens & the Peloponnese|last=Steves|first=Rick|publisher=Avalon Travel|year=2011|isbn=978-1-61238-060-5|pages=115–|access-date=9 February 2013}}</ref> Во текот на 3 век, под закана од инвазијата на Херулија, биле извршени поправки на ѕидините на Акропол, а портата Беуле била изградена за да го ограничи влезот пред Пропилаја, со што Акропол се вратил во употреба како тврдина.<ref name="autogenerated54"/> === Византиски, латински и отомански период === [[Податотека:Venetian_siege_of_Acropolis.jpg|лево|мини| Приказ на венецијанската опсада на Акропол во Атина во текот на 1687 година.]] За време на [[Византија|византискиот]] период, Партенон се користел како црква посветена на [[Богородица]].<ref>[http://www.ancientgreece.com/s/Parthenon/ "The Partenon"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170702195954/http://www.ancientgreece.com/s/Parthenon/|date=2017-07-02}}, Ancient Greece. Retrieved 9 February 2013.</ref> За време на Латинското [[Атинско Војводство]], Акропол функционирал како административен центар на градот, со Партенон како негова катедрала и Пропилаја како дел од војводската палата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v2yiyLLOj88C&pg=PA233|title=Religions of the World, Second Edition: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|last=Melton|first=J. Gordon|last2=Baumann|first2=Martin|date=21 September 2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-204-3|pages=233–}}</ref> Била изградена голема кула, Франкопиргос, која била срушена во текот на 19 век.<ref name="Neils2005">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gA81kINAI9cC&pg=PA346|title=The Parthenon: From Antiquity to the Present|last=Neils|first=Jenifer|date=5 September 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-82093-6|pages=346–}}</ref> По [[Османлиска Грција|османлиското освојување на Грција]], Пропилеите биле користени како гарнизонски штаб на отоманското армија,<ref>Hellenistic ministry of culture [http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2384 History of the Acropolis of Athens] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191024154934/http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2384|date=2019-10-24}}</ref> Партенон бил претворен во [[џамија]], а Ерехтејон бил претворен во приватен [[харем]] на [[Губернатор|гувернерот]]. Објектите на Акропол претрпеле значителни оштетувања за време на опсадата од 1687 година од страна на Венецијанците во [[Морејска војна|Морејката војна]]. Партенонот, кој се користел како магазин за барут, бил погоден од [[Артилерија|артилериски]] истрел и сериозно оштетен.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/404 "Acropolis, Athens: Long description"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201216234908/http://whc.unesco.org/en/list/404|date=2020-12-16}}, UNESCO. Retrieved 9 February 2013.</ref> [[Податотека:49._Athènes._Acropole._Côté_O._MET_DP-13897-003.jpg|десно|мини| Дагеротип од 1842 година од Џозеф-Филиберт Жиро де Прангеј (најраната позната фотографија)]] [[Податотека:Akropolis_by_Leo_von_Klenze.jpg|мини| Идеализирана реконструкција на Акропол и Ареиос Пагос во Атина, [[Лео фон Кленце]], 1846 година.]] Во текот на следните години, Акропол бил место на раздвижена човечка активност со многу византиски, франкиски и отомански структури. Доминантна карактеристика за време на отоманскиот период била џамијата во Партенон, комплетирана со минаре. Акропол бил опколен трипати за време на [[Грчка војна за независност|Грчката војна за независност]] - две опсади од Грците во 1821-1822 година и една од Османлиите во 1826-1827 година. Нов бедем именуван по Одисеј Андруцос бил изграден од Грците помеѓу 1822 и 1825 година за да го заштитат неодамна повторно откриениот извор Клепсидра, кој станал единствен довод на свежа вода на тврдината. === Независна Грција === [[Податотека:Francis Frith, The Acropolis, 1839–98, Albumen silver print, 15.2 x 20.6 cm, MoMA, 187.1972.png|мини|Акропол од фотографот од 19 век, Френсис Фрит]] По осамостојувањето, повеќето обележја кои датираат од византискиот, франкскиот и отоманскиот период биле исчистени од местото во обид да се врати споменикот во неговата првобитна форма, „''исчистен''“ од сите подоцнежни додатоци.<ref>[http://www.nicholasreeves.com/item.aspx?category=Writing&id=281 Nicholas Reeves and Dyfri Williams, "The Parthenon in Ruins"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090806054926/http://www.nicholasreeves.com/item.aspx?category=Writing&id=281}}, ''British Museum Magazine'', No. 57, 2007, pp. 36–38. Retrieved 9 February 2013.</ref> Џамијата Партенон била срушена во 1843 година, а Франкската кула во 1875 година. Германскиот неокласицистички архитект [[Лео фон Кленце]] бил одговорен за реставрацијата на Акропол во 19 век, според германскиот историчар Волф Зајдл, како што е опишано во неговата книга ''Баварците во Грција''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.handelsblatt.com/english/historic-ties-the-bavarian-greek-renaissance/23503774.html?ticket=ST-1971567-H5cWlRHnrWscUT9llj96-cas01.example.org|title=Historic Ties: The Bavarian-Greek Renaissance|accessdate=2023-12-23|archive-date=2023-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230930015231/https://www.handelsblatt.com/english/historic-ties-the-bavarian-greek-renaissance/23503774.html?ticket=ST-1971567-H5cWlRHnrWscUT9llj96-cas01.example.org|url-status=dead}}</ref> На почетокот на [[Окупација на Грција во Втората светска војна|окупацијата на Грција од Оската]] во 1941 година, германските војници го подигнале нацистичкото германско воено знаме над Акропол. Тоа било симнато од Манолис Глезос и Апостолос Сантас во еден од првите чинови на отпорот. Во 1944 година грчкиот премиер Георгиос Папандреу пристигнал на Акропол за да го прослави ослободувањето од нацистите. == Археолошки остатоци == [[Податотека:Athen_Akropolis_(18512008726).jpg|лево|мини| Остатоци од Театарот на Дионис од 2007 година. Поглед од запад.]] Влезот во Акропол бил преку монументална порта наречена Пропилаја. На југ од влезот се наоѓал мал храм на Атина Ника. Во центарот на Акропол се наоѓа Партенон или Храмот на Атина Партенос (Атина Богородица). Источно од влезот и северно од Партенон се наоѓа храмот познат како Ерехтејон. Јужно од платформата што го формира врвот на Акропол има и остатоци од античкиот, иако често преуреден, театар на Дионис. На неколку стотини метри се наоѓа сега делумно реконструираниот Одеон на Ирод Атик.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2013-02-09}}</ref> Сите вредни антички артефакти се наоѓаат во Музејот на Акропол, кој се наоѓа на јужната падина на истата карпа, на 280 метри од Партенон.<ref>[http://www.theacropolismuseum.gr/en "The Acropolis Museum"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221229072648/https://www.theacropolismuseum.gr/en|date=2022-12-29}}. Retrieved 9 February 2013.</ref> === План === План на Акропол во Атина што ги прикажува главните археолошки остатоци. <imagemap> File:AcropolisatathensSitePlan.png|right|600px|alt=Site plan of the Acropolis at Athens poly 332 198 447 158 468 217 352 254 [[Parthenon]] poly 305 130 374 115 385 146 314 167 [[Old Temple of Athena]] poly 346 116 389 108 375 71 334 82 [[Erechtheum]] poly 248 137 266 160 252 168 243 151 [[Athena Promachos|Statue of Athena Promachos]] poly 104 164 193 115 225 200 158 224 [[Propylaea (Acropolis of Athens)]] poly 132 223 152 226 150 257 136 255 [[Temple of Athena Nike]] poly 168 256 193 261 188 278 166 277 [[Eleusinion]] poly 191 213 258 199 245 259 185 246 [[Brauroneion|Sanctuary of Artemis Brauronia or Brauroneion]] poly 248 260 315 276 321 245 255 231 [[Chalkotheke]] poly 322 78 337 97 343 111 310 122 304 108 [[Pandroseion]] poly 258 81 281 73 288 96 266 102 [[Arrephorion]] poly 402 102 428 100 435 120 408 127 [[Altar of Athena Polias]] poly 462 120 500 96 540 96 533 136 506 146 464 149 [[Sanctuary of Zeus Polieus]] poly 574 155 641 184 628 212 564 183 [[Sanctuary of Pandion]] poly 26 384 56 336 88 314 129 313 160 337 174 370 175 399 139 416 72 417 25 402 [[Odeon of Herodes Atticus]] poly 182 381 462 384 460 419 179 415 [[Stoa of Eumenes]] poly 395 325 469 309 478 356 406 372 [[Asclepieion|Sanctuary of Asclepius or Asclepieion]] poly 484 397 492 356 516 323 555 297 596 293 642 300 670 311 650 345 683 389 540 457 [[Theatre of Dionysus|Theatre of Dionysus Eleuthereus]] poly 655 343 738 276 807 356 722 425 [[Odeon of Pericles]] poly 564 460 678 414 684 442 627 505 586 515 [[Theatre of Dionysus|Temenos of Dionysus Eleuthereus]] poly 300 32 332 42 323 67 296 64 [[Aglaureion]] </imagemap> [[Податотека:Map_The_Acropolis_of_Athens_and_its_slopes_1928-1940_-_Touring_Club_Italiano_CART-TRC-37.jpg|мини|Карта на Акропол Атина ({{Околу|1928}} и 1940 н.е.)]] # [[Партенон]] # Стар храм на Атина # Ерехтејон # Статуа на Атина Промахос # Пропилаја # Храм на Атина Ника # Елевсинион # Светилиште на Артемида Бравронија или Бравронејон # Чалкотеке # Пандросеион # Арефорион # Олтар на Атина # Светилиште на Зевс # Светилиште на Пандион # Одеон на Ирод Атик # Стоа на Евмен # Светилиште на Асклепиј или Асклепие # Театар на Дионис Елевтереј # Одеон на Перикле # Теменос на Дионис Елевтереј # Микенска фонтана == Проект за реставрација == [[Податотека:Acropolis_under_construction_2014.jpg|десно|мини| Поглед на исток кон Акропол во изградба во текот на летото 2014 година.]] Проектот за реставрација на Акропол започнал во 1975 година со цел да се промени распаѓањето на вековното трошење, загадување, уништување од воени дејствија и погрешни реставрации од минатото. Проектот опфатил собирање и идентификација на сите камени фрагменти, дури и мали, од Акропол и неговите падини, а се направил обид и да се обноват што е можно повеќе со користење на повторно склопен оригинален материјал (анастилоза), со штедливо искористување на новиот мермер од планината Пентели. Целата реставрација била направена со помош на [[титан]]иумски штипки и била дизајнирана да биде целосно реверзибилна, во случај идните експерти да одлучат да ги променат работите. Користена била комбинација на врвна современа технологија и опсежно истражување и реинвенција на антички техники.<ref name="umich">[http://www.lsa.umich.edu/UMICH/modgreek/Home/Window%20to%20Greek%20Culture/Lectures%20at%20U-M/LaUM_Mallouchou_restorationacropolis.pdf Fani Mallouchou-Tufano, "The Restoration of the Athenian Acropolis"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202215359/http://www.lsa.umich.edu/UMICH/modgreek/Home/Window%20to%20Greek%20Culture/Lectures%20at%20U-M/LaUM_Mallouchou_restorationacropolis.pdf|date=2012-12-02}}, University of Michigan. Retrieved 9 February 2013.</ref> Колонадите на Партенон, главно уништени од венецијанското бомбардирање во текот на 17 век, биле обновени, со многу погрешно склопени столбови кои денес се правилно поставени. Покривот и подот на Пропилаја биле делумно обновени, со делови од покривот направени од нов мермер и украсени со сини и златни влошки, како во оригиналот.<ref name="umich"/> Реставрацијата на храмот на Атина Ника била завршена во 2010 година <ref>[http://www.ysma.gr/static/files/Newsletter11_ENG.pdf "2010–2011, The progress of restoration on the Acropolis"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180820234711/http://www.ysma.gr/static/files/Newsletter11_ENG.pdf|date=2018-08-20}}, ''The Acropolis Restoration News'', July 2011. Retrieved 9 February 2013.</ref> Биле обновени вкупно 2.675 тони архитектонски делови, при што 686 камења биле повторно составени од фрагменти од оригиналите, 905 закрпени со нов мермер и 186 делови направени целосно од нов мермер. Искористени биле вкупно 530 кубни метри нов пентеличен мермер.<ref>[http://www.columbia.edu/cu/hellenic/ "Acropolis Restoration Project-Lecture by Maria Ioannidou, Director, Acropolis Restoration Service"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130123225042/http://www.columbia.edu/cu/hellenic/|date=2013-01-23}}, Columbia University. Retrieved 9 February 2013.</ref> Во 2021 година, додавањето на нови армирано-бетонски патеки на местото за да се подобри пристапноста предизвикало контроверзии помеѓу археолозите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.politico.eu/article/greek-temple-restoration-acropolis-archeologists-alexis-tsipras/|title=Restoration of Greece's Acropolis causes uproar|last=Stamouli|first=Nektaria|date=17 June 2021|work=Politico Europe|access-date=25 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925032728/https://www.politico.eu/article/greek-temple-restoration-acropolis-archeologists-alexis-tsipras/|archive-date=25 September 2021}}</ref> == Културно значење == [[Податотека:The_Acropolis_of_Athens_at_Night.jpg|лево|мини| Ноќен поглед на Акропол од планината Ликабет]] На секои четири години, Атињаните имале фестивал наречен Голема Панатенаја, кој им конкурирал на [[Антички олимписки игри|Олимписките игри]] по популарност. За време на фестивалот, поворка (се верува дека е прикажана на фризот на Партенон) патувала низ градот преку Панатенескиот пат и кулминирала на Акропол. Таму, нова наметка од ткаена волна (''пеплос'') била поставена или на статуата на Атина Полијас во Ерехтејон (за време на годишната Мала Панатенаја) или на статуата на Атина Партенос во Партенон (за време на Голема Панатенаја, која се одржувала на секои четири години).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/athnlife/rligious.htm|title=Panathenaic Festival|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427153119/http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/athnlife/rligious.htm|archive-date=2012-04-27}}</ref> Во рамките на подоцнежната традиција на западната цивилизација и [[Класицизам|класичната преродба]], Акропол, барем од средината на 18 век, честопати се повикува како критички симбол на грчкото наследство и на славата на класична Грција. Повеќето од артефактите од храмот се чуваат денес во [https://www.theacropolismuseum.gr/en музејот на Акропол] во подножјето на античката карпа. == Геологија == Акропол претставува клип кој се состои од две литостратиграфски целини: атинскиот [[шкрилец]] и надредениот [[варовник]] на Акропол. Атинскиот шкрилец е мека црвеникава карпа која датира од доцна [[Креда (период)|креда]]. Оригиналните седименти биле депонирани во делтата на реката пред приближно 72 милиони години. Варовникот на Акропол потекнува од периодот на доцна [[јура]], што му претходи на основниот атински шкрилци за околу 30 милиони години. Акрополскиот варовник бил потиснат над атинскиот шкрилци со тектонски сили на компресија, формирајќи постилка или префрлена плоча. Ерозијата на варовничкиот тил довела до конечно одвојување на Акропол, формирајќи ја денешната карактеристика. Онаму каде што се спојуваат атинскиот [[шкрилец]] и варовникот има извори и карстни пештери. Многу од ридовите во регионот на Атина се формирани од ерозијата на истиот тил како и Акропол. Тука спаѓаат ридовите Ликабет, Ареопаг и Музејон. Мермерот што се користел за градбите на Акропол бил добиен од каменоломите на планината Пентелик, планина североисточно од градот. === Геолошка нестабилност === Варовникот на кој е изграден Акропол е нестабилен поради ерозијата и тектонските поместувања на кои регионот е подложен. Оваа нестабилност може да предизвика лизгање на карпите што предизвикуваат оштетување на историската локација. Биле направени различни мерки за заштита на местото, вклучувајќи потпорни ѕидови, системи за одводнување и карпести завртки. Овие мерки работат на спротивставување на природните процеси кои го загрозуваат историското место. == Галерија ==<gallery> Податотека:Marble_seats_from_the_theatre_of_Dioynsus.jpg|алт=Marble seats at the Theatre of Dionysus inscribed with names.|Мермерни седишта во театарот Диониссо испишани имиња. Податотека:Pergamene_column.jpg|алт=Pergamene column at the Stoa of Eumenes.|Столб од [[Пергам]] кајЕвменската Стоа. Податотека:Thrasyllos.jpg|алт=Choragic Monument of Thrasyllos.| Хорагичен споменик на Трасилос. Податотека:Temple_of_Asclepios.jpg|алт=Temple of Asclepius.|Храмот на [[Асклепиј]]. Податотека:North_Portico_of_the_Erectheion.jpg|алт=North Portico of the Erechtheion, where a coffer is missing, signifying the supposed place where Zeus struck his lightning bolt, killing Erechtheus. Another belief is that this was the location where Poseidon struck his trident into the Acropolis.|Северниот трем наЕрехтеон, каде што недостасува каса, што го означува нападто место кадеЗевс го удрил громот, убивајќи го Ерехтеј. Друго верување е дека ова е местото каде што Посејдон го удрил својот трозабец во Акропол. </gallery> == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== * {{Наведена книга|title=The Acropolis|last=Andronicos|first=Manolis|publisher=Ekdotike Athenon S.A.|year=2005|isbn=978-960-213-006-3}} * {{Наведена книга|title=Acropolis Restored|last=Bouras|first=Charalampos|last2=Ioannidou|first2=Maria|last3=Jenkins|first3=Ian|publisher=British Museum Press|year=2012|isbn=978-0-86159-187-9}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gj5oAAAAMAAJ|title=The monuments of the Acropolis|last=Brouskarē|first=Maria S.|publisher=Ministry of Culture, Archeological Receipts Fund|year=1997|isbn=978-960-214-158-8}} * Cohen, Beth. (2010). "Deconstructing the Acropolis: The Acropolis Museum, Athens, opened 20 June 2009 by Bernard Tschumi Architects." ''American Journal of Archaeology'' 114:745–753. * {{Наведена книга|title=Acropolis: Ancient Cities|last=Economakis|first=Richard|last2=Bettella|first2=Mario|publisher=Artmedia Press|year=2010|isbn=978-1-902889-06-1}} * Goette, Hans Rupprecht. (2001). ''Athens, Attica, and the Megarid: An Archaeological Guide.'' London and New York: Routledge. * Harris, Diane. (1995). ''The Treasures of the Parthenon and Erechtheion.'' New York: Oxford Univ. Press. * {{Наведена книга|url=http://uqac.ca/mhiggins/greece.htm|title=A Geological Companion to Greece and the Aegean|last=Higgins|first=Michael D|last2=Higgins|first2=Reynold|publisher=Duckworths|year=1996|isbn=0-8014-3337-1|access-date=2023-12-23|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206045007/http://uqac.ca/mhiggins/greece.htm|url-status=dead}} * {{Наведена книга|title=The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present|last=Hurwit|first=Jeffrey M.|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-42834-7}} * {{Наведена книга|title=The Acropolis in the Age of Pericles|last=Hurwit|first=Jeffrey M.|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-52740-8}} * {{Наведена книга|title=The Votive Statues of the Athenian Acropolis|last=Keesling|first=Catherine M.|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-07126-0}} * {{Наведена книга|title=A History of the Akropolis of Athens|last=Miller|first=Walter|publisher=Gorgias Press|year=2009|isbn=978-1-60724-498-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gA81kINAI9cC&pg=PA346|title=The Parthenon: From Antiquity to the Present|last=Neils|first=Jenifer|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-82093-6}} * Neils, Jenifer, ed. (1996). ''Worshipping Athena: Panathenaia and Parthenon.'' Madison: Univ. of Wisconsin Press. * Pollitt, Jerome J. (1990). ''The Art of Ancient Greece: Sources and Documents.'' New York: Cambridge Univ. Press. * {{Наведена книга|title=Architecture and Meaning on the Athenian Acropolis|last=Rhodes|first=Robin Francis|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=978-0-521-46981-4}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/acropolis0000shut|title=The Acropolis|last=Shuter|first=Jane|publisher=Heinemann Library|year=1999|isbn=978-1-57572-855-1|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=The Acropolis: The Acropolis Museum|last=Servi|first=Katerina|publisher=Ekdotike Athenon|year=2011|isbn=978-960-213-452-8}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/acropolis00tana|title=The Acropolis|last=Tanaka|first=Michitaro|publisher=Kodansha America, Inc|year=1978|isbn=978-0-87011-085-6|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-26357-6|title=The Parthenon Marbles and International Law|last=Titi|first=Catharine|publisher=Springer|year=2023|isbn=978-3-031-26356-9|pages=37–61|chapter=The Parthenon|doi=10.1007/978-3-031-26357-6_2|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-26357-6_2}} == Надворешни врски == * [http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2384 Акропол во Атина] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191024154934/http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2384|date=2019-10-24}} </link> (веб-страница на грчката влада) * [http://www.ysma.gr/en/ Проект за реставрација на Акропол] (веб-страница на грчката влада) * [http://acropolis-virtualtour.gr/ Виртуелна турнеја на Акропол во Атина] * [http://www.acropolis-athena.gr Музеј на Акропол и божицата Атина] * [https://web.archive.org/web/20181116154955/http://www.ysma.gr/theglafkaproject/#/en/home Проект Глафка] * [https://whc.unesco.org/en/list/404 Центар за светско наследство на УНЕСКО - Акропол, Атина] * [https://web.archive.org/web/20110419003726/http://ancientathens3d.com/arxikiEn.htm Античка Атина 3D] * [https://web.archive.org/web/20070520192723/http://geologie.uqac.ca/~mhiggins/athen.htm Извадок за геологијата на Атина од: ''Геолошки придружник на Грција и Егејот''] од Мајкл и Рејнолд Хигинс, Универзитет Корнел, 1996 г. * [http://www.athensguide.com/acropolis.html Акропол во Атина - водич] * [http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/AcropTour.html Атински Акропол] '''Видеа''' * [https://www.youtube.com/watch?v=7YDKTLQSs8M Акропол од Атина, целосна реконструкција], анимација од Институтот за технолошки истражувања, Универзитетот во Сантјаго де Компостела, на YouTube * [https://web.archive.org/web/20170101202359/https://vimeo.com/10495006 Тајмлапс видео на Акропол за време на Часот на планетата Земја 2010] Тајмлапс што покажува како Акропол во Атина се исклучувал и вклучувал светла за време на Часот на планетата Земја 2010 година * [https://www.youtube.com/watch?v=0FR3DYPO5Nw Акропол во 1955 година] * [https://www.youtube.com/watch?v=I4iOzjAIEek Акропол во 1969 година] * [https://www.youtube.com/watch?v=cJEuOks-fTc Грчка слава] Обиколка на антички грчки згради и споменици во Атина во 1940-тите * [https://www.youtube.com/watch?v=Q6J-J7BnAUY Акропол Атина] од старото грчко ТВ-шоу „Ελλάδος Περιήγησις...“ (Тури во Грција), 1998 година {{In lang|el}} * [https://www.youtube.com/watch?v=xP-FsX0QW88 Атина, Грција: Антички Акропол и Агора] од Рик Стив * [https://www.youtube.com/watch?v=8smmU8MseWE Тридимензионална реконструкција на античкиот Акропол] [[Категорија:Знаменитости во Атина]] [[Категорија:Светско наследство во Грција]] [[Категорија:Грчка култура]] [[Категорија:Старогрчка култура]] [[Категорија:Атински акропол]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 6ddcpwylbp4sd19ixxky6sfqkk25vh0 0 728060 5544036 5434880 2026-04-23T22:27:41Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Железно доба во Грција]]; додадена [[Категорија:Стара Грција]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544036 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hoplitodromos Staatliche Antikensammlungen 1471.jpg|thumb|Сцена од игрите]] '''Античките олимписки игри''' ({{langx|el|τὰ Ὀλύμπια}}) биле [[церемонија]] со разни натпреварувања во [[спорт]] одржани во [[Стара Грција]] во чест на врховниот [[бог]] [[Зевс]]. Натпреварувачи биле претставници од хеленските [[Град-држава|градови-држави]], но и [[античка Македонија|Македонија]]. Олимписките игри биле сеопшт празник во стара Хелада. Првата Олимпијада била одржана во [[776 п.н.е.]] и се одржувале на секои 4 години ==Хелада== Меѓу разните свечености кои Хелените ги приготвувале за боговите најпозната е Олимпијадата. Тие се одржувале во [[Олимпија (град)|Олимпија]] во [[храм]]от на Зевс. Во времето на игрите биле престанати сите [[војна|војни]] помеѓу Хелените и имало мир според нивните обичаи и [[религија]]. Тие според преданијата траеле пет дена. Првиот ден имало церемонија со принесување жртви, вториот и третиот ден имало [[атлетика|атлетиски]] натпревари, четвртиот ден имало трка со јавање [[коњ]]и и петтиот се проглавусале победниците. Олимписките игри биле прекинати во [[393 од н.е.]]. По пример на хеленските олимписки игри биле направени модерните [[олимписки игри]] во [[Летни олимписки игри 1896|1896 година]]. ==Македонија== За античкиот македонски врховен [[бог]] [[Диос]] македонскиот крал [[Архелај I]] го изградил храмот во [[Дион]] (во подонжјето на [[Олимп]]). Тука ги организирал ''македонските Олимписки игри'' кои биле пандан на хеленските. {{никулец}} [[Категорија:Олимписки игри]] [[Категорија:Антички Олимписки игри| ]] [[Категорија:Стара Грција]] he7czy1cnlcbggc9dhj0euu8cprifdc 5544037 5544036 2026-04-23T22:27:47Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Антички Олимписки игри]]; додадена [[Категорија:Антички олимписки игри]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544037 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hoplitodromos Staatliche Antikensammlungen 1471.jpg|thumb|Сцена од игрите]] '''Античките олимписки игри''' ({{langx|el|τὰ Ὀλύμπια}}) биле [[церемонија]] со разни натпреварувања во [[спорт]] одржани во [[Стара Грција]] во чест на врховниот [[бог]] [[Зевс]]. Натпреварувачи биле претставници од хеленските [[Град-држава|градови-држави]], но и [[античка Македонија|Македонија]]. Олимписките игри биле сеопшт празник во стара Хелада. Првата Олимпијада била одржана во [[776 п.н.е.]] и се одржувале на секои 4 години ==Хелада== Меѓу разните свечености кои Хелените ги приготвувале за боговите најпозната е Олимпијадата. Тие се одржувале во [[Олимпија (град)|Олимпија]] во [[храм]]от на Зевс. Во времето на игрите биле престанати сите [[војна|војни]] помеѓу Хелените и имало мир според нивните обичаи и [[религија]]. Тие според преданијата траеле пет дена. Првиот ден имало церемонија со принесување жртви, вториот и третиот ден имало [[атлетика|атлетиски]] натпревари, четвртиот ден имало трка со јавање [[коњ]]и и петтиот се проглавусале победниците. Олимписките игри биле прекинати во [[393 од н.е.]]. По пример на хеленските олимписки игри биле направени модерните [[олимписки игри]] во [[Летни олимписки игри 1896|1896 година]]. ==Македонија== За античкиот македонски врховен [[бог]] [[Диос]] македонскиот крал [[Архелај I]] го изградил храмот во [[Дион]] (во подонжјето на [[Олимп]]). Тука ги организирал ''македонските Олимписки игри'' кои биле пандан на хеленските. {{никулец}} [[Категорија:Олимписки игри]] [[Категорија:Антички олимписки игри| ]] [[Категорија:Стара Грција]] k4uic8c2ssc22l2bg4m4k88dmjj2a9t 5544042 5544037 2026-04-23T22:33:28Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Стара Грција]]; додадена [[Категорија:Спортот во Стара Грција]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544042 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hoplitodromos Staatliche Antikensammlungen 1471.jpg|thumb|Сцена од игрите]] '''Античките олимписки игри''' ({{langx|el|τὰ Ὀλύμπια}}) биле [[церемонија]] со разни натпреварувања во [[спорт]] одржани во [[Стара Грција]] во чест на врховниот [[бог]] [[Зевс]]. Натпреварувачи биле претставници од хеленските [[Град-држава|градови-држави]], но и [[античка Македонија|Македонија]]. Олимписките игри биле сеопшт празник во стара Хелада. Првата Олимпијада била одржана во [[776 п.н.е.]] и се одржувале на секои 4 години ==Хелада== Меѓу разните свечености кои Хелените ги приготвувале за боговите најпозната е Олимпијадата. Тие се одржувале во [[Олимпија (град)|Олимпија]] во [[храм]]от на Зевс. Во времето на игрите биле престанати сите [[војна|војни]] помеѓу Хелените и имало мир според нивните обичаи и [[религија]]. Тие според преданијата траеле пет дена. Првиот ден имало церемонија со принесување жртви, вториот и третиот ден имало [[атлетика|атлетиски]] натпревари, четвртиот ден имало трка со јавање [[коњ]]и и петтиот се проглавусале победниците. Олимписките игри биле прекинати во [[393 од н.е.]]. По пример на хеленските олимписки игри биле направени модерните [[олимписки игри]] во [[Летни олимписки игри 1896|1896 година]]. ==Македонија== За античкиот македонски врховен [[бог]] [[Диос]] македонскиот крал [[Архелај I]] го изградил храмот во [[Дион]] (во подонжјето на [[Олимп]]). Тука ги организирал ''македонските Олимписки игри'' кои биле пандан на хеленските. {{никулец}} [[Категорија:Олимписки игри]] [[Категорија:Антички олимписки игри| ]] [[Категорија:Спортот во Стара Грција]] 4nszeku8zsvi8q3ulhl71x85ioabj8u 5544043 5544042 2026-04-23T22:33:49Z Bjankuloski06 332 5544043 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hoplitodromos Staatliche Antikensammlungen 1471.jpg|thumb|Сцена од игрите]] '''Античките олимписки игри''' ({{langx|el|τὰ Ὀλύμπια}}) биле [[церемонија]] со разни натпреварувања во [[спорт]] одржани во [[Стара Грција]] во чест на врховниот [[бог]] [[Зевс]]. Натпреварувачи биле претставници од хеленските [[Град-држава|градови-држави]], но и [[античка Македонија|Македонија]]. Олимписките игри биле сеопшт празник во стара Хелада. Првата Олимпијада била одржана во [[776 п.н.е.]] и се одржувале на секои 4 години ==Хелада== Меѓу разните свечености кои Хелените ги приготвувале за боговите најпозната е Олимпијадата. Тие се одржувале во [[Олимпија (град)|Олимпија]] во [[храм]]от на Зевс. Во времето на игрите биле престанати сите [[војна|војни]] помеѓу Хелените и имало мир според нивните обичаи и [[религија]]. Тие според преданијата траеле пет дена. Првиот ден имало церемонија со принесување жртви, вториот и третиот ден имало [[атлетика|атлетиски]] натпревари, четвртиот ден имало трка со јавање [[коњ]]и и петтиот се проглавусале победниците. Олимписките игри биле прекинати во [[393 од н.е.]]. По пример на хеленските олимписки игри биле направени модерните [[олимписки игри]] во [[Летни олимписки игри 1896|1896 година]]. ==Македонија== За античкиот македонски врховен [[бог]] [[Диос]] македонскиот крал [[Архелај I]] го изградил храмот во [[Дион]] (во подонжјето на [[Олимп]]). Тука ги организирал ''македонските Олимписки игри'' кои биле пандан на хеленските. {{спорт-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Антички олимписки игри| ]] [[Категорија:Спортот во Стара Грција]] [[Категорија:Олимписки игри]] l0nqfx7mlmg4u3chtlyoqgjngde9ge2 5544045 5544043 2026-04-23T22:34:09Z Bjankuloski06 332 5544045 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hoplitodromos Staatliche Antikensammlungen 1471.jpg|thumb|Сцена од игрите]] '''Античките олимписки игри''' ({{langx|el|τὰ Ὀλύμπια}}) биле [[церемонија]] со разни натпреварувања во [[спорт]] одржани во [[Стара Грција]] во чест на врховниот [[бог]] [[Зевс]]. Натпреварувачи биле претставници од хеленските [[Град-држава|градови-држави]], но и [[античка Македонија|Македонија]]. Олимписките игри биле сеопшт празник во стара Хелада. Првата Олимпијада била одржана во [[776 п.н.е.]] и се одржувале на секои 4 години ==Хелада== Меѓу разните свечености кои Хелените ги приготвувале за боговите најпозната е Олимпијадата. Тие се одржувале во [[Олимпија (град)|Олимпија]] во [[храм]]от на Зевс. Во времето на игрите биле престанати сите [[војна|војни]] помеѓу Хелените и имало мир според нивните обичаи и [[религија]]. Тие според преданијата траеле пет дена. Првиот ден имало церемонија со принесување жртви, вториот и третиот ден имало [[атлетика|атлетиски]] натпревари, четвртиот ден имало трка со јавање [[коњ]]и и петтиот се проглавусале победниците. Олимписките игри биле прекинати во [[393]] г. По пример на хеленските олимписки игри биле направени модерните [[олимписки игри]] во [[Летни олимписки игри 1896|1896 година]]. ==Македонија== За античкиот македонски врховен [[бог]] [[Диос]] македонскиот крал [[Архелај I]] го изградил храмот во [[Дион]] (во подонжјето на [[Олимп]]). Тука ги организирал ''македонските Олимписки игри'' кои биле пандан на хеленските. {{спорт-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Антички олимписки игри| ]] [[Категорија:Спортот во Стара Грција]] [[Категорија:Олимписки игри]] awngjb40v9aq25na3ubyi8h70xqa36m 0 733600 5544099 5543725 2026-04-24T03:30:01Z Bjankuloski06 332 5544099 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство |WHS = Олимпија<br>Ολυμπία |Image = [[Податотека:Olympie Temple Zeus.JPG|250px]] |State Party = {{GRE}} |Type = Cultural |Criteria = i, ii, iii, iv, vi |ID = 517 |Region = [[Список на светско и културно наследство на Европа|Европа]] |Year = 1989 |Session = 13th |Link = |Extensions = |Danger = |Coordinates = {{coord|37|38|17|N|21|37|50|E}} }} '''Олимпија''' ({{langx|el|Ὀλυμπία}}), службено: '''Стара Олимпија''' ({{langx|el|Αρχαία Ολυμπία}}) — едно од најголемите светилишта на [[Зевс]] во [[старогрчка митологија|старогрчката митологија]]. Во текот на антиката, на Олимпија биле одржувани [[Олмписки игри|Олимписките игри]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/helios/fachinfo/www/arch/digilit/olympia.html |title=архивски примерок |accessdate=2010-12-11 |archive-date=2007-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607093903/http://www.ub.uni-heidelberg.de/helios/fachinfo/www/arch/digilit/olympia.html |url-status=dead }}</ref>. Олимписките игри се одржувале на секои четири години, а првите Олимписки игри се одржиле во [[776 п.н.е.]] Истите биле забранети од страна на римскиот цар [[Теодосиј I]] во [[394]] година, бидејќи се сметало дека тие претставуваат остаток од [[паганство]]то. На оваа место во древноста се наоѓала и најголемата [[Статуа на Зевс во Олимпија|статуа на Зевс]], која претставува дел од [[Седум светски чуда на античкиот свет|седумте светски чуда на античкиот свет]], која изгорела во [[пожар]]. Денеска, местото се наоѓа во [[Префектура Елис]], во северозападниот дел од [[Пелопонез]], по долината на реката [[Алфеј]] и нејзината притока [[Кладеон]]. Денеска градот брои околу 11.000 жители, според пописот од [[2001]] година. Денеска Олимпија е вклучена во [[Список на светско и културно наследство на Европа|списокот на светско и културно наследство]] на [[УНЕСКО]]. ==План== [[Податотека:Plan Olympia sanctuary-mk.svg|мини|лево|700п| 1: Североисточен [[пропилеи|пропилеј]] – 2: [[Пританион]] – 3: [[Филипион]] – 4: Храм на [[Хера]] – 5: [[Пелопион]] – 6: [[Нимфеј]] на [[Ирод Атик]] – 7: [[Метроон]] – 8: Ризници – 9: Крипт (засводен приод до стадионот) – 10: Стадион – 11: Стоа на Ехо – 12: Градба на [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] и [[Арсиноја]] – 13: [[Стоа]] на [[Хестија]] – 14: Хеленистичка градба – 15: [[Храм на Зевс во Олимпија|Храм на Зевс]] – 16: Олтар на Зевс – 17: Завет на [[Ахаја|Ахајците]] – 18: Завет на [[Микит]] – 19: [[Пеониј|Ника на Пеониј]] – 20: [[Гимназија (старогрчка)|Гимназија]] – 21: Палестра – 22: Теоколион – 23: [[Хероон]] – 24: Работилница на [[Фидија]] и [[ранохристијани|ранохристијанска]] [[базилика]] – 25: Кладејски бањи – 26: Грчки бањи – 27 и 28: Ноќевалишта – 29: Леонидион – 30: Јужни бањи – 31: [[Булевтерион]] – 32: Јужна стоа – 33: Вила на Нерон<br /> ''Ризници.'' I: [[Сикион]] – II: [[Сиракуза]] – III: [[Драч|Епидамн]] ? – IV: [[Византион]] ? – V: [[Сибарис]] ? – VI: [[Кирена (град)|Кирена]] ? – VII: ''неутврдено'' – VIII: Олтар ? – IX: [[Селинунт]] – X: [[Петапонт]] – XI: [[Мегара]] – XII: [[Гела]] ]] {{среди}} == Наводи == {{наводи}} {{Грција-никулец}} {{Светско наследство во Грција}} {{Старогрчка митологија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Старогрчки градови]] [[Категорија:Светско наследство во Грција]] [[Категорија:Туризам во Грција]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Грција]] [[Категорија:Римски градови во Грција]] 7jxdfwcy9ojncps3j96ayrghd351m8y 5544102 5544099 2026-04-24T03:33:35Z Bjankuloski06 332 5544102 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство |WHS = Олимпија<br>Ολυμπία |Image = [[Податотека:Olympie Temple Zeus.JPG|250px]] |State Party = {{GRE}} |Type = Cultural |Criteria = i, ii, iii, iv, vi |ID = 517 |Region = [[Список на светско и културно наследство на Европа|Европа]] |Year = 1989 |Session = 13th |Link = |Extensions = |Danger = |Coordinates = {{coord|37|38|17|N|21|37|50|E}} }} '''Олимпија''' ({{langx|el|Ὀλυμπία}}), службено: '''Стара Олимпија''' ({{langx|el|Αρχαία Ολυμπία}}) — едно од најголемите светилишта на [[Зевс]] во [[старогрчка митологија|старогрчката митологија]]. Во текот на антиката, на Олимпија биле одржувани [[Олмписки игри|Олимписките игри]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/helios/fachinfo/www/arch/digilit/olympia.html |title=архивски примерок |accessdate=2010-12-11 |archive-date=2007-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607093903/http://www.ub.uni-heidelberg.de/helios/fachinfo/www/arch/digilit/olympia.html |url-status=dead }}</ref>. Олимписките игри се одржувале на секои четири години, а првите Олимписки игри се одржиле во [[776 п.н.е.]] Истите биле забранети од страна на римскиот цар [[Теодосиј I]] во [[394]] година, бидејќи се сметало дека тие претставуваат остаток од [[паганство]]то. На оваа место во древноста се наоѓала и најголемата [[Статуа на Зевс во Олимпија|статуа на Зевс]], која претставува дел од [[Седум светски чуда на античкиот свет|седумте светски чуда на античкиот свет]], која изгорела во [[пожар]]. Денеска, местото се наоѓа во [[Илија (област)|Илија]], во северозападниот дел од [[Пелопонез]], по долината на реката [[Алфеј]] и нејзината притока [[Кладеон]]. Денеска градот брои околу 11.000 жители, според пописот од [[2001]] година. Прогласена е за [[Список на светско и културно наследство на Европа|светско и културно наследство]] на [[УНЕСКО]]. ==План== [[Податотека:Plan Olympia sanctuary-mk.svg|мини|лево|700п| 1: Североисточен [[пропилеи|пропилеј]] – 2: [[Пританион]] – 3: [[Филипион]] – 4: Храм на [[Хера]] – 5: [[Пелопион]] – 6: [[Нимфеј]] на [[Ирод Атик]] – 7: [[Метроон]] – 8: Ризници – 9: Крипт (засводен приод до стадионот) – 10: Стадион – 11: Стоа на Ехо – 12: Градба на [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] и [[Арсиноја]] – 13: [[Стоа]] на [[Хестија]] – 14: Хеленистичка градба – 15: [[Храм на Зевс во Олимпија|Храм на Зевс]] – 16: Олтар на Зевс – 17: Завет на [[Ахаја|Ахајците]] – 18: Завет на [[Микит]] – 19: [[Пеониј|Ника на Пеониј]] – 20: [[Гимназија (старогрчка)|Гимназија]] – 21: Палестра – 22: Теоколион – 23: [[Хероон]] – 24: Работилница на [[Фидија]] и [[ранохристијани|ранохристијанска]] [[базилика]] – 25: Кладејски бањи – 26: Грчки бањи – 27 и 28: Ноќевалишта – 29: Леонидион – 30: Јужни бањи – 31: [[Булевтерион]] – 32: Јужна стоа – 33: Вила на Нерон<br /> ''Ризници.'' I: [[Сикион]] – II: [[Сиракуза]] – III: [[Драч|Епидамн]] ? – IV: [[Византион]] ? – V: [[Сибарис]] ? – VI: [[Кирена (град)|Кирена]] ? – VII: ''неутврдено'' – VIII: Олтар ? – IX: [[Селинунт]] – X: [[Петапонт]] – XI: [[Мегара]] – XII: [[Гела]] ]] {{среди}} == Наводи == {{наводи}} {{Грција-никулец}} {{Светско наследство во Грција}} {{Старогрчка митологија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Старогрчки градови]] [[Категорија:Светско наследство во Грција]] [[Категорија:Туризам во Грција]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Грција]] [[Категорија:Римски градови во Грција]] o4q0z8nckje2tuk25xx12yeripwz5rh 0 760010 5544094 5483320 2026-04-24T03:16:10Z Bjankuloski06 332 /* top */ Печатна грешка, replaced: кроисте → користе 5544094 wikitext text/x-wiki {{малабуква|title=hCard}} {{другизначења4||работата со hCard што се користи на Википедија|:Википедија:Микроформати}} '''hCard''' е [[микроформат]] за објавување на контактни податоци на поединци, фирми, организации и места, во [[HTML|(X)HTML]], [[Atom (стандард)|Atom]], [[RSS]] или произволно [[XML]]-означување. Микроформатот hCard ова го прави претставувајќи својства и вредности од својства и вредности од [[vCard]] на начин „1:1“([[RFC]] 2426), кои се укажуват со HTML-класи и атрибути ''rel''. Тоа им овозможува на алатките за расчленување (информатика)|расчленување (на пр. други мрежни места или додатокот Operator за [[Mozilla Firefox|Firefox]]) да извлекуваат податоци и да ги прикажуваат, користејќи извесни други мрежни места и [[карта|картографски]] алатки, да ги индексираат и пребаруваат, или пак да го стават во адресар. Во 2009 г. [[Google]] најавиле дека ќе ги расчленат микроформатите hCard, [[hReview]] и [[hProduct]] за резултатите при пребарување.<ref name="Rich-Snippets">{{нмс|url=http://googlewebmastercentral.blogspot.com/2009/05/introducing-rich-snippets.html|title=Introducing Rich Snippets|last=Goel|first=Kavi|author2=Ramanathan V. Guha, Othar Hansson|date=12 мај 2009|work=Google Webmaster Central Blog|publisher=Google|accessdate=25 мај 2009}}</ref> Во септември 2010 Google најавиле дека сакаат да истакнуваат, информации од [[hReview]] со hCard во резултатите од локалните пребарувања.<ref name="Rich-Snippets In Local">{{нмс|url=http://blumenthals.com/blog/2010/09/22/google-announces-full-support-for-microformats-in-local/|title=Google Announces Full Support for Microformats in Local|last=Blumenthal|first=Mike|date=22 септември 2010|work=Understanding Google Maps|accessdate=30 септември 2010|archive-date=2010-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100927050810/http://blumenthals.com/blog/2010/09/22/google-announces-full-support-for-microformats-in-local/|url-status=dead}}</ref> Во февруари 2011, [[Facebook]] почнал да истанува hCard за означување на местата на одржување настани<ref name="Protalinski">{{нмс|url=http://www.zdnet.com/blog/facebook/facebook-adds-hcalendar-and-hcard-microformats-to-events/266|title=Facebook adds hCalendar and hCard microformats to Events|last=Protalinski|first=Emil|date=18 февруари 2011|publisher=ZDNet|accessdate=24 март 2011}}</ref>. == Пример == Еве HTML-код: <source lang="xml"> <ul> <li>Петар Петровски</li> <li>Пеце</li> <li>Пример Комерц</li> <li>604-555-1234</li> <li><a href="http://primer.com.mk/">http://primer.com.mk/</a></li> </ul> </source> Означувајќи го со код за микроформат, добиваме: <source lang="xml"> <head profile="http://www.w3.org/2006/03/hcard"> ... </head> ... <ul class="vcard"> <li class="fn">Петар Петровски</li> <li class="nickname">Пеце</li> <li class="org">Пример Комерц</li> <li class="tel">604-555-1234</li> <li><a class="url" href="http://primer.com.mk/">http://primer.com.mk/</a></li> </ul> </source> Тука, форматираното име (''fn''), организација (''org''), телефонски број(''tel'') и [[URL|мрежна адреса]] (''url'') се укажуваат со поединечни класни називи; и сето се обвиткува со <code>class="vcard"</code>, што означува дека другите класи образуваат hcard, и не се случајно именувани. Ако hCard-от се коисти за организација или место на одржување, класите ''fn'' и ''org'' се применуваат наистиот елемент, како во <code><nowiki><span class="fn org">Википедија</span></nowiki></code> или <code><nowiki><span class="fn org">Универзална Сала</span></nowiki></code>. Постојат и други незадолжителни класи за hCard. Денешната програмска опрема (како на пр. приклучоците за прелистувачи) може да ги извлекува информациите и да ги пренесе во некој друг промски прилог, како да речеме адресар. ==Geo и adr== Микроформатот [[Geo (микроформат)|Geo]] е дел од спецификацијата на hCard, и честопати се среќава како содржател на координатите на местоположбата на она што е на hCard-от. Делот ''adr'' може да се користи и како самостоен формат. ==Вистински пример== Еве ги контактните податоци на [[Фондација Викимедија|Фондацијата Викимедија]], во облик на вистинскиот hCard: <blockquote style="font-weight:bold"> <div class="vcard"> <div class="fn org">Wikimedia Foundation Inc.</div> <div class="adr"> <div class="street-address">149 New Montgomery Street, 3rd Floor</div> <div> <span class="locality">San Francisco</span>, <span class="region">CA</span> <span class="postal-code">94105</span></div> <div class="country-name">USA</div> </div> <div>Phone: <span class="tel">+1-415-839-6885</span></div> <div>Email: <span class="email">info@wikimedia.org</span></div> <div><span class="tel"><span class="type">Fax</span>: <span class="value">+1-415-882-0495</span></span></div> </div> </blockquote> Искористено е следново означување (обвиткано за читливост): <source lang="xml"> <div class="vcard"> <div class="fn org">Wikimedia Foundation Inc.</div> <div class="adr"> <div class="street-address">149 New Montgomery Street, 3rd Floor</div> <div> <span class="locality">San Francisco</span>, <span class="region">CA</span> <span class="postal-code">94105</span></div> <div class="country-name">USA</div> </div> <div>Phone: <span class="tel">+1-415-839-6885</span></div> <div>Email: <span class="email">info@wikimedia.org</span></div> <div> <span class="tel"><span class="type">Fax</span>: <span class="value">+1-415-882-0495</span></span> </div> </div> </source> (обично би употребиле <source lang="xml"> <abbr class="region" title="California">CA</abbr> </source> за изводот да содржи <code>region="California"</code>, но Википедија не го поддржува елементот <code>abbr</code>.) Можеме да забележиме дека во овој пример, својствата за формално име (''fn'') и организација (''org'') се здружени во еден елемент, и со тоа се гледа дека ова е hCard за организација, а не физичко лице. ==Други атрибути== Еве други позастапени атрибути: *<code>bday</code> - датум на раѓање на лицето *<code>email</code> *<code>honorific-prefix</code> *<code>honorific-suffix </code> *<code>label</code> - за неразложени адреси (напишани во еден ред) *<code>logo</code> *<code>nickname</code> *<code>note</code> - слободен текст *<code>photo</code> *<code>post-office-box</code> == Поврзано == * [[vCard]] * [[XHTML Friends Network]] == Наводи == {{наводи}} *{{наведена книга |title=Microformats: Empowering Your Markup for Web 2.0 |last=Allsopp |first=John |authorlink= |author2= |year=2007 |publisher=Friendsof |location=Berkeley |isbn=1590598148 |page=125 }} == Надворешни врски == * [http://microformats.org/wiki/hcard Спецификација на hCard] - microformats.org {{en}} * [http://microformats.org/wiki/hcard-cheatsheet Помошни табели за hCard] - microformats.org {{en}} [[Категорија:Микроформати|Hcard]] 1mc8h1ztfrq2e4xn7huko6pdst7v3ct 0 763190 5543951 5308030 2026-04-23T17:16:16Z Ehrlich91 24281 5543951 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Шемница | name_other = Маловишка Река | etymology = | image = Шемница низ Лера.jpg | image_size = 250п | image_caption = Поглед на реката во селото [[Лера]] | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name1 = {{МКД}} | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Битола|Битола]] | subdivision_type3 = [[Список на населени места во Македонија|Села]] | subdivision_name3 = [[Маловиште]], [[Кажани]], [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]] <!---------------------- СЛИВ --> | source1_location = [[Баба (планина)|Баба Планина]] под [[Пелистер]] | source1_coordinates= <!--{{coord|...}}--> | source1_elevation = 2.080 м. | mouth_location = кај [[Радобор]] | mouth_coordinates = {{coord|41|6|25.06|N|21|25|26.98|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | mouth_elevation = 580 м. | altitude_difference= 1.500 м. | progression = {{ПЦрнаРека}} | river_system = | basin_size = 325 км<sup>2</sup> | basin_landmarks = | basin_population = <!---------------------- ФИЗИЧКИ ОСОБЕНОСТИ --> | length = 46 км. | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- ПРИНАДЛЕЖНОСТИ --> | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = [[Стрежевско Езеро]] | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Шемница''' (во горниот тек позната како '''Маловишка Река''') — [[река]] во јужниот дел на [[Македонија]], десна притока на [[Црна Река]].<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=81}}</ref> Во изворишниот дел, долината има атрактивен изглед особено во селото [[Маловиште]],<ref name="РекиМак"/> каде го носи и името '''Маловишка Река'''. == Тек == Изворот на реката се наоѓа на северните падини на [[Баба (планина)|Баба Планина]] под врвот [[Пелистер]] на надморска височина од 2.080 метри, а вливот во [[Црна Река]] кај селото [[Радобор]] во [[Пелагонија]] се наоѓа на 580 метри.<ref name="РекиМак"/> Средната височина на сливот изнесува 990 метри, а нејзиниот вкупен пад изнесува 1.500 метри. Нејзиниот просечен пад изнесува 32,6‰.<ref name="РекиМак"/> Настанува со соединување на два поголеми потоци и Маловишка Река, кои се соединуваат во селото [[Маловиште]]. Од таму тече низ селото [[Кажани]], каде се влеваат повеќе потоци. Кај селото [[Лера]], реката се соединува со водите на [[Ротинска Река]] и [[Цапарска Река]] и водите на доводниот канал на [[ХС „Стрежево“|ХМС Стрежево]], кој носи големи количини на вода во пролетните месеци од целиот планински масив на Баба Планина. == Воден потенцијал == Во Цапарската Котлина, водите на Шемница се користат за наводнување, а дел од нив е зафатен и со хидросистемот „Стрежево“.<ref name="РекиМак"/> Кај селата [[Стрежево]] и [[Црновец]] на нејзиниот тек е изградено [[Стрежевско Езеро|Стрежевското Езеро]], долго околу 8 километри со околу 120 милиони кубици вода. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200px"> Податотека:Шемница низ Кажани.jpg|Реката низ селото [[Кажани]] Податотека:Шемница.jpg|Реката помеѓу Кажани и [[Доленци (Битолско)|Доленци]] Податотека:Мост на Шемница во Лера.jpg|Мост на реката во селото [[Лера]] Податотека:Шемница низ Лера 2.jpg|Реката низ Лера </gallery> == Поврзано == * [[Црна Река]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Vodočnica River}} {{Хидрографија на Македонија}} [[Категорија:Реки во Македонија]] [[Категорија:Пелагонија]] [[Категорија:Слив на Црна Река]] hm43wf27m184gs4uhgly0xcygxhhhm6 5543972 5543951 2026-04-23T18:31:58Z Ehrlich91 24281 /* Надворешни врски */ 5543972 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Шемница | name_other = Маловишка Река | etymology = | image = Шемница низ Лера.jpg | image_size = 250п | image_caption = Поглед на реката во селото [[Лера]] | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name1 = {{МКД}} | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Битола|Битола]] | subdivision_type3 = [[Список на населени места во Македонија|Села]] | subdivision_name3 = [[Маловиште]], [[Кажани]], [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]] <!---------------------- СЛИВ --> | source1_location = [[Баба (планина)|Баба Планина]] под [[Пелистер]] | source1_coordinates= <!--{{coord|...}}--> | source1_elevation = 2.080 м. | mouth_location = кај [[Радобор]] | mouth_coordinates = {{coord|41|6|25.06|N|21|25|26.98|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | mouth_elevation = 580 м. | altitude_difference= 1.500 м. | progression = {{ПЦрнаРека}} | river_system = | basin_size = 325 км<sup>2</sup> | basin_landmarks = | basin_population = <!---------------------- ФИЗИЧКИ ОСОБЕНОСТИ --> | length = 46 км. | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- ПРИНАДЛЕЖНОСТИ --> | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = [[Стрежевско Езеро]] | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Шемница''' (во горниот тек позната како '''Маловишка Река''') — [[река]] во јужниот дел на [[Македонија]], десна притока на [[Црна Река]].<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=81}}</ref> Во изворишниот дел, долината има атрактивен изглед особено во селото [[Маловиште]],<ref name="РекиМак"/> каде го носи и името '''Маловишка Река'''. == Тек == Изворот на реката се наоѓа на северните падини на [[Баба (планина)|Баба Планина]] под врвот [[Пелистер]] на надморска височина од 2.080 метри, а вливот во [[Црна Река]] кај селото [[Радобор]] во [[Пелагонија]] се наоѓа на 580 метри.<ref name="РекиМак"/> Средната височина на сливот изнесува 990 метри, а нејзиниот вкупен пад изнесува 1.500 метри. Нејзиниот просечен пад изнесува 32,6‰.<ref name="РекиМак"/> Настанува со соединување на два поголеми потоци и Маловишка Река, кои се соединуваат во селото [[Маловиште]]. Од таму тече низ селото [[Кажани]], каде се влеваат повеќе потоци. Кај селото [[Лера]], реката се соединува со водите на [[Ротинска Река]] и [[Цапарска Река]] и водите на доводниот канал на [[ХС „Стрежево“|ХМС Стрежево]], кој носи големи количини на вода во пролетните месеци од целиот планински масив на Баба Планина. == Воден потенцијал == Во Цапарската Котлина, водите на Шемница се користат за наводнување, а дел од нив е зафатен и со хидросистемот „Стрежево“.<ref name="РекиМак"/> Кај селата [[Стрежево]] и [[Црновец]] на нејзиниот тек е изградено [[Стрежевско Езеро|Стрежевското Езеро]], долго околу 8 километри со околу 120 милиони кубици вода. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200px"> Податотека:Шемница низ Кажани.jpg|Реката низ селото [[Кажани]] Податотека:Шемница.jpg|Реката помеѓу Кажани и [[Доленци (Битолско)|Доленци]] Податотека:Мост на Шемница во Лера.jpg|Мост на реката во селото [[Лера]] Податотека:Шемница низ Лера 2.jpg|Реката низ Лера </gallery> == Поврзано == * [[Црна Река]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Vodočnica River}} {{Хидрографија на Македонија}} {{Баба Планина}} [[Категорија:Реки во Македонија]] [[Категорија:Пелагонија]] [[Категорија:Слив на Црна Река]] 3epgsw1ukr2j2npn8zcy9l7mx92xotm 0 779728 5544165 5538723 2026-04-24T09:15:54Z Bjankuloski06 332 5544165 wikitext text/x-wiki '''Фибоначиева низа''' — [[целобројна низа|низа]] каде секој член е збир од претходните два члена.<ref>{{МатЛек|412}}</ref> Броевите во оваа низа се нарекуваат '''Фибоначиеви броеви''' (симбол: {{бп|{{мат|''F''{{динд|''n''}}}}{{space|hair}}}}). Првичните елементи на низата се {{мат|1= ''F''{{динд|1}} = 1}} и {{мат|1= ''F''{{динд|2}} = 1}}, иако многу автори вклучуваат нулти елемент {{мат|1= ''F''{{динд|0}} = 0}}.<ref>Richard A. Brualdi, ''Introductory Combinatorics'', Fifth edition, Pearson, 2005</ref><ref>Peter Cameron, ''Combinatorics: Topics, Techniques, Algorithms'', Cambridge University Press, 1994</ref> Почнувајќи од {{мат|''F''{{динд|0}}}}, низата гласи : 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, ... {{OEIS|A000045}} [[Податотека:Fibonacci Squares.svg|мини|300п|[[Квадрат]]и со страни чии должини се последователни Фибоначиеви броеви: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13 и 21]] Овие броеви биле присутни во [[индиска математика|индиската математика]] уште во [[стар век|стариот век]]. Во 200&nbsp;г.&nbsp;п.н.е. [[Пингала]] ги опишува во дело за набројување на можните обрасци во [[санскрит]]ска поезија од слогови со две должини.<ref name="GlobalScience" /><ref name="HistoriaMathematica" /><ref name="Donald Knuth 2006 50" /> They are named after the Italian mathematician Леонардо Пизански, also known as [[Фибоначи]], who introduced the sequence to Western European mathematics in his 1202 дело „Книга за абакот“.{{Sfn|Sigler|2002|pp=404–05}} Фибоначиевите броеви се јавуваат неочекувано често во математиката, до тој степен што постои научно списание ''Fibonacci Quarterly'' посветено на нив. Тие се применуваат во сметачките алгоритми како Фибоначиевата техника на пребарување и [[податочна структура|податочната структура]] „[[Фибоначиев куп]]“ и [[граф]]ови наречени [[Фибоначиев куб|Фибоначиеви кубови]] used for interconnecting напоредни и распределени системи. Се јавуваат и во биологијата: разгранувањето на дрвата, [[филотаксија|распоредот на листови на дршка]], плодните изданоци на [[ананас]]от, цветањето на [[артичока]]та и распоредот на припероците на [[шишарка|шишарките]] (иако не кај сите видови). Фибоначиевите броеви се исто така силно поврзани со [[златен пресек|златниот пресек]]: [[#Бинеова формула|Бинеовата формула]] го изразува {{мпром|n}}-тиот Фибоначиев број користејќи {{мпром|n}} и златниот пресек, со што покажува дека соодносот на два последователни Фибоначиеви броја тежнее кон златниот пресек со зголемувањето на {{мпром|n}}. Фибоначиевите броеви се во блиско сродство со [[Ликин број|Ликините броеви]], кои го задоволуваат истиот [[рекурентна формула|рекурентен однос]] и со Фибоначиевите броеви образуваат комплементен пар на Ликини низи. ==Дефиниција== [[Податотека:Fibonacci Spiral.svg|мини|Фибоначиевата спирала: приближување на [[златна спирала|златната спирала]] создадено со цртање на [[кружен лак|кружни лакови]] што ги поврзуваат спротивните агли на квадратите во Фибоначиевото поплочување.]] Фибоначиевите броеви може да се дефинираат со [[рекурентна формула|рекурентниот однос]]{{Sfn | Lucas | 1891 | p=3}} <math display=block>F_0=0,\quad F_1= 1,</math> и <math display=block>F_n=F_{n-1} + F_{n-2}</math> за {{мат|''n'' > 1}}. Според некои постари дефиниции, вредноста на <math>F_0 = 0</math> се изоставува, така што низата почнува од {{nobr|<math>F_1=F_2=1</math>.{{Sfn | Beck | Geoghegan | 2010}}{{Sfn | Bóna | 2011 | p=180}}}} Првиот 21 Фибоначиев број {{мат|''F{{динд|n}}''}} е: :{| class="wikitable" style="text-align:right" ! {{мат|''F''{{динд|0}}}} ! {{мат|''F''{{динд|1}}}} ! {{мат|''F''{{динд|2}}}} ! {{мат|''F''{{динд|3}}}} ! {{мат|''F''{{динд|4}}}} ! {{мат|''F''{{динд|5}}}} ! {{мат|''F''{{динд|6}}}} ! {{мат|''F''{{динд|7}}}} ! {{мат|''F''{{динд|8}}}} ! {{мат|''F''{{динд|9}}}} ! {{мат|''F''{{динд|10}}}} ! {{мат|''F''{{динд|11}}}} ! {{мат|''F''{{динд|12}}}} ! {{мат|''F''{{динд|13}}}} ! {{мат|''F''{{динд|14}}}} ! {{мат|''F''{{динд|15}}}} ! {{мат|''F''{{динд|16}}}} ! {{мат|''F''{{динд|17}}}} ! {{мат|''F''{{динд|18}}}} ! {{мат|''F''{{динд|19}}}} ! {{мат|''F''{{динд|20}}}} |- | 0 | 1 | 1 | 2 | 3 | 5 | 8 | 13 | 21 | 34 | 55 | 89 | 144 | 233 | 377 | 610 | 987 | 1597 | 2584 | 4181 |6765 |} Фибоначиевата низа може да се прошири на негативни целобројни индекси следајќи го истиот рекурентен однос во негативна насока {{OEIS|A039834}}: {{тмат|1= F_1=1}}, {{тмат|1= F_0= 0}} и {{тмат|1= F_{n}=F_{n+2} - F_{n+1} }} for {{мат|''n'' < 0 }}. Речиси сите нивни својства не зависат од позитивноста или негативноста. Вредностите за позитивните и негативните индекси го задоволуваат односот:<ref>{{наведена книга | last = Vajda | first = Steven | year = 1989 | title = Fibonacci & Lucas Numbers, and the Golden Section: Theory and Applications | place = Chichester | publisher = Ellis Horwood | isbn = 0-7458-0715-1 | page = 10 }}</ref> <math display=block> F_{-n} = (-1)^{n+1} F_n. </math> == Историја == ===Индија=== [[Податотека:Fibonacci Sanskrit prosody mk.svg|мини|Тринаесет ({{мат|''F''{{динд|7}}}}) начини на распоредување на долги и кратки слогови во такт со должина шест. Одум ({{мат|''F''{{динд|6}}}}) завршуваат со краток слог, а пет ({{мат|''F''{{динд|5}}}}) со долг.]] Фибоначиевата низа се јавува во [[индиска математика|индиската математика]] во врска со [[санскрит]]ската прозодија.<ref name="HistoriaMathematica">{{наведување|first=Parmanand|last=Singh|title= The So-called Fibonacci numbers in ancient and medieval India|journal=Historia Mathematica|volume=12|issue=3|pages=229–244|year=1985|doi = 10.1016/0315-0860(85)90021-7|doi-access=free}}</ref><ref name="knuth-v1">{{наведување|title=The Art of Computer Programming|volume=1|first=Donald|last=Knuth |publisher=Addison Wesley|year=1968|isbn=978-81-7758-754-8|url=https://books.google.com/books?id=MooMkK6ERuYC&pg=PA100|page=100|quote=Пред Фибоначи да го напише неговото дело, низата Fn веќе била разгледувана од индиски проучувачи, кои долго се интересирале за ритмички обрасци&nbsp;... Гопала (пред 1135&nbsp;г.) Хемачандра (ок.&nbsp;1150) изречно ги спомнуваат броевите 1,2,3,5,8,13,21 [погл. P. Singh Historia Math 12 (1985) 229–44]" стр. 100 (3 изд.)&nbsp;...}}</ref>{{sfn|Livio|2003|p=197}} Во санскритската поетска традиција имало интерес да се набројат сите обрасци на долги (Д) слогови со траење од 2 единици, сопоставени со кратки (К) слогови со траење од 1 единица. Набројувајќи ги разните обрасци на последователни Д и К со дадено вкупно траење води до Фибоначиеви броеви: бројот на обрасци со траење {{мпром|m}} единици е {{мат|''F''{{динд|''m''+1}}}}.<ref name="Donald Knuth 2006 50">{{наведување|title = The Art of Computer Programming | volume = 4. Generating All Trees – History of Combinatorial Generation | first = Donald | last = Knuth |publisher= Addison–Wesley |year= 2006 | isbn= 978-0-321-33570-8 | page = 50 | url= https://books.google.com/books?id=56LNfE2QGtYC&q=rhythms&pg=PA50 | quote = било природно да се разгледа множеството на сите низи на [Д] и [К] што имаат точно m нагласоци. ... ги има точно Fm+1. На пример 21-та низа кога {{мат|1=''m'' = 7}} е: [дава список]. Така, индиските прозодисти дошле до октритието на Фибоначиевата низа, како што увидовме во Оддел 1.2.8 (од том 1)}}</ref> Низата ја познавал уште индискиот математичар [[Пингала]] ({{околу}}&nbsp;450&nbsp;–200&nbsp;п.н.е.). Синг ја наведува Пингалината криптична формула ''мисрау ча'' („се мешаат двете“) и се толкува дека бројот на обрасци за {{мпром|m}} нагласоци ({{мат|''F''{{динд|''m''+1}}}}) се добива со додавање недно [К] кон {{мат|''F''{{динд|''m''}}}} случаи и едно [Д] кон {{мат|''F''{{динд|''m''−1}}}} случаи.<ref>{{наведување | last = Agrawala | first = VS | year = 1969 | title = ''Pāṇinikālīna Bhāratavarṣa'' (Hn.). Varanasi-I: TheChowkhamba Vidyabhawan | quote = Садгуру Шишја пишува дека Пингала бил помлад брат на [[Панини]] [Agrawala 1969, lb]. Постои друго мислење дека му бил вујко на Панини [Vinayasagar 1965, Preface, 121]. ... Agrawala [1969, 463–76], по внимателно испитување, земајќи ги предвид гледиштата на претходните учени, тој заклучил дека Панини живеел помеѓу 480 и 410&nbsp;г.&nbsp;п.н.е.}}</ref> Барата Муни исто така покажува познавање на низата во делото „Натја шастра“ ({{околу}}&nbsp;100&nbsp;–{{околу}}&nbsp;350).<ref name=GlobalScience>{{наведување|title=Toward a Global Science|first=Susantha|last=Goonatilake|publisher=Indiana University Press|year=1998|page=126|isbn=978-0-253-33388-9|url=https://books.google.com/books?id=SI5ip95BbgEC&pg=PA126}}</ref><ref name="HistoriaMathematica"/> Меѓутоа, најјасно излагање на низата добиваме во делото на Вираханка ({{околу}}&nbsp;700), чија сопствена работа е изгубена, но е цитарана од Гопала ({{околу}}&nbsp;1135):{{sfn|Livio|2003|p=197}} <blockquote>Варијациите во двата претходни метри [е варијацијата]&nbsp;... На пример, за [метар на траење] од четири, при мешање на варијациите во метрите од два [и] три, добиваме пет. [ги разработува примерите 8, 13, 21]&nbsp;... Вака треба да се проследи постапката за сите ''матра-врти'' [прозодиски комбинации].{{efn|„За четири, со мешање на варијациите на метрите од два [и] три добиваме пет. За пет, мешањето на варијациите на претходните два—три [и] четири, добиваме осум. На овој начин, за шест, со мешање на [варијации] од четири [и] од пет, добиваме тринаесет. И така со мешање на варијациите на двата претходни метра, седум [[мора (лингвистика)|мори]] [е] дваесет и еден. Така треба да се следи постапката за сите матра-врти“<ref>{{наведување|last=Velankar|first=HD|year=1962|title='Vṛttajātisamuccaya' of kavi Virahanka|publisher=Rajasthan Oriental Research Institute|location=Jodhpur|page=101}}</ref>}}</blockquote> Низата му била позната и на [[Хемачандра]] ({{околу}}&nbsp;1150),<ref name=GlobalScience/> кој напишал дека „збирот од последниот и претпоследниот е бројот&nbsp;... на следната матра-врта.“{{sfn|Livio|2003|p=197–198}}<ref>{{наведување|last1=Shah|first1=Jayant|year=1991|title=A History of Piṅgala's Combinatorics|url=https://web.northeastern.edu/shah/papers/Pingala.pdf|publisher=Northeastern University|page=41|access-date=4 јануари 2019}}</ref> ===Европа=== [[Податотека:Liber abbaci magliab f124r.jpg|мини|исправено=1.25|Страница од [[Фибоначи]]евата „Книга за абакот“ со 13 ставки на Фибоначиевата низа.]] Фибоначиевата низа за првпат се јавува во „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'', 1202) на [[Леонардо Фибоначи]],{{Sfn|Sigler|2002|pp=404–405}}<ref>{{наведување|url=https://www.math.utah.edu/~beebe/software/java/fibonacci/liber-abaci.html|title=Fibonacci's Liber Abaci (Book of Calculation)|date=13 декември 2009|website=The University of Utah|access-date=28 ноември 2018}}</ref> where it is used to calculate the growth of rabbit populations.<ref>{{наведување | last = Tassone | first = Ann Dominic | date = април 1967 | doi = 10.5951/at.14.4.0285 | issue = 4 | journal = The Arithmetic Teacher | jstor = 41187298 | pages = 285–288 | title = A pair of rabbits and a mathematician | volume = 14}}</ref> Дибоначи го разгледува прирастот на идеализирана ([[биологија|биолошки]] неостварлива) популација на [[зајак|зајаци]], под претпоставка дека: новородениот размножувачки пар зајаци се ставени во поле; секој пар се пари на старост од еден месец, и на крајот од вториот месец секогаш раѓаат свој пар зајаци; и зајаците никогаш не умираат, туку продолжуваат бесконечно да се размножуваат. Дибоначи поставил [[математички проблем]] за зајаците: колку пара ќе има за една година? * На крајот од првиот месец се парат, но и понатаму останува еден пар. * На крајо од вториот месец создаваат нов пар, така што има 2 пара во полето. * На крајот од третииот месец првичниот пар создава втор пар, но за вториот, женката допрва ќе биде бремена во претстојниот месец, така што има вкупно 3 пара. * На крајот од четвртиот месец првичнипт пар создал уште еден нов пар, а парот роден пред два месеци исто создава прв свој пар, така што има 5 пара. На крајот од {{мпром|n}}-тиот месец, бројот на парови е еднаков на бројот на зрели парови (т.е. бројот на парови во месец {{мат|''n'' – 2}}) плус бројот на парови што живееле претходниот месец (месец {{мат|''n'' – 1}}). Бројот во {{мпром|n}}-тиот месец е {{мпром|n}}-тиот Фибоначиев број.<ref>{{наведување | last = Knott | first = Ron | title = Fibonacci's Rabbits | url=http://www.maths.surrey.ac.uk/hosted-sites/R.Knott/Fibonacci/fibnat.html#Rabbits | publisher =University of Surrey Faculty of Engineering and Physical Sciences}}</ref> Називот „Фибоначиева низа“ е воведен во XIX век од теоретичарот [[Едуар Лика]].<ref>{{наведување | first = Martin | last = Gardner |title=Mathematical Circus |publisher = The Mathematical Association of America |year=1996 |isbn= 978-0-88385-506-5 | quote = Иронично е тоа што Леонардо, кој дал значајни придонеси за математиката, денес се памети главно поради францускиот теоретичар на броевите Едуар Лика од XIX век... го взрал името Фибоначи за бројна низа што се јавува во тривијален проблем во Книга за абакот | page = 153}}</ref> [[Податотека:Fibonacci Rabbits mk.svg|мини|лево|исправено=1.5|Решение на Фибоначиевиот проблем со зајаците: Во растечко идеално население, бројот на парови сочинува Фибоначиева низа. На ''крајот од n''-тиот месец, бројот на парови е еднаков на ''F{{динд|n.}}'']] {{среди|left}} == Поврзаност со златниот пресек == ===Израз од затворен облик <span class="anchor" id="Бинеова формула"></span>=== Како секоја [[низа (математика)|низа]] дефинирана од хомогена линеарна рекуренција со постојани коефициенти, Фибоначиевите броеви имаат [[аналитичко решение|израз од затворен облик]].<ref>{{наведена книга |title=Discrete Mathematics with Ducks |first=sarah-marie|last=belcastro|edition=2 |publisher=CRC Press |year=2018 |isbn=978-1-351-68369-2 |page=260 |url=https://books.google.com/books?id=xoqADwAAQBAJ}} [https://books.google.com/books?id=xoqADwAAQBAJ&pg=PA260 Extract of page 260]</ref> Позната е како '''Бинеова формула''', наречена по францускиот математичар [[Жак Филип Мари Бине]], иако веќе им била позната на [[Абрахам де Моавр]] и [[Даниел Бернули]]:<ref>{{наведување | last1 = Beutelspacher | first1 = Albrecht | last2 = Petri | first2 = Bernhard | contribution = Fibonacci-Zahlen | doi = 10.1007/978-3-322-85165-9_6 | pages = 87–98 | publisher = Vieweg+Teubner Verlag | title = Der Goldene Schnitt | series = Einblick in die Wissenschaft | year = 1996| isbn = 978-3-8154-2511-4 }}</ref> <math display=block> F_n = \frac{\varphi^n-\psi^n}{\varphi-\psi} = \frac{\varphi^n-\psi^n}{\sqrt 5}, </math> каде {{тмат|\varphi}} е [[златен пресек|златниот пресек]], а {{тмат|\psi}} е неговиот конјугат,{{Sfn | Ball | 2003 | p = 156}} <math display=block>\begin{align} \varphi &= \tfrac12\bigl(1 + \sqrt{5}~\!\bigr)= \phantom{-}1,61803\ldots, \\[5mu] \psi &= \tfrac12\bigl(1 - \sqrt{5}~\!\bigr) = -0,61803\ldots. \end{align}</math> Броевите {{тмат|\varphi}} и {{тмат|\psi}} се двете решенија на [[квадратна равенка|квадратната равенка]] {{тмат|1=\textstyle x^2 - x - 1 = 0}}, т.е. {{тмат|1= (x - \varphi)(x - \psi) = x^2 - x - 1}}, и затоа ги задоволуваат идентитетите {{тмат|1= \varphi + \psi = 1}} и {{тмат|1= \varphi\psi = -1}}. Бидејќи <math>\psi = -\varphi^{-1}</math>, Бинеовата формула може да се запише како <math display=block> F_n = \frac{\varphi^n - (-\varphi)^{-n}}{\sqrt 5} = \frac{\varphi^n - (-\varphi)^{-n}}{2\varphi - 1}. </math> За да се увиди врската помеѓу низата и овие константи,{{Sfn | Ball | 2003 | pp = 155–156}} да забележиме дека <math>\varphi</math> and <math>\psi</math> исто така се корени од <math>x^n = x^{n-1} + x^{n-2},</math> така што степените на <math>\varphi</math> и <math>\psi</math> ја задоволуваат Фибоначиевата низа. До други зборови, <math display=block>\begin{align} \varphi^n &= \varphi^{n-1} + \varphi^{n-2}, \\[3mu] \psi^n &= \psi^{n-1} + \psi^{n-2}. \end{align}</math> Следува дека за сите вредности {{мпром|a}} и {{мпром|b}}, низата дефинирана од <math display=block>U_n=a \varphi^n + b \psi^n</math> ја задоволува истата рекуренција. Ако се изберат {{мпром|a}} и {{мпром|b}} така што {{мат|1=''U''{{динд|0}} = 0}} и {{мат|1=''U''{{динд|1}} = 1}} тогаш добиената низа {{мат|''U''{{динд|''n''}}}} мора да биде Фибоначиева низа. Ова е исто со барањето {{мпром|a}} и {{мпром|b}} да го задоволат системот на равенки: <math display=block> \begin{align} a \varphi^0 + b \psi^0 &= 0 \\ a \varphi^1 + b \psi^1 &= 1\end{align} </math> кој има решение <math display=block> a = \frac{1}{\varphi-\psi} = \frac{1}{\sqrt 5},\quad b = -a, </math> давајќи ја бараната формула. Земајќи ги почетните вредности {{мат|''U''{{динд|0}}}} и {{мат|''U''{{динд|1}}}} како произволни константи го решаваме системот на равенки и до го добиваме општото решение <math display=block>\begin{align} a&=\frac{U_1-U_0\psi}{\sqrt 5}, \\[3mu] b&=\frac{U_0\varphi-U_1}{\sqrt 5}. \end{align}</math> Особено, ако го избереме {{мат|1=''a'' = 1}}, тогаш {{мпром|n}}-тиот елемент на низата е блископриближен на {{мпром|n}}-тиот степен на {{тмат|\varphi}} за доволно големи вредности на {{мпром|n}}. Ова се јавува кога {{мат|1=''U''{{динд|0}} = 2}} и {{мат|1=''U''{{динд|1}} = 1}}, што ја дава низата од [[Ликин број|Ликини броеви]]. === Пресметување со заокружување === Бидејќи <math display=inline>\left|\frac{\psi^{n}}{\sqrt 5}\right| < \frac{1}{2}</math> за сите {{мат|''n'' ≥ 0}}, бројот {{мат|''F''{{динд|''n''}}}} е најблискиот [[цел број]] до <math>\frac{\varphi^n}{\sqrt 5}</math>. Затоа, него можеме да го најдеме со [[заокружување]], користејќи се со најблиската целобројна функција: <math display=block>F_n=\left\lfloor\frac{\varphi^n}{\sqrt 5}\right\rceil,\ n \geq 0.</math> Впрочем, грешкат апри заокружување набргу станува мнногу мала со порастот на {{мпром|n}}, помала од 0,1 за {{мат|''n'' ≥ 4}}, и помала од 0,01 за {{мат|''n'' ≥ 8}}. Оваа формула можеме лесно да ја инвертираме за да го најдеме индексот на Фибоначиев број {{мпром|F}}: <math display=block>n(F) = \left\lfloor \log_\varphi \sqrt{5}F\right\rceil,\ F \geq 1.</math> Наместо тоа, ја користиме [[долна и горна цела вредност|долната цела вредност]] што ни го дава најголемиот индекс на Фибоначиев број кој не е поголем од {{мпром|F}}: <math display=block>n_{\mathrm{max}}(F) = \left\lfloor \log_\varphi \sqrt{5}(F+1/2)\right\rfloor,\ F \geq 0,</math> каде <math>\log_\varphi(x) = \ln(x)/\ln(\varphi) = \log_{10}(x)/\log_{10}(\varphi)</math>, <math>\ln(\varphi) = 0,481211\ldots</math>,<ref>{{наведен OEIS|1=A002390|2=Decimal expansion of natural logarithm of golden ratio|mode=cs2}}</ref> and <math>\log_{10}(\varphi) = 0,208987\ldots</math>.<ref>{{наведен OEIS|1=A097348|2=Decimal expansion of arccsch(2)/log(10)|mode=cs2}}</ref> === Величина === Бидејќи ''F{{динд|n}}'' е [[асимптотска анализа|астимтотска]] на <math>\varphi^n/\sqrt5</math>, бројот на цифри во {{мат|''F''{{динд|''n''}}}} е асимптотски на <math>n\log_{10}\varphi\approx 0,2090\, n</math>. Како последица од тоа, за секој цел број {{мат|''d'' > 1}} постојат или 4 или 5 Фибоначиеви броеви со {{мпром|d}} децимални цифри. Поопшто земено, претставено на [[бројна основа|бројната основа]] {{мпром|b}}, бројот на цифри во {{мат|''F''{{динд|''n''}}}} е асимптотски на <math>n\log_b\varphi = \frac{n \log \varphi}{\log b}.</math> === Граница на последователни количници === [[Јоханес Кеплер]] забележал дека соодносот на последователни Фибоначиеви броеви [[конвергентна низа|конвергира]]. Напишал дека „како што е 5 спрема 8 така е 8 спрема 13, практично, и како што е 8 спрема 13, така е 13 спрема 21, речиси“, и заклучил дека овие соодноси се доближуваат до златниот пресек {{тмат|\varphi}}:<ref>{{наведување|last=Kepler |first=Johannes |title=A New Year Gift: On Hexagonal Snow |year=1966 |isbn=978-0-19-858120-8 |publisher=Oxford University Press |page= 92}}</ref><ref>{{наведување | title = Strena seu de Nive Sexangula | year = 1611}}</ref> <math display=block>\lim_{n\to\infty}\frac{F_{n+1}}{F_n}=\varphi.</math> Оваа конвергенција важи без оглед на почетните вредности <math>U_0</math> and <math>U_1</math>, освен ако <math>U_1 = -U_0/\varphi</math>. Ова може да се провери со [[#Бинеова формула|Бинеовата формула]]. На пример, првичните вредности 3 и 2 ја создаваат низта 3, 2, 5, 7, 12, 19, 31, 50, 81, 131, 212, 343, 555, ...&thinsp;. Соодносот на последователни елементи во оваа низа ја покажува истата конвергенција кон златниот пресек. Општо речено, <math>\lim_{n\to\infty}\frac{F_{n+m}}{F_n}=\varphi^m </math>, бидејќи соодносите меѓу последователни Фибоначиеви броеви се доближува до <math>\varphi</math>. === Разложување на степени === Бидејќи златниот пресек ја задоволува равенката <math display=block>\varphi^2 = \varphi + 1,</math> овој израз може да послужи за разложување повисоки степени <math>\varphi^n</math> како линеарна функција од пониски степени, кои пак може да се разложат сè до линеарна комбинација од <math>\varphi</math> и 1. Добиените [[рекурентна формула|рекурентни односи]] даваат Фибоначиеви броеви како линеарни [[коефициент]]и: <math display=block>\varphi^n = F_n\varphi + F_{n-1}.</math> Оваа равенка може да се [[математички доказ|докаже]] со [[математичка индукција|индукција]] на {{мат|''n'' ≥ 1}}: <math display=block>\begin{align} \varphi^{n+1} &= (F_n\varphi + F_{n-1})\varphi = F_n\varphi^2 + F_{n-1}\varphi \\ &= F_n(\varphi+1) + F_{n-1}\varphi = (F_n + F_{n-1})\varphi + F_n = F_{n+1}\varphi + F_n. \end{align}</math> За <math>\psi = -1/\varphi</math>, исто така важи дека <math>\psi^2 = \psi + 1</math> и воедно важи дека <math display=block>\psi^n = F_n\psi + F_{n-1}.</math> Овие изрази важат и за {{мат|''n'' < 1}} доколку Фибоначиевата низа ''F{{динд|n}}'' се прошири на негативни цели броеви користејќи го Фибоначиевото правило <math>F_n = F_{n+2} - F_{n+1}.</math> === Распознавање === Бинеовата формула дава доказ дека позитивниот целоброен {{мпром|x}} е Фибоначиев број [[ако и само ако]] барем еден од <math>5x^2+4</math> или <math>5x^2-4</math> е [[квадратен број|совршен квадрат]].<ref>{{наведување | title = Fibonacci is a Square | last1 = Gessel | first1 = Ira | journal = The Fibonacci Quarterly | volume = 10 | issue = 4 | pages = 417–19 |date=октомври 1972 | url = https://www.fq.math.ca/Scanned/10-4/advanced10-4.pdf | access-date = 11 април 2012 }}</ref> Ова следува затоа што Бинеовата формула, која може да се запише како <math>F_n = (\varphi^n - (-1)^n \varphi^{-n}) / \sqrt{5}</math>, може да се помножи со <math>\sqrt{5} \varphi^n</math> и да се реши како [[квадратна равенка]] во <math>\varphi^n</math> преку [[квадратна формула|квадратната формула]]: <math display=block>\varphi^n = \frac{F_n\sqrt{5} \pm \sqrt{5{F_n}^{\!2} + 4{(-1)}^n}}{2}.</math> Кога ќе го споредиме тоа со <math>\varphi^n = F_n \varphi + F_{n-1} = (F_n\sqrt{5} + F_n + 2 F_{n-1})/2</math>, следува дека : <math display=block>5{F_n}^{\!2} + 4(-1)^n = (F_n + 2F_{n-1})^2\,.</math> Поконкретно, левата страна е совршен квадрат. == Матричен облик == Еден дводимензионален систем на линеарни разликовни равенки што опишува Фибоначиевата низа е <math display=block> \begin{pmatrix} F_{k+2} \\ F_{k+1} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} F_{k+1} \\ F_{k}\end {pmatrix} </math> поинаку запишано <math display=block> \vec F_{k+1} = \mathbf{A} \vec F_{k},</math> што дава <math>\vec F_n = \mathbf{A}^n \vec F_0</math>. [[Сопствена вредност|Сопствените вредности]] на [[матрица (математика)|матрицата]] {{мат|'''A'''}} се <math>\varphi=\tfrac12\bigl(1+\sqrt5~\!\bigr)</math> и <math>\psi=-\varphi^{-1}=\tfrac12\bigl(1-\sqrt5~\!\bigr)</math> што одговараат на соодветните [[сопствен вектор и сопствена вредност|сопствени вектори]] <math display=block>\vec \mu=\begin{pmatrix} \varphi \\ 1 \end{pmatrix}, \quad \vec\nu=\begin{pmatrix} -\varphi^{-1} \\ 1 \end{pmatrix}.</math> Бидејќи првичната вредност е <math display=block> \vec F_0=\begin{pmatrix} 1 \\ 0 \end{pmatrix}=\frac{1}{\sqrt{5}}\vec{\mu}\,-\,\frac{1}{\sqrt{5}}\vec{\nu}, </math> следува дека {{мпром|n}}-тиот елемент ќе биде <math display=block>\begin{align} \vec F_n\ &= \frac{1}{\sqrt{5}}A^n\vec\mu-\frac{1}{\sqrt{5}}A^n\vec\nu \\ &= \frac{1}{\sqrt{5}}\varphi^n\vec\mu - \frac{1}{\sqrt{5}}(-\varphi)^{-n}\vec\nu \\ &= \cfrac{1}{\sqrt{5}}\left(\cfrac{1+\sqrt{5}}{2}\right)^{\!n}\begin{pmatrix} \varphi \\ 1 \end{pmatrix} \,-\, \cfrac{1}{\sqrt{5}}\left(\cfrac{1-\sqrt{5}}{2}\right)^{\!n}\begin{pmatrix}{c} -\varphi^{-1} \\ 1 \end{pmatrix}. \end{align}</math> Оттука, {{мпром|n}}-тиот елемент во Фибоначиевата низа може непосредно да се распознае како израз од затворен облик: <math display=block> F_n = \cfrac{1}{\sqrt{5}}\left(\cfrac{1+\sqrt{5}}{2}\right)^{\!n} - \, \cfrac{1}{\sqrt{5}}\left(\cfrac{1-\sqrt{5}}{2}\right)^{\!n}. </math> Еквивалентно, истата пресметка може да се направи со [[дијагонализабилна матрица|дијагонализација]] на {{мат|'''A'''}} при употреба на нејзиното [[сопствено разложување на матрица|сопствено разложување]]: <math display=block>\begin{align} A & = S\Lambda S^{-1}, \\[3mu] A^n & = S\Lambda^n S^{-1}, \end{align}</math> каде <math display=block> \Lambda=\begin{pmatrix} \varphi & 0 \\ 0 & -\varphi^{-1}\! \end{pmatrix}, \quad S=\begin{pmatrix} \varphi & -\varphi^{-1} \\ 1 & 1 \end{pmatrix}. </math> Така, изразот од затворен облик за {{мпром|n}}-тиот елемент во Фибоначиевата низа е даден од <math display=block>\begin{align} \begin{pmatrix} F_{n+1} \\ F_n \end{pmatrix} & = A^{n} \begin{pmatrix} F_1 \\ F_0 \end{pmatrix}\ \\ & = S \Lambda^n S^{-1} \begin{pmatrix} F_1 \\ F_0 \end{pmatrix} \\ & = S \begin{pmatrix} \varphi^n & 0 \\ 0 & (-\varphi)^{-n} \end{pmatrix} S^{-1} \begin{pmatrix} F_1 \\ F_0 \end{pmatrix} \\ & = \begin{pmatrix} \varphi & -\varphi^{-1} \\ 1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix}\varphi^n & 0 \\ 0 & (-\varphi)^{-n} \end{pmatrix} \frac{1}{\sqrt{5}}\begin{pmatrix} 1 & \varphi^{-1} \\ -1 & \varphi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 \\ 0 \end{pmatrix}, \end{align}</math> што повторно дава <math display=block> F_n = \cfrac{\varphi^n-(-\varphi)^{-n}}{\sqrt{5}}. </math> Матрицата {{мат|'''A'''}} има [[детерминанта]] −1, и затоа претставува {{мат|2 × 2}} унимодуларна матрица. Ова својство може да се разбере како претстава на непрекината дропка за златниот пресек {{мпром|φ}}: <math display=block> \varphi = 1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \ddots}}}. </math> [[Верижна дропка#Конвергенти|Конвергентите]] на непрекинатата дропка за {{мпром|φ}} се соодноси на последователните Фибоначиеви броеви: {{мат|1=''φ''{{динд|''n''}} = ''F''{{динд|''n''+1}} / ''F''{{динд|''n''}}}} е {{мпром|n}}-тиот конвергент, а {{мат|(''n'' + 1)}}-виот конвергент може да се најде од рекурентниот однос {{мат|1=''φ''{{динд|''n''+1}} = 1 + 1 / ''φ''{{динд|''n''}}}}.<ref>{{нмс |title=The Golden Ratio, Fibonacci Numbers and Continued Fractions. |url=https://nrich.maths.org/2737 |access-date=22 март 2024 |website=nrich.maths.org |language=en}}</ref> Матрицата образувана од последователни конвергенти на секоја непрекината дропка има детерминанта of +1 or −1. Матричната претстава го дава следниов израз од затворен облик за Фибоначиевите броеви: <math display=block> \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}^n = \begin{pmatrix} F_{n+1} & F_n \\ F_n & F_{n-1} \end{pmatrix}. </math> За даден {{мпром|n}}, оваа матрица може да се пресмета во {{мат|''O''(log ''n'')}} аритметички операции,{{efn|Ова ги смета произволнопрецизните аритметички операции како {{мат|''O''(1)}}. Ако ја земеме предвид битовата должина, степенувањето со квадрирање сепак е значајно подобрување, но во сеопштата сложеност преовладува најпоследниот чекор на множењето; во резултатот има {{мат|''O''(''n'')}} цифри, и задачата бара да ги дадеме сите.}} користејќи го методот на [[степенување со квадрирање]]. Ако ја земеме детерминантата од двете страни на оваа равенка го добиваме Касиниевиот идентитет, <math display=block>(-1)^n = F_{n+1}F_{n-1} - {F_n}^2.</math> Покрај тоа, бидејќи {{мат|'''A'''{{гинд|''n''}}'''A'''{{гинд|''m''}} {{=}} '''A'''{{гинд|''n''+''m''}}}} за секоја [[квадратна матрица]] {{мат|'''A'''}}, може да се изведат следните [[идентитет (математика)|идентитети]] (се добиваат од два различни коефициента на [[множење на матрици|матричен производ]], и можеме лесно да го изведеме вториот од првиот заменувајќи го {{мпром|n}} со {{мат|''n'' + 1}}), <math display=block>\begin{align} {F_m}{F_n} + {F_{m-1}}{F_{n-1}} &= F_{m+n-1}, \\[3mu] F_{m} F_{n+1} + F_{m-1} F_n &= F_{m+n} . \end{align}</math> Особено, со {{мат|1=''m'' = ''n''}}, <math display=block>\begin{align} F_{2 n-1} &= {F_n}^2 + {F_{n-1}}^2 \\[6mu] F_{2 n\phantom{{}-1}} &= (F_{n-1}+F_{n+1})F_n \\[3mu] &= (2 F_{n-1}+F_n)F_n \\[3mu] &= (2 F_{n+1}-F_n)F_n. \end{align}</math> Последниве два идентитета ни даваат начин за пресметување на Фибоначиеви броеви [[рекурзија (информатика)|рекурзивно]] во {{мат|''O''(log ''n'')}} аритметички операции. Ова одговара на времето за пресметување на {{мпром|n}}-тиот Фибоначиев број од матричната формула со затворен облик, но со помалку излишни чекори ако избегнеме повторна пресметка на веќе пресметан Фибоначиев број (рекурзија со [[мемоизација]]).<ref>{{наведување|title=In honour of Fibonacci|first=Edsger W.|last=Dijkstra|year=1978|url=https://www.cs.utexas.edu/users/EWD/ewd06xx/EWD654.PDF}}</ref> == Комбинаторни идентитети == === Комбинаторни докази === Повеќето идентитети со Фибоначиеви броеви можат да се докажат со комбинаторски аргументи според фактот што <math>F_n</math> може да се толкува како бројот на (можеби празни) низи на единици и двојки чиј збир изнесува <math>n-1</math>. Ова може да се земе како дефиниција на <math>F_n</math> со начините <math>F_0 = 0</math>, што значи дека не постои низа чиј збир изнесува&nbsp;−1, а <math>F_1 = 1</math>, што значи дека празната низа дава збир од 0. Во следново, <math>|{...}|</math> е [[кардиналност]]а на [[множество]]: : <math>F_0 = 0 = |\{\}|</math> : <math>F_1 = 1 = |\{()\}|</math> : <math>F_2 = 1 = |\{(1)\}|</math> : <math>F_3 = 2 = |\{(1,1),(2)\}|</math> : <math>F_4 = 3 = |\{(1,1,1),(1,2),(2,1)\}|</math> : <math>F_5 = 5 = |\{(1,1,1,1),(1,1,2),(1,2,1),(2,1,1),(2,2)\}|</math> На овој начин рекурентниот однос <math display=block>F_n = F_{n-1} + F_{n-2}</math> може да се разбере како делење на <math>F_n</math> низи на две непреклопувачки множества каде сите низи почнуваат со 1 или со 2: <math display=block>F_n = |\{(1,...),(1,...),...\}| + |\{(2,...),(2,...),...\}|</math> Изземајќи го првиот елемент, збирот на останатите членови во секоја низа изнесува <math>n-2</math> или <math>n-3</math>, а кардиналноста на секое множество е <math>F_{n-1}</math> или <math>F_{n-2}</math> што дава вкупно <math>F_{n-1}+F_{n-2}</math> низи, и покажува дека ова е еднакво на <math>F_n</math>. На сличен начин можеме да покажеме дека збирот од првите Фибоначиеви броеви до {{мпром|n}}-тиот е еднаков на {{мат|(''n'' + 2)}}-тиот Фибоначиев број минус&nbsp;1.{{Sfn | Lucas | 1891 | p = 4}} Со симболи: <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i = F_{n+2} - 1</math> Ова се гледа со делење на сите низи што даваат збир <math>n+1</math> според положбата на првата 2. Поконкретно, секое множество се состои од оние низи кои почнуваат <math>(2,...), (1,2,...), ..., </math> до последните две множества <math>\{(1,1,...,1,2)\}, \{(1,1,...,1)\}</math> секое со кардиналност 1. Следејќи ја истата логика како претходно, собирајќи ја кардиналноста на секое множество увидуваме дека : <math>F_{n+2} = F_n + F_{n-1} + ... + |\{(1,1,...,1,2)\}| + |\{(1,1,...,1)\}|</math> ... каде последните два члена ја имаат вредноста <math>F_1 = 1</math>. Оттука следува дека <math>\sum_{i=1}^n F_i = F_{n+2}-1</math>. Сличен аргумент, групирање на збирови според положбата на првата&nbsp;1 наместо првата&nbsp;2, дава уште два идентитета: <math display=block>\sum_{i=0}^{n-1} F_{2 i+1} = F_{2 n}</math> и <math display=block>\sum_{i=1}^{n} F_{2 i} = F_{2 n+1}-1.</math> Изразено со зборови, збирот на првите Фибоначиеви броеви со [[парност|непарен]] индекс до <math>F_{2 n-1}</math> е {{мат|(2''n'')}}-тиот Фибоначиев број, а збирот од првите Фибоначиеви броеви со [[парност|парен]] индекс до <math>F_{2 n}</math> е {{мат|(2''n'' + 1)}}-тиот Фибоначиев број минус&nbsp;1.<ref>{{наведување|title = Fibonacci Numbers |last1 = Vorobiev |first1 = Nikolaĭ Nikolaevich |first2 = Mircea|last2= Martin |publisher = Birkhäuser |year = 2002 |isbn = 978-3-7643-6135-8 |chapter=Chapter 1 |pages = 5–6}}</ref> Можеме да се послужиме со поинаква финта за да го докажеме <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i^2 = F_n F_{n+1}</math> или со зборови, збирот на квадратите на првите Фибоначиеви броеви до <math>F_n</math> е производ од {{мпром|n}}-тите и {{мат|(''n'' + 1)}}-тите Фибоначиеви броеви. За да го видиме ова, почнуваме со Фибоначиев правоаголник со големина <math>F_n \times F_{n+1}</math> и го разложуваме на квадрати со големина <math>F_n, F_{n-1}, ..., F_1</math>; од ова следи идентитетот со споредување на плоштини: [[Податотека:Fibonacci Squares.svg|безрамка|260x260п]] === Индуктивни докази === Фибоначиевите идентитети можат лесно да се докажат со [[математичка индукција]]. На пример, да го преиспитаме <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i = F_{n+2} - 1.</math> Додаваме <math>F_{n+1}</math> на двете страни : <math>\sum_{i=1}^n F_i + F_{n+1} = F_{n+1} + F_{n+2} - 1</math> така ја имаме формулата за <math>n+1</math> <math display=block>\sum_{i=1}^{n+1} F_i = F_{n+3} - 1</math> Слично на тоа, додаваме <math>{F_{n+1}}^2</math> на двете страни <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i^2 = F_n F_{n+1}</math> и добиваме <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i^2 + {F_{n+1}}^2 = F_{n+1}\left(F_n + F_{n+1}\right)</math> <math display=block>\sum_{i=1}^{n+1} F_i^2 = F_{n+1}F_{n+2}</math> === Докази со Бинеовата формула === Бинеовата формула гласи <math display=block>\sqrt5F_n = \varphi^n - \psi^n.</math> Со ова можеме да докажуваме Фибоначиеви идентитети. На пример, за да докажеме дека <math display=inline>\sum_{i=1}^n F_i = F_{n+2} - 1</math> забележуваме дека левата страна помножена со <math>\sqrt5</math> станува <math display=block> \begin{align} 1 +& \varphi + \varphi^2 + \dots + \varphi^n - \left(1 + \psi + \psi^2 + \dots + \psi^n \right)\\ &= \frac{\varphi^{n+1}-1}{\varphi-1} - \frac{\psi^{n+1}-1}{\psi-1}\\ &= \frac{\varphi^{n+1}-1}{-\psi} - \frac{\psi^{n+1}-1}{-\varphi}\\ &= \frac{-\varphi^{n+2}+\varphi + \psi^{n+2}-\psi}{\varphi\psi}\\ &= \varphi^{n+2}-\psi^{n+2}-(\varphi-\psi)\\ &= \sqrt5(F_{n+2}-1)\\ \end{align}</math> по потреба, користејќи ги фактите <math display=inline>\varphi\psi =- 1</math> и <math display=inline>\varphi-\psi=\sqrt5</math> за да ги упростиме равенките. == Други идентитети == Можеме да изведеме бројни други идентитети по пат на различни методи. Еве некои од нив:<ref name="MathWorld">{{MathWorld|urlname=FibonacciNumber |title=Fibonacci Number|mode=cs2}}</ref> === Касиниев и Каталанов идентитет === Касиниевиот идентитет вели дека <math display=block>F_n^2 - F_{n+1}F_{n-1} = (-1)^{n-1}</math> Катакаловиот идентитет е воопштување: <math display=block>F_n^2 - F_{n+r}F_{n-r} = (-1)^{n-r}F_r^2</math> === д’Окањов идентитет === <math display=block>F_m F_{n+1} - F_{m+1} F_n = (-1)^n F_{m-n}</math> <math display=block>F_{2 n} = F_{n+1}^2 - F_{n-1}^2 = F_n \left (F_{n+1}+F_{n-1} \right ) = F_nL_n</math> каде {{мат|''L''{{динд|''n''}}}} е {{мпром|n}}-тиот [[Ликин број]]. Последниот е идентитет за удвојување на {{мпром|n}}; други идентитети од овој вид се <math display=block>F_{3 n} = 2F_n^3 + 3 F_n F_{n+1} F_{n-1} = 5F_n^3 + 3 (-1)^n F_n</math> според Касиниевиот идентитет. <math display=block>F_{3 n+1} = F_{n+1}^3 + 3 F_{n+1}F_n^2 - F_n^3</math> <math display=block>F_{3 n+2} = {F_{n+1}}^3 + 3 F_{n+1}^2 F_n + F_n^3</math> <math display=block>F_{4 n} = 4 F_n F_{n+1} \left ( F_{n+1}^2 + 2F_n^2 \right ) - 3F_n^2 \left (F_n^2 + 2F_{n+1}^2 \right )</math> Овие може да се добијат опитно користејќи сведување на мрежа, и се корисни во поставувањето на специјалниот метод на сито во бројно поле за [[факторизација|факторизирање]] на Фибоначиев број. Поопшто,<ref name="MathWorld" /> <math display=block>F_{k n+c} = \sum_{i=0}^k \binom k i F_{c-i} F_n^i F_{n+1}^{k-i}.</math> или пак <math display=block>F_{k n+c} = \sum_{i=0}^k \binom k i F_{c+i} F_n^i F_{n-1}^{k-i}.</math> Ако ставиме {{мат|1=''k'' = 2}} во оваа формула, повторно ги добиваме формулите на крајот од одделот [[#Матричен облик|Матричен облик]]. == Производни функции == === Обична === [[производна функција|Обичната производна функција]] на Фибоначиеват а низа е [[степенски ред|степенскиот ред]] <math display=block> s(z) = \sum_{k=0}^\infty F_k z^k = 0 + z + z^2 + 2z^3 + 3z^4 + 5z^5 + \cdots. </math> Оваа низа е конвергентна за секој [[комплексен број]] <math>z</math> satisfying <math>|z| < 1/\varphi \approx 0,618,</math> и неговиот збир има единствен затворен облик:<ref>{{наведување | last = Glaister | first = P | title = Fibonacci power series | journal = The Mathematical Gazette | year = 1995 | doi = 10.2307/3618079 | volume = 79 | issue = 486| pages = 521–25 | jstor = 3618079 | s2cid = 116536130 }}</ref> <math display=block>s(z)=\frac{z}{1-z-z^2}.</math> Ова може да се докаже со множење со <math display="inline">(1-z-z^2)</math>: <math display=block>\begin{align} (1 - z- z^2) s(z) &= \sum_{k=0}^{\infty} F_k z^k - \sum_{k=0}^{\infty} F_k z^{k+1} - \sum_{k=0}^{\infty} F_k z^{k+2} \\ &= \sum_{k=0}^{\infty} F_k z^k - \sum_{k=1}^{\infty} F_{k-1} z^k - \sum_{k=2}^{\infty} F_{k-2} z^k \\ &= 0z^0 + 1z^1 - 0z^1 + \sum_{k=2}^{\infty} (F_k - F_{k-1} - F_{k-2}) z^k \\ &= z, \end{align}</math> каде сите членови со <math>z^k</math> for <math>k \ge 2</math> се поништуваат поради дефиницискиот Фибоначиев рекурентен однос. Примената на <math>z={10}^{-n}</math> ги изложува Фибоначиевите броеви преку претпоследниот број со <math>n</math> цифри во децималното проширување на <math>s(z)</math>. На пример, <math display=block> s(10^{-3}) = \frac{0,001}{0,998999} = \frac{1000}{998999} = 000,\,001\,001\,002\,003\,005\,008\,013\,\ldots.</math> [[Разложување на парцијални дропки|Разложувањето на парцијални дропки]] е дадено со <math display=block>s(z) = \frac{1}{\sqrt5}\left(\frac{1}{1 - \varphi z} - \frac{1}{1 - \psi z}\right)</math> каде <math display=inline>\varphi = \tfrac12\left(1 + \sqrt{5}\right)</math> е златниот пресек, а <math>\psi = \tfrac12\left(1 - \sqrt{5}\right)</math> е неговиот конјугат. === Експоненцијална === [[производна функција|Експоненцијалната производна функција]] на Фибоначиевата низа може да се добие и од рекурентниот однос, давајќи [[хомогена равенка|хомогена]] [[линеарна диференцијална равенка]]: <math display=block>\begin{align}\sum_{k=0}^{\infty} F_{k+2} \frac{x^{k}}{k!} = {} & \sum_{k=0}^{\infty} F_{k+1} \frac{x^{k}}{k!} + \sum_{k=0}^{\infty} F_{k} \frac{x^{k}}{k!}\\ F^{\prime\prime}(x) = {} & F^{\prime}(x) + F(x) \end{align}</math> Својствениот полином на оваа равенка е <math display=inline>r^2 = r + 1</math>, чии решенија се точно [[златен пресек|златниот пресек]] <math display=inline>\varphi</math> и неговиот конјугат <math display=inline>\psi</math>. Заедно со првичните вредности <math display=inline>F_{0}=F(0)=0</math> и <math display=inline>F_{1}=F^{\prime}(0)=1</math>, експоненцијалната производна функција на Фибоначиевите броеви е дадена од [[цела функција|целата функција]] <math display=block>F(x) = \frac{e^{\varphi x} - e^{\psi x}}{\sqrt{5}}</math> Пресметката на [[изводи]]те на експоненцијалната производна функција во <math display=inline>x=0</math> ја дава Бинеовата формула: <math display=block>F^{(n)}(0) = F_{n} = \frac{\varphi^{n} - \psi^{n}}{\sqrt{5}}</math> == Реципрочни збирови == Бесконечните збирови над [[реципрочна вредност|реципрочни]] Фибоначиеви броеви понекогаш можат да се пресметаат преку [[тета-функција|тета-функции]]. На пример, збирот на сите непарно индексирани реципрочни Фибоначиеви броеви може да се изрази како <math display=block>\sum_{k=1}^\infty \frac{1}{F_{2 k-1}} = \frac{\sqrt{5}}{4} \; \vartheta_2\!\left(0, \frac{3-\sqrt 5}{2}\right)^2 ,</math> а збирот од квадрираните реципрочни Фибоначиеви броеви како <math display=block>\sum_{k=1}^\infty \frac{1}{{F_k}^2} = \frac{5}{24} \!\left(\vartheta_2\!\left(0, \frac{3-\sqrt 5}{2}\right)^4 - \vartheta_4\!\left(0, \frac{3-\sqrt 5}{2}\right)^4 + 1 \right).</math> Ако додадеме 1 кон секој Фибоначиев број од првиот збир, го имаме и затворениот облик <math display=block>\sum_{k=1}^\infty \frac{1}{1+F_{2 k-1}} = \frac{\sqrt{5}}{2},</math> а имаме и ''вгнезден'' збир од квадрирани Фибоначиеви броеви, што ја дава реципрочната вредност на [[златен пресек|златниот пресек]], <math display=block>\sum_{k=1}^\infty \frac{(-1)^{k+1}}{\sum_{j=1}^k {F_{j}}^2} = \frac{\sqrt{5}-1}{2} .</math> Збирот од сите парно индексирани Фибоначиеви броеви е<ref>Landau (1899)<!-- најверојатно: {{наведување | author = Landau, E. | title = Sur la Série des Invers de Nombres de Fibonacci | journal = Bull. Soc. Math. France | volume = 27 | year = 1899 | pages = 298–300}} --> цитирано според Борвајн, стр. 95, Вежба 3b.</ref> <math display=block>\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{F_{2 k}} = \sqrt{5} \left(L(\psi^2) - L(\psi^4)\right) </math> со Ламбертова низа <math>\textstyle L(q) := \sum_{k=1}^{\infty} \frac{q^k}{1-q^k} ,</math> бидејќи <math>\textstyle \frac{1}{F_{2 k}} = \sqrt{5} \left(\frac{\psi^{2 k}}{1-\psi^{2 k}} - \frac{\psi^{4 k}}{1-\psi^{4 k}} \right)\!.</math> Така, реципрочната Фибоначиева константа is<ref>{{наведен OEIS|1=A079586|2=Decimal expansion of Sum_{k>=1} 1/F(k) where F(k) is the {{мпром|k}}-тиот Фибоначиев број|mode=cs2}}</ref> <math display=block>\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{F_k} = \sum_{k=1}^\infty \frac{1}{F_{2 k-1}} + \sum_{k=1}^{\infty} \frac {1}{F_{2 k}} = 3,359885666243 \dots</math> Покрај тоа, докажано е дека овој број е [[ирационален број|ирационален]] од Ришар Андре-Жанен.<ref>{{наведување | last = André-Jeannin | first = Richard | title = Irrationalité de la somme des inverses de certaines suites récurrentes | journal = Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, Série I | volume = 308 | year = 1989 | issue = 19 | pages = 539–41 |mr=0999451}}</ref> '''Милиновиот ред''' го дава идентитетот<ref>{{наведување|title=Mathematical Gems III|volume=9|series=Dolciani Mathematical Expositions|first=Ross|last=Honsberger|publisher=American Mathematical Society|year=1985|isbn=9781470457181|contribution=Millin's series|pages=135–136|contribution-url=https://books.google.com/books?id=vl_0DwAAQBAJ&pg=PA135}}</ref> <math display=block>\sum_{k=0}^{\infty} \frac{1}{F_{2^k}} = \frac{7 - \sqrt{5}}{2},</math> кој следи од затворениот облик за неговите парцијални збирови како што {{мпром|N}} тежнее кон бесконечност: <math display=block>\sum_{k=0}^N \frac{1}{F_{2^k}} = 3 - \frac{F_{2^N-1}}{F_{2^N}}.</math> == Прости броеви и деливост == === Своства на деливост === Секој трет број од низата е парен (кратно на <math>F_3=2</math>) и, поопшто речено, секој {{мпром|k}}-ти број од низата е кратно на ''F{{динд|k}}''. Со тоа Фибоначиевата низа е пример за низа на деливост. Всушност, Фибоначиевата низа го задоволува посилното својство на деливост<ref>{{наведување | first = Paulo | last = Ribenboim | title = My Numbers, My Friends | publisher = Springer-Verlag | year = 2000}}</ref><ref>{{наведување | last1 = Su | first1 = Francis E | others = et al | publisher = HMC | url = http://www.math.hmc.edu/funfacts/ffiles/20004.5.shtml | contribution = Fibonacci GCD's, please | year = 2000 | title = Mudd Math Fun Facts | access-date = 23 февруари 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091214092739/http://www.math.hmc.edu/funfacts/ffiles/20004.5.shtml | archive-date = 14 декември 2009 | url-status = dead }}</ref> <math display=block>\gcd(F_a,F_b,F_c,\ldots) = F_{\gcd(a,b,c,\ldots)}\,</math> каде {{мат|gcd}} е функцијата на [[најголем заеднички делител]]. (Овој однос е поинаков ако се користи поинаков начин на индексирање, како оној што ја отпочнува низата со {{тмат|1=F_0 = 1}} и {{тмат|1=F_1 = 1}}.) Особено, секои три последователни Фибоначиеви броеви are [[заемно прости броеви|заемно прости]] по парови бидејќи истовремено <math>F_1=1</math> и <math>F_2 = 1</math>. То ест, : <math>\gcd(F_n, F_{n+1}) = \gcd(F_n, F_{n+2}) = \gcd(F_{n+1}, F_{n+2}) = 1</math> за секој {{мпром|n}}. Секој [[прост број]] {{мпром|p}} дели Фибоначиев број кој може да се определи според вредноста на {{мпром|p}} [[модуларна аритметика|по модул]]&nbsp;5. Ако {{мпром|p}} е складен со 1 или 4 по модул 5, тогаш {{мпром|p}} го дели {{мат|''F''{{динд|''p''−1}}}}, и ако {{мпром|p}} е складен со 2 или 3 по модул 5, тогаш, {{мпром|p}} divides {{мат|''F''{{динд|''p''+1}}}}. Останатиот случај е кога {{мат|1=''p'' = 5}}, и во овој случај {{мпром|p}} го дели ''F{{динд|p}}''. <math display=block>\begin{cases} p =5 & \Rightarrow p \mid F_{p}, \\ p \equiv \pm1 \pmod 5 & \Rightarrow p \mid F_{p-1}, \\ p \equiv \pm2 \pmod 5 & \Rightarrow p \mid F_{p+1}.\end{cases}</math> Овие случаи можат да се здружат во една неподелна формула, користејќи го [[Лежандров симбол|Лежандровиот симбол]]:<ref>{{наведување | last = Williams | first = H. C. | doi = 10.4153/CMB-1982-053-0 | doi-access=free | issue = 3 | journal = Canadian Mathematical Bulletin | mr = 668957 | pages = 366–70 | title = A note on the Fibonacci quotient <math>F_{p-\varepsilon}/p</math> | volume = 25 | year = 1982| hdl = 10338.dmlcz/137492 | hdl-access = free }}. Вилијамс го нарекува ова својство „добро познато“.</ref> <math display=block>p \mid F_{p \,-~\! \left(\frac{5}{p}\right)}.</math> === Проверка на простота === Гореспоменатата формула служи за [[проверка на простота]]та во смисла дека ако <math display=block>n \mid F_{n \,-~\! \left(\frac{5}{n}\right)},</math> каде Лежандровиот симбол е заменет со [[Јакобиев симбол]], тогаш ова докажува дека {{мпром|n}} е прост број, и ако не важи, дека {{мпром|n}} дефинитивно не е прост. Ако {{мпром|n}} е [[сложен број]] и ја задоволува формулата, тогаш {{мпром|n}} е ''Фибоначиев псевдопрост број''. Кога {{мпром|m}} е голем{{snd}}да речеме 500-[[бит]]ен број{{snd}}тогаш можеме да го пресметаме {{мат|''F''{{динд|''m''}} (mod ''n'')}} делотворно со матричниот облик. Затоа, <math display=block> \begin{pmatrix} F_{m+1} & F_m \\ F_m & F_{m-1} \end{pmatrix} \equiv \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}^m \pmod n.</math> Тука матричниот степен {{мат|''A''{{гинд|''m''}}}} се пресметува со помош на модуларно степенување, кој може да се прилагоди за матрици.<ref>''Prime Numbers'', Richard Crandall, Carl Pomerance, Springer, second edition, 2005, стр. 142.</ref> === Фибоначиеви прости броеви === ''Фибоначиев прост број'' е Фибоначиев број што е [[прост број|прост]]. Првите неколку се:<ref>{{наведен OEIS|1=A005478|2=Prime Fibonacci numbers|mode=cs2}}</ref> : 2, 3, 5, 13, 89, 233, 1597, 28657, 514229, ... Пронајдени се Фибоначиеви прости броеви со илјадници цифри, но не е познато дали ги има бесконечно многу.<ref>{{наведување | last = Diaconis | first = Persi | editor1-last = Butler | editor1-first = Steve | editor2-last = Cooper | editor2-first = Joshua | editor3-last = Hurlbert | editor3-first = Glenn | contribution = Probabilizing Fibonacci numbers | contribution-url = https://statweb.stanford.edu/~cgates/PERSI/papers/probabilizing-fibonacci.pdf | isbn = 978-1-107-15398-1 | mr = 3821829 | pages = 1–12 | publisher = Cambridge University Press | title = Connections in Discrete Mathematics: A Celebration of the Work of Ron Graham | year = 2018 | access-date = 23 ноември 2022 | archive-date = 11 ноември 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231118192225/https://statweb.stanford.edu/~cgates/PERSI/papers/probabilizing-fibonacci.pdf | url-status = dead }}</ref> {{мат|''F''{{динд|''kn''}}}} е делив со {{мат|''F''{{динд|''n''}}}}, така што, освен {{мат|1=''F''{{динд|4}} = 3}}, секој Фибоначиев прост број мора да има прост индекс. Бидејќи постојат произволно долги низи од [[сложен број|сложени броеви]], така постојат и произволно долги низи од сложени Фибоначиеви броеви. Ниеден Фибоначиев број поголем од {{мат|1=''F''{{динд|6}} = 8}} не може да се разликува за 1 од прост број.<ref>{{наведување | first = Ross | last = Honsberger | title = Mathematical Gems III | journal = AMS Dolciani Mathematical Expositions | year = 1985 | isbn = 978-0-88385-318-4 | page = 133 | issue = 9}}</ref> Единствениот нетривијален [[квадратен број|квадратен]] Фибоначиев број е 144.<ref>{{наведување | last = Cohn | first = J. H. E. | doi = 10.1112/jlms/s1-39.1.537 | journal = The Journal of the London Mathematical Society | mr = 163867 | pages = 537–540 | title = On square Fibonacci numbers | volume = 39 | year = 1964}}</ref> Атила Пете во 2001 г. докажал дека дека постои конечен број на Фибоначиеви броеви од [[совршен степен]].<ref>{{наведување | first = Attila | last = Pethő | title = Diophantine properties of linear recursive sequences II | journal = Acta Mathematica Academiae Paedagogicae Nyíregyháziensis | volume = 17 | year = 2001 | pages = 81–96}}</ref> Во 2006 г. И. Бижо, М. Мињот и С, Сиксек докажале дека 8 и 144 е единствените такви нетривијални совршени броеви.<ref>{{наведување|first1=Y|last1=Bugeaud|first2=M|last2= Mignotte|first3=S|last3=Siksek|title = Classical and modular approaches to exponential Diophantine equations. I. Fibonacci and Lucas perfect powers | journal = Ann. Math.|volume = 2 | year = 2006 | pages = 969–1018 | issue = 163 | bibcode = 2004math......3046B | arxiv = math/0403046| doi = 10.4007/annals.2006.163.969|s2cid=10266596}}</ref> Единствените [[триаголен број|триаголни]] Фибоначиеви броеви се 1, 3, 21 и 55, кои ги претпоставил Вернер Хогат, а ги докажал Луо Минг.<ref>{{наведување|first=Ming|last=Luo|title = On triangular Fibonacci numbers | journal = Fibonacci Quart. | volume = 27 | issue = 2 | year = 1989 | pages = 98–108 |doi=10.1080/00150517.1989.12429576 | url = https://www.fq.math.ca/Scanned/27-2/ming.pdf }}</ref> Ниеден Фибоначиев број не може да биде [[совршен број]].<ref name="Luca2000">{{наведување | first=Florian | last=Luca | title=Perfect Fibonacci and Lucas numbers | journal=Rendiconti del Circolo Matematico di Palermo | year=2000 | volume=49 | issue=2 | pages=313–18 | doi=10.1007/BF02904236 | mr=1765401 | s2cid=121789033 | issn=1973-4409 }}</ref> Поопшто, ниеден Фибоначиев број освен 1 не може да биде помножено совршен,<ref name="BGLLHT2011">{{наведување | first1=Kevin A. | last1=Broughan | first2=Marcos J. | last2=González | first3=Ryan H. | last3=Lewis | first4=Florian | last4=Luca | first5=V. Janitzio | last5=Mejía Huguet | first6=Alain | last6=Togbé | title=There are no multiply-perfect Fibonacci numbers | journal=Integers | year=2011 | volume=11a | page=A7 | url=https://math.colgate.edu/~integers/vol11a.html | mr=2988067 }}</ref> и ниеден сооднос на два Фибоначиеви броја не може да биде совршен.<ref name="LucaMH2010">{{наведување | first1=Florian | last1=Luca | first2= V. Janitzio | last2=Mejía Huguet | title=On Perfect numbers which are ratios of two Fibonacci numbers | journal=Annales Mathematicae at Informaticae | year=2010 | volume=37 | pages=107–24 | url=http://ami.ektf.hu/index.php?vol=37 | mr=2753031 | issn=1787-6117 }}</ref> === Прости делители === Со исклучок на 1, 8 и 144 ({{мат|1=''F''{{динд|1}} = ''F''{{динд|2}}}}, {{мат|''F''{{динд|6}}}} и {{мат|''F''{{динд|12}}}}) секој Фибоначиев број има прост множител that is not a множител of any smaller Фибоначиев број (Кармајклова теорема).<ref>{{наведување | first = Ron | last = Knott | url = http://www.maths.surrey.ac.uk/hosted-sites/R.Knott/Fibonacci/fibtable.html | title = The Fibonacci numbers | publisher = Surrey | place = UK}}</ref> Поради тоа, 8 и 144 ({{мат|''F''{{динд|6}}}} и {{мат|''F''{{динд|12}}}}) се единствените Фибоначиеви броеви кои се производ од други Фибоначиеви броеви.<ref>{{наведен OEIS|1=A235383|2=Fibonacci numbers that are the product of other Fibonacci numbers|mode=cs2}}</ref> Деливоста на Фибоначиевите броеви со прост {{мпром|p}} е сврзана со [[Лежандров симбол|Лежандровиот симбол]] <math>\bigl(\tfrac{p}{5}\bigr)</math> кој се пресметува вака: <math display=block>\left(\frac{p}{5}\right) = \begin{cases} 0 & \text{ако } p = 5\\ 1 & \text{ако } p \equiv \pm 1 \pmod 5\\ -1 & \text{ако } p \equiv \pm 2 \pmod 5.\end{cases}</math> Ако {{мпром|p}} е прост број, тогаш <math display=block> F_p \equiv \left(\frac{p}{5}\right) \pmod p \quad \text{и}\quad F_{p-\left(\frac{p}{5}\right)} \equiv 0 \pmod p.</math><ref>{{наведување | first = Paulo | last = Ribenboim | year = 1996 | title = The New Book of Prime Number Records | place = New York | publisher = Springer | isbn = 978-0-387-94457-9 | page = 64}}</ref>{{Sfn | Lemmermeyer | 2000 | loc = ex. 2.25–28 | pp = 73–74}} На пример, <math display=block>\begin{align} \bigl(\tfrac{2}{5}\bigr) &= -1, &F_3 &= 2, &F_2&=1, \\ \bigl(\tfrac{3}{5}\bigr) &= -1, &F_4 &= 3,&F_3&=2, \\ \bigl(\tfrac{5}{5}\bigr) &= 0, &F_5 &= 5, \\ \bigl(\tfrac{7}{5}\bigr) &= -1, &F_8 &= 21,&F_7&=13, \\ \bigl(\tfrac{11}{5}\bigr)& = +1, &F_{10}& = 55, &F_{11}&=89. \end{align}</math> Не е познато дали постои прост {{мпром|p}} таков што <math display=block>F_{p\,-~\!\left(\frac{p}{5}\right)} \equiv 0 \pmod{p^2}.</math> Ваквите прости броеви (ако постојат) би се нарекувале Вол–Сун-Сунови прости броеви. Исто така, ако {{мат|''p'' ≠ 5}} е непарен прост број, тоаш:{{Sfn | Lemmermeyer | 2000 | loc = ex. 2.28 | pp = 73–74}} <math display=block>5 {F_{\frac{p \pm 1}{2}}}^2 \equiv \begin{cases} \tfrac{1}{2} \left (5\bigl(\tfrac{p}{5}\bigr)\pm 5 \right ) \pmod p & \text{ако } p \equiv 1 \pmod 4\\ \tfrac{1}{2} \left (5\bigl(\tfrac{p}{5}\bigr)\mp 3 \right ) \pmod p & \text{ако } p \equiv 3 \pmod 4. \end{cases}</math> '''Пример 1.''' {{мат|1=''p'' = 7}}, во овој случај {{мат|1=''p'' ≡ 3 (mod 4)}} и имаме: <math display=block>\bigl(\tfrac{7}{5}\bigr) = -1: \qquad \tfrac{1}{2}\left(5 \bigl(\tfrac{7}{5}\bigr)+3 \right ) =-1, \quad \tfrac{1}{2} \left(5\bigl(\tfrac{7}{5}\bigr)-3 \right )=-4.</math> <math display=block>F_3=2 \text{ и } F_4=3.</math> <math display=block>5{F_3}^2=20\equiv -1 \pmod {7}\;\;\text{ и }\;\;5{F_4}^2=45\equiv -4 \pmod {7}</math> '''Пример 2.''' {{мат|1=''p'' = 11}}, во овој случај {{мат|1=''p'' ≡ 3 (mod 4)}} и имаме: <math display=block>\bigl(\tfrac{11}{5}\bigr) = +1: \qquad \tfrac{1}{2}\left( 5\bigl(\tfrac{11}{5}\bigr)+3 \right)=4, \quad \tfrac{1}{2} \left(5\bigl(\tfrac{11}{5}\bigr)- 3 \right)=1.</math> <math display=block>F_5=5 \text{ и } F_6=8.</math> <math display=block>5{F_5}^2=125\equiv 4 \pmod {11} \;\;\text{ и }\;\;5{F_6}^2=320\equiv 1 \pmod {11}</math> '''Пример 3.''' {{мат|1=''p'' = 13}}, во овој случај {{мат|1=''p'' ≡ 1 (mod 4)}} и имаме: <math display=block>\bigl(\tfrac{13}{5}\bigr) = -1: \qquad \tfrac{1}{2}\left(5\bigl(\tfrac{13}{5}\bigr)-5 \right) =-5, \quad \tfrac{1}{2}\left(5\bigl(\tfrac{13}{5}\bigr)+ 5 \right)=0.</math> <math display=block>F_6=8 \text{ и } F_7=13.</math> <math display=block>5{F_6}^2=320\equiv -5 \pmod {13} \;\;\text{ и }\;\;5{F_7}^2=845\equiv 0 \pmod {13}</math> '''Пример 4.''' {{мат|1=''p'' = 29}}, во овој случај {{мат|1=''p'' ≡ 1 (mod 4)}} и имаме: <math display=block>\bigl(\tfrac{29}{5}\bigr) = +1: \qquad \tfrac{1}{2}\left(5\bigl(\tfrac{29}{5}\bigr)-5 \right)=0, \quad \tfrac{1}{2}\left(5\bigl(\tfrac{29}{5}\bigr)+5 \right)=5.</math> <math display=block>F_{14}=377 \text{ и } F_{15}=610.</math> <math display=block>5{F_{14}}^2=710645\equiv 0 \pmod {29} \;\;\text{ и }\;\;5{F_{15}}^2=1860500\equiv 5 \pmod {29}</math> За непарен {{мпром|n}}, сите непарни прости делители на {{мат|''F''{{динд|''n''}}}} се складни со 1 по модул 4, што значи дека сите непарни делители на {{мат|1=''F''{{динд|''n''}}}} (како производи на непарни прости делители) се складни со 1 по модул 4.{{Sfn | Lemmermeyer | 2000 | loc = ex. 2.27 | p = 73}} На пример, <math display=block>F_1 = 1,\ F_3 = 2,\ F_5 = 5,\ F_7 = 13,\ F_9 = {\color{Red}34} = 2 \cdot 17,\ F_{11} = 89,\ F_{13} = 233,\ F_{15} = {\color{Red}610} = 2 \cdot 5 \cdot 61.</math> Сите познати множители на Фибоначиевите броеви {{мат|''F''(''i'')}} за сите {{мат|''i'' < 50000}} се собрани во релевантните збирки.<ref>{{наведување | url = https://mersennus.net/fibonacci/ | title = Fibonacci and Lucas factorizations | publisher = Mersennus}} ги собира сите познати делители на {{мат|''F''(''i'')}} со {{мат|''i'' < 10000}}</ref><ref>{{наведување | url =http://fibonacci.redgolpe.com/ | title = Factors of Fibonacci and Lucas numbers | publisher = Red golpe}} collects all known множители of {{мат|''F''(''i'')}} with {{мат|10000 < ''i'' < 50000}}</ref> === Периодичност по модул ''n'' === Ако членовите на Фибоначиевата низа се земат mod&nbsp;{{мпром|n}}, добиената низа е периодична со период од највеќе&nbsp;{{мат|6''n''}}.<ref>{{наведување | title = Problems and Solutions: Solutions: E3410 | last1 = Freyd | first1 = Peter | last2 = Brown | first2 = Kevin S. | journal = The American Mathematical Monthly | volume = 99 | issue = 3 | pages = 278–79 |date= 1993 | doi=10.2307/2325076| jstor = 2325076 }}</ref> Должините на периодите за разни {{мпром|n}} ги образуваат т.н. Пизанови периоди.<ref>{{наведен OEIS|1=A001175|2=Pisano periods (or Pisano numbers): period of Fibonacci numbers mod n|mode=cs2}}</ref> Утврдувањето на општа формула за Пизановите периоди е отворен проблем, кој како потпроблем има посебен случај на проблемот за наоѓање на мултипликативниот ред на [[модуларна аритметика|модуларен цел број]] или на елемент на [[конечно поле]]. Меѓутоа, за секој еден {{мпром|n}}, Пизановиот период може да се најде како примерок на пронаоѓање на циклуси. == Воопштувања == Фибоначиевата низа е една од најпростите и најрано откриени низи дефинирани со [[рекурентна формула|рекурентен однос]], и поточно со линеарна разликовна равенка. Сите овие низи може да се сметаат за воопштувања на Фибоначиевата низа. Особено, Бинеовата формула може да се воопшти до секоја низа која е решение на хомогена линеарна разликовна равенка со постојани коефициенти. Еве примери кои во извесна смисла се блиски до Фибоначиевата низа: * Воопштување на индексот до негативни цели броеви за добивање на негафибоначиевите numbers. * Воопштување на индексот до [[реален број|реални броеви]] со изменет облик на Бинеовата формула.<ref name="MathWorld" /> * Почнување со други цели броеви. [[Ликин број|Ликини броеви]] имаат {{мат|1=''L''{{динд|1}} = 1}}, {{мат|1=''L''{{динд|2}} = 3}}, а {{мат|1=''L{{динд|n}}'' = ''L''{{динд|''n''−1}} + ''L''{{динд|''n''−2}}}}. Низите без прости броеви ја користат Фибоначиевата рекурзија со други почетни точки за создавање на низи каде сите броеви се сложени. * Поставување на бројот како линеарна функција (освен збирот) на двата претходни броја. [[Пелов број|Пеловите броеви]] имаат {{мат|1=''P{{динд|n}}'' = 2''P''{{динд|''n''−1}} + ''P''{{динд|''n''−2}}}}. Ако на коефициентот на претходната вредност му доделиме променлива вредност {{мпром|x}}, резултатот е низа од Фибоначиеви полиноми. * Не ги собираме непосредно претходните броеви. Падовановата низа и [[Перенов број|Переновите броеви]] имаат {{мат|1=''P''(''n'') = ''P''(''n'' − 2) + ''P''(''n'' − 3)}}. * Создавање на следниот број со собирање на 3 броја (трибоначиеви броеви), 4 броја (тетраначиеви броеви) или повеќе. Добиените низи се познати како ''Фибоначиеви броеви од n-чекор''.<ref>{{наведување | last1 = Lü | first1 = Kebo | last2 = Wang | first2 = Jun | journal = Utilitas Mathematica | mr = 2278830 | pages = 169–177 | title = {{мпром|k}}-step Fibonacci sequence modulo {{мпром|m}} | url = https://utilitasmathematica.com/index.php/Index/article/view/410 | volume = 71 | year = 2006}}</ref> == Примена == === Математика === [[Податотека:Pascal triangle fibonacci.svg|мини|исправено=1.2|Фибоначиевите броеви се збирови од дијагоналите (со црвено) на лево подреден [[Паскалов триаголник]].]] Фибоначиевите броеви се јавуваат како збирови од [[биномен коефициент|биномни коефициенти]] во „плитките“ дијагонали на [[Паскалов триаголник|Паскаловиот триаголник]]:{{Sfn | Lucas | 1891 | p = 7}} <math display=block>F_n = \sum_{k=0}^{\left\lfloor\frac{n-1}{2}\right\rfloor} \binom{n-k-1}{k}.</math> Ова може да се докаже со проширување на производната функција <math display=block>\frac{x}{1-x-x^2} = x + x^2(1+x) + x^3(1+x)^2 + \dots + x^{k+1}(1+x)^k + \dots = \sum\limits_{n=0}^\infty F_n x^n</math> и собирање на слични членови на <math>x^n</math>. За да видиме како се користи формулата, можеме збировите да ги подредиме според бројот на присутни членови: :{| | {{мат|5}} | {{мат|1== 1+1+1+1+1}} |- | | {{мат|1== 2+1+1+1}} | {{мат|1== 1+2+1+1}} | {{мат|1== 1+1+2+1}} | {{мат|1== 1+1+1+2}} |- | | {{мат|1== 2+2+1}} | {{мат|1== 2+1+2}} | {{мат|1== 1+2+2}} |} што е <math>\textstyle \binom{5}{0}+\binom{4}{1}+\binom{3}{2}</math>, каде ги избираме положбите ба {{мпром|k}} двојки од {{мат|''n''−''k''−1}} членови. [[Податотека:Fibonacci climbing stairs.svg|мини|десно|Примена на Фибоначиевата низа за набројување {{бп|{1,&thinsp;2}-ограничени}} композиции]] Овие броеви исто така даваат решение за извесни набројувачки проблеми,<ref>{{наведување|last=Stanley|first=Richard|title=Enumerative Combinatorics I (2nd ed.)|year=2011|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-1-107-60262-5|page=121, Ex 1.35}}</ref> од кои најчест е броењето на начини на запишување на даден број {{мпром|n}} како подреден збир од единици и двојки (наречен композиции); постојат {{мат|''F''{{динд|''n''+1}}}} начини да се изведе тоа (еквивалентно, воедно е бројот на домино-поплочувања на <math>2\times n</math> правоаголник). На пример, постојат {{мат|1=''F''{{динд|5+1}} = ''F''{{динд|6}} = 8}} начини да се качиме на скала со 5 скалила, правејќи по еден или два чекора наеднаш: :{| | {{мат|5}} | {{мат|1== 1+1+1+1+1}} | {{мат|1== 2+1+1+1}} | {{мат|1== 1+2+1+1}} | {{мат|1== 1+1+2+1}} | {{мат|1== 2+2+1}} |- | | {{мат|1== 1+1+1+2}} | {{мат|1== 2+1+2}} | {{мат|1== 1+2+2}} |} Илустрацијата покажува дека 8 може да се разложи на 5 (бројот на начини да се искачат 4 скалила, проследен од единечен чекор) плус 3 (бројот на начини да се искачат 3 скалила, проследен од двоен чекор). Истата постпака се применува [[рекурзија|рекурзивно]] до еден чекор, кој може да се искачи на само еден начин. Фибоначиевите броеви се среќаваат на различни начини меѓу разни [[двоичен броен систем|двоични]] [[низа (информатика)|низи]], или еквивалентно, меѓу [[подмножество|подмножествата]] на дадено множество. * Бројот на двоични низи со должина {{мпром|n}} без последователни единици е Фибоначиевиот број {{мат|''F''{{динд|''n''+2}}}}. Н апример, од 16-те двоични низи со должина 4, има {{мат|1=''F''{{динд|6}} = 8}} без последователни единици — тие се {{моно|0000}}, {{моно|0001}}, {{моно|0010}}, {{моно|0100}}, {{моно|0101}}, {{моно|1000}}, {{моно|1001}} и {{моно|1010}}. Таквите низи се двоични претставници на фибинарни броеви. Еквивалентно, {{мат|''F''{{динд|''n''+2}}}} е бројот на подмножества {{мпром|S}} на {{мат|{{ммнож|1, ..., ''n''}}}} без последователни цели броеви, т.е. оние {{мпром|S}} за кои {{мат|{{ммнож|''i'', ''i'' + 1}} ⊈ ''S''}} за секој {{мпром|i}}. [[Биекција]] со збировите до {{мат|''n''+1}} го заменува 1 со {{моно|0}}, а 2 со {{моно|10}}, а последната нула се испушта. * Бројот на двоични низи со должина {{мпром|n}} без непарен број од последователни единици е Фибоначиевиот број {{мат|''F''{{динд|''n''+1}}}}. На пример, од 16-те двоични низи со должина 4, постојат {{мат|1=''F''{{динд|5}} = 5}} без непарен број во последователни единици — тие се {{моно|0000}}, {{моно|0011}}, {{моно|0110}}, {{моно|1100}}, {{моно|1111}}. Еквивалентно, бројот на подмножества {{мпром|S}} на {{мат|{{ммнож|1, ..., ''n''}}}} без непарен број на последователни цели броеви е {{мат|''F''{{динд|''n''+1}}}}. Биекцијата на двата збира до {{мпром|n}} го заменува 1 со {{моно|0}}, а 2 со {{моно|11}}. * Бројот на двоични низи со должина {{мпром|n}} без парен број на последователни нули or единици е {{мат|2''F''{{динд|''n''}}}}. На пример, од 16-те двоични низи со должина 4, постојат {{мат|1=2''F''{{динд|4}} = 6}} без парен број на последователни нули или единици — тие се {{моно|0001}}, {{моно|0111}}, {{моно|0101}}, {{моно|1000}}, {{моно|1010}}, {{моно|1110}}. Има еквивалентен исказ за подмножества. * Јуриј Матијасевич успеал да покаже дека Фибоначиевите броеви може да се дефинираат со [[Диофантова равенка]], што го довело да го реши Хилбертовиот десетти проблем.<ref>{{наведување|title=Review of Yuri V. Matiyasevich, ''Hibert's Tenth Problem''|journal=Modern Logic|first=Valentina|last=Harizanov|volume=5|issue=3|year=1995|pages=345–55|url=https://projecteuclid.org/euclid.rml/1204900767}}</ref> * Фибоначиевите броеви исто така претставуваат пример за потполна низа. Ова значи дека секој позитивен цел број може да се запише како збир од Фибоначиеви броеви, каде ниеден број не се повторува. * Меѓутоа, секој позитивен цел број може да е запише на единстен начин како збир од ''еден или повеќе'' различни Фибоначиеви броеви така што збирот нема да има два последователни Фибоначиеви броја. Ова е познато како [[Цекендорфова теорема]], а збирот од Фибоначиеви броеви кој ги задоволува тие услови се нарекува Цекендорфово претставување. Цекендорфовото претставување на еден број може да послужи за да се добие неговото Фибоначиево кодирање. * Почнувајќи од 5, секој втор Фибоначиев број е должината на [[хипотенуза]]та на [[правоаголен триаголник]] со целобројни страни, или, со други зборови, најголемиот број во [[Питагорина тројка]], добиен од формулата <math display=block>(F_n F_{n+3})^2 + (2 F_{n+1}F_{n+2})^2 = {F_{2 n+3}}^2.</math> Низата од Питагорини триаголници добиени од оваа формула има страни со должини (3,4,5), (5,12,13), (16,30,34), (39,80,89), ...&thinsp;. Средната страна на секој од овие триаголници е збир од трите страни на претходниот триаголник.<ref>{{наведување | last = Pagni | first = David | date = септември 2001 | issue = 4 | journal = Mathematics in School | jstor = 30215477 | pages = 39–40 | title = Fibonacci Meets Pythagoras | volume = 30}}</ref> * Фибоначиевиот куб е [[граф|ненасочен граф]] со Фибоначиев број на јазли кој е предложен како [[мрежна топологија]] за [[напоредна обработка]]. * Фибоначиевите броеви се јавуваат во лемата за прстенот, со што се докажува врската помеѓу теоремата за насложување на кругови и [[конформно пресликување|конформните пресликувања]].<ref>{{наведување|last=Stephenson|first=Kenneth|isbn=978-0-521-82356-2|mr=2131318|publisher=Cambridge University Press|title=Introduction to Circle Packing: The Theory of Discrete Analytic Functions|year=2005}}; see especially Lemma 8.2 (Ring Lemma), [https://books.google.com/books?id=38PxEmKKhysC&pg=PA73 стр. 73–74], and Appendix B, The Ring Lemma, стр. 318–321.</ref> === Информатика === [[Податотека:Fibonacci Tree 6.svg|мини|исправено=1.2|Фибоначиево дрво со висина 6. Рамнотежните множители се со зелено; висините со црвено.]] * Фибоначиевите броеви се важни во [[анализа на алгоритми|анализата на пресметковната временска сложеност]] на [[Евклидов алгоритам|Евклидовиот алгоритам]] за одредување на [[најголем заеднички делител]] од два цели броја: најлошата влезна вредност за овој алгоритам е пар од последователни Фибоначиеви броеви.<ref>{{наведување| first= Donald E |last= Knuth | year =1997|title=The Art of Computer Programming | volume = 1: Fundamental Algorithms|edition= 3 | publisher = Addison–Wesley |isbn=978-0-201-89683-1 | page = 343}}</ref> * Фибоначиевите броеви се користат во повеќефазната верзија на алгоритамот за [[подредување со спојување]] каде неподредениот список се дели на два списока чии должини одговараат на последователни Фибоначиеви броеви — со делење на списокот така што двата дела ќе бидат со должина во приближниот сооднос на {{мпром|φ}}. Познатата книга „Уметноста на сметачкото програмирање“ опишува примена на полифазното подредување со спојување за уреди со магнетна лента. * {{котва|Фибоначиево дрво}}Фибоначиевото дрво е [[бинарно стебло]] чии поддрва (рекурзивно) се разликуваат по висина за точно 1. Затоа, тоа е [[АВЛ-дрво]], со најмалку јазли за дадена висина — „најтенкото“ АВЛ-дрво. Овие дрва имаат број на темиња кои се Фибоначиев број минус еден, важен факт во анализата на АВЛ-дрвата.<ref>{{наведување|last1=Adelson-Velsky|first1=Georgy|last2=Landis|first2=Evgenii|year=1962|title=An algorithm for the organization of information|journal=Proceedings of the USSR Academy of Sciences|volume=146|pages=263–266|language=ru}} [https://zhjwpku.com/assets/pdf/AED2-10-avl-paper.pdf English translation] by Myron J. Ricci in ''Soviet Mathematics - Doklady'', 3:1259–1263, 1962.</ref> * Фибоначиевите броеви се користат од некои [[генератор на посевдослучајни броеви|генератори на пседвослучајни броеви]].<!-- Knuth vol. 2 --> * Фибоначиевите броеви се јавуваат во анализата на податочната структура на [[Фибоначиев куп]]. * Еднодимензионалниот метод на оптимизација наречен Фибоначиева техника на пребарување користи Фибоначиеви броеви.<ref>{{наведување| first1 = M | last1 = Avriel | first2 = DJ | last2 = Wilde | title= Optimality of the Symmetric Fibonacci Search Technique |journal=Fibonacci Quarterly|year=1966 |issue=3 |pages= 265–69| doi = 10.1080/00150517.1966.12431364 }}</ref> * Фибоначиевата бројна низа изборното [[беззагубно збивање]] во звучноподатотечен формат IFF 8SVX кај сметачите „[[Амига]]“. Бројната низа го компандира изворниот звучен бран слично на логаритамските методи како μ-законот.<ref>{{наведување | title = Amiga ROM Kernel Reference Manual | publisher = Addison–Wesley | year = 1991}}</ref><ref>{{наведување | url = https://wiki.multimedia.cx/index.php?title=IFF#Fibonacci_Delta_Compression | contribution = IFF | title = Multimedia Wiki}}</ref> * Некои агилни екипи користат изменета низа наречена „изменета Фибоначиева низа“ за плански покер, како алатка за проценување. Планскиот покер е формален дел од размерената агилна рамка (SAFe).<ref>{{наведување|author=Dean Leffingwell |url=https://www.scaledagileframework.com/story/ |title=Story |publisher=Scaled Agile Framework |date=1 јули 2021 |access-date=15 август 2022}}</ref> * Фибоначиево кодирање * Негафибоначиево кодирање === Во природата === [[Податотека:FibonacciChamomile.PNG|мини|Цветна глава на жолта камилица: распореденост во 21 (сини) и 13 (тиркизни) спирали. Ваквиот распоред со последователни Фибоначиеви броеви се јавува кај најразлични растенија.]] Фибоначиевата низа се јавува во природата,<ref>{{наведување |first1=S |last1=Douady |first2=Y |last2=Couder |title=Phyllotaxis as a Dynamical Self Organizing Process |journal=Journal of Theoretical Biology |year=1996 |issue=3 |pages=255–74 |url=http://www.math.ntnu.no/~jarlet/Douady96.pdf |doi=10.1006/jtbi.1996.0026 |volume=178 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060526054108/http://www.math.ntnu.no/~jarlet/Douady96.pdf |archive-date=26 мај 2006 }}</ref> како кај разгранувањето на дрвата, [[филотаксија|распоредот на листовите на дршката]], плотчињата на [[ананас]]от,<ref>{{наведување | first1=Judy |last1=Jones | first2=William | last2=Wilson |title=An Incomplete Education |publisher=Ballantine Books |year=2006 |isbn=978-0-7394-7582-9 |page=544 |chapter=Science}}</ref> цветањето на [[артичока]]та, листовите на многулисната алоја<ref>{{нмс |title=The Wonder of Fibonacci in our Gardens {{!}} UC Master Gardeners of San Mateo & San Francisco Counties |url=https://ucanr.edu/blog/uc-master-gardeners-san-mateo-san-francisco-counties/article/wonder-fibonacci-our-gardens |access-date=18 ноември 2025 |website=ucanr.edu |language=en}}</ref> (''Aloe polyphylla''), распореденоста на [[шишарка]]та,<ref>{{наведување| first=A | last=Brousseau |title=Fibonacci Statistics in Conifers | journal=Fibonacci Quarterly |year=1969 | volume=7 |issue=5 |pages=525–32 | doi=10.1080/00150517.1969.12431136 }}</ref> и семејната лоза на [[медоносна пчела|медоносните пчели]].<ref>{{наведување|url = https://www.cs4fn.org/maths/bee-davinci.php |work = Maths | publisher = Computer Science For Fun: CS4FN |title = Marks for the da Vinci Code: B–}}</ref><ref>{{наведување|first1=T.C.|last1=Scott|first2=P.|last2=Marketos| url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf | title = On the Origin of the Fibonacci Sequence | publisher = MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews| date = март 2014}}</ref> [[Јоханес Кеплер]] го забележал присуството на Фибоначиевата низа во природата, и со него го образложил [[петаголник|петаголниот]] облик на некои цветови во врска со [[златен пресек|златниот пресек]].{{sfn|Livio|2003|p=110}} Полските [[маргаритка|маргаритки]] најчесто имаат ливчиња во количина на Фибоначиеви броеви.{{sfn|Livio|2003|pp=112–13}} Во 1830 г. Карл Фридрих Шимпер и [[Александар Браун]] откриле дека парастихиите (спирална [[филотаксија]]) на растенијата често се изразени како дропки со Фибоначиеви броеви.<ref>{{наведување |first =Franck |last = Varenne |title = Formaliser le vivant - Lois, Théories, Modèles | access-date = 30 октомври 2022| url = https://www.numilog.com/LIVRES/ISBN/9782705670894.Livre | page = 28 | date = 2010| isbn = 9782705678128|publisher = Hermann|quote = En 1830, K. F. Schimper et A. Braun [...]. Ils montraient que si l'on représente cet angle de divergence par une fraction reflétant le nombre de tours par feuille ([...]), on tombe régulièrement sur un des nombres de la suite de Fibonacci pour le numérateur [...].|language = fr}}</ref> Пшемислав Прушинкевич ја изнел идејата дека вистинските случаи може да се сфатат како израз на извесни алгебарски константи ограничувања на [[слободна група|слободни групи]], поточно како извесни [[L-систем|Линденмајерови граматики]].<ref>{{наведување|first1 = Przemyslaw |last1 = Prusinkiewicz | first2 = James | last2 = Hanan| title = Lindenmayer Systems, Fractals, and Plants (Lecture Notes in Biomathematics) |publisher= Springer-Verlag |year=1989 |isbn=978-0-387-97092-9}}</ref> [[Податотека:SunflowerModel.svg|мини|Илустрација на Фогеловиот модел за {{мат|''n'' {{=}} 1 ... 500}}]] Хелмут Фогел во 1979 г. предложил модел за образецот на цветчиња во главата на [[сончоглед]].<ref>{{наведување | last =Vogel | first =Helmut | title =A better way to construct the sunflower head | journal = Mathematical Biosciences | issue =3–4 | pages = 179–89 | year = 1979 | doi = 10.1016/0025-5564(79)90080-4 | volume = 44}}</ref> This has the form <math display=block>\theta = \frac{2\pi}{\varphi^2} n,\ r = c \sqrt{n}</math> каде {{мпром|n}} е индексниот број на цветчето, а {{мпром|c}} е константниот размерувачки множител; така, цветчињата лежат на [[Фермаова спирала]]. [[Агол]]от на разидување, околу 137,51°, е [[златен агол]], кој ја дели кружницата со златен пресек. Бидејќи пресекот е ирационален, ниедно цветче нема сосед под точно ист агол кон средиштето, па затоа тие се ефикасно насложени. Бидејќи рационалните приближувања до златниот пресек се од обликот {{мат|''F''(&thinsp;''j''):''F''(&thinsp;''j'' + 1)}}, најблиските соседи на број {{мпром|n}} на цветче се оние со {{мат|''n'' ± ''F''(&thinsp;''j'')}} за истиот индекс {{мпром|j}}, што зависи од {{мпром|r}}, растојанието од средиштето. Сончогледот и сличните цветови често имаат спирали од цветчиња насочени надесно или налево во износ на соседни Фибоначиеви броеви,{{sfn|Livio|2003|p=112}} обично сметани од најнадворешниот опсег на полупречници.<ref>{{наведување | last1 = Prusinkiewicz | first1 = Przemyslaw | last2 = Lindenmayer | first2 = Aristid | title = The Algorithmic Beauty of Plants | publisher = Springer-Verlag | year = 1990 | pages = [https://archive.org/details/algorithmicbeaut0000prus/page/101 101–107] | chapter = 4 | chapter-url = https://algorithmicbotany.org/papers/#webdocs | isbn = 978-0-387-97297-8 | url = https://archive.org/details/algorithmicbeaut0000prus/page/101 }}</ref> Фибоначиевите броеви исто така се јавуваат во родословијата на [[пчела|пчелите]] (кои се [[хаплодиплоидија|хаплодиплоиди]]), согласно следниве правила: * Ако јајцето е положено но не е оплодено, се раѓа мажјак (или [[трут]] кај медоносните пчели). * Но ако јајцето е оплодено, се раѓа женка. Така, машката пчела секогаш има еден родител, а женската два. Ако го проследиме родословието на било која машка пчела (1 пчела), таа ќе има 1 родител (1 пчела), 2 од следното поколение, 3 од тоа пред него, 5 од тоа пред него и тн. Оваа низа од броеви на родители е Фибоначиева низа. Бројот на предци на секое ниво, {{мат|''F''{{динд|''n''}}}}, е бројот на женски предци, кој е {{мат|''F''{{динд|''n''−1}}}}, плус бројот на машки предци, кој е {{мат|''F''{{динд|''n''−2}}}}.<ref>{{наведување | url = https://www.fq.math.ca/Scanned/1-1/basin.pdf | title = The Fibonacci sequence as it appears in nature | journal = The Fibonacci Quarterly | volume = 1 | number = 1 | pages = 53–56 | year = 1963| doi = 10.1080/00150517.1963.12431602 | last1 = Basin | first1 = S. L. }}</ref><ref>Yanega, D. 1996. Sex ratio and sex allocation in sweat bees (Hymenoptera: Halictidae). J. Kans. Ent. Soc. 69 Suppl.: 98-115.</ref> Ова е под неостварливата претпоставка дека предците од секое ниво не се во сродство. Слично е забележано дека бројот на можни предци на наследната линија по [[X-хромозом]] во дадено поколение на предците исто така следи Фибоначиевата низа.<ref name="xcs">{{наведување|last=Hutchison|first=Luke|date=септември 2004|title=Growing the Family Tree: The Power of DNA in Reconstructing Family Relationships|url=http://fhtw.byu.edu/static/conf/2005/hutchison-growing-fhtw2005.pdf|journal=Proceedings of the First Symposium on Bioinformatics and Biotechnology (BIOT-04)|access-date=3 септември 2016|archive-date=25 септември 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925132536/https://fhtw.byu.edu/static/conf/2005/hutchison-growing-fhtw2005.pdf|url-status=dead}}</ref> Машкото има X-хромозом, кој го добил од мајката, и [[Y-хромозом]], кој го добил од таткото. Машкото се смета за „почеток“ на неговиот X-хромозом (<math>F_1=1</math>), и во родителското поколение, неговиот X-хромозом доаѓа од еден родител {{бп|(<math>F_2=1</math>)}}. Мајката на машкото добила еден X-хромозом од нејзината мајка (бабата на синот по мајка), и еден од нејзинио татко (дедото на синот по мајка), така што двајца претходници (баби/дедовци) допринеле за X-хромозомот на машкиот потомок {{бп|(<math>F_3=2</math>)}}. Дедото по мајка го добил неговиот X-хромозом од мајка му, а бабата по мајка ги добила нејзиниот X-хромозоми од двајцата родители, така што три прародители придонеле кон X-хромозомот на машкиот потомок {{бп|(<math>F_4=3</math>)}}. Пет пра-прародители придонеле за X-хромозомот на машкиот потомок {{бп|(<math>F_5=5</math>)}} и тн. ===Друго=== * Во [[оптика]]та, кога еден светлински сноп ќе падне под агол низ две напластени проѕирни плочи од различни материјали (со различен [[показател на прекршување|показатели на прекршување]]) тој може да одбие од три површини: горната, средната и долната на двете плочи. Бројот на различни патеки на сноповите што имаат {{мпром|k}} одбивања, за {{мат|''k'' > 1}}, еthe {{мпром|k}}-тиот Фибоначиев број. (Меѓутоа, кога {{мат|1=''k'' = 1}}, има три патеки на одбивање, а не две, по една за секоја од трите површини.){{sfn|Livio|2003|pp=98–99}} * Степените на Фибоначиево повлекување наоѓаат широка примена во [[техничка анализа]] за тргувањето на финансискиот пазар. * Бидејќи множителот на претворање 1,609344 за милји во километри е близок до златниот пресек, со разложување на растојанието во милји на збир од Фибоначиеви броеви доаѓаме многу блиску до еден километар кога Фибоначиевите броеви ќе се заменат со нивните наследници. Оваа постапка се сведува на префрлање на [[обработувачки регистар|регистар]] на [[бројна основа]] 2 во златнопресечна основа {{мпром|φ}}. За да претвориме од километри во милји, регистарот го поместуваме надолу по Фибоначиевата низа.<ref>{{наведување | url = https://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Zeckendorf_representation | contribution = Zeckendorf representation | title = Encyclopedia of Math}}</ref> * Измерените вредности на напоните и струите во бесконечното коло на верижни отпорници (наречено и отпорничка скала или бесконечно последователно напоредно коло) следат Фибоначиева низа. Меѓурезултатите од собирањето на наизменичната низа и напоредните отпори даваат дропки сочинети од последователни Фибоначиеви броеви. Еквивалентниот отпор на целото коло е еднаков на златниот пресек.<ref>{{наведување | last1 = Patranabis | first1 = D. | last2 = Dana | first2 = S. K. | date = декември 1985 | doi = 10.1109/tim.1985.4315428 | issue = 4 | journal = IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement | pages = 650–653 | title = Single-shunt fault diagnosis through terminal attenuation measurement and using Fibonacci numbers | volume = IM-34| bibcode = 1985ITIM...34..650P | s2cid = 35413237 }}</ref> * Браш и др. 2012 покажуваат како воопштена Фибоначиева низа може да се поврзе со полето на [[економија]]та.<ref name="Brasch et al. 2012">{{наведување| first1 =T. von | last1 = Brasch | first2 = J. | last2 = Byström | first3 = L.P. | last3 = Lystad| title= Optimal Control and the Fibonacci Sequence |journal = Journal of Optimization Theory and Applications |year=2012 |issue=3 |pages= 857–78 |doi = 10.1007/s10957-012-0061-2 |volume=154 | hdl = 11250/180781 | s2cid = 8550726 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:ltu:diva-24073 | hdl-access = free }}</ref> Особено, покажано е како воопштената Фибоначиева низа влегува во проблемите на контролната функција на динамичката оптимизација со конечен хоризонт со една состојбена и една контролна променлива. Постапката е илустрирана во примерот на Брок–Мирмановиот модел за економски раст. * Марио Мерц ја вклучил Фибоначиевата низа во некои од неговите уметнички дела почнувајќи од 1970 г.{{sfn|Livio|2003|p=176}} * Јосиф Шилингер (1895–1943) разработил систем на компонирање кој се служи со Фибоначиеви интервали во некои од неговите мелодии; нив ги сметал за музички пандан на сложената хармонија што се забележува во природата.{{sfn|Livio|2003|p=193}} Погл. и {{slink|Golden ratio|Music}}. * Во [[разработка на програми|разработката на програми]] Фибоначиевите броеви често се користат од агилни екипи што работат во [[скрум (развој на софтвер)|скрум]]-рамка за одредување на големината на артиклите во производен заостаток.<ref>{{нмс |last1=Kathuria |first1=Madhur |title=A Guide to Using the Fibonacci Sequence in Scrum |url=https://resources.scrumalliance.org/Article/guide-using-fibonacci-sequence-scrum |website=Scrum Alliance |access-date=8 август 2025}}</ref> == Поврзано == * [[Златен пресек]] * [[Фибоначиева спирала]] * [[Фибоначиев збор]] * [[Вајтхофова табела]] == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} ===Наведени дела=== * {{наведување | title= Strange Curves, Counting Rabbits, and Other Mathematical Explorations | first= Keith M | last = Ball |publisher= Princeton University Press| place= Princeton, NJ | year= 2003 | chapter= 8: Fibonacci's Rabbits Revisited |isbn= 978-0-691-11321-0}}. * {{наведување |title= The Art of Proof: Basic Training for Deeper Mathematics |first1= Matthias |last1= Beck |first2 = Ross |last2=Geoghegan |publisher=Springer |place=New York |year= 2010 |isbn=978-1-4419-7022-0}}. * {{наведување |title=A Walk Through Combinatorics |edition= 3 |first= Miklós |last= Bóna|publisher= World Scientific | place=New Jersey |year= 2011 |isbn= 978-981-4335-23-2}}. * {{котва|Борвајн}}{{наведување | last1 =Borwein | first1 =Jonathan M. | first2=Peter B.|last2= Borwein | title =Pi and the AGM: A Study in Analytic Number Theory and Computational Complexity | pages =91–101 | publisher =Wiley | date=јули 1998 | url =http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-047131515X.html | isbn = 978-0-471-31515-5 }} * {{наведување | first = Franz | last = Lemmermeyer | year = 2000 | title = Reciprocity Laws: From Euler to Eisenstein | series = Springer Monographs in Mathematics | place = New York | publisher = Springer | isbn = 978-3-540-66957-9}}. * {{наведување | last = Livio | first = Mario | title = The Golden Ratio: The Story of Phi, the World's Most Astonishing Number | url = https://books.google.com/books?id=bUARfgWRH14C | orig-year = 2002 | edition = Прво поголемо мекоподвезно | year = 2003 | publisher = Broadway Books | location = New York City | isbn = 0-7679-0816-3 }} * {{наведување |title=Théorie des nombres |first= Édouard |last= Lucas |publisher= Gauthier-Villars|year= 1891 | volume = 1 | language = fr | place = Paris | url = https://archive.org/details/thoriedesnombr01lucauoft}}. * {{наведување | first = L. E. | last = Sigler | title = Fibonacci's Liber Abaci: A Translation into Modern English of Leonardo Pisano's Book of Calculation |series=Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences | publisher=Springer | year=2002 | isbn=978-0-387-95419-6}} == Надворешни врски == {{рвр|Fibonacci numbers}} * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/y_cTIyiu5EK26TExuEPmtA.pdf Фибиначиевите броеви, Теоријата на Елиот и тргувањето со хартии од вредност], Владимир Јорданов, Математички омнибус, 2021 {{mk}} * [http://www.youtube.com/watch?v=EpDaTwH92I4 Видеопрезентација за Фибоначиевата низа и златниот пресек] — [[ОУ "Живко Брајковски" - Бутел - 1|ОУ „Живко Брајковски“]], Скопје (YouTube) {{mk}} {{Метални пресеци}} {{Низи и редови}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Фибоначиеви броеви| ]] [[Категорија:Целобројни низи]] 9vgzn95jiyegob3i746al3yusf4dgjw 0 782221 5544134 5010164 2026-04-24T07:33:43Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: олифаз → овеќефаз (3) 5544134 wikitext text/x-wiki [[File:Electric motor.gif|thumb|Анимација на електромотор.]] '''Електромотор''' ('''струјоврт''' или '''струен двигател''') — направа која ја претвора [[електричната енергија]] во [[механичка работа]]. Денес се употребуваат голем број видови на електромотори, но принципот на работа е ист кај сите. Електромоторите ги има во голем дел на апарати во домаќинствата, а се користат и во скоро сите машини во индустријата. Обратната постапка во претворање на механичката енергија во електрична енергија се врши со [[електричен генератор]]. Повеќето електрични мотори работат преку интеракција помеѓу [[магнетното поле]] на електричниот мотор и струењето на струја за да генерираат сила. Во одредени апликации, како што се регенеративното сопирање со влечни мотори во транспортната индустрија, електричните мотори, исто така, можат да се користат обратно како генератори за претворање на механичката енергија во електрична енергија. Најдени во апликации кои се разновидни како индустриски вентилатори и пумпи, машински алати, апарати за домаќинство, електрични алати и дискови, електричните мотори може да се напојуваат со извори на еднонасочна струја, како што се батерии, моторни возила или исправувачи или преку наизменични (AC) извори, како што се електричната мрежа, инвертерите или генераторите. Мали мотори може да се најдат во електрични часовници. Моторите со општа намена со високо стандардизирани димензии и одлики обезбедуваат пригодна механичка моќ за индустриска употреба. Најголемиот дел од електричните мотори се користат за бродски погон, цевки за компресија на цевки и за пумпање, со рејтинзи до 100 мегавати. Електричните мотори може да се класифицираат според тип на извор на електрична енергија, внатрешна конструкција, примена, тип на движење, и така натаму. Електричните мотори се користат за производство на линеарна или вртежна сила (вртежен момент) и треба да се разликуваат од уредите како што се магнетни соленоиди и звучници кои ја претвораат електричната енергија во движење, но не генерираат употребливи механички сили, кои се нарекуваат односно актуатори и трансдуктори. [[File:Rotterdam Ahoy Europort 2011 (14).JPG|thumb|upright=1.35|Пресек на статор на индукционен мотор.]] ==Историја== ===Рани мотори=== [[File:Faraday magnetic rotation.jpg|thumb|upright=0.9|Фарадеевиот електромагнетен експеримент од 1821 година<ref name="Faraday (1822)">{{Наведено списание|last=Faraday|first=Michael|title=On Some New Electro-Magnetical Motion, and on the Theory of Magnetism|journal=Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts|year=1822|volume=XII|pages=74–96 (§IX)|url=https://archive.org/details/quarterlyjournal12jour|accessdate=12 February 2013|publisher=Royal Institution of Great Britain}}</ref>]] Можеби првите електрични мотори биле едноставни електростатички направи создадени од шкотскиот монах Ендру Гордон во 1740-тите.<ref name="Gordon">Tom McInally, The Sixth Scottish University. The Scots Colleges Abroad: 1575 to 1799 (Brill, Leiden, 2012) p. 115</ref> Теоретскиот принцип кој произлегува од производство на механичка сила преку интеракции на електрична струја и магнетно поле, законот за силата на Ampère, подоцна бил откриен од André-Marie Ampère во 1820 година. Претворањето на електричната енергија во механичка енергија со помош на електромагнетни средства била демонстрирана од страна на Англискиот научник Мајкл Фарадеј во 1821 година. Жица со слободна висина беше натопена во базен на жива, на која беше поставен постојан магнет (ПМ). Кога струјата се пренесува низ жицата, жицата се ротира околу магнетот, покажувајќи дека струјата доведе до блиско кружно магнетно поле околу жицата.<ref name="SparkMuseum (Motor)">{{cite conference|title=The Development of the Electric Motor,|url=http://www.sparkmuseum.com/MOTORS.HTM|publisher=SparkMuseum|accessdate=12 February 2013|booktitle=Early Electric Motors|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306085840/http://www.sparkmuseum.com/MOTORS.HTM|archivedate=6 March 2013|df=}}</ref> Овој мотор често се демонстрира во експериментите за физика, со замена на солена вода за токсична жива. Иако тркалото Barlow беше рана префинетост на оваа демонстрација Фарадеј, овие и слични хомополарни мотори требаше да останат несоодветни за практична примена до крајот на векот. [[File:Jedlik motor.jpg|thumb|upright=0.9|[[Ањош Једвик|Једвиковиот]] „електромгнетен саморотор“, од 1827 година (Музеј за применета уметност, Будимпешта). Овој мотор и денес успешно работи.<ref name="TravelHungary (Dynamo)">{{Наведена мрежна страница|title=The first dinamo?|url=http://www.traveltohungary.com/english/articles/article.php?id=136|publisher=travelhungary.com|accessdate=12 February 2013|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720005001/http://www.traveltohungary.com/english/articles/article.php?id=136|archivedate=20 July 2013|df=}}</ref>]] [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|Електричен мотор претставен на [[Вилијам Томсон Келвин|Келвин]] од [[Џејмс Џул]] во 1842 година, Хунтеров музеј, Глазгов]] Во 1827 година, унгарскиот физичар Ањош Једвик започнал да експериментира со електромагнетни калеми. Откако Jedlik ги реши техничките проблеми на континуираната ротација со пронаоѓањето на [[комутатор (електротехника)|комутаторот]], тој ги нарекува своите рани уреди "електромагнетни авто-ротори". Иако биле користени само за подучување, во 1828 година, Jedlik го демонстрирал првиот уред кој ги содржи трите главни компоненти на практичните еднонасочни мотори: статорот, роторот и комутаторот. Уредот не користел постојани магнети, бидејќи магнетните полиња на стационарните и на вртливите компоненти биле произведени исклучиво од струењата што течеле низ нивните намотки.<ref name="Guillemin (1891)">{{Наведена книга|last=Guillemin|first=Amédée|trans-title=Electricity and Magnetism|year=1891|publisher=McMillan and Co.|title='Le Magnétisme et l'Électricitée'|others=trans., ed. & rev. from the French by Sylvanus P. Thompson|url=https://books.google.com/books?id=QznSAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180104232726/https://books.google.com/books?id=QznSAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|archivedate=2018-01-04|df=}}</ref><ref name="Nature">{{Наведено списание|journal=Nature (journal)|title=Anianus Jedlik|first=Augustus|last=Heller|publisher=Norman Lockyer|date=April 1896|volume=53|issue=1379|page=516|bibcode = 1896Natur..53..516H |doi = 10.1038/053516a0 }}</ref><ref name="Blundel (2012)">{{Наведена книга|last=Blundel|first=Stephen J.|title=Magnetism A Very Short Introduction.|year=2012|isbn=978-0-19-960120-2|url=https://www.amazon.com/Magnetism-Introduction-Stephen-J-Blundell/dp/0199601208#reader_0199601208|page=36|publisher=Oxford University Press|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170104210425/https://www.amazon.com/Magnetism-Introduction-Stephen-J-Blundell/dp/0199601208#reader_0199601208|archivedate=2017-01-04|df=}}</ref><ref name="Thein (2009)">{{Наведена мрежна страница|last=Thein|first=M.|title=Elektrische Maschinen in Kraftfahrzeugen|trans-title=Electric Machines in Motor Vehicles|language=de|url=http://www.fh-zwickau.de/mbk/kfz_ee/praesentationen/Elma-Gndl-Generator%20-%20Druckversion.pdf|accessdate=13 February 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130914192636/http://www.fh-zwickau.de/mbk/kfz_ee/praesentationen/Elma-Gndl-Generator%20-%20Druckversion.pdf|archivedate=14 September 2013|df=}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_I/Philosophie/Wissenschaftsgeschichte/Termine/E-Maschinen-Lexikon/Chronologie.htm|title=Elektrisiermaschinen im 18. und 19. Jahrhundert – Ein kleines Lexikon ''("Electrical machinery in the 18th and 19th centuries – a small thesaurus")''|department=Elektrische Chronologie|date=March 31, 2004|accessdate=August 23, 2010|publisher=University of Regensburg|language=de|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110609031544/http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_I/Philosophie/Wissenschaftsgeschichte/Termine/E-Maschinen-Lexikon/Chronologie.htm|archivedate=June 9, 2011|df=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpoweruk.com/history.htm|title=History of Batteries (inter alia)|accessdate=August 23, 2010|date=June 9, 2010|publisher=Electropaedia|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512173049/http://www.mpoweruk.com/history.htm|archivedate=May 12, 2011|df=}}</ref><ref name="Electropaedia (home)">{{Наведена мрежна страница|title=Battery and Energy Technologies, Technology and Applications Timeline|url=http://www.mpoweruk.com/timeline.htm|accessdate=13 February 2013|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130302153035/http://mpoweruk.com/timeline.htm|archivedate=2 March 2013|df=}}</ref> ==Успех со DC мотори== По многу други повеќе или помалку успешни обиди за релативно слаби вртечки и повратни апарати, прускиот Мориц фон Јакоки го создаде првиот вистински вртечки електричен мотор во мај 1834 година, кој всушност развил извонредна механичка излезна моќ. Неговиот мотор постави светски рекорд, кој беше подобрен само четири години подоцна во септември 1838 година од страна на самиот Јакоби. Неговиот втор мотор беше доволно моќен да вози брод со 14 луѓе низ широка река. Не беше до 1839/40 дека други развивачи низ целиот свет успеаја да изградат мотори со слични, а подоцна и со повисоки перформанси. Првиот коммутатор DC електричен мотор способен за претворање на машини бил измислен од британскиот научник Вилијам Старџон во 1832 година. [13] Следејќи ја работата на Евангелието, електричен мотор со директен напон од коммутатор направен со намера за комерцијална употреба бил изграден од американскиот пронаоѓач Томас Девенпорт, кој го патентирал во 1837 година. Моторите траеле до 600 вртежи во минута и погонски машински алати и печатарска преса. [14] Поради високата цена на примарната енергија од батерии, моторите беа комерцијално неуспешни и Девенпорт банкротираше. Неколку пронаоѓачи го следеа Евангелието во развојот на DC мотори, но сите се соочија со истите проблеми со батеријата. Во тоа време не беше развиена дистрибуција на електрична енергија. Како моторот на Старџон, немаше практичен комерцијален пазар за овие мотори. Во 1855 година, Jedlik изградил уред користејќи слични принципи на оние што се користеле во неговите електромагнетни авто-ротори, што било способно за корисна работа. Истата година изградил модел на електрично возило. Главната пресвртна точка во развојот на машини за еднонасочна струја се одржа во 1864 година, кога Антонио Пачиноти за првпат опиша прстенестата арматура со нејзините симетрично групирани калеми затворена врз себе и поврзана со решетките на коммутатор, чии четки се испорачуваат практично не-флуктуирачка струја. Првите комерцијално успешни еднонасочни мотори го следеа пронајдокот на Зенобе Грамме, кој во 1871 година го реновираше дизајнот на Пачиноти. Во 1873 година, Грамме покажа дека неговата динамо може да се користи како мотор, што тој покажал на големо влијание на изложбите во Виена и Филаделфија преку поврзување на два такви DC мотори на растојание од 2 километри едни од други, еден како генератор . Во 1886 година, Френк Џулијан Спрге го измислил првиот мотор со еднонасочна струја, мотор кој не предизвикувал искривување, кој одржувал релативно константна брзина под променливи оптоварувања. Другите Sprague електрични пронајдоци за овој пат во голема мера ја подобрија дистрибуцијата на електричната мрежа (претходна работа направена додека е вработена од Томас Едисон), дозволено е електричното моторно напојување да се врати на електричната мрежа, обезбедува електрична дистрибуција на колички преку надземни жици и количка, и обезбеди системи за контрола на електрични операции. Ова му овозможило на Sprague да ги користи електричните мотори за да го измисли првиот електричен систем за количка во 1887-88 во Ричмонд VA, електричниот лифт и систем за контрола во 1892 година и електричниот метро со независни централизирани контролирани автомобили, кои биле инсталирани во 1892 во Чикаго од јужната страна подигната железница, каде што стана популарно познат како "L". Моторните и сродни пронајдоци на Sprague доведоа до експлозија на интерес и употреба во електрични мотори за индустријата, додека скоро истовремено, уште еден голем изумител го развива својот примарен конкурент, кој ќе стане многу пораспространет. Развојот на електричните мотори со прифатлива ефикасност беше одложен за неколку децении, поради тоа што не успеа да ја препознае екстремната важност на релативно мал воздушен јаз помеѓу роторот и статорот. Ефикасните дизајни имаат релативно мал воздушен јаз. Сент Луис мотор, кој долго време се користи во училниците за да ги илустрира моторните принципи, е исклучително неефикасен од истата причина, како и да не се појавува ништо како модерен мотор. Примена на електрични мотори револуција индустрија. Индустриските процеси повеќе не беа ограничени со пренос на енергија со користење на линиски врати, ремени, компримиран воздух или хидрауличен притисок. Наместо тоа, секоја машина може да биде опремена со сопствен електричен мотор, обезбедувајќи лесна контрола на местото на користење и подобрување на ефикасноста на пренос на енергија. Електричните мотори кои се применуваат во земјоделството ги елиминираат моќноста на човечки и животински мускули од такви задачи како ракување со жито или транспорт на вода. Употребата на електрични мотори наменета за домаќинството ја намалува тешката работа во домот и овозможи повисоки стандарди на удобност, удобност и безбедност. Денес, електричните мотори претставуваат повеќе од половина од потрошувачката на електрична енергија во САД. ==Појавување на AC мотори== Во 1824 година, францускиот физичар Франсоа Араго го формулираше постоењето на вртечки магнетни полиња, наречени ротации на Араго, кои со рачно вклучување и исклучување на прекинувачите, Волтер Бејли во 1879 година го демонстрирал како прв примитивен индукциски мотор. Во 1880-тите години, многу пронаоѓачи се обидуваа да развијат мотори со наизменична струја, бидејќи предностите на AC во високонапонската трансмисија на далечина се контрабалансирани од неможноста да работат мотори на AC. Првите мотори за наизменична струја без наизменична струја беа независно измислени од Галилео Ферарис и Никола Тесла, модел на работен мотор кој беше демонстриран од страна на првиот во 1885 година, а од вториот во 1887 година. Во 1888 година Кралската академија за наука на Торино го објави истражувањето на Ферари со детали за темелите на моторното работење, но сепак заклучува дека "апаратот врз основа на тој принцип не може да биде од комерцијална важност како мотор". Во 1888 година, Тесла го презентираше својот труд Новиот систем за наизменични струјни мотори и трансформатори до AIEE, во кој се опишани три патентираните двофазни четири-статорски мотори: еден со четириполен ротор кој формира мотор кој не е автоматски отпорен , уште еден со ротор на рана кој формира индукциски мотор со самопочеток, а третиот е вистински синхрони мотор со одделно возбудено напојување со еднонасочна струја за намотување на роторот. Еден од патентите кој Тесла го поднесол во 1887 година, сепак, исто така, го опишал индукциониот мотор со [[краток спој]] и [[ротор]]. Џорџ Ветингхаус веднаш ги купил патентите на Тесла, го вработил Тесла за да ги развие, и го назначил С. Ф. Скот да му помогне на Тесла; сепак, Тесла остави друга цел во 1889 година. Инсталациониот мотор со постојан брзински погон не беше погоден за улични возила, но инженерите од Ветингхаус успешно го адаптираа за да ја искористат рударската операција во Телвејд, Колорадо во 1891 година. Постојано во својата промоција на трифазен развој, Михаил Доливо-Доброволски го измислил трифазниот мотор за индукција на кафез-ротор во 1889 година и трансформаторот со три екстремитети во 1890 година. Овој тип мотор сега се користи за огромното мнозинство на комерцијални апликации. Сепак, тој тврди дека моторот на Тесла не бил практичен поради двофазните пулсирања, што го поттикнало тој да истрае во неговата трифазна работа. Иако Вестингхаус го постигна својот прв практичен индукциски мотор во 1892 година и развил линија од повеќефазни 60-херцни мотори во 1893 година, овие рани Вестингхаус мотори биле двофазни мотори со вртечки рачки сè додека Б. Лам не развил вртечки вртежен лизгач. Компанијата "Џенерал електрик" започна да развива трифазни индукциски мотори во 1891 година. До 1896 година, "Џенерал електрик" и "Ветингхаус" потпишаа договор за вкрстено лиценцирање за дизајнот на бар-виткање-ротор, подоцна наречен ротор на верверица-кафез. Индукционите моторни подобрувања што произлегуваат од овие пронајдоци и иновации беа такви што моторот со индукција од 100 КС (HP) во моментов ги има истите монтажни димензии како 7,5-литарски мотор во 1897 година. ==Моторна конструкција== [[File:Stator and rotor by Zureks.JPG|thumb|right|Ротор на еектричен мотор (лево) и статор (десно).]] ===Ротор=== Во електричен мотор, подвижниот дел е роторот, кој ја врти вратилата за да ја испорача механичката моќност. Роторот обично има проводници во кои се носат струи, кои комуницираат со магнетното поле на статорот за да ги генерираат силите кои ја вртат вратицата. Сепак, некои ротори имаат постојани магнети, а статорот ги држи проводниците. ===Лежишта=== Роторот е поддржан од лежишта, кои овозможуваат роторот да ја вклучи својата оска. Лежиштата се за возврат поддржани од куќиштето на моторот. Моторното вратило се протега низ лежиштата кон надворешноста на моторот, при што се применува товарот. Бидејќи силите на оптоварувањето се вршат надвор од надворешниот лого, товарот се вели дека е пренатрупан. ===Статор=== Статорот е стационарен дел од електромагнетното коло на моторот и обично се состои од намотки или постојани магнети. Јадрото на статорот се состои од многу тенки метални плочи, наречени ламинати. Ламинирањата се користат за намалување на енергетските загуби што би резултирале ако се користи цврсто јадро. ===Воздушен јаз=== [[File:Salient-pole rotor.png|thumb|right|Изразито-полен ротор]] Растојанието помеѓу роторот и статорот се нарекува воздушен јаз. Воздушниот јаз има важни ефекти и обично е помал колку што е можно, бидејќи голем јаз има силно негативно влијание врз перформансите на електричниот мотор. Тоа е главен извор на факторот на мала моќност на кој функционираат моторите. Воздушниот јаз ја зголемува потребната магнетизирана струја. Поради оваа причина, воздушниот јаз треба да биде минимален. Многу мали празнини може да предизвикаат механички проблеми, покрај бучавата и загубите. ===Намотки=== {{Главна|Намотки}} Намотките се жици кои се поставени во калеми, обично завиткани околу ламинирано меко железно магнетно јадро со што се формираат магнетни столбови кога се полни со струја. Електричните машини доаѓаат во две основни конфигурации на магнетен пол: машини со изразито-полева машина со ненаклонето пол. Во машината со извонреден пол, магнетното поле на пол е произведено со намотување на намотка околу самата шипка под самата страна на шипката. Во несоодветниот пол или дистрибуираното поле, или тркалезен ротор, машината, ликвидацијата се дистрибуира во полидни слотови за лице. Моторот со засенчен пол има заоблување околу дел од столбот кој ја одложува фазата на магнетното поле за тој пол.<ref name="Mortensen (1949)">{{cite conference|booktitle=Standard Handbook for Electrical Engineers|edition=8|year=1949|title=§7-1 'General Picture of a Synchronous Machine' in Sec. 7 - Alternating-Current Generators and Motors|first=S. H.|last=Mortensen|author2=Beckwith, S.|publisher=McGraw-Hill|editor-last=Knowlton|editor-first=A.E.|page=646-647, figs. 7-1 & 7-2}}</ref> Некои мотори имаат проводници кои се состојат од подебели метал, како што се барови или листови од метал, обично бакар, иако понекогаш се користи алуминиум. Тие обично се напојуваат со електромагнетна индукција. ===Комутатор=== [[File:Tiny motor windings - commutator - brushes in Zip Zaps toy R-C car.jpg|thumb|Еднонасочен мотор со сопствениот комутатор.]] Мал DC мотор на играчка со коммутатор Комутатор е механизам кој се користи за префрлање на влезот на повеќето DC машини и одредени AC машини кои се состојат од сегменти на лизгачки прстени изолирани едни од други и од вратилото на електричниот мотор. Струјата на арматурата на моторот се доставува преку стационарни четки во контакт со револвирачкиот комутатор, што предизвикува потребен струен пресврт, и оптимално се применува моќноста на машината, бидејќи роторот се ротира од пол до пол. Во отсуство на ваков тековен пресврт, моторот ќе сопира до крај. Во светлината на значителен напредок во изминатите неколку децении, поради подобрените технологии во електронските контролни, сензорни контролни, индуктивни мотори и постојани магнетни полиња, електромеханички компресираните мотори сè повеќе се поместуваат со надворешно-комутирана индукција и мотори со постојан магнет. ==Моторно снабдување и контрола== ===Моторно снабдување=== Еднонасочен мотор обично се снабдува преку комутатор на пролизгување како што е опишано погоре. Коммутацијата на мотори со наизменична струја може да биде или комутатор за пролизгување или надворешно коммутиран тип, може да биде тип на контрола со фиксна брзина или со променлива брзина, и може да биде синхрони или асинхрони. Универзалните мотори можат да работат на AC или DC. ===Моторна контрола=== Контролираните AC мотори со фиксна брзина се обезбедени со стартници со директен или старт. АС мотори со контролирана брзина се обезбедени со голем број на различни моќ инвертер, со диференцијални честоти или со електронски комутаторски технологии. Терминот електронски комутатор обично е поврзан со само-коммутирани бесконечни мотори со еднонасочна струја и прекинати моторни апликации за одбивање. ==Главни категории== Електромоторите работат на три различни физички принципи: магнетизам, електростатика и пиезоелектрици. Далеку, најчестиот е магнетизмот. Во магнетните мотори, магнетните полиња се формираат и во роторот и во статорот. Производот помеѓу овие две полиња доведува до сила, а со тоа и вртежен момент на моторното вратило. Еден, или и двете, од овие полиња мора да се направат за промена со ротацијата на моторот. Ова се прави со вклучување и исклучување на половите во вистинско време или промена на јачината на пол. Главните видови се DC мотори и AC мотори, а првите сè повеќе се раселени од вториот. AC моторите се или асинхрони или синхрони. Откако ќе се стартува, синхрони мотор бара синхронизација со синхроната брзина на движење на магнетното поле за сите нормални услови на вртежен момент. Во синхроните машини, магнетното поле мора да биде обезбедено со средства различни од индукција, како што се одделно возбудени намотки или постојани магнети. Моторот со фракција на коњски сили (FHP) има или рејтинг под околу 1 коњски сили (0.746&nbsp;kW), или е произведен со стандардна големина помала од стандардниот мотор од 1 HP. Многу домаќинства и индустриски мотори се наоѓаат во класата со фракција на коњски сили. ==Само-коммутиран мотор== ===Брусен DC мотор=== По дефиниција, сите само-коммутирани еднонасочни мотори работат на DC електрична енергија. Повеќето DC мотори се мали типови на постојан магнет (ПМ). Тие содржат бранеарна внатрешна механичка коммутација за промена на струјата на моторните намотки во синхронизација со ротација. ===Електрично возбуден DC мотор=== Комбиниран DC мотор има множество на вртечки намотки намотани на арматура монтирана на вртечкото вратило. Оската исто така го носи комутаторот, долготраен вртежен електричен прекинувач кој периодично го менува протокот на струјата во намотките на роторот, кога вратилото се ротира. Така, секој брусен DC мотор има наизменична струја низ нејзините вртечки намотки. Текот тече низ еден или повеќе пара четки кои носат на коммутаторот; четките поврзуваат надворешен извор на електрична енергија со вртечката арматура. Вртечката арматура се состои од една или повеќе калеми од жица наредени околу ламинирано, магнетно "меко" феромагнетно јадро. Струја од четките тече низ комутаторот и еден намотка на арматурата, што го прави привремен магнет (електромагнет). Магнетното поле произведено од арматурата е во интеракција со стационарно магнетно поле произведено од PM или друга ликвидација (полева калем), како дел од моторната рамка. Силата помеѓу двете магнетни полиња има тенденција да ја ротира вратата на моторот. Комутаторот ја менува моќноста на калетите додека роторот се врти, со што магнетните полови на роторот постојано се израмнуваат со магнетните столбови на полето на статорот, така што роторот никогаш не запира (како игла на компас), туку држи вртечки сè додека моќта се применува. Многу од ограничувањата на класичниот комутатор DC мотор се должи на потребата за четки да притискаат против коммутаторот. Ова создава триење. Искрите се создаваат со четкички што се прават и кршат кола низ калеми на роторот, додека четките ги преминуваат изолационите јазли меѓу одделите на комутаторот. Во зависност од дизајнот на коммутаторот, ова може да ги вклучува четките кои заедно ги спојуваат соседните делови - и оттаму калем завршува - моментално додека ги преминуваат празнините. Понатаму, индуктивноста на роторните калеми предизвикува напонот низ секоја да се зголемува кога ќе се отвори колото, со што се зголемува и искривањето на четките. Ова искривување ја ограничува максималната брзина на машината, бидејќи пребрзото искривување ќе се прегрее, ќе ја еродира или дури и се топи коммутаторот. Густината на струјата по единица површина на четките, во комбинација со нивната отпорност, го ограничува излезот на моторот. Изработката и кршењето на електричниот контакт исто така генерира електричен шум; предизвикувајќи генерира RFI. Четките на крајот се истрошија и бараат замена, а самиот коммутатор е предмет на абење и одржување (на поголеми мотори) или замена (на мали мотори). Склопот на комутаторот на голем мотор е скап елемент, кој бара прецизно составување на многу делови. На мали мотори, комутаторот обично е трајно интегриран во роторот, па заменувањето обично бара замена на целиот ротор. Додека повеќето комутатори се цилиндрични, некои се рамни дискови кои се состојат од неколку сегменти (обично, најмалку три) монтирани на изолатор. Големи четки се посакуваат за поголема површина за контакт со четка за да се зголеми излезот на моторот, но се потребни мали четки за мала маса за да се максимизира брзината со која моторот може да работи без четките што се претеруваат и искри. (Мали четки се исто така пожелни за пониски трошоци.) Поригите четкички за пруга исто така може да се користат за да се направат четкици од одредена масовна работа со поголема брзина, но по цена на поголеми загуби од триење (помала ефикасност) и забрзана абење на четката и комутаторот. Затоа дизајнот на моторни четки со едно притискање вклучува размена помеѓу излезна моќност, брзина и ефикасност / абење. ДК машините се дефинирани како што следува: Арматура коло - А ликвидација каде што носи оптоварување струја, како што може да биде или стационарни или вртечки дел од моторот или генератор. Полезно коло - комплет на намотки што произведуваат магнетно поле, така што електромагнетната индукција може да се одвива во електрични машини. Коммутација: механичка техника во која може да се постигне ректификација, или од која DC може да се изведува, во машини за еднонасочна струја. Постојат пет видови на брусен DC мотор: - DC мотор со мотор на рата DC серија-рана мотор Двокомпонентен мотор (две конфигурации): Кумулативно соединение Диференцијално сложено PM мотор со двоен мотор (не е прикажано) Одделно возбуден (не е прикажано) ===Постојан магнет DC мотор=== PM мотор нема полево намотување на рамката на статорот, наместо да се потпира на PM-ови за да обезбеди магнетно поле против коешто полето на роторот комуницира за да се произведе вртежен момент. Компензацијата на намотките во серија со арматурата може да се користи на големи мотори за да се подобри комутирањето под оптоварување. Бидејќи ова поле е фиксирано, не може да се прилагоди за контрола на брзината. Полињата на PM (статори) се погодни за минијатурни мотори за да се елиминира потрошувачката на енергија на полето. Повеќето поголеми DC мотори се од типот "динамо", кои имаат намотки на статорот. Историски гледано, премиерите не можеа да се направат за да задржат висок флукс ако беа расклопени; полевен намотки беа попрактични за да се добие потребната количина на флукс. Сепак, големи премиери се скапи, како и опасни и тешко да се соберат; ова ги фаворизира полињата за рани за големи машини. За да се минимизира целокупната тежина и големина, минијатурните мотори на ПМ можат да користат високо енергетски магнети направени со неодиум или други стратешки елементи; повеќето од нив се легура на неодиумско железо-бор. Со нивната поголема густина на флукс, електричните машини со високоенергетски премиери се барем конкурентни со сите оптимално дизајнирани единечни синхрони и индуктивни електрични машини. Минијатурните мотори потсетуваат на структурата на сликата, со исклучок на тоа што имаат најмалку три столбови на роторот (за да се обезбеди стартување, без оглед на положбата на роторот), а нивното надворешно куќиште е челична цевка која магнетно ги поврзува надворешните делови на кривините магнети. ===Електронски коммутатор (ЕК) мотор=== '''Дневен мотор со мотор без четка''' Некои од проблемите на брусен DC мотор се елиминираат во дизајнот на BLDC. Во овој мотор, механичкиот "вртечки прекинувач" или комутатор се заменува со надворешен електронски прекинувач синхронизиран со положбата на роторот. Моторите BLDC се обично 85-90% ефикасни или повеќе. Ефикасноста за BLDC мотор до 96,5% се пријавени, [70] додека мотори со еднонасочна струја со четка за готвење обично се 75-80% ефикасни. Карактеристичниот трапезоиден обратен дефект на BLDC моторот е изведен делумно од намотките на статорот кои се рамномерно распоредени, а делумно и од пласманот на премиерите на роторот. Исто така познат како електронски коммутирани DC или внатрешни DC мотори, статорот намотки на трапезоидни BLDC мотори може да биде со еднофазни, двофазни или трифазни и користат сензори за ефект на Хол, монтирани на нивните намотки за чувствителност на роторот и затворање на ниска цена контрола на електронскиот комутатор. Моторите BLDC најчесто се користат каде е потребна прецизна контрола на брзината, како кај дисковите со компјутерски диск или во видео рекордерите за видео касети, погонските дискови во CD, CD-ROM (итн.) И механизмите во канцелариските производи, како што се навивачите, ласерските печатари и фотокопири. Тие имаат неколку предности над конвенционалните мотори: Споредено со вентилаторите со наизменична струја со користење на засенчени мотори, тие се многу ефикасни и работат многу поладно од еквивалентните мотори за наизменична струја. Оваа студена работа доведува до многу подобрен живот на лежиштата на вентилаторот. Без коммутатор да се истроши, животот на BLDC мотор може да биде значително подолг во споредба со DC мотор со четки и комутатор. Коммутацијата, исто така, има тенденција да предизвика голем број на електрични и RF звуци; без коммутатор или четки, мотор BLDC може да се користи во електрично осетливи уреди како аудио опрема или компјутери. Истите сензори за ефект на Hall, кои обезбедуваат комутација, исто така, можат да обезбедат пригоден тахометарски сигнал за контрола со затворен циклус (серво контролирани) апликации. Во навивачите, сигналот на тахомерот може да се користи за да се добие сигнал "вентилатор ОК", како и да се обезбеди повратна информација за брзината на брзината. Моторот може лесно да се синхронизира со внатрешен или надворешен часовник, што доведува до прецизна контрола на брзината. Моторите BLDC немаат шанса за искри, за разлика од брановите мотори, што ги прави подобро погодни за средини со испарливи хемикалии и горива. Исто така, искриво генерира озон, кој може да се акумулира во слабо вентилирани згради кои ризикуваат да му наштетат на здравјето на патниците. Моторите BLDC обично се користат во мала опрема како што се компјутерите и обично се користат во навивачите за да се ослободат од несаканата топлина. Тие се, исто така, акустично многу тивки мотори, што е предност ако се користат во опрема што е под влијание на вибрациите. Модерен BLDC мотори се движат со моќност од дел од ват за многу киловати. Поголемите BLDC мотори до 100&nbsp;kW се користат во електрични возила. Тие, исто така, наоѓаат значајна употреба во високоизведните електрични модел авиони. '''Прекинат мотор за одбивање''' СРМ нема четки или премиери, а роторот нема електрични струи. Наместо тоа, вртежниот момент доаѓа од мало раселување на столбовите на роторот со столбови на статорот. Роторот се усогласува со магнетното поле на статорот, додека намотките на статорот полека се активираат за да го ротираат полето на статорот. Магнетниот флукс создаден од намотките на полето го следи патот на најмалку магнетното одбивање, што значи дека флуксот ќе тече низ поларите на роторот кои се најблиску до полнините столбови на статорот, со што ги магнетизираат тие столбови на роторот и создаваат вртежен момент. Како роторот се врти, различни намотки ќе бидат полни со енергија, задржувајќи го вртењето на роторот. СРМ сега се користат во некои апарати. ===Универзален AC-DC мотор=== А коммутирана електрично возбудена серија или паралелен мотор со рана се нарекува универзален мотор, бидејќи може да биде дизајнирана да работи на наизменична струја или еднонасочна струја. Универзалниот мотор може добро да функционира на наизменична струја, бидејќи струјата и во полето и во конусот на арматурата (а со тоа и произлезените магнетни полиња) ќе се наизменично (обратна поларитет) во синхронизам, а оттука и добиената механичка сила ќе се појави во постојана насока на ротација . Работи на нормални честоти на далноводот, универзалните мотори често се наоѓаат во опсег помал од 1000 вати. Универзалните мотори, исто така, ја формираа основата на традиционалниот мотор за влечење на електрични железници. Во оваа апликација, користењето на наизменична струја за напојување на мотор првично дизајниран да работи на DC ќе доведе до загуби на ефикасноста поради загревање на нивните магнетни компоненти, особено полињата на моторните полиња, кои за DC би користеле цврсти ( не-ламинирано) железо и сега ретко се користат. Предност на универзалниот мотор е тоа што снабдувањето со наизменична струја може да се користи кај мотори кои имаат некои одлики почести кај мотори со еднонасочна струја, особено со висок почетен вртежен момент и многу компактен дизајн, ако се користат високи брзини. Негативниот аспект е одржувањето и краткотрајните проблеми предизвикани од комутаторот. Таквите мотори се користат во уреди, како мешалки за храна и електрични алати, кои се користат само повремено, и често имаат високи барања за почетен момент. Повеќекратни чешма на теренот серпентина обезбеди (непрецизно) чекор контрола на брзината. Мешачите за домаќинство кои рекламираат многу брзини често комбинираат полева калем со неколку чешми и диоди кои можат да бидат вметнати во серија со моторот (предизвикувајќи моторот да работи на полуправофициран AC). Универзалните мотори, исто така, се грижат за електронска контрола на брзината и, како такви, се идеален избор за уреди како домашни машини за перење. Моторот може да се користи за агитирање на барабанот (и нанапред и наназад) со промена на полево намотување во однос на арматурата. Додека SCIMs не можат да ја претворат оската побрзо отколку што е дозволено со честотата на далноводот, универзалните мотори можат да работат со многу поголеми брзини. Ова ги прави корисни за апарати како мешалки, правосмукалки и фен за коса, каде што се пожелни со голема брзина и мала тежина. Тие, исто така, најчесто се користат во преносливите алатки, како што се вежби, брусни машини, кружни и джаковски пили, каде што одликите на моторот функционираат добро. Многу моторите за правосмукалка и тревник ги надминуваат 10.000 вртежи во минута, додека многу слични минијатурни брусилки надминуваат 30.000 вртежи во минута. ==Надворешно комутирана AC машина== Дизајнот на AC индукциските и синхроните мотори е оптимизиран за работа на еднофазна или повеќефазна синусоидна или квазисинусоидна бранова должина, како што се испорачува за фиксна брзина примена од AC електричната мрежа или за примена со променлива брзина од VFD контролери. Мотор со наизменична струја има два дела: стационарен статор кој има калеми испорачани со наизменична струја за да произведе вртечко магнетно поле, и ротор прикачен на излезната оска, што му се дава вртежен момент од страна на вртечкото поле. ===Индукциски мотор=== '''Индукционен мотор на роторот на кафез и рана''' Индукциски мотор е асинхрон мотор со наизменична струја, каде што моќта се пренесува на роторот со електромагнетна индукција, слично како трансформаторско дејство. Индукцискиот мотор личи на вртечки трансформатор, бидејќи статорот (стационарен дел) е суштински примарна страна на трансформаторот и роторот (вртечкиот дел) е секундарната страна. Повеќефазни индукциски мотори се користат во индустријата. Индукциските мотори може понатаму да се поделат на индукциски мотори со верверички кабини и мотори за индукција на рав. SCIMs имаат тешки намотки составени од цврсти решетки, обично алуминиум или бакар, придружувани од прстени на краевите на роторот. Кога ги разгледуваме само баровите и прстените како целина, тие се многу слични на вртечкиот кафез за вежбање на животните, па оттука и името. Струевите индуцирани во ова намотување обезбедуваат роторско магнетно поле. Обликот на роторните шипки ги одредува одликите на брзинскиот вртежен момент. При мали брзини, струјата индуцирана во кафезот на верверица е речиси во линија на честота и има тенденција да биде во надворешните делови на кафезот на роторот. Со моторот забрзува, честотата на лизгање станува помала, а поголема струја е во внатрешноста на намотката. Со обликување на шипки за промена на отпорноста на намотките во внатрешноста и на надворешните делови на кафезот, делотворно се вметнува варијабилен отпор во кругот на роторот. Сепак, поголемиот дел од таквите мотори имаат униформирани шипки. Во WRIM, намотката на роторот е изработена од многу вртења изолирана жица и е поврзана со лизгачки прстени на вратилото на моторот. Надворешниот отпорник или другите контролни уреди може да се поврзат во колото на роторот. Резисторите овозможуваат контрола на брзината на моторот, иако значајната моќност се троши во надворешниот отпор. Претворачот може да се напојува од колото на роторот и да ја врати моќта на лизгање што инаку би се потрошила назад во електроенергетскиот систем преку инвертер или одделен мотор-генератор. WRIM се користи првенствено за да се почне со голема инерцијална оптовареност или оптоварување кое бара многу висок почетен вртежен момент низ целиот опсег на брзина. Со правилно избирање на отпорниците што се користат во секундарниот отпор или стартер за лизгање, моторот може да произведе максимален вртежен момент со релативно ниска струја од нулта брзина до полна брзина. Овој тип на мотор, исто така, нуди контролирана брзина. Брзината на моторот може да се промени, бидејќи кривата на вртежниот момент на моторот е изменето со износот на отпор поврзан со кругот на роторот. Зголемувањето на вредноста на отпорот ќе ја придвижи брзината на максималниот вртежен момент. Ако отпор поврзан со роторот е зголемен надвор од точката каде што максималниот вртежен момент се јавува при нулта брзина, вртежниот момент ќе се намали. Кога се користи со оптоварување кое има крива на вртежен момент што се зголемува со брзина, моторот ќе работи со брзината каде што вртежниот момент развиен од моторот е еднаков на вртежниот момент на оптоварувањето. Намалувањето на товарот ќе предизвика моторот да се забрза и зголемувањето на оптоварувањето ќе предизвика моторот да се забави додека не се изедначат обемот на моторот и моторот. Работи на овој начин, загубите од лизгање се растураат во секундарните отпори и можат да бидат многу значајни. Регулирањето на брзината и нето ефикасноста исто така се многу лоши. '''Мотор на вртежен момент''' Мотор со вртежен момент е специјализирана форма на електричен мотор кој може да работи неодредено време додека се блокира, односно со блокираниот ротор, без да предизвика штета. Во овој начин на работа, моторот ќе примени стабилен вртежен момент на товарот (оттука и името). Вообичаена примена на мотор со вртежен момент ќе биде моторите за напојување и повлекување во лента. Во оваа апликација, управувано од низок напон, одликите на овие мотори овозможуваат релативно константно полесно затегнување на лентата без разлика дали главната лента ја носи лентата покрај лентите со ленти или не. Управувани од повисок напон, (и со тоа што обезбедуваат поголем вртежен момент), моторите со вртежен момент, исто така, можат да постигнат операција брзо напред и назад, без да бараат дополнителни механички механизми како што се брзини или спојки. Во светот на компјутерски игри, моторите со вртежен момент се користат во воланот за повратни информации. Друга заедничка апликација е контролата на гасот на моторот со внатрешно согорување во комбинација со електронски управувач. Во оваа употреба, моторот работи против повратната [[пружина]] за да го придвижи гасот во согласност со излезот на гувернерот. Вториот ја следи брзината на моторот со броење на електрични импулси од системот за палење или од магнетно поле и, во зависност од брзината, прави мали прилагодувања на количината на струјата што се применува на моторот. Ако моторот почне да забави во однос на саканата брзина, струјата ќе се зголеми, моторот ќе развие поголем вртежен момент, ќе се повлече против повратната пружина и ќе го отвори гасот. Ако моторот работи премногу брзо, регулаторот ќе ја намали тековната примена на моторот, предизвикувајќи повратната пружина да се повлече и да го затвори гасот. ===Синхрони мотор=== Синхрониот електричен мотор е мотор на наизменична струја, кој се разликува со вртење на роторот со калеми кои минуваат магнети со иста брзина како AC и резултира со магнетно поле што го вози. Друг начин да се каже ова е тоа што има нула лизгање под вообичаени работни услови. Спротивно на тоа со индукциски мотор, кој мора да се лизне за да произведе вртежен момент. Еден тип на синхрони мотор е како индукциски мотор, освен ако роторот е возбуден од DC поле. Се наведнуваат прстени и четки за лизгање за да се одвива струјата до роторот. Полите на роторот се поврзуваат едни со други и се движат со иста брзина, па оттука и името синхрони мотор. Друг тип, за низок оптоварување вртежен момент, има станови земјата врз конвенционален верверица-кафез роторот да се создаде дискретни столбови. Уште еден, како што е направен од Хамонд за часовите пред Втората светска војна, и во постарите Хемондски органи, нема намотки на роторот и дискретни столбови. Тоа не е само-почеток. Часовникот бара рачно стартување со мало копче на грбот, додека постарите Хемондски органи имаа помошник стартувачки мотор поврзан со прекинувач со рачно активиран пролет. Конечно, хистерезисните синхрони мотори обично се (во суштина) двофазни мотори со фазен-менувачки кондензатор за една фаза. Тие почнуваат како индукциски мотори, но кога стапката на лизгање се намалува доволно, роторот (мазен цилиндар) привремено се намалува. Нејзините дистрибуирани столбови прават да дејствуваат како ПМСМ. Материјалот на роторот, како и оној на заеднички шајка, ќе остане намален, но може да се демагнетизира со малку потешкотии. Откако трчаат, столбовите на роторот остануваат на место; тие не лебдат. Синхроните мотори со ниска моќност (како што се оние за традиционалните електрични часовници) може да имаат мулти-pole PM надворешни чаши ротори, и употреба засенчување калеми за да обезбеди почетна вртежен момент. Моторите на Telechron часовници ги засенувале столбовите за почеток на вртежниот момент и двократниот кружен ротор кој изведува како дискретен двополен ротор. ===Двојно напојувана електрична машина=== Двојно нахранети електрични мотори имаат два независни повеќефазни набори за намотување, кои придонесуваат активна (односно, работат) моќ на процесот на претворање на енергијата, при што барем еден од намотките за ликвидација е електронски контролиран за работа со променлива брзина. Два независни повеќефазни набори за ликвидација (т.е. двојна арматура) се максимално обезбедени во еден пакет без дуплирање на топологијата. Електромотори со двојно полнење се машини со делотворен опсег на брзина на постојан вртежен момент кој е двојна синхрона брзина за одредена честота на возбуда. Ова е двојно поголем опсег на брзина на вртежен момент како електрични машини со едно полнење, кои имаат само еден активен наместен ликвидатор. Мотор со двојно полнење овозможува помал електронски претворач, но цената на намотките и лизгачките прстени на роторот може да ја надомести заштедата во компонентите на енергетската електроника. Тешкотии со контрола на брзината во близина на синхрони ограничувања на брзината. ==Специјални магнетни мотори== ===Ротари=== '''Мотор со ротор без железо или без јадро''' Ништо во принципот на кој било од моторите опишани погоре не бара железо (челик) делови од роторот всушност да ротираат. Ако мек магнетниот материјал на роторот е направен во форма на цилиндар, тогаш (освен за ефектот на хистерезис) вртежен момент се врши само на намотките на електромагнетите. Искористување на овој факт е DC мотор без јадро или без железо, специјализирана форма на мотор со мотор од ПМД. [68] Оптимизирани за брзо забрзување, овие мотори имаат ротор кој е изграден без железно јадро. Роторот може да биде во форма на цилиндар исполнет со ликвидација, или самостојна конструкција која ја сочинува само магнетната жица и материјалот за врзување. Роторот може да се вклопи во магнетите на статорот; магнетен мек стационарен цилиндар во внатрешноста на роторот обезбедува вратен пат за статорот магнетниот флукс. Вториот аранжман ја има корпата за навивање на роторот околу магнетите на статорот. Во тој дизајн, роторот се вклопува во магнетен мек цилиндар кој може да служи како куќиште за моторот, а исто така обезбедува патека за враќање на флуксот. Поради тоа што роторот е многу полесен во тежината (маса) отколку конвенционалниот ротор формиран од бакарни намотки на челични ламинати, роторот може да забрза многу побрзо, често постигнувајќи механичка временска константа под еден ms. Ова е особено точно ако намотките користат алуминиум, а не потешкиот бакар. Но бидејќи нема метална маса во роторот да делува како ладилник, дури и малите мотори без јадрени мотори често мора да се ладат со принуден воздух. Прегревање може да биде проблем за дизајните на мотори со DC без јадро. Современиот софтвер, како што е мотор-CAD, може да помогне да се зголеми топлинската делотворност на моторите додека сè уште е во фазата на проектирање. Меѓу овие типови се типовите на диск-ротор, подетално опишани во следниот дел. Вибративното предупредување за мобилните телефони понекогаш се генерира со мали цилиндрични полиња на полето на ПМ, но исто така има и типови на дискови кои имаат тенок мултиполарен магнет за дискот и намерно неурамнотежена лиена пластена роторска структура со две врзани серпентина. Металните четки и рамен коммутатор ја префрлаат моќта на роторот калеми. Поврзаните ограничени движечки актуатори немаат јадро и врзан серпентина сместени помеѓу столбовите на тенки премиум флукс. Ова се брзите позиционирање на главите за дискови со цврст диск ("тврд диск"). Иако современиот дизајн значително се разликува од звучниците, тој сè уште е лабаво (и неправилно) се нарекува структура на "глас калем", бидејќи некои претходни глави со крути дискови се движат во прави линии и имаа слична конструкција на погон тоа на звучник. '''Палачинка или осен ротор мотор''' Прилично необичен дизајн на моторот, печатената арматура или моторот на палачинки има обликувања обликувани како диск што работи меѓу низи од магнети со висок флукс. Магнетите се распоредени во кружницата свртена кон роторот со простор помеѓу нив за да формираат осен воздушен јаз. Овој дизајн е познат како мотор на палачинка поради неговиот екстремно рамен профил, иако технологијата има многу марки од своето основање, како што е ServoDisc. Отпечатената арматура (првично формирана на печатено коло) во мотор со печатени мотори е изработена од пробиени бакарни плочи кои се ламинираат заедно со напредни композити за да формираат тенок крут диск. Отпечатената арматура има уникатна конструкција во бранеалниот мотор во тоа што нема посебен прстен комутатор. Четките трчаат директно на површината на арматурата што го прави целиот дизајн многу компактен. Алтернативен начин на производство е да се користи рана бакарна жица поставена рамно со централен конвенционален комутатор, во форма на цвет и венчелистче. Намотките обично се стабилизираат со тоа што се импрегнирани со електрични епоксидни системи за потопување. Овие се пополнети епоксии кои имаат умерено мешана вискозност и долго време на гел. Тие се обележани со ниско собирање и ниска егзотерма, и обично се UL 1446 признати како материјал за потопување изолиран со 180&nbsp;°C, класа H рејтинг. Единствената предност на DC моторите без железо е тоа што нема провизии (варијации на вртежниот момент предизвикани од промена на атракцијата помеѓу железото и магнетите). Паразитските струи не можат да се формираат во роторот, бидејќи тоа е сосема без железо, иако железни ротори се ламинирани. Ова во голема мера може да ја подобри ефикасноста, но контролорите со променлива брзина мора да користат повисока стапка на префрлање (> 40&nbsp;kHz) или DC поради намалената електромагнетна индукција. Овие мотори првично биле измислени за да ги возат магацинските магнетични дискови во растечката компјутерска индустрија, каде што минимално време да се достигне работната брзина и минималното растојание при запирање беа критични. Моторите за палачинки сè уште се користат во системи со високи перформанси серво-контролирани системи, роботски системи, индустриска автоматизација и медицински уреди. Поради разновидните конструкции што се сега достапни, технологијата се користи во апликации од висока температура воена до ниска цена пумпа и основни серво. '''Серво мотор''' Сервомотор е мотор, кој многу често се продава како комплетен модул, кој се користи во рамките на контролниот систем за контрола на повратна позиција или контрола на брзината. Сервомоторите се користат во апликации како што се машински алати, плотувачи за пенкало и други процесни системи. Моторите наменети за употреба во сервомеханизмот мора да имаат добро документирани одлики за брзина, вртежен момент и моќност. Кривата брзина на вртежниот момент е многу важна и е висок сооднос за серво мотор. Исто така, важни се динамичките одлики на одзив, како што се индуктивноста на ликвидација и инерцијата на роторот; овие фактори ги ограничуваат вкупните перформанси на сервомеханизмот. Големи, моќни, но бавно реагирачки серво јамки може да користат конвенционални AC или DC мотори и погонски системи со повратни информации за позицијата или брзината на моторот. Како што се зголемуваат барањата за динамички одговор, се користат повеќе специјализирани дизајни на мотори, како што се мотори без јазли. Големината на густината на моќноста и забрзувањето на AC моторите во споредба со онаа на моторите со еднонасочна струја има тенденција да ги поддржуваат PM синхроните, BLDC, индукционите и SRM погонските апликации. Серво системот се разликува од некои примена на чекори на моторот, при што повратната информација за позицијата е континуирана додека моторот работи. Системот на чекори по природа функционира со отворен циклус - потпирајќи се на моторот да не "пропушта чекори" за краткотрајна точност - со повратни информации како што е "домашен" прекинувач или енкодер на позиција што е надвор од моторниот систем. На пример, кога се стартува типичен компјутерски печатач со матрични точки, контролерот го прави погонскиот чекор на моторот за печатење на левата граница, каде што сензорот за позиција ја дефинира домашната позиција и го прекинува повлекувањето. Сè додека е вклучен напојувањето, двонасочниот контра во микрообработувачот на печатачот ја следи позицијата на главата за печатење. '''Степски мотор''' Степските мотори се тип на мотор кој често се користи кога се потребни прецизни ротации. Во чекор-мотор, внатрешен ротор кој содржи PM или магнетен мек ротор со истакни столбови се контролира со сет надворешни магнети кои се менуваат електронски. Чекор мотор, исто така, може да се смета како крст помеѓу DC електричен мотор и вртежен соленоид. Како што секој серпентина е засилен по возврат, роторот се усогласува со магнетното поле произведено од полначот со електрично поле. За разлика од синхрониот мотор, во неговата примена, шапер моторот може да не ротира постојано; наместо тоа, "чекори" - се отвора, а потоа брзо се запира повторно - од една во друга позиција, бидејќи намотките на полето се полни со енергија и се деактивираат во секвенца. Во зависност од редоследот, роторот може да се сврти нанапред или наназад, и може да го промени правецот, да застане, да го забрза или забави произволно во секое време. Едноставните драјвери за возачи на мотори целосно ги активираат или целосно ги деактивираат намотките на теренот, што го доведува роторот до "ограничен број" позиции; пософистицираните возачи можат пропорционално да ја контролираат моќноста на намотките на полето, овозможувајќи им на роторите да се постават помеѓу точките за движење и на тој начин вртење крајно непречено. Овој начин на работа често се нарекува микростоп. Компјутерски контролирани stepper motors се една од најсовремените форми на позиционирачки системи, особено кога се дел од дигиталниот серво-контролиран систем. Степнските мотори можат лесно да се ротираат до специфичен агол во дискретни чекори, а оттаму се користат чекор-мотори за позиционирање на главата за читање / запишување на дискови за компјутерска флопи дискета. Тие беа користени за истата намена во компјутерски диск-дискови од пред-гигабитната ера, каде што прецизноста и брзината што ги нудеа беа соодветни за правилно позиционирање на главата за читање / запишување на тврд диск. Со зголемувањето на густината на погонот, прецизноста и ограничувањето на брзината на чекорните мотори ги ставија застарени за тврдите дискови - прецизното ограничување ги направи неупотребливи, а ограничувањето на брзината ги направи неконкурентни - така новите тврди дискови користат главен систем за активација на глава. (Терминот "глас серпентина" во врска со ова е историски, се однесува на структурата во типичен звучник (конусен звучник). Оваа структура се користи за некое време да ги позиционира главите.Современите дискови имаат вртење на калем, напред и назад, нешто како сечило на вртечки вентилатор. Сепак, како главен калем, модерните проводници за серпентина на проводниците (магнетната жица) се движат нормално на магнетните линии на сила.) Степнските мотори беа и сè уште често се користат во компјутерски печатачи, оптички скенери и дигитални фотокопири за да се премести оптичкиот скенирање елемент, носачот на главата за печатење (матрични точки и инк-џет печатачи) и ролетни или ролери за намотување. Исто така, многу компјутерски заплети (кои од почетокот на 1990-тите се заменети со големи формати инк-џет и ласерски печатачи) користеле вртечки чекор мотори за движење на пенкало и платно; типичните алтернативи овде беа или линеарни мотори или сервомотори со затворен циклус со аналогни контролни системи. Т.н. кварц аналогни рачни часовници ги содржат најмалите честички за мотори; тие имаат еден серпентина, цртаат многу малку сила, и имаат PM ротор. Истиот вид на моторни погони ги напојува батериите на кварцни часовници. Некои од овие часовници, како што се хронографите, содржат повеќе од еден исчекор мотор. Тесно поврзани со дизајнот на трифазните AC синхрони мотори, stepper motors и SRM се класифицирани како тип на мотор со варијабилен отпор. Степнските мотори беа и сè уште често се користат во компјутерски печатачи, оптички скенери и компјутерски бројчени контролни (CNC) машини, како што се фрезери, плазмарези и CNC стругови. ===Линеарни мотори=== Линеарен мотор е во суштина било кој електричен мотор кој е "распуштен", така што, наместо да создаде вртежен момент (ротација), тој произведува права линија по должината. Линеарните мотори се најчесто индукциски мотори или чекор-мотори. Линеарните мотори најчесто се наоѓаат во многу ваљаци за ролери, каде што брзото движење на моторни вагони е контролирано од железницата. Тие исто така се користат во возовите на маглев, каде што возот "лета" над земјата. Во помал обем, пенкало HP 7225A од 1978 година користело два линеарни мотори за чекор за движење на пенкалото по должината на X и Y оските. ==Параметри на изведба== ===Можност за вртежен момент на моторните типови=== Сите електромагнетни мотори, а тоа ги вклучува и типовите споменати овде, произлегуваат од вртежниот момент од векторскиот производ од интерактивните полиња. За пресметување на вртежниот момент потребно е да се знаат полињата во воздушниот јаз. Откако овие се утврдени со математичка анализа користејќи FEA или други алатки, вртежниот момент може да се пресмета како интеграл на сите вектори на сила умножени со полупречникот на секој вектор. Тековната струја во ликвидацијата ги произведува полињата и за мотор со помош на магнетен материјал полето не е линеарно пропорционално со струјата. Ова ја прави пресметката тешка, но компјутерот може да направи многу пресметки потребни. Откако ќе се направи ова, бројката што ја поврзува струјата со вртежниот момент може да се користи како корисен параметар за избор на мотор. Максималниот вртежен момент за моторот ќе зависи од максималната струја, иако ова обично ќе биде употребливо само додека топлинските размислувања немаат предност. Кога оптимално се дизајнирани во одредена пречка за заситеност на јадрото и за дадена активна струја (т.е. струја на вртежниот момент), напон, број на пол-пар, честота на возбудување (односно синхроната брзина) и густина на честота на воздух, сите категории на електрични мотори или генератори ќе покажат речиси ист максимален континуиран момент на вртежниот момент (т.е. оперативен вртежен момент) во рамките на дадената воздушна јазот со слотови за намотување и длабочина на задното железо, што ја одредува физичката големина на електромагнетното јадро. Некои апликации бараат избивање на вртежен момент над максималниот работен вртежен момент, како што се кратки рафали на вртежен момент за да се забрза електричното возило од застој. Секогаш ограничен со заситеност на магнетното јадро или безбедно растење и напон на работната температура, капацитетот за вртење на вртежите над максималниот вртежен момент се разликува значително помеѓу категориите на електрични мотори или генератори. Капацитетот за вртење на вртежен момент не треба да се меша со способноста за слабеење на теренот. Слабеењето на теренот овозможува електричната машина да работи надвор од дизајнираната честота на возбудување. Слабеењето на теренот се прави кога максималната брзина не може да се постигне со зголемување на применетиот напон. Ова се однесува само на мотори со тековни контролирани полиња и затоа не може да се постигне со PM мотори. Електричните машини без топологија на трансформатор, како што е онаа на WRSMs или PMSMs, не можат да реализираат рафали на вртежен момент поголем од максималниот дизајниран вртежен момент без да го заситуваат магнетното јадро и да го направат секое зголемување на струјата како бескорисно. Освен тоа, собранието на премиерот на PMSM може да биде непоправливо оштетено, ако се обидат вртежи на вртежен момент над максималниот рејтинг на вртежен момент. Електричните машини со топологија на трансформаторната топологија, како што се машини за индукција, електрични машини со двојно напојување и машини со двојно нахрана (WRDF) со индукција или синхрони рани-ротор, покажуваат многу висок раб на вртежен момент, бидејќи активната струја индуцирана од emf страна на трансформаторот се спротивставуваат едни на други и на тој начин не придонесуваат ништо за густината на магнетната јадро на честотата поврзана со трансформаторот, што инаку би довело до заситување на јадрото. Електрични машини кои се потпираат на индукција или асинхрони принципи со краток спој на едно пристаниште на трансформаторското коло и како резултат, реактивната импеданса на трансформаторското коло станува доминантна со зголемувањето на лизгањето, со што се ограничува големината на активната (односно, реалната) струја. Сепак, пукнатините на вртежниот момент кои се два до трипати поголеми од максималниот крупен модел на конструкција се остварливи. Машината со синхрони двонасочна ратка-ротор (BWRSDF) со четка без ротатор е единствената електрична машина со навистина двонасочна трансформаторска топологија (т.е. двата порти независно возбудени без краток спој). [90] Познато е дека двонасочната трансформаторска топологија на коло е нестабилна и бара собрание на повеќефазен лизгачки прстен-четка за да ја движи ограничената моќност на намотување на роторот. Доколку беа достапни прецизни средства за моментално да се контролира аголот на вртежниот момент и да се лизне за синхронизирање за време на моторите или генерирање, истовремено обезбедувајќи брзина без прекин на намотување на роторот, активната струја на BWRSDF машината би била независна од реактивната импеданса на трансформаторското коло и Рапид вртежен момент значително повисок од максималниот работен вртежен момент и далеку над практичната способност на кој било друг вид електрична машина би можел да се реализира. Пресметани се вртежи со вртежен момент поголем од осум пати од оперативниот вртежен момент. == Поврзано == * [[Електричен генератор]] * [[Динамо]] * [[Алтернатор]] * [[Ротор]] * [[Статор]] == Наводи == {{наводи|30em}} ==Литература== {{Refbegin}} * Donald G. Fink; Beaty, H. Wayne, ''Standard Handbook for Electrical Engineers'', '14th ed., McGraw-Hill, 1999, {{ISBN|0-07-022005-0}}. * Houston, Edwin J.; Kennelly, Arthur, [https://archive.org/details/recenttypesdyna00kenngoog ''Recent Types of Dynamo-Electric Machinery''], American Technical Book Company 1897, published by P.F. Collier and Sons New York, 1902 * {{Наведена книга|url=|title=Lessons In Electric Circuits—Volume II|last=Kuphaldt|first=Tony R.|publisher=|others=|year=2000–2006|edition=|location=|pages=|language=|department=Chapter 13 AC MOTORS|id=|authorlink=|accessdate=2006-04-11|origyear=|url=http://www.ibiblio.org/obp/electricCircuits/AC/AC_13.html}} * Rosenblatt, Jack; Friedman, M. Harold, ''Direct and Alternating Current Machinery'', 2nd ed., McGraw-Hill, 1963 {{Refend}} ==Дополнителна литература== {{Refbegin}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books/about/Principles_of_inverter_circuits.html?id=iyZTAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Principles of Inverter Circuits|last=Bedford|first=B.D.|author2=Hoft, R.G.|publisher=Wiley|year=1964|isbn=0-471-06134-4|location=New York}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books/about/Power_Electronics_And_Motor_Drives.html?id=ywiBVSnYm6IC&redir_esc=y|title=Power Electronics and Motor Drives : Advances and Trends|last=Bose|first=Bimal K.|publisher=Academic Press|year=2006|isbn=978-0-12-088405-6}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cq6RPPsOyt8C&pg=PR14&lpg=PR14&dq=Modeling+and+high-performance+control+of+electric+machines&source=bl&ots=yBsEH7igCT&sig=DN136AEwyoU8ihl95hxPXco9fQ4&hl=en&sa=X&ei=DEUwUayWBaK9iwKS5oCgCw&ved=0CDUQ6AEwAQ|title=Modeling and High-Performance Control of Electric Machines|last=Chiasson|first=John|publisher=Wiley|year=2005|isbn=0-471-68449-X|edition=Online}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books/about/Electric_Machinery.html?id=YBKk4kWSle0C&redir_esc=y|title=Electric Machinery|last1=Fitzgerald|first1=A.E.|last2=Kingsley|first2=Charles, Jr.|last3=Umans|first3=Stephen D.|publisher=McGraw-Hill|year=2003|isbn=978-0-07-366009-7|edition=6|pages=688 pages}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books/about/Thyristor_phase_controlled_converters_an.html?id=l9YiAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Thyristor Phase-Controlled Converters and Cycloconverters : Operation, Control, and Performance|last=Pelly|first=B.R.|publisher=Wiley-Interscience|year=1971|isbn=978-0-471-67790-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=VCHumncaeAAC&pg=PA134&lpg=PA134&dq=fractional+horsepower+ac+motor+comparison&source=bl&ots=6uqhzdi1HV&sig=DtSYJ-53rU_IRny-yDui5bv1b8c&hl=en&sa=X&ei=EUgkUdveN8eRiAL1hICAAg&sqi=2&ved=0CH4Q6AEwCQ#v=onepage&q=shaded-pole&f=false|title=Handbook of Fractional-Horsepower Drives|last=Stölting|first=H. D.|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-3-540-73128-3|editor=Kallenbach, E.|edition=Online|editor2=Amrhein, W.}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{рв|Electric motors|Електромотори}} * [https://www.wecanfigurethisout.org/VL/Motors.htm An Animated Explanation of How AC & DC Motors Work] WeCanFigureThisOut.org * [http://www.sparkmuseum.com/MOTORS.HTM SparkMuseum: Early Electric Motors] * [http://www.eti.kit.edu/english/1376.php The Invention of the Electric Motor 1800 to 1893], hosted by Karlsrushe Institute of Technology's Martin Doppelbauer * [http://www.phys.unsw.edu.au/~jw/HSCmotors.html Electric Motors and Generators], a U. of NSW Physclips multimedia resource * [https://www.wecanfigurethisout.org/VL/Motors.htm An animated explanation of how AC & DC motors work] WeCanFigureThisOut.org * [http://www.iea-4e.org/ IEA 4E - Efficient Electrical End-Use Equipment]. * [https://web.archive.org/web/20081216020204/http://www.ipes.ethz.ch/ipes/2002Feldlinien/feld_dreh.html iPES Rotating Magnetic Field], animation {{Electric motor}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Електромотор}} [[Категорија:Електромотори| ]] [[Категорија:Електротехника]] [[Категорија:Електроинженерство]] [[Категорија:Електромагнетни делови]] [[Категорија:Претворање на енергијата]] [[Категорија:Британски пронајдоци]] [[Категорија:Магнетен погон]] [[Категорија:Унгарски пронајдоци]] npjn1qm6jlh1b7ok0motc9jzpp14cw1 0 1056062 5543918 5504144 2026-04-23T15:30:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543918 wikitext text/x-wiki {{Infobox Prime Minister | name = Франсиско Солано Лопес<br>''Francisco Solano López'' | image = Solano lopez 1864.png | caption = Франсиско Лопес на возраст од 38 години, во 1864 година. | order = [[Претседател на Парагвај|Втор]] | office = претседател на Парагвај | vicepresident = [[Доминго Франсиско Санчес]] | term_start = 10 септември 1862 | term_end = 1 март 1870 | predecessor = [[Карлос Антонио Лопес]] | successor = [[Сирило Антонио Риварола]] | spouse = [[Елиза Линч]] | children = Хуан Франсиско <br> Корина Аделаида <br> Енрике Венансио <br> Федерико Морган Лојд <br> Карлос Хонорио <br>Леополдо | birth_date = 24 јули 1827 | birth_place = [[Асунсион]], Парагвај | death_date = {{death date and age|1870|3|1|1827|7|24}} | death_place = [[Серо Кора]], Парагвај | party = ''нема'' | religion = Католик | signature = Francisco solano lopez signature.png | signature_alt = Потпис на Лопес. }} '''Франсиско Солано Лопес Карилјо''' ([[шпански]]: ''Francisco Solano López Carrillo'', 24 јули 1827&nbsp;– 1 март 1870) — [[парагвај]]ски политичар, воено лице, и втор [[претседател на Парагвај]] од 1862 до 1870 година. Тој бил најстар син на [[Карлос Антонио Лопес]]. Франсиско Лопес се смета за виновник на [[Парагвајска војна|Војната на Тројната алијанса]], во која и тој самиот загинал. == Животопис == Солано Лопес е роден во [[Асунсион]]. Тој бил назначен за генерал на [[Армија на Парагвај|парагвајската војска]] на негова 18 годишна возраст во 1844 од страна на неговиот татко. Во тој период завладеала нетрпеливост меѓу [[Аргентина]] и Парагвај.<ref name="Hanratty, Dannin M 1988">Hanratty, Dannin M. and Meditz, Sandra W., editors. ''Paraguay: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress, 1988.</ref> Во 1853 година бил испратен во Европа каде престојувал околу година и половина. Лопес обезбедил големи количини оружје и воена опрема, како и неколку [[пароброд]]а и организирал проект за изградба на железничка линија и основање на француска колонија на територијата на Парагвај. Тоа се должело на неговата заслепеност со империјата и личноста на [[Наполеон Бонапарт]].<ref name="Hanratty">Hanratty</ref> Така, тој ја опремил парагвајската војска со иста униформа како наполеоновата. За себе нарачал реплика од наполеоновата круна.<ref name="Shaw2930">{{Наведена книга |last= Shaw |first= Karl |title= Power Mad! |title= Šílenství mocných |edition= |year= 2005 |origyear= 2004 |publisher=Metafora |location= Praha |language= cs |isbn= 80-7359-002-6 |pages= 29–30 }}</ref> Во Европа ја сретнал [[куртизана]]та [[Елиза Линч]] и ја донел со него во Парагвај. Таа била негова љубовница и ''де факто'' прва дама до неговата смрт. Кога се вратил во Парагвај во 1855 година станал [[министер за војна]]. Солано Лопес бил назначен за потпретседател од неговиот татко.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.abc.com.py/2008-04-20/articulos/407914/uno-que-se-va-otroa-que-llega |title=Historical list |publisher=ABC Digital |accessdate=2012-11-09 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://archive.today/20120229141044/http://www.abc.com.py/2008-04-20/articulos/407914/uno-que-se-va-otroa-que-llega |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://vicepresidencia.gov.py/?categoria=11&t=galeria-de-vicepresidentes |title=Gallery |publisher=Vicepresidency of Paraguay |accessdate=2012-11-09 |archive-date=2012-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629113011/http://www.vicepresidencia.gov.py/?categoria=11&t=galeria-de-vicepresidentes |url-status=dead }}</ref> Во ноември 1859 година, Лопес на воениот пароброд Такуари, кој бил нападнат од британската кралска морнарица сè со цел да се притисне неговиот татко да ослободи еден британски затвореник. Наредбата за нападот била дадена од [[Вилијам Торнтон]], британско воено лице кое лично ја поддржал Аргентина за време на [[Парагвајска војна|Парагвајската војна]], или позната како ''Војна на Тројната алијанса''.<ref>[http://www.lagazeta.com.ar/puntasdelrosario.htm ''TRATADO DE LAS PUNTAS DEL ROSARIO (Guerra del Paraguay)''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230406084029/http://www.lagazeta.com.ar/puntasdelrosario.htm |date=2023-04-06 }}{{es}}</ref> По смртта на неговиот татко во 1862 година, тој свикал конгрес на кој тој бил избран за [[Претседател на Парагвај|претседател]], функција која ја извршувал 10 години.<ref name="Hanratty"/> == Наводи== {{reflist|2}} {{refbegin}} * {{1911}} * ''Stupid Wars'' by Ed Strosser and Michael Prince {{refend}} ==Поврзано== * [[Претседател на Парагвај]] * [[Парагвајска војна за независност]] * [[Историја на Парагвај]] * [[Парагвај]] == Надворешни врски == {{рв|Solano López}} * [http://www.meucat.com/album.html Слики за Парагвај од Војната на тројната алијанса] * [http://www.meucat.com/maps/geramap.php?lat=-22.63255974509185&lon=-56.023685932159424&zoom=10&tit=Cerro+Cora+Paraguay&dyn=s&image=http://www.meucat.com/images/cerrocora.jpg Сателитска снимка на Серо Кора] {{s-start}} {{succession box| before=[[Маријано Гонсалес (политичар)|Маријано Гонсалес]]| title=[[Потпретседател на Парагвај]]| after=[[Доминиго Франсиско Санчес]]| years=1854–1862 }} {{succession box| before=[[Карлос Антонио Лопес]]| title=[[Претседател на Парагвај]]| after=[[Сирило Антонио Риварола]]| years=1862–1870 }} {{s-end}} {{Парагвај-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лопес, Франсиско Солано}} [[Категорија:Парагвајски политичари]] [[Категорија:Парагвајски воени лица]] [[Категорија:Претседатели на Парагвај]] [[Категорија:Родени во 1827 година]] [[Категорија:Починати во 1870 година]] ecunu98ouydygdw4zai6n9gjkjopjig 0 1057388 5543913 5421817 2026-04-23T14:53:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543913 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Општина во Франција |name = Фор де Франс |native name = Fort-de-France |image = Fort-de-France-baie.jpg |caption = |region = [[Мартиник]] |department = [[Мартиник]] |arrondissement = Фор де Франс |canton = |adjustable map = Fort-de-France 972.PNG |map size = 210px |map caption = Местоположба (црвено) во Мартиник |time zone = [[UTC-4]] |INSEE = 97209 |postal code = 97200 |mayor = Серж Лечими |term = 2008–2014 |intercommunality = Центар на Мартиник |longitude = -61.0833 |latitude = 14.6 |elevation m = |elevation min m = 0 |elevation max m = 1070 |area km2 = 44.21 |population = 91249 |population date = 2007 }} [[Податотека:Fort-Saint-Louis-06.jpg|мини|250п|Утврдувањето Сен Луј]] '''Фор де Франс''' ({{langx|fr|Fort-de-France}}) — [[главен град]] на [[прекуморски департмани на Франција|прекуморски департман]] [[Мартиник]] во состав на [[Франција]] и еден од главните на [[Кариби]]те. Извезува [[шеќер]], [[рум]], конзервирано [[овошје]] и [[какао]]. == Географија == Градот е расположен на западниот брег на островот, кај северниот приод на голем залив и крај устието на реката Мадам. Сместен е во тесна рамница помеѓу ридовите и морето, но сепак е патно поврзан со сите делови на островот. == Историја == Во [[1638]] г., Жак Дјел ди Парке (1606-1658), како прв управник на Мартиник, решил да го изгради утврдување „Сен Луј“ за да го заштити градот од напади. Упориштето набргу било разурнато и преизградено во 1669, со кога кралот [[Луј XIV]] го назначил Маркизот од Ба за генерален управник. По наредба на маркизот и неговите наследници (особено грофот од Бленак), утврдувањето е изградено според проект на славниот војсководец [[Себастјен Ле Претр де Вобан|Вобан]]. Административниот центар на Мартиник најпрвин го носел името Фор Ројал (''Fort-Royal''), но бил засенет од градот [[Сен Пјер (Мартиник)|Сен Пјер]] како најстар град на островот и негов стопански и културен центар (наречен „Париз на Карибите“). За време на [[Француска револуција|Француската револуција]], градот го добил името „Фор Ла Републик“ (''Fort-La-Republique''), за во XIX век конечно да биде наречен Фор де Франс. Старото име Фор Ројал и денес опстојува во разговорниот јазик, во креолскиот облик „Фојал“, а неговите граѓани се нарекуваат фојалци (''Foyalais''). Градот двапати страдал од катастрофи: од земјотрес во 1839 и пожар во 1890. На почетокот на XX век, Фор де Франс добил на стопанско значење, со уништувањето на градот Сен Пјер во ерупцијата на [[вулкан]]от [[Пеле (планина)|Пеле]]. Но и покрај стопанската важност, градот никогаш не го достигнал културниот престиж на уништениот град. == Поморска база == Утврдувањето Сен Луј во Фор де Франс е поморска база на француската морнарица. == Знаменитости == Покрај Сан Луј, постојат уште три други утврдувања: * Десе * Тартансон * Жербо Други места од интерес: * Плоштад „Саван“ * Библиотека „Шелхер“ * [[Ботаничка градина]] на Балата * Црква Свето Срце на Балата - инспирирана од париската базилика со исто име * Катедрала на Фор де Франс Во градските градини стои статуа на царицата [[Жозефина де Боарне|Жозефина]], сопругата на [[Наполеон Бонапарт]], која е родена на Мартиник. == Сообраќај == Во предградие на Фор де Франс е сместен [[Меѓународен аеродром Мартиник|меѓународниот аеродром „Еме Сезер“ - Мартиник]]. == Поврзано == *[[Општини на Мартиник]] == Наводи == *[http://www.insee.fr/en/home/home_page.asp Статистики] - [[INSEE]] {{fr}} {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Fort-de-France}} * [http://www.fortdefrance.fr/ Фор де Франс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210406213015/http://www.fortdefrance.fr/ |date=2021-04-06 }} - градски портал {{fr}} *[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=INSEE&VALUE_98=97209 Мартиник] - база на културно наследство „Мериме“ {{fr}} {{Општини на Мартиник}} {{Префектури на регионите во Франција}} {{Главни градови на Северна и Средна Америка}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фордефранс}} [[Категорија:Општини на Мартиник]] [[Категорија:Префектури во Франција]] [[Категорија:Главни градови во Карибите]] hr07ds7m4u62jka9ajmgwwluq2nf8zn 0 1062897 5544135 5200209 2026-04-24T07:34:01Z Bjankuloski06 332 /* '''Приземје''' */ Јазична исправка, replaced: олифаз → овеќефаз (4) 5544135 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = Музеј на Никола Тесла<br>Музеј Николе Тесле | logo = | image = Museum of Nikola Tesla, Belgrade, Serbia-cropped.JPG | caption = Поглед на музејот | imagesize = 250px | pushpin_map = | established = {{start date and age|1952|12|05|df=yes}} | location = Крунска 51, [[Белград]] | coordinates = {{Coord|44.8051|N|20.4707|E|type:landmark_source:kolossus-ruwiki|display=inline, title}} | type = [[Научен музеј]] | visitors = 120.000 {{small|(2017)}}<ref>{{ нмс | url = http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/125/drustvo/2982344/muzej-nikole-tesle-u-2017-posetilo-120000-ljudi.html | author = Tanjug | author-link = Tanjug | title = Muzej Nikole Tesle u 2017. posetilo 120.000 ljudi | trans-title = 120.000 people visited Nikola Tesla Museum in 2017 | date = 25 December 2017 | publisher = [[Radio Television Serbia]] | language = sr }}</ref> | director = Ивона Јевтиќ | curator = Братислав Стојиљковиќ | publictransit = | website = {{URL|https://nikolateslamuseum.org/}} }} '''Музејот на Никола Тесла''' се наоѓа во централниот дел на Белград. Тој има повеќе од 160.000 оригинални документи, над 2.000 книги и списанија, над 1.200 историско-технички експонати, повеќе од 1.500 фотографии и чинии со фотографии како оригиналот, технички предмети, инструменти и апарати, и над 1.000 планови и цртежи, сите поврзани со животот и работата на Никола Тесла. Архивата на Никола Тесла беше напишана на регистерот на УНЕСКО за сеќавањето на светската програма во 2003 година поради неговата клучна улога во историјата на електрификација на светот и за идните технолошки достигнувања во оваа област.Ис == Историја == Музејот на Никола Тесла е сместен во станбена куќа изградена во 1927 година и дизајнирана од Драгиша Брашован, истакнат српски архитект. Зградата се користела за различни намени сè до 5 декември, 1952 година, кога Музејот на Никола Тесла беше основан во согласност со одлуката на владата на Федеративна Народна Република Југославија. Материјалот за музејот беше донесен од Њујорк во Белград, Југославија, на 7 септември 1951 година, како резултат на напорите на Сава Косановиќ, внук на Тесла и негов најблизок роднина и неговиот адвокат Витенберг. Беше кажано дека тоа е "волјата на Тесла". Никогаш не се пронајде некоја легална документација со потпис на Тесла за да се поткрепи ова тврдење. Се верува дека Тесла починал без тестамент. Тесла бил американски граѓанин, кој ги сметал неговите награди како негово државјанство. Тој поминал само 31 час од целиот свој живот на денешната територија на Србија. Во текот на изминатите 60 години, голем број од неговите трудови претрпеле оштетувања од вода. Поради ова, историчарите сметаат дека е лош потег кон Тесла тоа што го изнеле неговиот ковчег од Соединетите Американски Држави. Се очекувал слободен пристап со обновувањето на интересот на целиот свет за работата на Тесла во областа на механичкото и електричното инженерство. Сепак, голем број оригинални документи не се организирани и се веќе изгубени, украдени, цензурирани или оштетени. === '''Денес''' === Музејот на Никола Тесла е единствена институција за науката и културата. Тој го чува наследството за оригиналното инженерство од целото човештво и личното наследство на Никола Тесла. Актуелниот директор е Владимир Јеленковиќ. === Изложби === Постојаната изложба беше договорена во 1955 година. Од време на време има некои измени, но и после многу години, основниот концепт останува ист. Нејзиниот прв дел е главно спомен-изложба, додека вториот дел е интерактивен, со три-димензионални модели на пронајдоците на Тесла. Од време на време музејот организира тематски изложби на документи, фотографии и други материјали со цел да се прикажат некои периоди од инвентивниот живот на Тесла. === '''Содржина''' === Музејот е поделена во седум одделни простории во приземјето, со различни теми, експоненти, фотографии и пепелта на Тесла, а на вториот кат се сместени оригинални физички евиденции за работа на Тесла во областа на електричното и машинското инженерство. === '''Приземје''' === ''Соба 1 - Никола Тесла: човек и творец'' Животната приказна на Никола Тесла започнува со големата фотографија од периодот на студии во Грац (Австрија). Под фотографијата се поставени три лични документи: неговиот извод на родените, неговиот ''Abitur'' сертификат од средното училиште во Карловац, и пасошот со кој отпатувал во Њујорк во 1894 година. Исто така постои и една фотографија од куќата во неговото родно место, и од црквата каде што неговиот татко бил парохиски свештеник. Оваа фотографија го покажува неговото потекло и почетокот на неговиот живот. Серија од одбрани писма, поставени на двете страни од фотографијата, се сведоци на највисоките признанија на Тесла од најголемите научници на неговото време: Ајнштајн, Вилијам Крокс, Келвин, Рентген, Роберт А. Mиликан, Ли де Форест, Едвин Х. Армстронг, Артур Х. Комптон, Артур Д. Кенели, Попов, Пупин, итн. ''Соба 2 - Лична работи и кореспонденција'' Некои ситни лични предмети на Тесла се избрани да ја отсликаат неговата личност, начин на живот и односите со другите луѓе. Во витрини се наоѓаат шапката, неговата патничка торба и мали секојдневни предмети како покани, влезници за во театар, членски карти, итн. Како најзначаен сувенир тој чувал една везена торба направена од неговата мајка, типична за неговата родна земја Лика. Исто така во ветрините се прикажани и избрани документи и фотографии од допишувањето со пријатели, писатели и уметници како Џорџ Вестингхаус, Марк Твен, Роберт У. Џонсон, и други. Прикажана е и евиденцијата од посетата на Тесла во Белград во 1892 година во белградските весници од тоа време, како и писма од Лаза Костиќ, истакната српска поетка. Фотографии од таткото на Тесла, Милутин, сестрите Марица, Ангелина и Милка, чичко му Никола и прадедо му Тома се прикажани во посебна витрина. Документи од неговата смрт и погребот во Њујорк во 1943 година се прикажани во последната изложбена витрина. ''Соба 3 - урна со пепел на Тесла'' Во третата соба на музејот, во позлатена топчеста урна поставена на пиедесал од мермер се наоѓа пепелта на Тесла. По неговата смрт тој бил кремиран и неговите останки биле пренесени во Белград во 1957 година. ''Соба 4 - "бајка за електричната енергија''' Собата ја содржи „бајката за електрична енергија“ на Тесла - историски преглед на достигнувањата на човекот во истражување на тајните на електричната енергија; патенти во областа на електро-енергетскиот изум на Тесла за повеќефазен индукциски мотор и модел на неговиот систем на производство, пренос и дистрибуција на електрична енергија; патенти во областа на високопотенцијалните трансформатори за техничка нафта, како и од областа на машински турбини. ''Соба 5 - [[повеќефазен систем]] и негова примена'' Исто така е изложена серија на интерактивни модели кои го илустрираат потеклото на идејата за вртечко магнетно поле: ротација на бакар плоча со индуцирана струја, експериментот на Араго од 1825, потоа ''Baily'' моторот со комутирана [[еднонасочна струја]] и статички електромагнети (1879 ), и двофазниот генератор на Тесла заедно со моделите на синхрони и асинхрони мотори управувани од двофазната [[неизменична струја]]. Хидрауличната аналогија, направена според идејата на Тесла, ги запознава посетителите со неговата концепција за физичките принципи на вртечкото магнетно поле со визуелно демонстрирање на векторско додавање на два идентични синусни криви, нормално поставени една со друга, со фазна разлика од 90 °. Во 1893 година, за време на колумбиската изложба во Чикаго, изумот на Тесла, “Колумбовото јајце” бил употребен за да се демонстрира принципот за индукција на мотор, со вртење на [[ротор]] во облик на јајце во вртечко магнетно поле. Овој модел, заедно со оперативниот модел на првиот "вистински" индукциски мотор со ротор со [[краток спој]], го отсликува најважниот дел од повеќефазниот систем на Тесла. Патентите на Тесла ги поставија темелите за изградба на нови генератори на повеќефазните струи. Ова е потврдено со идентификациската табличка на еден од генераторите на хидроелектричната централа на Нијагарините водопади (1899), поставена веднаш до моделот на хидроелектричниот систем. Денот на поврзувањето на генераторите на Адамовата електрана означува пресвртница во електрификацијата на светот. Малиот модел на хидроенергетски систем со трифазна струја сместен во оваа соба ги покажува сите основни елементи на овој изум. Приказната за пронајдоците на Тесла се продолжува со заоблена турбина, пумпа и индикатор за брзина изградена 1913 - 1916 на истиот принцип. Тесла, повеќе од дваесет години се ангажирал за нивно подобрување, и уште пред крајот на 20 век, овие пронајдоци започнаа да привлекуваат внимание кај научниците и инженерите. ''Соба 6 – Тесла-трансформаторот и безжичен пренос'' Експонатите кои ги прикажуваат пронајдоците на Тесла во полето на струи на висока честота и висок потенцијал се најинтересните во музејот. Денес е речиси незамисливо дека Тесла пред еден век успеал да произведе наизменични струи на неколку десетици илјади вртежи во секунда и неколку милиони волти. Со овие струи тој експериментирал во лабораториите во Њујорк и Колорадо Спрингс. Резултатите од овие експерименти се и ден денес инспиративни за истражувачите во целиот свет, особено по објавувањето на "белешките на Колорадо Спрингс". Денес, осцилатори и високочестотни струи се применуваат во безжичното-телекомуникациско инженерство, индустријата и медицината, и напредните истражувања за безжичен пренос на електрична енергија во согласност со предвидувањето на Тесла. Во средината на собата се наоѓа високочестотниот осцилатор во комбинација со трансформатор со големо напојување. Бил изграден во 1955 година во согласност со техничките описи од експерименталната станица во Колорадо Спрингс. Неговиот електрични потенцијал достигнува околу 200.000 волти, и половина век ги импресионира посетителите и ги фасцинира децата. Покрај големиот осцилатор има и една помал, како што користел Тесла во експериментите со електрично празнење на цевки исполнети со ретки гасови. Резултатите од овие експерименти ги поставија темелите на современото флуоресцентно осветлување и истражувањето за високоенергетските честички. Овие експерименти не се добро познати, дури и кај специјалистите. Исто така, не е познато дека Рентген бил фасциниран со рендген слики од човечко тело кои ги добил од Тесла, добиени со рендген цевки, управувани со високочестотни струи. Тесла ги извршувал неговите најзначајни експерименти со струја на висока честота и висок потенцијал во областа на безжичниот пренос на електрична енергија. ''Соба 7 - Далечински управувачи и награди'' Истражувањето на Тесла во полето на далечинскиот управувач е претставено со реконструираниот модел на мал чамец. Овој патентиран дизајн го користел во 1898 година во Њујорк во експериментите кои ги покажуваат можностите за безжична контрола за движење на механички уреди (копнени возила, чамци, авиони, итн.) Земајќи ги предвид неговите пронајдоци и експерименти во оваа област, со развојот на далечинскиот управувач, Тесла го надминал своето време. Голема фотографија од неговата станица "Безжичен Свет" во Лонг Ајленд во Њујорк ја отсликува неговата намера за изградба на станица за пренос на одредени цели. Таа станица е изградена во 1900 година за безжична преку-атлантска телефонија, за да емитува вести и музика, за пренос на текст и слики, а исто така и да се покаже можноста за голем електричен пренос на електрична енергија. Овој прекрасен план остана нереализиран. '''Награди''' Бројни декорации, почесни дипломи и награди изложени во последниот дел на изложбата го симболизираат значењето на неговите пронајдоци. Сепак, најголемата награда му била доделена после неговата смрт од Меѓународната комисија за електротехника на седницата во Филаделфија во 1960 година. Комисијата одлучи да ѝ го даде името „тесла" на единицата за [[магнетна индукција]]. На овој начин Тесла стана подеднакво рангиран со такви исклучителни научници како Волта, Ампер, Фарад, Хенри, Ват, Ом, Кулон, Келвин, Гаус, Вебер и Jaнски. Посмртното леење на лицето на Никола Тесла се наоѓа во последната изложба, а веднаш до него е цитатот од американскиот пронаоѓач Е. Армстронг: „Светот, мислам, ќе чека долго време за некој идентичен на Никола Тесла во остварувањето и имагинацијата.“ '''Втор кат''' Целокупното интелектуално наследство на Тесла се наоѓа на вториот кат од зградата. Тоа ги вклучува неговите ракописи и цртежи, коресподенција со над 6700 различни лица, книги и вредни исечоци од списанија и весници кои објавиле статии за Тесла или за научни и технички проблеми во кои тој бил заинтересиран. '''Документран каталог за музејот на Никола Тесла''' Првиот документран каталог за музејот на Никола Тесла со коментари се произведе под водство на професорот Вељко Корач, директор на музејот на Никола Тесла од 1952 до 1980 година со помош на професори и помлад кадар од Универзитетот на Белградскиот факултет за електротехника и персоналот од музејот. Се вкупно, околу 150.000 од постоечки 160.000 документи биле регистрирани. Од време на време има електрични и машински инженери кои работат во Музејот и надворешни експерти со скратено работно време или повремено ангажирање. Од 1990 година овие надворешни експерти биле вклучени во подготовките за дополнителни материјали за објавување и во развојот на нов документиран каталог за музејот на Никола Тесла. == Галерија == <gallery> File:Nikola Tesla birth certificate.png|Црковна Православна крштеница на Никола Тесла(српско-словенска ћирилица) File:Moteur à induction.jpg|Копија од индукционен мотор од 1887 година Оригинален Теслин индукционен мотор од 1887 година, денас се чува во Империјалниот технички музеј во Лондон.<ref>[http://www.sciencemuseum.org.uk/objects/electricity_supply/1927-157.aspx Original Tesla induction motor, 1887-1888. - - Science Museum] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151004114954/http://www.sciencemuseum.org.uk/objects/electricity_supply/1927-157.aspx |date=2015-10-04 }}, Посетено на 13. 4. 2013.</ref> File:MNT Brodic.JPG|Модел на бродче на далечинско управување File:MNT Kalem.JPG|Теслиниот калем File:Inventions de Nikola Tesla.jpg|Некои од пронајдоците на маса File:Générateur et ligne à haute tension.jpg|Модел кои прикажува електричен генератор и транспорт на енергија од висок напона, низ кабли. File:Expérience de l'oeuf de Colomb.jpg|Теслиниот експеримент „Колумбово јајце"(јајце кое ротира во магнетното поле) File:La première télécommande.jpg|Далечинска управувачка единица(за брод) File:Urn with Teslas ashes.jpg|Урна со Теслините остатоци </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Nikola Tesla Museum}} * [http://www.tesla-museum.org Sajt muzeja Nikole Tesle] * [http://www.discoverserbia.org/sr/beograd/muzej-nikole-tesle Muzej Nikole Tesle] Kompletan vodič kroz Srbiju * [http://scindeks.nb.rs/article.aspx?artid=1450-605X0405135K Aleksandar Kadijević, Draginja Maskareli: O arhitekturi Genčićeve kuće]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Nasleđe, broj 5, 2004. godine [[Категорија:Никола Тесла]] [[Категорија:Научни музеи]] [[Категорија:Музеи во Белград]] [[Категорија:Појавено во 1952 година]] [[Категорија:Врачар]] e89p494grq08m2ve1727rduijy5zoc4 0 1063151 5543922 5295998 2026-04-23T15:40:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543922 wikitext text/x-wiki [[File:Louis XIV of France.jpg|thumb|right|180px|''Луј XIV, крал на Франција и Навара'' од [[Хиацинтхе Ригауд]] (1701)|alt=Слика на Луј XIV, во исправена позиција]] '''Литературата во Франција во 17 век''' била создавана во текот на „Grand Siècle“ (Големиот век) Франција, опфаќајќи го владеењето на [[Хенри IV Француски]], Регенцијата на [[Мари де Медичи ]], [[Луј XIII од Франција]], Регентството на [[Ана Австриска]] (и граѓанската војна наречена [[Фронде]]) и владеењето на [[Луј XIV од Франција]]. Книжевноста од овој период често се поистоветува со [[Класицизмот]] и долгото владеење на Луј XIV, за време на кое Франција беше главна и најзначајна за [[Европа]] и нејзиниот политичкиот и културниот развој; творците од овој период ги поставиле класичните идеали за ред, јасност, пропорција и добар вкус. Француската литература од 17 век опфаќа многу повеќе од само класицистичките ремек-дела на [[Жан Расин]] и [[Мадам де Ла Фајет]].<ref>[https://www.britannica.com/art/French-literature/The-17th-century/ The 17th century inFrench literature ]</ref> ==Општество и литература во Франција во 17 век== Во овој период во Франција се развива специфичен ренесансен енциклопедизам кој најмногу се развива преку литературата. Во таа насока се развива и идеалот за “honnête homme” (праведен човек) или “Bel Esprit” (убав дух), чии главни доблести се елоквентен говор, рафинирани манири, вреднување на уметност, интелектуална љубопитност, хумор, духовен или платонски однос кон љубовта и посена нега кон поезијата. Централно место за оваа трансформација на литературата биле салоните и литературните академии, кои процветале во првите децении на овој век, а проширената улога на благородното покровителство беше исто така значајна. Обработката на книжевни дела како песни, драми, критичка работа или морална рефлексија сè повеќе се сметаше за неопходна практика од страна на благородниците, и создавањето (или покровителство) на уметноста служи како средство за социјален напредок за и за не-маргинализираните благородници . Во средината на 17 век имало околу 2.200 автори во Франција (најчесто благородници и свештеници), пишувајќи за малку читатели-благородници. <ref>[https://litteraturefrancaise.net/en/siecle/xviith-century/ Edict of Nante ]</ref> ===Салони и академии=== Дворот на Хенри IV современиците го сметле за суров, недораснат за италијанската софистицираност на дврот на кралевите Валоа. Дворот, исто така немал кралица, која традиционално служи како фокус (или покровител) на националните автори и поети. Книжевениот вкус на Анри беше во голема мера ограничен на витешкиот роман [[Амадис Галски]]. Во отсуство на националната литературна култура, приватни салони беа формирани во околината на горната класа жени како Марија де Медичи и [[Маргарита Валоа]], посветувајќи се на дискусиите околу литературата и општеството. Во 1620-тите, најпознатиот салон се одржа во хотелот Рамбуе од [[Мадам де Рамбуе]]; конкурентски собир беше организиран од страна [[Медлин де Скудери]]. Зборот салон првпат се појави во Франција во 1664 г. од италијанскиот збор “sala”, голема приемна, сала во палата. Пред 1664 г. литературните средби често се именуваа според името на собата во која тие се одржуваа - кабинет, беседка, и уличка. На пример, терминот “ruelle” произлегува од литературните собири одржани во спалната соба, практика популарна дури и со Луј XIV. Благородници, лежејќи на нивните кревети, ѓи дочекуваа блиските пријатели и им нудеа места, столици или табуретки околу креветот. “Ruelle” (мала улица) се однесува на просторот помеѓу креветот и ѕидот во спалната соба, тоа стана име на овие собири (и интелектуалните и литературните кругови се развиваа од нив), често под закрила на образовани жени во првата половина на 17 век. Во контекст на француската сколастика, академиите биле научни друштва кои ја следат, негуваат, и критикуваат француската култура. Академиите за првпат се појавија во Франција во текот на ренесансата, кога Жан Антоан де Баиф инспириран од академијата на италијанецот [[Марсилио Фичино]] создаде една, посветена, на поезијата и музиката. Првата половина на 17 век беше обележана со феноменален раст на приватни академии, организирани од околу половина дузина или дванаесетина лица кои се среќаваа редовно. Генерално, академиите, беа повеќе формални и повеќе се фокусираа на критика и анализа за разлика од салоните, коишто поттикнаа пријатен говор за општеството. Сепак, одредени салони (како оној на [[Маргарет де Валоа]]) беа поблиску до академскиот дух. Во средината на векот, академииите постепено дојдоа под контрола и спонзорство на владата и бројот на приватните академии се намали. Првата приватна академија која падна под контрола на владата беше [[Француската Академија]], која остана најпрестижната државна академија во Франција. Основана во 1634 од страна на кардиналот Ришелје, Француската Академија се фокусира на [[француски јазик]] <ref>[https://www.goodreads.com/shelf/show/17th-century-french-literature/ 17th Century French Literature Books]</ref>. ===Аристократски кодови=== Во одредени случаи, вредностите на благородништвото од 17 век одиграа голема улога во литературата на епохата. Најзначајни од овие вредности се аристократската опсесија со славата (La gloire) и величиственоста (la grandeur). Спектаклот на моќ, престиж и луксуз најден во литераатурата од 17 век може да биде невкусен или дури навредлив. Хероиоите на Корнеј, на пример, се етикетирани од современите критичари како екстравагантни и горделиви, сепак современите аристократски читатели ќе ги видат овие ликови (и нивните акции) како претставници на благородништвото. [[Замокот Версај]], дворските балети, благородничките портрети, триумфалните капии, сите овие ги претсравуваат славата и престижот. Идејата на славата (без разлика дали уметничка или воена) не беше суета, фалење или ароганција, туку морален императив за аристократијата. Благородниците требаше да бидат дарежливи, великодушени и да извршуваат големи дела несебично (т.е. бидејќи нивниот статус го бараше тоа, без очекувања од финансиски или политички добивки), и да ги совладаат своите емоции (особено стравот, љубомората и желбата за одмазда). Еден статус во светот бара соодветна екстернализација (или "видлива потрошувачка"). Благородниците се задолжуваа да градат престижни урбани куќи (особено хотели) и да купат облека, слики, сребро, садови и друг мебел соодветен со својот чин. Тие исто така требаа да покажат великодушност кон правењето на раскошни забави и кон финансирање на уметноста. Спротивно на тоа, социјалните класи "parvenus", кои ги прифатија надворешните обележја на благородничките класи (како што е носењето на меч) беа сериозно критикувани, понекогаш и по легален пат (законите во врска со раскошната облека носена од буржоазијата постојат уште од средниот век). Овие аристократски вредности почна да се критикува во средината на 17 век; на пример [[Блез Паскал]], даде жестока анализа за спектаклот на моќта и [[Франсоа де Ларошфуко]] претпоставува дека нема човечки чин, колку било дарежлив да се прави дека е, кој може да се смета за несебичен<ref>[https://credoreference.libguides.com/c.php?g=139749&p=915448/ French Literature and Thought in Credo: 17th]</ref>. ===Класицизам=== Во обид да се ограничи зголемувањето на бројот на приватни центри за интелектуален или литературен живот ( како и да се наметне кралскиот двор како уметнички центар на Франција), кардиналот Ришелје одржувал постоечки литературен собир (околу Валентин Конрар) и ја назначи како официјална Француската Академија во 1634. Други оригинални членови се Жан Демаре де Сен Сорлин, Жан Огиер де Гомбо, [[Жан Шаплен]], Франсоа Ле Метеј де Буаробер, Франсоа Мејнард, Марин Ле Рој де Гомбервиј и [[Никола Фаре]]; членови додадени во времето на нејзиното официјално создавање се Жан-Луј Гез де Балзак, [[Клод Фавр де Вожла]] и Винсент Воатур. Овој процес на контрола на државата, уметноста и литературата ќе се прошири уште повеќе за време на владеењето на [[Луј XIV]]. "Класицизмот" (како што се однесува на литературата) подразбира поими за ред, јасност, морална цел и добар вкус. Многу од овие поими директно се инспирирани од делата на [[Аристотел]] и [[Хорациј]], и од класичните грчки и римска ремек-дела. Во театар, претставата треба да следи [[три единства]]: Единство на место: Околината не треба да се менува. Во пракса, ова значело одење до секојдневен " замок, внатрешност". Битките се одржуваат надвор од сцената. Единство на време: Идеално, целата игра треба да се одржи во рок од 24 часа. Единство на акција: треба да има една централна приказна, и сите споредни дејства да се надоврзуваат на неа. Иако врз основа на класичните примери, единството на место и време се сметаа од суштинско значење за целосното задлабочување на гледачот во драматичната акција; многу ресфрлени сцени во Кина или Африка, или во текот на многу години, потврдените критики, би ја срушиле театарската илузија. Понекогаш, групирана со единството на дејствување е идејата дека ниеден лик не треба да се појави неочекувано доцна во драмата. Поврзани со театарските единства се следниве концепти: “Les bienséances” (пристојноста): Литературата треба да ги почитува моралните кодови и добариот вкус, ништо не треба да се претстави дека ги потценува овие кодови, дури и ако тие се историски настани. “La vraisemblance” (веројатноста): Дејствата треба да бидат веројатни. Кога историските настани ја оспоруваат веродостојноста, некои критичари препорачуваат на истите. Критериумот на веродостојност понекогаш се користеше за да се критикува монологот; во доцноантичките игри ликовите се речиси секогаш обезбедени со доверливи лица (слуги, пријатели, сестри), на кои им ги откриваат своите емоции. Овие правила значеле оддалечување и надминување на барокната трагикомедија. Овие правила (или кодови) ретко целосно се следеле, и многу од ремек-делата на векот ги прекршија овие правила намерно за да се зголеми емоционалната сила: “Сид” на [[Корнеј]] беше критикуван поради тоа што Родриго се појавил пред Химена откако го уби нејзиниот татко, прекршување на моралните кодови. “Принцезата Клевска” - откривањето за нејзините неверни чувства кон Војводата Немурски на нејзиниот сопруг беше критикувано за неверојатно. Во 1674 г. изби интелектуална дебата ([[кавгата помеѓу оние ориентирани кон античката и модернизмот]]) за тоа дали уметноста и литературата на модерната ера имала повеќе славни писатели и уметници од антиката. Академијата доминира од страна на "Модерни" ([[Шарл Перо]], (Жан Демаре де Сен Сорлен) и поемата на Перо "Le Siècle de Louis le Grand” ( “Векот на на Луј Велики") во 1687 г. беше најсилниот израз на нивното убедување дека владеењето на Луј XIV било еднакво со она на Август. Како голем љубител на класиците, [[Никола Боaло]] се најде себеси турнат во улогата на шампион на “Старци” (неговите тешки критики за песните на Демаре де Сен-Сорлен не помогнаа ), и [[Жан Расин]], Жан де Ла Фонтен и Жан де Лаброиер ја зедоа неговата одбрана. Во меѓувреме, Бернар ле Бовиер де Фонтенељ и весникот “[[Меркур Галант]]” се приклучија на "Модерни". Дебатата траела до почетокот на 18 век. Терминот "[[класицизам]]" е исто така поврзан со визуелната уметност и архитектура од овој период, особено за изградбата на замокот Версај (крунисувањето, поставувањето на официјална програма на пропаганда и кралската слава). Иако првичното менување на дворот користено за посебни свечености и познато повеќе по градините и фонтаните na Андре Ле Нотр, [[Версај]] на крајот стана постојан дом на кралот. Со преместувањето на Версај, Луис ефикасно ги избегна опасностите за [[Париз]] (во младоста, Луј XIV страдаше за време на граѓанската и парламентарната војна позната како “Fronde”), исто така можеше да ги држи на око работите на благородниците и да ги сврти едни против други, а и против новите благородници “Robe”. Версај стана позлатен кафез; за да ја избегне пишаната катастрофа за благородниците, сите официјални обвиненија и состаноци се одржаа таму. Строг [[бонтон]] беше наметнат; еден збор или поглед од кралот можеше да создаде или уништи кариера. Кралот следеше строг дневен режим, и имаше малку приватност. Преку неговите борби и славата на Версај, Луј стана до одреден степен, арбитер на вкус и моќ во [[Европа]], неговиот дворец и неговата етика во Версај беа копирани од другите европски дворови. Сепак, тешките војни на крајот од неговото долго владеење и верските проблеми создадени со укинувањето на Едиктот во Нант ги направија последните години тешки.<ref>[https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/world-lit/french/ french-literature/classicism-the-seventeenth-century/French literature: Classicism: The Seventeenth Century]</ref>. ==Проза== ===Љубовни и трагични раскази=== Во Франција, периодот по војните за религијата е видлив со појавата на нова форма на наративна фикција (што некои критичари ја нарекоа "сентиментален роман"), кој брзо стана книжевна сензација благодарение на ентузијазмот на читателската публика во потрага по забава, после долгите години на конфликт. Овие кратки (и реални) романи за заносот и љубовта (или “amours”, како што често се нарекуваат во насловите) вклучуваат многу примери на галантни букви и љубезен говор, љубовни дијалози, писма и песни вметнати во приказната, галантни вообразувања и други реторички фигури. Овие текстови одиграа важна улога во изработката на новите начини на учтивост и говор за повисоките класи (што доведува до идејата на благороден чесен човек (чесен човек)). Ниту еден од овие романи не се реиздава до почетокот на 17 век, и тие останаа во голема мера непознати до ден денес. Автори поврзани со “љубовите” биле Антоан де Нервез, Никола де Ескуто и Франсоа Сует. Во меѓувреме, традицијата на црната приказна доаѓа од трагичниот расказ ([[histoire tragique]]), каде често завршува со самоубиство или убиството, поврзана е со Бандело а продолжува и во делата на [[Жан-Пјер Ками]] и Франсоа де Росет. ==Барокен авантуристички роман== Од 1610 г. краткиот љубовен роман во голема мера исчезна, бидејќи вкусовите се вратија на подолгите авантуристички романи ([[roman d'aventures) и нивните клишеа (пирати, бури, киднапирани девојки) кои биле популарни уште од дворот Валоа. [[Амадис Галски]] беше омилената содржина за читање на [[Анри IV]] ; кога Никола де Монтре почина во 1608 г. Бероалд де Вервиј сè уште пишуваше. И Нервез и Ескуто во нивните подоцнежни дела се обиделе со работат на обемни авантуристички романи, и во текот на следните дваесет години свештеникот Жан-Пјер Ками ќе ја прифати формата да се раскажуваат ужасни морални приказни кои се под силно влијание на трагичните раскази. Најдобро позната од овие долги авантуристички романи можеби е Полександра (1629-1649) од младата авторка Марин Ле Рој де Гомбервиј. Меѓутоа сите овие автори беа засенети, покрај меѓународниот успех на романот Астреа од Оноре д’Урфе (1607-1633). Оваа приказна е сконцентрирана околу овчарот Селадон и неговата љубов, Астреа, и е во комбинација со амблем од врамени приказни за состаноците на овчарите и девојките, кажувањето приказни и филозофирањето за љубовта (формата потекнува од античкиот грчки роман "Етиопика" на Гелиодор од Емеса) со пасторални поставки на благордниците (изведен од шпанската и италијанската пастирска [[традиција]] од писатели како што се Џакопо Саназаро, Хорхе де Монтемор, Торквато Тасо и Гварини Батиста), идеализирани овчари и девојки чувајќи ги своите стада се вљубуваат и одљубуваат. Влијанието на романот на Урфе беше огромно, особено во неговата испрекината структура (каде што е дозволено да се воведуваат голем број на приказни и ликови и нивното решавање да биде одложено за илјадници страници). Романот на Урфе исто така го промовираше реткитот [[нео-платонизам]], што се разликува длабоко од физичката подготвеност на витезите во романот од ренесансата (како што е [[Амадис Галски]]). Единствениот елемент од работата на Урфе кој не се имитираше беше неговиот римски пастирски амбиент. Теоретизирањето за потеклото на романот, на почетокот на 17 век зачна од формата "епика во проза", всушност, поемата на крајот на ренесансата имаше неколку тематски разлики од романот. Новелистичката љубов е истурена во епот, и авантуристичките витези станаа предмет на романите. Романите од 1640 г. до 1660 г. ќе ја завршат оваа комбинација. Овие романи содржат повеќе тома и се структурно комплицирани, ги користат истите техники на вметнати приказни и приказна во приказна дијалози како Урфе. Често се нарекуваат “[[romans de longue haleine]]” (долгорочни книги), тие обично заземаат место во антички [[Рим]], [[Египет]] или [[Персија]], користат историски личности (поради оваа причина тие се нарекуваат Римски херои) и им кажуваат на авантуристите за една серија на совршени љубовници испратени (случајно или несреќно) на сите четири страни на светот. За разлика од витешката романса, магичените елементи и суштества се релативно ретки. Исто така, во овие дела имаше концентрација на психолошка анализа и на моралните и сентиментални прашања коишто му недостасуваа на романот во ренесансата. Многу од овие романи, всушност биле “роман клуч” кои ги опишувале вистинските современи односи под маскирани новелистички имиња и ликови. ===Барокна комична фантастика=== Не сите фантастики од првата половина на векот беа надуени авантуристички љубовни приказни многу познати во распространетите земји. Под влијание на меѓународниот успех на авантуристичкиот роман]] од [[Шпанија]] (како Лазариј де Тормес), и од [[Мигел де Сервантес]] збирка кратки раскази Примерни Приказни (кои се појавија во Франција во почетокот на 1614 г.) и Дон Кихот де ла Манча (француски превод 1614 -1618 г.), француските писатели од првата половина на овој век, исто така, избраа да ја опишуваат и исмејуваат својата епоха и нејзините недостатоци. Други важни сатирични модели беа донесени од страна на Фернандо де Рохас со Селестина и од Џон Беркли во (1582-1621 г.) две сатирични латински дела, “Еупхормио сиве Сатирикон” (1602) и “Аргенис” (1621 г.). “[[Авантурите на Барон де Фаенст]]” на Теодор Агрипа д’Обиње го отсликува грубиот карактер и комичните авантури на еден гаскон во кралскиот дворец. “[[Комична приказна за Франсион]]” на Шарл Сорел е пикарски инспирирана од приказната за итри и љубовни зделки на еден млад господин, неговата “Екстравагантниот овчар” е сатира инспирирана од пасторалата на Урфе, во која што (земајќи патоказ од крајот на [[Дон Кихот]]) се работи за еден млад човек кој го презема животот на еден овчар. И покрај нивниот "[[реализам" делата на Сорел остануваат во голема мера барокни, со серија мечтаење и додатна нарација (на пример, кога Франсон кажува за неговите училишни години) е типично за авантуристичкиот роман. Оваа употреба на вметнати приказни, исто така го следи [[Сервантес]], кој додава голем број на речиси автономни приказни во неговиот Кихот. Најпознато дело на Пол Скарон, Комичен роман, користи наративен состав од група на амбулантски глумци во домените да ги претстави двете сцени на комедија и софистицираноста на вметнатите приказни. Сирано де Бержерак (познат со драмата Едмонд Ростанд од 19 век) напиша два романи, 60 години пред [[Патувањата на Гуливер]] или [[Волтер]] ([[научна фантастика]]), користи патувања во магични земји (на месечината и сонцето) како изговор за сатиризирање на современата филозофија и морал. До крајот на векот делата на Сирано ќе инспирираат голем број на филозофски романи, во кои Французите патуваат во странските земји и чудни утопии. На почетокот на половина на овој век, исто така, видлива е континуираната популарност на комичниот расказ и збирките на хумористични дискусии, обележан со комичните приказни на Франсоа де Сует; игриви, хаотични, понекогаш-непристојни и речиси нереални “[[Начин да се постигне]]” од Бероалд де Вервиј (пародија од "обичен разговор" книги, на Рабле и Есеите на Мишел де Монтењ); анонимни “Црец на породувањето” (1622 г.) и на Молиер “Недела на љубовта на д'Есертин” (збирка раскази). ===Класична новела=== Од 1660 г. обемниот, барокно историски роман во голема мера излезе од употреба. Наклонетоста беше кон многу пократки дела (вести или мали романи), без комплексна структура или авантуристички елементи (пирати, потонати бродови, киднапирања). Ова движење далеку од барокниот роман беше поддржан од теоретските дискусии за структурата на романот, кој бара да се применат истите Аристотелски и Хорациски концепти на трите единства, пристојноста и веродостојноста која писателите ја наметнале на театарот. На пример, [[Жорж де Скудери]], во предговорот на Ибрахим (1641 г.), сугерираше дека "разумен рок" за содржината на романот (форма на "единство на време") ќе биде една година. Слично на тоа, во својата дискусија на “Принцезата од Кливс” на Шевалие де Валинкурт критикуваше вклучување на помошни приказни во рамките на главната содржина (форма на "единство на акција"). Овие романи шират интерес за љубов, психолошка анализа, морални дилеми и социјални ограничувања. Кога акцијата беше ставена во еден историски амбиент, ова беше сè повеќе амбиент од неодманешното минато, иако се уште исполнети со анахронизми, овие историски новели покажаа интерес за историските детали. Голем број од овие кратки романи ја раскажуваат "тајната историја" на познат настан (како “Annales galantes” на Вилдо), поврзувајќи го дејството на љубовни интриги; тие се нарекуваа “галантни приказни”. Некои од овие кратки романи, кажуваа приказни за современиот свет (како што е “Угледниот парижанец” на Прешак). ===Други новелистички форми по 1660 година=== Важностите на класичната новела (љубов, психолошка анализа, морални дилеми и социјални ограничувања) се исто така видливи во анонимниот [[епистоларен роман]] “[[Писма од португалска калуѓерка]]” (Писма на една португалска калуѓерка) (1668 г.), му се припишува на Габриел Жозеф Гијераг, беа сензација кога се објавиа (делумно поради нивната забележлива автентичност). Овие писма, напишани од страна на отфрлена жена до нејзиниот отсутнен љубовник, беа моќена претстава за љубовната страст со многу сличности со јазикот на Расин. Други епистоларен романи од Клод Барбин, Винсент Воатур, Едме Борсо, Фонтенеј (кој се користи во форма да се воведе дискусија за филозофски и морални прашања, најавувајќи ги “[[Персиски букви]]” на [[Монтескје]] во 18 век) и други вистински љубовни писма напишани од благородни дами (Мадам де Буси-Ламет, Мадам де Колињ) беа објавени. Антоан Фуртиер (1619-1688 г.) е одговорен за обемниот комичен роман, Буржоаски Роман (1666 г). кој предизвика забава во буржоаското семејство. Изборот на буржоаското “наметлив” или “parvenu” (социјален планинар, обидувајќи се да го исмее начинот и стилот на благородни паралелки) како извор на исмејување се појавува во голем број раскази и театарот на период (како што е од Молиер, Буржоаски Господин). Долгиот авантуристички роман за љубовта продолжи да постои и по 1660 година , иако во многу пократка форма од романите од 1640-тите г. Под влијание колку од историските новели и галантните новели толку и од авантуристичките и историските романи, овие историски новели, чиишто лежишта се движат од Стариот Рим до ренесансансната Кастиља или Франција, биле објавени во првите децении на 18 век. Авторите ги вклучуваат Мадам Мари Кетрин д’Олну, Шарлот Роуз де Комонт Лафорс, Ана де Ла Рош-Гилем, Кетрин Бернард и Кетрин Бедасиер-Дуран. Историјата на романот, “[[Трактат за потеклото на романите]] ” (1670 г.), беше напишана од страна на Пјер Даниел Хут. Ова дело (слично како теоретските дискусии на театарскката веројатност, коректност и природата на трагедијата и комедијата) ја нагласи потребата за морална корисност. Тоа постигна значајна разлика помеѓу историјата и романот, како и помеѓу епот (која ги разгледува политиката и војната) и романот (која ја разгледува љубовта). Во првата половина на векот се гледа развој на биографските мемоари (види подолу), а од 1670-тите години оваа форма почна да се користи во романите. Мадам де Вилдо (вистинско име на Мари-Кетрин Дехардин), автор на голем број на новели, исто така напиша подолги реални дела коишто го претставуваат (сатиризиризираат) современиот свет преку измислени мемоари на млада жена раскажувајќи за нејзините љубовни и економски тешкотии, Мемоари за животот на Хенриет Силви де Молиер (1672-1674 г.). Измислената мемоарска форма исто така ја користеле и други писатели. Романите на Куртиј де Сандра (Мемоарите на М.Л.К.Д.Р во 1687 година, Мемоарите на М. [[Д'Артањан]] во 1700 година и Мемоарите на М. Де Б. во 1711 година) ги опишуваат светот на [[Ришелје]] и [[Мазарин]] без доминација на галантни клишеа, шпиони, киднапирања и политички интриги. Меѓу другите мемоари на периодот најпознато е делото на Англичанецот Ентони Хамилтон, чии Мемоари од животот на грофот Грамонт ... (раскажувајќи за неговите години во францускиот двор 1643-1663 г.) беа објавени во Франција во 1713 г. Многу од овие дела беа објавени анонимно, а во некои случаи, тоа е тешко да се каже дали тие се измислени или биографски. Реализмот (и повремената иронија) на тие книги во 18 век ќе доведат директно до оние на Ален-Рене Лесаж, Пјер де Мариво и Антоан Франсоа Прево во. Во 1690-тите години, бајките почнаа да се појавуваат во француската литература. Најпозната колекција на традиционалните приказни (либерално адаптирана) била од [[Шарл Перо]] (1697 г.), иако многу други беа објавени (како што се оние од Хенриет-Џули де Мурат и Мадам д’Онуа). А голема револуција ќе се случи со појавата на првиот (и всушност модерен) француски превод на Антоан Галанд, [[Илјада и една ноќ]] (или Арапските ноќи) (во 1704 година; другиот превод се појави во 1710-1712 г.), кој ќе влијае на 18 век раскази на Волтер, Дидро и многу други. Во овој период исто така се видливи се и неколку романи со патувања и утописки описи на странски култури (во имитација на Сирано де Бержарк, Томас Мор и Франсис Бекон): Дени Верас -[[Историја на Севарамбе]] (1677 г.) Габриел де Фоињ –[[Авантурите на Жак Садер во откривањето и патувањето на јужната земја]] (или познатата јужна земја (1676 г.) Тисо де Плато - Патувањата и авантурите на Жак Мас (1710 г.) Со слична дидактичка цел беше романот на Фенелон “[[Авантурите на Телемах]]” (1694-1696 г.), што претставува обид на класичар за надминување на ексцесите на барокниот роман, со користење на структурата на патувања и авантури (пресаден врз Телемачус, син на [[Одисеј]]), Фенелон ја експонира неговата морална филозофија. Во текот на 18 век, овој роман ќе се имитира од други дидактички романи. ==Поезија== Во текот на 17 век, поради новата концепција на “чесниот човек” (искрен или исправен човек), поезијата стана еден од главните жанрови на книжевната продукција од благородни господа и не-благородни професионални писатели во своето покровителство. Поезијата се користеше за сите намени. А голем дел од поезијата од 17 и 18 век беше "повремена", што значи дека тоа беше напишано за да се прослави одреден настан (брак, раѓање или воена победа) или празнување на трагична појава (смрт или воен пораз) ; овој тип на поезија беше фаворизиран од страна на господа во служба на благородништвото или кралот. Поезијата беше главната форма на театарот од 17 век, огромното мнозинство на испишани драми беше напишано во стих (види "Театар" подолу). Поезијата се користеше во сатири (Никола Боило е познат по неговите сатири (1666 г.)) и епови (инспирирани од епската ренесанснаа традиција и од Тасо) како и од Жан Шаплен. Иако француската поезија за време на владеењето на [[Хенри IV]] и [[Луј XIII]] сè уште беше во голема мера инспирирана од поетите од поранешниот двор Валоа, некои од нивните екцеси и поетски слободи беа критикувани, особено работата на Франсоа де Малерб, кој ги критикуваше и неправилностите на Филип Лаплед и Деспорт во врска со мерењето или формата (потиснувањето на критиката со пауза, клаузулите на реченицата се прелеваат на следната линија “заградување”неологизми изработени од грчките зборови, итн.) Доцниот 17 век, ќе го гледа Малерб како дедо на поетскиот класицизам. Поемите на Плед за природниот свет (полиња и потоци) продолжија и во првата половина на векот, но тонот често беше елегичен или меланхоличен ("Ода на самотија"), и претставениот природен свет понекогаш беше морскиот брег или некја друга необработена околина, од страна на поети кои подоцна биле означени од критичарите со "барок" етикета (особено Теофил де Вио и Антоан Жерар де Сен-Аман). Поезијата стана дел од друштвените игри во благородните салони (види "салони" погоре), каде [[епиграмите]], [[сатиричниот стих]], и поетските опис беа познати (најпознат пример е "[[Гарланд на Џули]]" (1641 г.) во Хотелот Рамбуе, колекција на флорални песни напишани од членовите на салонот за роденденот на ќерката на домаќинот). Лингвистичките аспекти на феноменот поврзан со скапоценостите (сличен на еуфуизмот стил во [[Англија]], гонгоризмот во Шпанија и маринизмот во [[Италија]]),употребата на високо метафоричен (понекогаш нејасен) јазик, очистувањето на социјално неприфатлив речник, биле врзани за овој поетскиот дух на салоните и ќе има огромно влијание врз францускиот поетски и учтив јазик. Иако неприродното однесување често беше исмејувано (особено во доцните 1660 година, кога феноменот почнал да се шири во провинциите) за јазичните и романтични екцеси (често поврзани со “misogynistic” презир за интелектуалните жени), со тоа францускиот јазик и социјалните манири на 17 век биле постојано менувани. Од 1660 г. се истакуваат тројца поети. Жан де Ла Фонтен стекна огромна слава преку неговиот Езоп и Федра инспирирана од "[[Басни]]" (1668-1693 г.), кои беа напишани во неправилна-стихувана форма (различни должини се користат во една песна). [[Жан Расин]] беше еден од најголемите пистатели на трагедија од неговата генерација. Конечно, [[Никола Боало]] стана теоретичар на поетскиот класицизам. Неговата Поетска уметност (1674 г.) го пофали разумот и логиката (Боало го возвиши Малерб за наjдобар рационалист меѓу поетите), веројатноста, моралната корисност и моралната исправност. Тоа ја возвиши трагедијата и поетскиот еп како големи жанрови и препорачува имитација на поетите од антиката. ==Театар== ===Театрите и театарските дружини=== За време на средниот век и ренесансата, јавните театарски продукции во Париз беа под контрола на еснаф. Во текот на последните децении на 16 век, само еден од нив продолжи да постои, иако “браќата на страста” повеќе немаа право да изведуваат мистериозни драми; (од 1548 г.) им беше дадено ексклузивно права да ги надгледуваат сите театарски продукции во главниот град и го изнајмуваат својот театар (Хотел Бургундија) na театарски ансамбли за висока цена. Во 1599г. еснафот ја напушти својата привилегија, што им овозможи на другите театри и театарски дружини да работат во главниот град. Во прилог на јавните театри, претставите беа подготвувани во приватните резиденции, пред дворот и во универзитетот. Во првата половина на векот јавноста, хуманистичкиот театар на колеџите и театарот изведуван во кралскиот двор се изложени на разновидни вкусови, на пример, додека трагикомедијата беше модерна во кралскиот двор во текот на првата деценија, јавноста беше повеќе заинтересирани за трагедијата. Првите театри во Париз често беа сместени во постоечките конструкции како што се тениските игралишта. Нивните сцени беа мали, како и можноста за менување на сцената и амбиентот често беа невозможни (ова ќе го поттикне развојот за единството на место). Конечно театрите ќе развијат системи на развиени на машини и декори, модерни за витешките подвизи карактеристични за траѓикомедиите од првата половина на овој век. Во почетокот на векот театарските претстави се одржуваа двапати неделно, со почеток во два или три часот. Театарските претстави често опфатаќаа неколку дела, тие почнуваа со комичен пролог, тогаш [[трагедија]] или [[трагикомедија]], продолжуваа со [[комедија]] и завршуваа со песна. За време на претставата благородниците понекогаш седеа на страна од сцената. Бидејќи беше невозможно да се намали собната светлина гледачите беа секогаш свесни еден за друг, и особено бучни во текот на настапите. Просторот директно пред сцената, без седишта или партер беше резервиран за мажите, но бидејќи билитите беа најевтини за таму, партер просторот беше обично мешавина од социјални групи. Префинетите луѓе гледаа од галериите. Принцовите, мускетарите и кралските благородници добиваа бесплатен прием. Пред 1630 година, "чесна" жена не одеше на театар.За разлика од Англија, Франција не поставуваше никакви ограничувања за женската изведба на сцена, но сепак, кариерата на глумците и од двата пола се гледаше како морално погрешно, (глумците беа екскомуницирани) од страна на Католичката црква и од аскетски верското Жансенистичко движење. Глумците обично имаа сценски имиња кои се однесуваа на типични улоги или стереотипни ликови. Во прилог на испишаните комедии и трагедии, Парижаните беа исто така големи љубители на италијанската глумечка трупа кои ја изведувале својата “За разлика од Англија, Франција не поставуваше никакви ограничувања за женската изведба на сцена, но сепак, кариерата на глумците и од двата пола се гледаше како морално погрешно, (глумците беа екскомуницирани) од страна на Католичката црква и од аскетски верското Жансенистичко движење. Глумците обично имаа сценски имиња кои се однесуваа на типични улоги или стереотипни ликови. Во прилог на испишаните комедии и трагедии, Парижаните беа исто така големи љубители на италијанската глумечка трупа кои ја изведувале својата “[[уметничка комедија]]”, еден вид на импровизиран театар заснован на видови. Ликовите од “commedia dell'arte” целосно ќе влијаат врз францускиот театар, нивниот ек го пронаоѓаат и фалбаџиите, глупаците, љубовниците, старците и лукавите службеници кои сè уште го полнат францускиот театар. Конечно, во текот на втората половина на овој век операта стигна во Франција. Најважните театри и трупи во Париз биле: “[[Хотел Бургундија]]” - До 1629 г. овој театар беше окупирана од страна на разни трупи, вклучувајќи “Комедијантите на кралот” режисиран од Валерин Лекомте и (по неговата смрт) од Бејрос (Пјер Лемесиер). Трупата стана официјална Кралска трупа во 1629 година. “[[Од Маре]]” (1600-1673 г.) - Ова е соперник на театарот на “Hôtel de Bourgogne” сместен трупата “Стари комичари на кралот” околу Клод Дешан и трупата на Жодеј. “[[Војската на господинот]]” - Под заштита на братот на Луј XIV, ова беше првата трупа Молиер во Париз. Таа се пресели во неколку театри во Париз ( Пети-Бурбон и Пале-Ројалl) пред здружувањето во 1673 г. со трупата на “Театар Маре” и да стане трупа на “Хотел Гуенегауд”. “[[Француска комедија]]” - Во 1680 г. Луј XIV ги обедини “Hôtel de Bourgogne” и “Hôtel Guénégaud” во една официјална трупа. Надвор од Париз, во предградието на градот и провинциите, имаше многу скитнички театарски ансамбли, [[Молиер]] започна во таква дружина. Кралскиот двор и други благороднички куќи беа важни организатори на театарските претстави, дворски балети, божемски битки и други форми на забава за нивните празници, а во некои случаи, улогите на танчери и глумци беа одржани од стамите благородници. Раните години во Версај, пред големото проширување на замокот, биле целосно посветени на таквите задоволства, и слични спектакли продолжиле во текот на владеењето. Најголемиот дел од испишаните драми во 17 век биле напишани во стих. Забележителни исклучоци вклучувајќи некои комедии од Молиер; Самуел Шапузо, автор на Францускиот Театар, во различни времиња печателе една комична претстава и во проза и во стих. Освен лирските делови во овие драми, користената должина беше александриската линија од дванаесет-слога со редовна пауза (cesura) по шестиот слог. Овие линии беа ставени во римувани строфи; строфите се употребуваа наизменично меѓу "женски" рими (т.е. завршува на немо д) и "машки" рими (т.е. завршуваат на самогласка освен немо е, согласка или назална самогласка). ===Барокен театар=== Францускиот театар во 17 век често се сведува на три големи имиња [[Пјер Корнеј]], [[Молиер]] и [[Жан Расин]] и на триумфот на "класицизмот". Сепак вистината е далеку посложена. Театарот на почетокот на овој век доминира од страна на жанрови и драматурзи од претходната генерација; највлијателен во овој поглед беше [[Роберт Гарние]]. Иако кралскиот двор се уморил од трагедијата (и претпочита повеќе бегство од реалноста, трагикомедија), театарската публика повеќе го сака првото. Ова ќе се промени во 1630-тите и 1640-тите години кога (под влијание на долгите барокни романи од тој период) трагикомедијата, херојска и магична авантура на витези и девојки, стана доминантен жанр. Неверојатниот успех на Корнеј “Сид” во 1637 година и [[Хорациј]] во 1640 година ја ќе донесе трагедијата назад во мода, каде што ќе остане до крајот на векот. Најважен извор за трагичниот театар беше [[Сенека]] и прописите на [[Хорациj]] и [[Аристотел]] (плус современите коментари од [[Јулиј Цезар]] и Лодовико Кастелветро); содржини беа земени од класичните автори како што се Плутарх и Светониј, и од италијанските, француските и шпанските колекции на раскази. Грчките автори на трагедии ([[Софокле]] и [[Еврипид]]) ќе станат многу значајни до средината на овој век. Важни модели за комедијата, трагедијата и трагикомедијата од овој век исто така беа добиени од страна на шпанските драматурзи Педро Калдерон де ла Барка, Тисо де Молина и Лопе де Вега, многу од чии дела се преведени и прилагодени за француската сцена. Важни театарски модели беа, исто така, обезбедени од страна на италијанската сцена (вклучувајќи и пастирски) и Италија, исто така, важен извор за теоретски дискусии на театарот, особено во врска со пристојноста (види, на пример, дебати за претставите на Спероне Сперони и Џовани Батиста). На преминот од 19-ти во 20 век обичните комедии (т.е. Комедии во пет чина по моделот на [[Плавт]] или Теренциј и прописите на Елиј Донат) беа поретки на сцената за разлика од трагедиите и трагикомедиите;комичниот елемент на раната сецена доминира преку подбивањето, сатирични монолози и преку “comedia del l'arte”. Жан Ротру и [[Пјер Корнеј]] ќе се вратат на обичната комедија непосредно пред 1630 година. Трагедиите на Корнеј беа чудно не-трагични (неговата првична верзија на “Сид” беше дури наведена како трагикомедија), бидејќи имаше среќен крај. Во своите теоретски дела за театарот, Корнеј ја редефинира и комедијата и трагедијата околу следните претпоставки: На сцената во двете комедијата и трагедијата-треба да се одлика благородни ликови (ова ќе елиминира многу обични ликови, типични за подбивање, од комедиите на Корнеј). Благородните ликови не треба да се сфаќаат како грд поим (осудувачките постапки обично се должат на неблагородните ликови во претставите од Корнеј). Трагедијата се занимава со државните работи (војни, династички бракови); комедијата се занимава со љубовта. За делото да биде трагично, не треба да има трагичен крај. Иако [[Аристотел]] вели дека катарза (прочистување од емоции) треба да биде цел на трагедијата, ова е само идеал. Во согласност со моралниот кодекс на периодот, драмите не треба да покажуваат дека злобните души се наградуваат или благородништвото се понижува. Историјата на јавната и критичка реакција на “Сид” од Корнеј може да се најде во други статии (тој беше критикуван за неговата употреба на извори, неговата повреда на добар вкус, а за други неправилности кои не се во согласност со правилата на [[Аристотел]] и [[Хорациј]]), но неговото влијание беше неверојатно. Кардиналот Ришелје побара од новоформираната [[Француска Академија]] да ги испита и критикува (тоа беше првата академска официјална пресуда), а со спорот се појави сè поголемиот обид да се контролира и регулира театарот и театарските форми. Ова ќе биде почеток на "класицизмот" од 17 век. Корнеј продолжи да пишува драми и по 1674 година (главно трагедии, но, исто така, она што тој го нарекува "[[херојски комедии]]"). Многу од нив биле успешни, иако "неправилностите" на неговите театарски методи сè повеќе беа критикувани (преку Франсyа Хеделин); успехот на [[Жан Расин]] од крајот на 1660 го најави и крајот на неговиот нагласок. ===Театарот од времето на Луј XIV=== До 1660-тите години, класицизмот се наметна на францускиот театар. Клучот на теоретската работа на театарот од овој период е Театарската Практика (1657 г.) на Франсоа Хеделин, и ова дело открива до кој степен "францускиот класицизм" е подготвен да ги измени правилата на класичната трагедија за одржување на единствата и пристојноста (Франсоа Едлен, на пример, ги виде трагедиите на [[Едип]] и [[Антигона]] како несоодветни за современата сцена). Иако [[Пјер Корнеј]] продолжи да подготвува трагедии сè до крајот на својот живот, делата на [[Жан Расин]] од крајот на 1660 година целосно ги засенија последните драми на постариот драматург. Трагедиите на Расин, инспирирани од грчките митови, [[Еврипид]], [[Софокле]] и [[Сенека]], го кондензираа нивниот заговор во тесна група на страстни и обврзани конфликти меѓу една мала група на благородни ликови, концентрирајќи се на дилемата на овие ликови и геометријата на нивните неисполнети желби и омрази. Поетската вештина на Расин беше во претставувањето на љубовната страст (како љубовта на Федра за нејзиниот посинок); Неговото влијание беше такво што емоционалната криза ќе биде главен стил на трагедијата до крајот на векот.Двете подоцнежни драми на Расин (Естер и Аталија) отворија нови врати за библискиот предмет и за употребата на театарот во образованието на младите жени. Трагедијата во текот на последните две децении од векот и првите години од 18 век доминираше со издавање на класиката од [[Пјер Корнеј]] и Расин, но ентузијазмот на целата јавност за трагедијата значително се намали; театарска трагедија избледе покрај темните економски и демографските проблеми на крајот од векот, и "комедијата на манири" (види подолу) се приклучи на многу морални цели на трагедијата. Други подоцнежни трагичари на векот се Клод Бојер, Мишел Ле Клерк, Жак Пардон, Жан Галберт де Кампистрон, Жан де Лашапеј, Антоан де Лафос и Проспер Жолио де Кребијон. На крајот на векот (особено претставите на Кребијон), повремено се појави враќање на театралноста од почетокот на векот: повеќе епизоди, претеран страв и сожалување, и прикажување на хорор акции на сцената. Раната француска опера беше особено популарна заедно со кралскиот двор во текот на овој период, како и композиторот [[Жан-Батист Лили]] беше исклучително плоден (види ја статијата на композиторот за повеќе информации за дворските балети и опери од овој период). Овие дела изведени во традицијата на трагикомедија (особено парчиња на машини) и дворскиот балет, а исто така повремено презентирани и трагичените содржини (tragédies en musique). Драматурзи кои работат со Лили како што се [[Пјер Корнеј]] и [[Молиер]], но најважен од овие “librettists” беше Филип Кино, писател на комедии, трагедии, и трагикомедии. Комедијата во втората половина на овој век доминира со [[Молиер]]. Ветеран, глумец, господар на подбивањето, фарсата, италијанскиот и шпанскиот театар (види погоре), и "обичниот" театар моделиран според Плавт и Теренциј, резултатот на Молиер беше голем и разновиден. Тој е заслужен за современата форма на француската комедија на манири ([[комедија на смртта]]) и комедија на карактери ([[комедија на карактери]]). Неговите смешни сатири на алчни татковци, скапоцености, лекари и арогантни книжевни видови беа исклучително успешни, но неговите комедии на верска дволочност ([[Тартиф]]) и слобода ([[Дон Жуан]]) му донесе критики од страна на црквата, Тартиф беше изведена само поради посредувањето на кралот. Многу од комедиите на Молиер (како Taртиф, Дон Жуан и Мизантроп) се вртат околу подбивањето и мистичноста на драмата, и нивните завршетоци се далеку од комични. “[[Скапоцените]]” од Молиер секако беше врз основа на претходната драма на Самуел Шапузо (најдобро познат по неговата работа Францускоит Театар(1674 година), која содржи најдетален опис на францускиот театар во текот на овој период). Комедија до крајот на векот ќе продолжи по патот следен од [[Молиер]], сатирата на современи морали и манири и "обичната" комедија ќе доминираат и последната голема "комедија" од владеењето на [[Луј XIV]] (“[[Туркарет]]” на Ален-Рене Лесаж) е темна игра во која речиси и да нема лик кој надоместува карактери.<ref>[https://www.jstor.org/stable/44865311/ The Study of Seventeenth-Century French Literature ]</ref>. ==Други Жанрови== ===Морален и филозофски одраз=== 17 век доминираше со длабока морална и верска страст започната со [[контра-реформацијата]]. Од сите книжевни дела, религиозните книги беа бестселери на векот. Нови верски организации се проширија во земјата (види ја , на пример, работата на Свети Винсент де Пол и свети Фрањо де Продај). Свештеникот Луј Бурдалу (1632-1704 г.) беше познат по неговите проповеди, и теолошкиот говорник [[Жак-Бенињ Босуе (1627-1704 г.) приготви голем број на познати погреби и беседи. Сепак, векот имаше и голем број на писатели кои се сметаа за "развратници", овие автори (како Теофил де Вио (1590-1626 г.) и Шарл де Сен Евремонд (1610-1703 г.)), инспирирани од [[Епикур]] и објавувањето на Петрониј, изнесоа сомнежи за верските или моралните прашања за време на периодот на повеќе реакционерската верска страст. Говорот за методите (1596-1650 г.) и Медитации (1637 г.) на [[Рене Декарт]] означи целосен прекин со средновековниот филозофски одраз. Жансенизмот како последица на контра-реформацискиот католицизам, се залагаше за длабоко морално и духовно испрашување на душата. Ова движење ќе привлече писатели, како што се [[Блез Паскал]] и [[Жан Расин]], но на крајот ќе се смета за ерес (тие се залагаа доктрината да се граничи со предодреденост), и нивниот манастир во Порт Ројал беше потиснат. [[Блез Паскал (1623-1662 г.) беше сатиричар за нивната кауза (во неговата “[[Провинциски писма]]” (1656-1657 г.), но неговата најголема морална и верска работа беше неговата недовршена и нецелосна збирка на мисли оправдувајќи ја христијанската религијата наречена “[[Мисли]]” (Мисли) (најпознатиот дел е неговата дискусија за "облог" за можноста за бесмртноста на душата). Друга последица на верската жестокост на период беше “Quietism”, која ги учи лекарите на еден вид духовно медитативна состојба. Франсоа де Ларошфоколд (1613–1680 г.) ја напиша колекцијата од проза наречена “[[Максими]]” во 1665г. која ги анализира човечките морални постапки против длабокиот морален песимизам. Жан де Ла Бруер (1645-1696 г.) инспириран од ликовите на “Теофраст”, составува своја сопствена колекција на Карактери (1688 г.), опишувајќи ги современите морални типови. Франсоа де Ламот напишал голем број на педагошки работи за едукација на принцот. Историскиот и критичкиот роман на Пјер Беил (1695-1697 година; проширен 1702 г.), со мноштво на маргиналии и толкувања, нуди уникатен испрекинат и повеќеслоен поглед на знаењето (забележиво необичен за францускиот класицизам), тоа ќе биде голема инспирација за просветителството и енциклопедијата на [[Дидро]]. ===Мемоари и писма=== 17 век е познат по своите биографски "мемоари". Првите големи излевања на чувства доаѓа од учесниците на “Fronde” (како кардиналот де Ретз), кои го користат жанрот како политичка оправданост комбинација со новелистичките авантурi. Роже де Рабутин, грофот де Буси (познат како Bussy-Rabutin) е одговорен за скандалозната “[[Романтична историја на Галите]]”, серија на белешки за љубовните сплетки на главните дами на дворот. Пол Пејсон, историчар на кралот, ја напиша “Историја на Луј XIV” опфаќајки го перодот од 1660-1670 година. Гедон Талеман де Рео ja напиша “[[Историите]]”, колекција на кратки биографски белешки од неговите современици. Собраните писма на Жан-Луј Гуез де Балзак се одобрени со погубување (на француска проза) реформа паралелно со стиховите на Франсоа де Малерб. Писмата на Мадам де Севињ (1626-1696 г.) се сметаат за важен документ на општеството и литературните настани од времето на Луј XIV. Најславните мемоари на векот, оние од Луј де Рувроа, од Војводата Сен-Симон (1675-1755 г.), беа објавени повеќе од еден век подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://class-descriptions.northwestern.edu/4940/WCAS/FRENCH/39104/ |title=17th Century Literature |accessdate=2024-11-26 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204025332/https://class-descriptions.northwestern.edu/4940/WCAS/FRENCH/39104 |url-status=dead }}</ref>. ===Литература=== *{{fr}} Adam, Antoine. ''Histoire de la littérature française au XVIIe siècle.'' First published 1954-56. 3 vols. Paris: Albin Michel, 1997. *{{fr}} Dandrey, Patrick, ed. ''Dictionnaire des lettres françaises: Le XVIIe siècle.'' Collection: La Pochothèque. Paris: Fayard, 1996. ===Проза=== *{{fr}} Adam, Antoine, ed. ''Romanciers du XVIIe siècle.'' (An anthology). Collection: Bibliothèque de la Pléiade. Paris: Gallimard, 1958. *{{fr}} Coulet, Henri. ''Le roman jusqu'à la Révolution.'' Paris: Colin, 1967. ISBN 2-200-25117-3 ===Поезија=== *{{fr}} Allem, Maurice, ed. ''Anthologie poétique française: XVIIe siècle.'' Paris: Garnier Frères, 1966. ===Театар=== *{{fr}} Scherer, Jacques, ed. ''Théâtre du XVIIe siècle.'' (An anthology). Collection: Bibliothèque de la Pléiade. Paris: Gallimard, 1975. ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Француска литература од 17 век}} [[Категорија:Француска литература]] [[Категорија:17 век во Франција - литература]] [[Категорија:Рана модерна литература - Франција]] e7s0nacrtxhvbx1fmnclpbmzvpp71d7 3 1065861 5543943 3462062 2026-04-23T16:56:21Z J ansari 70324 J ansari ја премести страницата [[Разговор со корисник:Ранко Николић]] на [[Разговор со корисник:Ран-кан]]: Автоматски преместена страницата при преименување на корисникот „[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]“ во „[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]“ 3462062 wikitext text/x-wiki {{Добредојде}}--[[User:Вик Ретлхед|Вик Ретлхед]] <small>([[User talk:Вик Ретлхед|разговор]])</small> 19:59, 5 февруари 2013 (CET) 1nxshh5vn1v59an7e2zs706d1kbt2ml 0 1067898 5544108 4697467 2026-04-24T03:54:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544108 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Архангел Михаил |слика = Св. Архангел Михаил.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Злетовска |координати = {{coord|42|00|47.5|N|22|13|41.4|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Лесново |општина = Пробиштип |држава = Македонија |патрон = [[Архангел Михаил]] |изградба = |завршено = 11 век |осветување = 1347 |живопис = 14 век |ктитор = [[Свети Гаврил Лесновски]] |зограф = [[Петре Филиповски – Гарката]] и непознати автори |рушење = |запалена = |водство = Игумен Дамскин |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''„Свети Архангел Михаил“''' — соборен храм во манастирот „[[Манастир „Свети Гаврил Лесновски“|Свети Гаврил Лесновски]]“ во [[Лесново]], [[Пробиштипско]]. Старешина на Лесновскиот манастир од 2007 година е Игумен Дамаскин. Во составот на манастирското братство има уште двајца [[јеромонах|јеромонаси]], двајца монаси, еден [[јероѓакон]] и искушеници.<ref name="Брегалничка епархија">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/ |title=Брегалничка епархија |accessdate=2013-02-23 |archive-date=2015-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008204617/http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/ |url-status=dead }}</ref> == Историја == Според најстарото житие на свети Гаврил Лесновски, напишано од Станислав Граматик во [[1330]] година, овој храм и манастирот потекнуваат од 11 век, основан од Свети Гаврил Лесновски, посветен на Свети Архангел Михаил. Возобновен е во 1341 година од Деспот Јован Оливер. Фрескоживописот е завршен во 1347 година најверојатно од четворица зографи. Иконостасот е во длабока резба од 1811-1814, прво дело на тајфата на [[Петре Филиповски – Гарката]].<ref name="Брегалничка епархија"/> == Значење == Манастирот Св. Гаврил Лесновски е еден од најзначајните и најубавите средновековни и сакрални [[споменици]] на културата, не само во Република Македонија туку и пошироко. Не само што со своето богатство и содржини на [[Иконостас]]от и фреско-сликарството претставува голема мистерија, туку тој е познат и по својата моќ да лекува болни лица. Селаните веруваат дека светецот Св. Гаврил Лесновски ги штити нив, нивното село и манастирот и дека неговиот дух се појавува во одредени периоди од годината. Тие исто така веруваат дека не случајно тука се настанати и селото и манастирот и со гордост истакнуваат дека овој простор е [[библија|библиски]].<ref name="Брегалничка епархија"/> == Галерија == <center><gallery> Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Лесново.jpg|Влезната врата од црквата Податотека:Св.Архангел Михаил.JPG|Поглед на јужниот ѕид Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Лесново 2.jpg|Куполите на црквата Податотека:Car Dušan i carica Jelena, Manastir Lesnovo, XIV vek.jpg|Фреска на царот Стефан Душан и царицата Елена </gallery></center> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Michael the Archangel Church (Lesnovo)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Архангел Михаил, Лесново}} [[Категорија:Лесновски манастир| ]] [[Категорија:Цркви на Македонската православна црква]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Архангел Михаил во Македонија|Лесново]] lnwvc7bbhphu6grojyi51pxd7qci609 4 1070791 5544128 5450960 2026-04-24T07:31:40Z Bjankuloski06 332 /* П */ Јазична исправка, replaced: олифаз → овеќефаз (2) 5544128 wikitext text/x-wiki {|align=right cellspacing=1 bgcolor=red |- bgcolor=white |[[File:Wikimedia Macedonia logo mk.svg|150п|center]] |- bgcolor=white |[[File:Википедија во вашето училиште.svg|Лого на проектот „Википедија во вашето училиште|center|250px]] |- bgcolor=white |''Поврзано: {{Список на проекти во рамките на „Википедија во вашето училиште“}} |} На оваа страница е даден список на дел од темите кои се изучуваат во средните училишта. == 1,2,3 - 9, A-Z == * [[(16-32) битни микропроцесори]] * [[3D моделирање]] * [[3D скицирање]] * [[8-битни микропроцесори]] * [[8-битни микропроцесори (реални)]] * [[Actinomyces]] * [[Adeno virus]] * [[Arbo virus]] * [[AVES]] * [[Bacillus antracis]] * [[Bordetella]] * [[Borellia]] * [[Brucella]] * [[CAD/CAM системи]] * [[Campylobacter]] * [[Clostridium botulinim]] * [[Clostridiumi na gasnata gangrena]] * [[Clostridium tetani]] * [[CNC глодалка]] * [[CNC струг]] * [[Corynebacterium diphtheriae]] * [[Coxsackie]] * [[DELPHI]] * [[Echo virus]] * [[Entero virusi]] * [[Escherichia coli]] * [[Francisella]] * [[FUNCTION]] * [[Gardnerella vaginalis]] * [[Haemophylus]] * [[Helicobacter]] * [[Hepatitis]] * [[Herpes virus]] * [[HIV]] * [[Influenzae]] * [[Internet]] * [[Klebsiella]] * [[Lactobacillus]] * [[Legionella]] * [[Leptospira]] * [[Listeria]] * [[lycoming cessna 172]] * [[Mamalia]] * [[„Mega“ и „niche“ превозници и оператори на мултимодален транспорт]] * [[Microsoft Visual Studio 6]] * [[Moraxella]] * [[Morbilli]] * [[Mycobacterium bovis]] * [[Mycobacterium leprae]] * [[Mycobacterium tuberculosis]] * [[Mycoplazma]] * [[Neisseriae]] * [[Nocardia]] * [[Orthomyxo virus]] * [[PACKED ARRAY]] * [[Papova virus]] * [[Paramyxo virus]] * [[Parotitis]] * [[PLC]] * [[Polio]] * [[Pox virus]] * [[PROCEDURE]] * [[Proteus]] * [[Pseudomonas]] * [[Rabies]] * [[Reo virusi]] * [[Rino virusi]] * [[Rubeolla]] * [[Salmonella]] * [[SETS]] * [[Shigella]] * [[Staphylococcus]] * [[Streptococcus]] * [[Streptococcus pneumoniae]] * [[Treponamma]] * [[TTL и CMOS логички фамилии]] * [[XDSL мрежи]] * [[Vibrio]] * [[Yersinia]] == А == * [[Аберации кај оптичките системи]] * [[Аберација]] * [[Авион]] * [[Авион cessna 172]] * [[Автоелектроника]] * [[Автоматизација и компоненти во електротехничките системи]] * [[Автоматизација и компоненти во пневматските системи]] * [[Автоматизација и компоненти во хидрауличните системи]] * [[Автоматика]] * [[Автоматика во системите на регулирање]] * [[Автоматска контрола на регулацијата во разладните инсталации]] * [[Автоматска регулација]] * [[Автоматски регулатори и нивна поделба]] * [[Автоматско повторно вклучување]] * [[Автоматско програмирање]] * [[Автоматско програмирање на CNC машина]] * [[Автоматско регулирање]] * [[Автоматско управување]] * [[Автоматско управување во металургијата]] * [[Автоматско управување и регулирање]] * [[Автоматско управување на процесите во графичката доработка]] * [[Автоседишта]] * [[Автотапетарство]] * [[Автотоварна инфраструктура (автотоварни станици и мотели)]] * [[Агенциско работење]] * [[Агенциското работење и другите стопански и нестопански дејности]] * [[Аглести состави на дрвото]] * [[Аглести состави на дрвото во рамки и сандаци]] * [[Аглести состави на дрвото за тесни површини на прав и на кос допир]] * [[Аглести состави на широки површини]] * [[Агли во производни инженерство и мерење]] * [[Аграрен протекционизам]] * [[Агрегатни состојби на водата]] * [[Агроменаџмент]] * [[Агрометеорологија со климатологија]] * [[Агротехника за градинарско производство во заштитен производ]] * [[Агротехника на лозовите насади]] * [[Агротехника на тутун]] * [[Агротехнички мерки]] * [[Агротехнички мерки во заштитени простори]] * [[Агротехнички мерки за производство на цвеќиња]] * [[Агрохемија како наука и хемиски состав на растенијата]] * [[Аеродинамика]] * [[Аеродинамика на авион и команди на лет]] * [[Аероснимање]] * [[Аерофотограметрија]] * [[Акваристика]] * [[Осни напрегања и напрегање на сечење]] * [[Осно напрегање]] * [[Осно напрегнати елементи од армиран бетон]] * [[Акт]] * [[Активен систем за еластично потпирање]] * [[Активна и пасивна безбедност на системот возило - возач - пат, патна околина]] * [[Акти во секретарско работење]] * [[Акти во управна постапка]] * [[Актуелни зоонози]] * [[Акумулатор]] * [[Акумулаторска батерија]] * [[Акушерство оплодување, нидација, плацентација]] * [[Алармни системи и видеонадзор]] * [[Алат]] * [[Алати за компјутерски управувани машини]] * [[Алати за обработка на дрво]] * [[Алати и машини во шумарството]] * [[Алати и машини за ковање]] * [[Алати и методи за обележување и оцртување]] * [[Алат и опрема за работа во градина]] * [[Алат и прибор за занимањето]] * [[Алгоритми]] * [[Алергиски дерматози]] * [[Алкохолна ферментација]] * [[Алкохолна ферментација во контролирани услови]] * [[Алкохолни пијлоци]] * [[Алокација на трошоците]] * [[Алохтони видови - егзоти скриеносеменици NGIOSPERMAE]] * [[Алохтони егзотични дрвја голосеменици GIMNOSPERMAE]] * [[Алпинеум]] * [[Алтернативни извори на енергија]] * [[Алтернативни начини на правилна исхрана]] * [[Алтернатор]] * [[Алтернатор и регулатори на алтернаторот]] * [[Амбалажа]] * [[Амбалажа за прехранбени производи]] * [[Амбалажа и картонажа]] * [[Амбалажа и рециклирање]] * [[Амбалажа на производите]] * [[Амбалажа на храна]] * [[Аметропии]] * [[Ампелографска шема за видовите и сортите од родот VITIS L]] * [[Амплитудна модулација]] * [[Аналгетици, аналгоантипиретици, антиревматици]] * [[Анализа и интерпретација на податоците]] * [[Анализа на DELPHI екранот]] * [[Анализа на алкохолните пијалаци]] * [[Анализа на брашното и производите од брашно]] * [[Анализа на вештачки засладувачи]] * [[Анализа на вода]] * [[Анализа на временскиот развиток (динамика) на масовните појави]] * [[Анализа на готварска сол]] * [[Анализа на готови супи]] * [[Анализа на детерминистички сигнали]] * [[Анализа на други прехранбени производи]] * [[Анализа на жестоки пијалаци]] * [[Анализа на зачини]] * [[Анализа на изработени проекти]] * [[Анализа на јаглехидрати и кондиторски производи]] * [[Анализа на јајца и производи од јајца]] * [[Анализа на квасец]] * [[Анализа на конзерванси]] * [[Анализа на коса]] * [[Анализа на масти и масла]] * [[Анализа на мед и други производи од пчели]] * [[Анализа на мелнички и пекарски производи]] * [[Анализа на месо и производи на месо]] * [[Анализа на месото и месните производи]] * [[Анализа на млеко]] * [[Анализа на млекото и млечните производи]] * [[Анализа на овошје, зеленчук и преработки]] * [[Анализа на овошјето и зеленчукот и нивните производи]] * [[Анализа на оцет]] * [[Анализа на пазарните можности]] * [[Анализа на печурки]] * [[Анализа на пигменти]] * [[Анализа на пијалаци]] * [[Анализа на пијалаци со алкалоиди]] * [[Анализа на податоците за катастарска општина]] * [[Анализа на полутантите во прехранбените производи]] * [[Анализа на производи од млеко]] * [[Анализа на риби и производи од риби]] * [[Анализа на трошоците]] * [[Анализа на финансиските извештаи на трговските друштва]] * [[Анализа на цени на градежните работи]] * [[Анализа на ширата и виното]] * [[Анализата на храната]] * [[Аналитичка геометрија на точка и права]] * [[Аналитичка разработка на проекти]] * [[Аналитичка хемија]] * [[Аналоген видео запис -VHS]] * [[Аналоген видеосигнал]] * [[Аналогија помеѓу топлинските и електричните големини]] * [[Аналогни мерни инструменти]] * [[Аналогни множачи]] * [[Аналогни ТВ стандарди]] * [[Аналогно-дигитално претворање]] * [[Анатомија и морфологија на забите]] * [[Анатомија и физиологија на гениталниот систем]] * [[Анатомија и физиологија на дигестивен систем]] * [[Анатомија и физиологија на екскреторниот систем]] * [[Анатомија и физиологија на ендокрин систем]] * [[Анатомија и физиологија на женските генитални органи]] * [[Анатомија и физиологија на жлездите со внатрешно и со надворешно лачење]] * [[Анатомија и физиологија на кардиоваскларниот систем]] * [[Анатомија и физиологија на кожата]] * [[Анатомија и физиологија на крв и лимфа]] * [[Анатомија и физиологија на локомоторен систем]] * [[Анатомија и физиологија на нервниот и рецепторниот систем]] * [[Анатомија и физиологија на органите за дигестија]] * [[Анатомија и физиологија на орофацијалните мускули]] * [[Анатомија и физиологија на половите органи]] * [[Анатомија и физиологија на сетилни органи]] * [[Анатомија на вегетативни и генеративни органи]] * [[Анестезија]] * [[Анимации и анимирани фајлови на модел]] * [[Антена]] * [[Антепартална заштита, исхрана и хигиена на бремената жена]] * [[Антиинфективни лекови]] * [[Антипаразитици]] * [[Антисептик]] * [[Антисептици и дезинфициенси]] * [[Античка уметност во Македонија]] * [[Антомија и физиологија на респираторниот систем]] * [[Антропозоонози]] * [[Апаратурна козметика на лицето]] * [[Апаратурни козметички постапки во негата на телото]] * [[Апликации во графичко окружување]] * [[Апсорпција и атсорпција]] * [[Аптекарско работење и производство на лекови]] * [[Аритметички кола]] * [[Арматура]] * [[Арматура]] * [[Армирано-бетонски елементи напрегнати на свиткување (греди)]] * [[Армирано-бетонски мостови]] * [[Арондација и експропријација]] * [[Архивско работење]] * [[Архитектонски елементи во паркови]] * [[Архитектонски елементи на ентериерот]] * [[Архитектонски објекти во паркови]] * [[Архитектура и урбанизам]] * [[Архитектура на новиот век]] * [[Архитектура на општ / генерален микропроцесор]] * [[Архитектура на средниот век]] * [[Архитектура на стариот век]] * [[Архитектурни елементи во зелени површини]] * [[Асепса и антисепса]] * [[Асинхрони машини]] * [[Асинхрони микромашини]] * [[Асинхрони сервомотори]] * [[Асортиман на стоките]] * [[Астабилни и моностабилни мултивибратори (амв, ммв)]] * [[Астигматизам]] * [[Атмосфера]] * [[Атмосферата и нејзината поделба]] * [[Атмосферски води]] * [[Атомски и молекулски спектри]] * [[Атрибути на квалитетот на храната]] * [[Атрофија на кожата]] * [[Атстрингенси]] * [[Аудио-засилувачи]] * [[Афакија]] * [[Ацодобазна рамнотеЖа]] == Б == * [[Багер ведричар]] * [[Багер дреглајн]] * [[Багер лажичар]] * [[База на податоци|Бази на податоци]] * [[Бајц]] * [[Бајцеви, смоли, лакови и пластични маси]] * [[Бакро печат]] * [[Бактерија]] * [[Бактериски заболувања на кожата]] * [[Бактериски инфекции на гастро интестиналниот тракт]] * [[Бактериски инфекции на респираторен тракт]] * [[Бактериски инфекции на централен нервен систем]] * [[Бактериски предизвикувачи на инфекции]] * [[Балнеоклиматотерапија]] * [[Банка]] * [[Банкарски работи]] * [[Банкарски систем]] * [[Банкарското Работење]] * [[Банкарство]] * [[Банкарство и банкарски систем]] * [[Барок и рококо]] * [[Безбеднос и регулирање на патниот сообраќај]] * [[Безбедносни системи во моторните возила]] * [[Безбедносни уреди во железничките возила]] * [[Безбедноста во патниот сообраќај]] * [[Безбедност во железничкиот сообраќај]] * [[Безбедност при работа со гасовити горива]] * [[Безжична тест- Опрема за дијагностика на обд системи]] * [[Безкомпресорски воздушно реактивни мотори]] * [[Белези и функции на државата]] * [[Белези на државата]] * [[Белези на трговските друштва]] * [[Белење на косата]] * [[Берба, пакување и транспорт на градинарски култури]] * [[Берба, пакување и транспорт на цвеќарски култури]] * [[Берба, пакување, складирање и транспорт на грозје]] * [[Берба, пакување, складирање и транспорт на овошје]] * [[Берба, пакување, транспорт и чување на грозјето]] * [[Беспочвено одгледување на градинарски и цвеќарски видови]] * [[Бетон]] * [[Бетонирање]] * [[Бетон и специјални бетони]] * [[Бетонски елементи]] * [[Бизнис организација]] * [[Бизнисот и окружувањето]] * [[Бизнис план]] * [[Биланс и резерви на подземните води]] * [[Биолошка и хемиска контаминација]] * [[Биолошки активни материи како компоненти во козметологијата]] * [[Биолошки одлики на винова лоза]] * [[Биолошки особини и влијание на надворешните фактори врз домашните животни]] * [[Биолошки особини на домашните животни]] * [[Биолошки особини на овошките и виновата лоза]] * [[Биолошки промени кај тоталната беззабост]] * [[Биолошки промени на органите за џвакање]] * [[Биолошко активни материи во храната]] * [[Биосоединенија]] * [[Биотехнолошки методи во репродукцијата на животните]] * [[Биполарни транзистори]] * [[Бистабилни кола (Флип-флопови)]] * [[Бичење со лентовидни и гатерски пили]] * [[Благајничко работење во железничкиот транспорт]] * [[Благородни метали, валути и девизи]] * [[Блок дијаграми на автоматски контролиран процес]] * [[Блок шеми и одлики на регулационен круг]] * [[Боење на косата во природни тонови]] * [[Боење на косата во специјални тонови]] * [[Боење на светла оштетена коса во темна нијанса]] * [[Боење на целосно седа коса]] * [[Бои, бајцеви и средства за просветлување и белење на дрвото]] * [[Бои во графичката дејност]] * [[Бои во графичката индустрија]] * [[Бои и бојадисување]] * [[Боја]] * [[Болести]] * [[Болести и недостатоци на вината]] * [[Болести и штетници кај овошките]] * [[Болести и штетници кај складирани земјоделски производи]] * [[Болести и штетници на виновата лоза]] * [[Болести и штетници на градинарски култури]] * [[Болести и штетници на поледелски култури]] * [[Болести и штетници на пчелите]] * [[Болести и штетници на фуражни култури]] * [[Болести на виновата лоза]] * [[Болести на ендокриниот систем]] * [[Болести на ендокрините жлезди и кожата]] * [[Болести на кардиоваскуларен систем]] * [[Болести на кардиоваскуларниот и крвниот систем]] * [[Болести на локомоторниот систем]] * [[Болести на метаболизмот]] * [[Болести на млечната жлезда]] * [[Болести на нервниот систем]] * [[Болести на нервниот систем, ендокрините жлезди и кожата]] * [[Болести на новородените]] * [[Болести на органите за варење]] * [[Болести на органите за варење и пореметувања во исхраната]] * [[Болести на органите за варење и црниот дроб]] * [[Болести на органите за дишење]] * [[Болести на органите за исхрана]] * [[Болести на органите за мокрење]] * [[Болести на респираторен систем]] * [[Болести на рибите]] * [[Болести на срцето, крвотокот и крвта]] * [[Болести на уринарниот систем]] * [[Болести на урогениталниот систем]] * [[Болести на хематопоезен систем]] * [[Болести на хематопоезните органи]] * [[Болести предизвикани од артроподите]] * [[Болести предизвикани од бактерии]] * [[Болести предизвикани од вируси]] * [[Болести предизвикани од протозои]] * [[Болести предизвикани од хелминти]] * [[Бонбон]] * [[Бонсаи]] * [[Борба против болестите на виновата лоза]] * [[Брана]] * [[Брановити заразни болести]] * [[Брачна неплодност]] * [[Брзина]] * [[Брзини при обработка со режење]] * [[Брикетирање на дрвен отпад]] * [[Број]] * [[Бројач]] * [[Бројач со произволен модул]] * [[Бројни системи и кодови]] * [[Брусење и теорија на лепење]] * [[Брусење на дрвените елементи]] * [[Булова алгебра]] * [[Бучава ]] * [[Бучава и вибрации и заштита]] * [[Буџет и даночна политика]] == В == * [[Вадење и чистење на одливки]] * [[Вакцини и серуми]] * [[Валање на благородните метали и легури]] * [[Валање на полуфабрикати]] * [[Варење на храна]] * [[Вградени системи за одржување (ата 40)авиони]] * [[Вградување на делови од други системи на моторното возило]] * [[Вегетативно (бесполово) размножување кај растенијата]] * [[Вегетативно размножување на винова лоза]] * [[Вежби]] * [[Вежби од анализа на товарот]] * [[Вежби од водени ресурси]] * [[Вежби од водоснабдителни системи]] * [[Вежби од инсталации во зградите]] * [[Вежби од канализациони системи]] * [[Векторски дијаграми на потрошувачи на електрична енергија]] * [[Вентил и неговата улога во разладние инсталации]] * [[Вербална комуникација и облици на вербална комункација Повратна врска]] * [[Вертикални конструктивни елементи]] * [[Вертикално озеленување]] * [[Верукозни дерматози и микотични заболувања на кожата]] * [[Ветеринарство]] * [[Вештачки забни коронки]] * [[Вештачки засладувачи]] * [[Вештачко осеменување]] * [[Вештачко сушење на дрвото]] * [[Вибрација]] * [[Видови вонпарнични постапки]] * [[Видови врски и постапки]] * [[Видови градежни објекти]] * [[Видови градежни челици]] * [[Видови дрва]] * [[Видови дрво, градба, квалитет и употреба]] * [[Видови ѓубрива во лозарското производство]] * [[Видови завари и видови заварени врски]] * [[Видови заразни болести]] * [[Видови зборови]] * [[Видови изведби на електрични инсталации и начин на приклучување на електричната мрежа]] * [[Видови инсталации во зградите]] * [[Видови и особини на теренот]] * [[Видови коловози и коловозни подлоги]] * [[Видови компјутерски управувани машини]] * [[Видови контролери]] * [[Видови корекциони леќи]] * [[Видови леб]] * [[Видови магматски карпи]] * [[Видови метали, физички и хемиски својства и нивна примена во забната техника]] * [[Видови механизирана работа]] * [[Видови мотори со гасни турбини]] * [[Видови на автоматско управување]] * [[Видови на акумулаторски батерии во возилата]] * [[Видови на аметропии]] * [[Видови на истражни работи и примена]] * [[Видови на комуникации]] * [[Видови на комуникации и нивни одлики]] * [[Видови на метаморфни карпи]] * [[Видови на организација]] * [[Видови на производи]] * [[Видови на седиментни карпи]] * [[Видови носачи]] * [[Видови пекарски производи]] * [[Видови печива и други производи]] * [[Видови печива и други производи и тестенини]] * [[Видови поштенски пратки]] * [[Видови притисок за добивање на отпечатоци]] * [[Видови разладни уреди]] * [[Видови растенија и нивната застапеност во парковите]] * [[Видови слогови]] * [[Видови сообраќајници - железнички линии]] * [[Видови станици и групи колосеци]] * [[Видови стругови и основни операции со стружење]] * [[Видови туристички агенции]] * [[Видови туристички аранжмани]] * [[Видови уреди за ладење со упростени шеми]] * [[Видови форми на амбалажа]] * [[Видови цветни растенија]] * [[Визби и садови за производство ан ракија]] * [[Визуелни комуникации]] * [[Вина]] * [[Винарска визба]] * [[Вино, пиво и јаки алкоолни пијалаци]] * [[Вински сорти на грозје]] * [[Вируси]] * [[Вирусни заболувања на кожата]] * [[Висок печат]] * [[Витамини]] * [[Виткање и токарење на дрвото]] * [[Виткање на металите]] * [[Витлање и чување на бичени сортименти]] * [[Владеењето на правото]] * [[Влажен воздух]] * [[Влажност на дрвото]] * [[Влакнодајни култури]] * [[Влечени возила]] * [[Влечење на жица]] * [[Влечна и одбојна опрема]] * [[Влијание на надворешните фактори врз домашните животни]] * [[Влијание на патот и околината за општата безбедност во сообраќајот]] * [[Влијание на средината врз виновата лоза (екологија)]] * [[Влијанието на еколошките фактори врз микроорганизмите]] * [[Влијанието на климатските фактори врз растенијата]] * [[Влијанието на социо-економските фактори врз економскиот развој на Република Македонија]] * [[Влијанија на средствата за ладење врз озонската обвивка]] * [[Внарешно уредување на простории]] * [[Внатрешен (куќен) водовод]] * [[Внатрешен платен промет]] * [[Внатрешен платен промет (готовински и безготовински платен промет)]] * [[Внатрешна (куќна) канализација]] * [[Внатрешни геолошки сили]] * [[Внатрешно лачење]] * [[Внатрешно согорување]] * [[Внатрешно трговско работење]] * [[Внатрешно уредување на систем]] * [[Вовед во геодезија, облик и големина на земјата]] * [[Вовед во граѓанско судската постапка (граѓанско процесно право)]] * [[Вовед во дигиталните технички системи на воздухопловите]] * [[Воведување на возови во сообраќај]] * [[Вода]] * [[Водата во прехранбеното производство, нејзино загадување и методи на пречистување]] * [[Водена ондулација и изработка на дневни фризури]] * [[Водена пареа]] * [[Водени објекти]] * [[Водени површини и елементи со вода во паркови]] * [[Водени ресурси и искористување на водени сили]] * [[Водени ресурси, особини, стандарди, количества]] * [[Воден сообраќај и транспорт]] * [[Водење и контрола на процесот на сушење]] * [[Водење на сообраќајните претпријатија]] * [[Водење сметководствена евиденција]] * [[Водна ерозија]] * [[Водна инфраструктура]] * [[Водна флора и фауна]] * [[Водоводен материјал]] * [[Водоводни мрежи]] * [[Водозафатни објекти]] * [[Водоснабдителни системи]] * [[Водство]] * [[Воз]] * [[Возачи на моторни возила]] * [[Воздухопловни инструменти]] * [[Воздухопловни конструкции на големи (патнички) воздухоплови]] * [[Воздухот како работен флуид]] * [[Воздушен притисок]] * [[Воздушен сообраќај и транспорт]] * [[Воздушна инфраструктура]] * [[Воздушни струења во атмосферата]] * [[Воздушни струења и атмосферски притисок]] * [[Возен парк на транспортните претпријатија]] * [[Возен ред]] * [[Возила во меѓународен патен транспорт]] * [[Возилото како фактор во патниот сообраќај]] * [[Волумен на вртежни параболоиди]] * [[Волумен на стоечки дрва]] * [[Зафатнински пумпи ихидраулични компоненти]] * [[Зафатнински методи на анализа]] * [[Вонградски зелени површини и организација на местата за одмор и рекреација]] * [[Вонпарнична постапка]] * [[Вонреден превоз]] * [[Вонсезонска ферментација на ориенталните тутуни]] * [[Воопштување на математичкиот модел на процес и објект]] * [[Воспаление]] * [[Воспаление и изумирање на ткивата]] * [[Воспаление, регенерација и репарација]] * [[Воспаленија и тумури на женските генитални органи и сексуално преносливи болести]] * [[Воспоставување и водење деловен разговор]] * [[Воспоставување и водење на разговор]] * [[Врата]] * [[Вратила]] * [[Вредност на стока за царински потреби]] * [[Вреднување на дрвни шумски сортименти]] * [[Време и клима]] * [[Временски дијаграм, амплитуден и фазен спектар на поворка од правоаголни импулси]] * [[Временски дијаграм на електрична енергија]] * [[Временски дијаграм на наизменична големина]] * [[Временски константни електрични струи]] * [[Временско и векторско претставување на трифазни системи]] * [[Временско разграничување]] * [[Врзива]] * [[Врзива и малтери]] * [[Врзивни средства]] * [[Врска на колосеците]] * [[Врски и одлики на врските]] * [[Врски со завртки, навртки и осигурување од одвртување]] * [[Вртливи електрични машини и трансформатори]] * [[Вртливо магнетно поле]] * [[Втор главен закон на термодинамиката]] * [[Втор закон на термодинамиката]] * [[Второстепени шумски производи]] * [[Второстепено искористување на шумите]] * [[Втор принцип на термодинамиката и хемиска рамнотежа]] == Г == * [[Габи]] * [[Габи и мувли патогени за човекот]] * [[Габични заболувања на кожата]] * [[Гасни турбини]] * [[Гасно заварување]] * [[Гасно заварување и сечење]] * [[Гасно сечење и сродни постапки]] * [[Гасови и пареa]] * [[Гасови и течности]] * [[Гасоводна опрема]] * [[Гасоводни инсталации]] * [[Гастроинтестинален систем]] * [[Генеза на почвата]] * [[Генерален микропроцесор]] * [[Генеративно (полово) размножување кај бессемени растенијата]] * [[Генеративно (полово) размножување кај семените растенијата]] * [[Генеративно размножување на винова лоза]] * [[Генератори за еднонасочна струја]] * [[Генетика]] * [[Генетика на микроорганизмите]] * [[Генетска основа на размножувањето кај растенијата]] * [[Генетски модифицирана храна]] * [[Географски информациски системи]] * [[Географски одлики на Република Македонија]] * [[Геодетски мерења на терен]] * [[Геодетски мерни инструменти]] * [[Геодетски мрежи]] * [[Геодетски подлоги]] * [[Геодетски подлоги (планови, карти, дигитален модел на терен ДМТ) за предпроектирање, истражување и проектирање]] * [[Геодетски подлоги (примена на софтверски решенија)]] * [[Геодетски прибор]] * [[Геодетски работи при изградба на геодетски објекти]] * [[Геодетски работи при трасирање на линиски работи]] * [[Геодетски справи и прибор]] * [[Геодетски уреди]] * [[Геологија]] * [[Геолошка графика]] * [[Геолошка проспекција]] * [[Геолошки ознаки и симболи]] * [[Геолошки структури во кои се формираат водоносники]] * [[Геометрија на носечката конструкција]] * [[Геометриска оптика]] * [[Геометриски елементи на површински коп]] * [[Геометриски одлики на рамни плоштини]] * [[Геотермални води]] * [[Геофизичка проспекција]] * [[Геофизички методи на истражување]] * [[Геохемиска проспекција]] * [[ГИС проект за катастар на земјишта]] * [[Глава]] * [[Главен преносник и диференцијал]] * [[Главна расправа]] * [[Главни делови кај моторите]] * [[Главни делови на ЦНЦ машината]] * [[Главни делови на ЦНЦ струг]] * [[Главни делови на цнц струг и глодалка]] * [[Главни и помошни операции во подготовката на минералните суровини]] * [[Главни правци на туристичките движења во светот и туристичко-географски регии во светот]] * [[Главни правци на туристичките движења во светот и туристичко-географски регии во светот]] * [[Главни психички манифестации (симпотоми и синдроми) на менталните растројства]] * [[Главни сигнали, претсигнали и дополнителни сигнали]] * [[Глагол]] * [[Глаголи со посебна конјугација]] * [[Глаголски именки и придавки]] * [[Глауком]] * [[Глодалки]] * [[Глодање]] * [[Глодање со користење на стандардни циклуси иподпрограми]] * [[Глодање со линеарно и кружно движење]] * [[Глодачи]] * [[Гниење и обоеност на дрвото од габи]] * [[Говедарство]] * [[Година]] * [[Годишен биолошки циклус на винова лоза]] * [[Годишен биолошки циклус на лозата]] * [[Годишен изведбен план за искористување на шумите]] * [[Големи ладилници]] * [[Големопродажба]] * [[Голосемени CONIFEROPHYTINA (Gymnospermae)]] * [[Горен слој на железнички линии]] * [[Горива и согорување]] * [[Горивен систем и систем за стартување и палење на клипен мотор]] * [[Горивна економичност на моторно возило]] * [[Гориво]] * [[Гориво за дизел мотори]] * [[Гориво и средства за подмачкување]] * [[Готварска сол]] * [[Гравидитет]] * [[Гравитациска концентрација]] * [[Гравитациски инструменти за мерење на притисок]] * [[Градба]] * [[Градба и особини на микробните клетки]] * [[Градба и функција на човековото око]] * [[Градба на главата]] * [[Градба на дрвото]] * [[Градба на микроорганизмите]] * [[Градба на окото]] * [[Градба на човековото око]] * [[Градежен материјал]] * [[Градежна јама]] * [[Градежна механизација]] * [[Градежна столарија]] * [[Градежни објекти во расадникот]] * [[Градежништво]] * [[Градење на воздушни ТТ-линии]] * [[Градење на кабловски ТТ-мрежи]] * [[Градилиште]] * [[Градина]] * [[Градинарски и цвеќарски видови]] * [[Градинарски култури]] * [[Градинарски култури од семејството тикви]] * [[Градинарски култури од фамилијата пеперуткоцветни]] * [[Градска логистика]] * [[Градски центри]] * [[Грам негативни коки]] * [[Грам негативни стапчиња]] * [[Грам позитивни аспорогени стапчиња]] * [[Грам позитивни коки]] * [[Грам позитивни спорогени стапчиња]] * [[Графика]] * [[График на функциите]] * [[Графичка анализа и синтеза на дигиталните системи]] * [[Графичка доработка]] * [[Графичка доработка и видови на доработка]] * [[Графичка работа]] * [[Графички дизајн, видови]] * [[Графички машини, уреди и апарати]] * [[Графичкиот дизајн и негота врска со уметноста, културата и другите дејности]] * [[Графички симболи на електрични и електронски компоненти]] * [[Графичко окружување во визуелен програмски пакет]] * [[Греење]] * [[Греење (затоплување)]] * [[Греење и ветреење на моторните возила]] * [[Греење и климатизација]] * [[Грешки на дрвото]] * [[Грешки при мерењата]] * [[Грешки при мерењата и својства на оптичките прибори]] * [[Грешки при мерење]] * [[Грешки при сушење на дрвото]] * [[Грозјето како суровина за производство на вино]] * [[Громобранска инсталација, елементи и изградба]] * [[Грундирање и китирање]] * [[Групите во организацијата]] * [[Грчка и римска митологија]] * [[Гума]] == Д == * [[Давање козметички и естетски упатства на странката]] * [[Давач]] * [[Давачи кај НУМА]] * [[Д/А и А/Д претворање]] * [[Даноци и акцизи во шпедитерско работење]] * [[Даноци и даночен систем]] * [[Даноци на потрошувачката]] * [[Датотеки]] * [[Двегодишни цветни култури]] * [[Движење на водата]] * [[Движење на водата во дрвото]] * [[Движење на возилата]] * [[Двобојна машина]] * [[Дводимензионални полиња-матрици (MATRIX)]] * [[Двопол]] * [[Двополи и четворополи]] * [[Дворни површини]] * [[Двотактен дизел - мотор]] * [[Двотактен ото мотор]] * [[Девизен пазар]] * [[Девизен систем и девизна политика]] * [[Деградациони производи на метаболизмот на белковините]] * [[Дезинсекција]] * [[Дезинфекција]] * [[Дезинфициенс]] * [[Дејности на шпедитерските претпријатија]] * [[Декоратерство]] * [[Декоративни козметички постапки во негата на телото]] * [[Декоративни козметички препарати и депилатори]] * [[Декоративни техники]] * [[Декорирање на домови]] * [[Деловен и куќен ред во хотелот]] * [[Делови на машината и функција]] * [[Делови на пневматски склопови]] * [[Делови на пневматски склопови - симболи, примена и примери]] * [[Деловна комуникација]] * [[Деловна кореспонденција]] * [[Деловно допишување во надворешната трговија]] * [[Деловно комуницирање]] * [[Демодулатори за аголно модулирани сигнали]] * [[Демодулатори за АМ - сигнали]] * [[Демодулација на амплитудно модулирани сигнали]] * [[Забен мост|Забни мостови]] * [[Депилација]] * [[Дератизација]] * [[Дерматози]] * [[Дерматолошка семиотика]] * [[Десертни сорти на грозје]] * [[Дестилација]] * [[Дестилација и дестилациони апарати]] * [[Детал]] * [[Детален нивелман]] * [[Детален нивелман (примена на софтверски решенија)]] * [[Детален проект]] * [[Детали на ѕидови и отвори]] * [[Деталистичка разработка на финални производи]] * [[Детектори на сигнал на грешка]] * [[Детски кревети]] * [[Детски работни маси]] * [[Детски работни столици]] * [[Дефекти во електричните мрежи]] * [[Дефекти во работата на елементите на разладна инсталација и нивно отстранување]] * [[Дефекти и нивно отстранување кај печките]] * [[Дефекти кај асинхроните мотори и отстранување]] * [[Дефекти кај еднонасочните машини и нивно отстранување]] * [[Дефекти кај синхроните машини и нивно отстранување]] * [[Дефекти кај трансформатори и нивното отстранување]] * [[Дефинирање на квалитетот]] * [[Дефинирање на просторните целини на автобуските станици]] * [[Деформација]] * [[Дигалки и подигачи]] * [[Систем за варење]] * [[Дигестивен систем и ресорпција]] * [[Дигитален видеозапис - DVD]] * [[Дигитален модел на релјефот]] * [[Дигитална телевизија]] * [[Дигитална телефонска централа]] * [[Дигитални геодетски основи]] * [[Дигитални кола - временски дијаграми]] * [[Дигитални мерни инструменти]] * [[Дигитални методи за мерење]] * [[Дигитални мрежи за интегрирани служби (ISDN)]] * [[Дигитални сметачки машини]] * [[Дигитални ТВ приемници и монитори, LCD, плазма]] * [[Дигитални техники на печатење]] * [[Дигитално-аналогно и аналогно-дигитално претворање]] * [[Диелектрични материјали]] * [[Диететска храна]] * [[Диетотерапија кај болести на гастроинтестинален систем]] * [[Диетотерапија кај болести на екскреторен систем]] * [[Диетотерапија кај болести на кардиоваскуларен систем]] * [[Диетотерапија кај болести на сетилата за вид и допир]] * [[Диетотерапија кај шеќерна болест]] * [[Диетотерапија на регулирање на телесна маса]] * [[Дизајн]] * [[Дизајн и видови дизајн]] * [[Дизајнирање бижутерија]] * [[Дизајнирање на амбалажа]] * [[Дизајнирање на графички производи]] * [[Дизајнирање накит]] * [[Дизајнирање паковки за накит]] * [[Дизајнирање филиграни]] * [[Дизајн на мебел]] * [[Дизајнот и маркетингот]] * [[Дизајнот како мултидициплинарна дејност]] * [[Дизел - електровлечни локомотиви]] * [[Дизел - мотор]] * [[Дизел - мотори со електронско управување]] * [[Дизел - мотори со натполнење- натполнење сотурбина]] * [[Дизел - хидраулични локомотиви]] * [[Дизјнирање на амбалажни графички производи]] * [[Дијагностика]] * [[Дијагностика на современи системи]] * [[Дијагностика на современите системи во моторните возила]] * [[Дијагностика на техничката состојба од аспект на безбедноста]] * [[Дијагностички системи вградени во возилото (OBD)]] * [[Димензионирање на гасоводните инсталации]] * [[Динамички пресметки кај моторните возила]] * [[Динамични планови]] * [[Динамо-генератор, регулирање на работата и динамо реглери]] * [[Диода]] * [[Дипломатска кореспонденција]] * [[Директнородни хибриди]] * [[Дискретизирање на континуирани сигнали]] * [[Дисмургија]] * [[Дисперзни системи]] * [[Диспечерска служба во сообраќајните претпријатија]] * [[Дистрибутивни мрежи]] * [[Дистрибуција]] * [[Дистрибуција и канали на дистрибуција]] * [[Дисциплинска и материјална одговорност]] * [[Дифузиони операции]] * [[Дифузионо сепарациони операции]] * [[Дишење]] * [[Длабинско дупчење]] * [[Длабок печат]] * [[Дневни енергетски потреби]] * [[ДНК вирус]] * [[Добивање на масло во воени услови]] * [[Добивање на производи од млеко]] * [[Договор во стоковиот промет]] * [[Договор во стоковниот промет]] * [[Договор за продажба]] * [[Договори за превоз во патниот транспорт]] * [[Договори и договорни односи при складирање]] * [[Додатна електронска инсталација и уреди]] * [[Додатни козметички суровини]] * [[Додатоци во исхраната]] * [[Дозатори во машините за полнење и пакување]] * [[Дозволено време на возење при транспортот]] * [[Дозери,грејдери и скрепери]] * [[Дозирање]] * [[Дозирање во кинезитерапијата]] * [[Докажување во граѓанско судската постапка]] * [[Документација]] * [[Документација за објектот што се води на градилиште]] * [[Документација за транспортот]] * [[Документација на превозот на патниците]] * [[Документи]] * [[Долгорочно финансирање]] * [[Долен строј]] * [[Должности во случај на сообраќајна незгода]] * [[Должности на машиновозачот]] * [[Должности на станичен, пружен и на возниот персонал]] * [[Домашни автохтони дрвја GIMNOSPERMAE]] * [[Домашни животни]] * [[Домашни животни]] * [[Донесување одлука]] * [[Допишување со банките]] * [[Дополнителни елементи на разладните инсталации]] * [[Дополнителни уреди во возилата- електричен дел]] * [[Дополнителни уреди и опрема]] * [[Достава на поштенски пратки]] * [[Дрвена амбалажа]] * [[Дрвени облоги]] * [[Дрвени плочи]] * [[Дрвени скали]] * [[Дрвен шумски сортимент]] * [[Дрвни музички инструменти]] * [[Дрвни шумски сортименти]] * [[Дрво]] * [[Дрвото како суровина во дрвната индустрија]] * [[Дрвото како суровина и неговите особини]] * [[Дресирање, сечење, сортирање и пакување]] * [[Држава]] * [[Државата во политичкиот систем на општеството]] * [[Државата и стопанството]] * [[Државата како трговец]] * [[Државна организација]] * [[Државна регулација]] * [[Дроги - смоли и балсами]] * [[Дроги со витамини]] * [[Дроги со овошни киселини]] * [[Дроги со танини и други сродни компоненти (флороглуциноли)]] * [[Дроги што содржат алкалоиди]] * [[Дроги што содржат етерични масла]] * [[Дроги што содржат јаглехидрати]] * [[Дроги што содржат канабиноиди]] * [[Дроги што содржат масни материи]] * [[Дроги што содржат белковиниили ензими]] * [[Дроги што содржат сапонини]] * [[Други банкарски работи со населението]] * [[Други банкарски работи со населението]] * [[Други видови заварени конструкции]] * [[Други видови заварувања]] * [[Други постапки на заварување]] * [[Други слоевити дрвни производи]] * [[Други служби во приемното одделение]] * [[Други стопански субјекти]] * [[Други тутунски преработки]] * [[Дупли прозорци]] * [[Дупчалка]] * [[Дупчачко-минерски работи]] * [[Дупчење]] * [[Дупчење во подземна експлоатација]] * [[Дупчење на металите]] == Ѓ == * [[Ѓубрење во заштитени простори]] * [[Ѓубрење и садови за одгледување на цвеќарски видови во заштитен простор]] * [[Ѓубрење на виновата лоза]] * [[Ѓубрење на градинарски и цвеќарски култури]] * [[Ѓубрење на лозови насади]] * [[Ѓубриво]] * [[Ѓубриња и ѓубрење]] * [[Ѓубриња и ѓубрење на поледелски и градинарски култури]] == Е == * [[Евиденција на готовински и безготовински платен промет]] * [[Евиденција на готовински и безготовински платен промет и побарувања]] * [[Евиденција на готови производи]] * [[Евиденција на државјани]] * [[Евиденција на материјали]] * [[Евиденција на материјали и трошоци]] * [[Евиденција на недвижностите и на правата (катастар)]] * [[Евиденција на обврските икапиталот]] * [[Евиденција на побарување и обврски]] * [[Евиденција на посвојување]] * [[Евиденција на склучените бракови]] * [[Евиденција на старателство]] * [[Евиденција на трговски стоки]] * [[Евиденција на трошоци]] * [[Евиденција на трошоците восметководството во друштва од производствена дејност]] * [[Европска уметност во XIX век]] * [[Европска унија]] * [[Егзогени лежишта]] * [[Егзодинамика]] * [[Егзодинамични сили]] * [[Единица]] * [[Единици и еталони на електричните величини]] * [[Едногодишни цветни култури]] * [[Еднодимензионални полиња-низи (ARRAY)]] * [[Еднонасочна електрична струја]] * [[Еднонасочни струи]] * [[Еднослојни преградни зидови]] * [[Екологија на микроорганизмите]] * [[Еколошка и безбедносни услови за продуктивна работа]] * [[Еколошки мерки]] * [[Еколошки стандарди за превозните средства.]] * [[Еколошките фактори и нивното влијание врз растителното производство]] * [[Еколошко значење]] * [[Економии различни од нашата(проектна задача - конкретни случаи)]] * [[Економија]] * [[Економијата на туризмот како научна дисциплина]] * [[Економика и организација на пазарот за органска храна]] * [[Економика на бизнисот]] * [[Економика на работењето]] * [[Економска наука]] * [[Економска пропаганда]] * [[Економската заснованост на туризмот]] * [[Економски и други функции на туризмот]] * [[Економски публицитет]] * [[Економски раст, развој и економски циклус]] * [[Економски субјекти]] * [[Економско - географски аспекти на Република Македонија Природните услови и ресурси на Р Македонија]] * [[Експлоатација]] * [[Експлоатација на кочници]] * [[Експлоатација на моторните возила во различни климатски услови]] * [[Експлоатација на рудните наоѓалишта]] * [[Експлоатација на украсен камен]] * [[Експлоатациони и влечни својства на тракторот]] * [[Експлоатациони одлики на земјоделските машини]] * [[Експлоатациони показатели на патот како фактор за безбедноста на сообраќајот]] * [[Експлоатациони - технички одлики на моторните возила]] * [[Експлоатациони-технички одлики на моторните возила]] * [[Експлоатациони технички својства на моторните возила]] * [[Експлозивни заразни болести]] * [[Експоненцијална модулација, аголна модулација]] * [[Експоненцијални и логаритамски равенки]] * [[Екстрактивни препарати]] * [[Екстракција и кристализација]] * [[Екстракција на металите од концентратите]] * [[Елаборат од геодетски планови]] * [[Елаборат од линиска мрежа]] * [[Елаборат од нивелманска мрежа]] * [[Елаборат од полигонометриска мрежа]] * [[Елаборат од тригонометриска мрежа]] * [[Електрификација на железнички линии и сигнално-сигурности постројки]] * [[Електричен систем на лесни авиони]] * [[Електрична влеча]] * [[Електрична инсталација на плински уреди]] * [[Електрична опрема, автоматска контрола, регулација и заштита]] * [[Електрична струја]] * [[Електричната енергија и човекот]] * [[Електрични грејачи]] * [[Електрични елементи во автоматиката за управување со процесите]] * [[Електрични извори на светлината]] * [[Електрични инсталации]] * [[Електрични инсталации во рудниците]] * [[Електрични кола за обликување на електрични сигнали]] * [[Електрични кола со наизменични струи]] * [[Електрични команди за летање]] * [[Електрични машини]] * [[Електрични машини со електромеханичка преобразба]] * [[Електрични машини со раздвижување]] * [[Електрични мерења]] * [[Електрични мерни инструменти]] * [[Електрични мотори]] * [[Електрични мотори за специјални намени]] * [[Електрични печки]] * [[Електрични постројки]] * [[Електрични разводни постројки]] * [[Електрични рачни машини за обработка на дрво]] * [[Електрични светила]] * [[Електрични ситеми (ата 24), авиони, хеликоптери]] * [[Електрични трансформатори]] * [[Електрични уреди и генератор на пареа на локомотива од серија 661]] * [[Електрични уреди на моторно возило]] * [[Електрични филтри]] * [[Електрични централи]] * [[Електрични шеми]] * [[Електрични шеми за автоматско управување]] * [[Електрично осветлување во јама и на површински копови]] * [[Електрично управување во класичните автоматски системи]] * [[Електро-акустички уреди (претворувачи)]] * [[Електроенергетски водови]] * [[Електроинсталационен материјал]] * [[Електролачно заварување]] * [[Електролачно заварување во заштитена атмосфера]] * [[Електролиза на растопи на метални соли од алуминиум]] * [[Електролити во крвта]] * [[Електромагнетизам]] * [[Електромагнетизам и електромагнетна индукција]] * [[Електромагнетна индукција]] * [[Електромагнетна компатибилност и потиснување на интерференцијата (пречките)]] * [[Електромагнетна компатибилност и придушување на пречки]] * [[Електромоторен погон]] * [[Електромоторен погон во индустријата]] * [[Електромотори во разладни уреди]] * [[Електромоторни погони]] * [[Електроника]] * [[Електронска изработка на копирана предлошка]] * [[Електронска изработка на печатена форма]] * [[Електронска контрола на разводната пумпа за висок притисок]] * [[Електронска контрола на системот за вбризгување на гориво - COMMON RAIL]] * [[Електронска управувачка единица (ЕУЕ)]] * [[Електронски генератори]] * [[Електронски - дигитални системи на воздухоплови]] * [[Електронски елементи]] * [[Електронски компоненти]] * [[Електронски мерни инструменти]] * [[Електронски регулатори на алтернаторот]] * [[Електронски системи]] * [[Електронски склопови]] * [[Електронски склопови за вбризгување на гориво]] * [[Електронски склопови за помош при сопирање]] * [[Електронски склопови и испробување]] * [[Електронски склопови и уреди во регулациски кола]] * [[Електронски склопови и уреди за сигнализација и заштита]] * [[Електронско банкарство]] * [[Електронско палење на возилото]] * [[Електронско регулирање на работата и динамо регулатор]] * [[Електро-пневматско управување со класични автоматски системи]] * [[Електро-рафинирање на бакар]] * [[Електро-рафинирање на благородни материјали]] * [[Електростатика]] * [[Електростатика и еднонасочни струи]] * [[Електростатичка концентарција]] * [[Електростатичко поле и кондензатори]] * [[Електротерапија]] * [[Електротермија]] * [[Електротермиско претворање на енергии]] * [[Електротоплински апарати и уреди]] * [[Електротоплински апарати и уреди во домаќинството]] * [[Електротоплински уреди и печки]] * [[Електротехника]] * [[Електротехнички материјали]] * [[Електрохемија]] * [[Електрохемиски извори]] * [[Електрохемиски процеси во практиката]] * [[Елементарни логички и импулсни колa]] * [[Елементи во енергетската електроника]] * [[Елементи во коло за наизменична струја и нивно меѓусебно поврзување]] * [[Елементи во коло со наизменична електрична струја]] * [[Елементи за врска]] * [[Елементи за графичко предочување]] * [[Елементи за кревање товар]] * [[Елементи за кружно движење]] * [[Елементи за нераздвојни врски]] * [[Елементи за одлагање]] * [[Елементи за одмор и спиење]] * [[Елементи за пренесување на силата]] * [[Елементи за пренесување на силата (спојка)]] * [[Елементи за раздвојни врски]] * [[Елементи за седење]] * [[Елементи кај механизмите и машините за дигање]] * [[Елементи на активна и пасивна безбедност]] * [[Елементи на актуарска математика]] * [[Елементи на времето и климата]] * [[Елементи на графичко предочување и нивна примена]] * [[Елементи на долен и горен строј]] * [[Елементи на електрични постројки]] * [[Елементи на зелените површини во дворното место]] * [[Елементи на линеарно програмирање]] * [[Елементи на магнетно коло на вртливи електрични машини]] * [[Елементи на машините]] * [[Елементи на перспективата]] * [[Елементи на пренесувачите на моќ]] * [[Елементи на преносници на моќ]] * [[Елементи на преносниците на силина]] * [[Елементи на проектирање]] * [[Елементи на процесот на управување со маркетинг активностите]] * [[Елементи на работа на возилата на линијата]] * [[Елементи на разладни уреди]] * [[Елементи на транспортна работа и возен парк]] * [[Елементи на туристичките движења]] * [[Елементи од армиран бетон напрегнати на свиткување]] * [[Елементи од важност за купувачот Потрошувачки пазар и однесувањето во процесот на купување]] * [[Елементи од значење за продавачот Пазарот и неговите димензии]] * [[Елементи со работна површина]] * [[Елиса]] * [[Еметропија]] * [[Емисија на идувни гасови]] * [[Емотивен живот]] * [[Ендогени лежишта]] * [[Ендокрини жлезди]] * [[Ендокрин систем]] * [[Ендокрин систем ,градба, поделба и фнкција]] * [[Енергетска вредност на супстаанците]] * [[Енергетски машини]] * [[Енергетски машини и постројки]] * [[Енергетско стопанство во светот]] * [[Енергија]] * [[Ензим]] * [[Ензими во крвта и урината]] * [[Ензими, хормони и витамини]] * [[Ентомологија]] * [[Епидемиологија на заразните болести]] * [[Епизоотоилогја на заразните болести]] * [[Епиксилни габи]] * [[Ергономија и заштита при работа]] * [[Еритематозни дерматози]] * [[Еритроцити- физиологија, морфо-логија, пореметувања и болести]] * [[Ерозија и видови ерозија]] * [[Естетика]] * [[Естетика на фризура и шминка]] * [[Естетски вредности]] * [[Естетски начела]] * [[Естетски правила]] * [[Естетски својства на дрвото]] * [[Естетско оформување на косата]] * [[Естетско - хируршки постапки во нега на лице и тело]] * [[Етиолошки фактори на ортодонтски аномалии]] * [[Ефекти од електричната струја]] * [[Ефикасноста во работењето и комуницирањето]] * [[Ефикасност во работењето и комуницирањето]] * [[Ефлоресценции]] == Ж == * [[Железничка инфраструктура]] * [[Железничка сигнализација]] * [[Железнички коли]] * [[Железнички пруги и станици и нивни постројки]] * [[Железнички сообраќај и транспорт]] * [[Железнички станици]] * [[Железнички транспорт]] * [[Железо]] * [[Жестоки ракии, жестоки алкохолни пијалаци и ликери]] * [[Живи животни]] * [[Живинарство]] * [[Живи огради]] * [[Животен циклус на растението]] * [[Животна средина]] * [[Животно]] * [[Жита и житни преработки]] * [[Житарици, зеленчук и овошје]] * [[Житни култури]] * [[Жлезди со внатрешно лачење]] == З == * [[Забни коронки видови, поделби, индикации за нивна употреба]] * [[Заболена нога и педикирањето]] * [[Заболувања во бременоста предизвикани од бременоста (гестози) и заболувања кои не се предизвикани од неа]] * [[Заболувања на абдоминални органи]] * [[Заболувања на аднексите на кожата]] * [[Заболувања на вените и целулит]] * [[Заболувања на главата и вратот]] * [[Заболувања на градниот кош и неговите органи]] * [[Заболувања на екстремитетите]] * [[Заболувања на кожата предизвикани од механички фактори]] * [[Заболувања на мускулите]] * [[Заболувања на периферниот нервен систем]] * [[Заболување на главата, гребенот и екстремитетите]] * [[Заболување на капаците и солзениот систем]] * [[Заболување на конјуктивата, корнеата и склерата]] * [[Заболување на леќата, стакластото тело и увеата]] * [[Заболување на поедини органски системи]] * [[Заболување на рацете во маникерските постапки]] * [[Заболување на ретината и оптичкиот нерв]] * [[Заботехнички легури]] * [[Забрзани методи за вештачко сушење]] * [[Забрзано сушење на дрвото]] * [[Заварени споеви]] * [[Заварливост и грешки при заварување]] * [[Заварување]] * [[Заварување на железни материјали]] * [[Заварување на металите]] * [[Заварување на нежелезни материјали]] * [[Заварување на пластични материјали(полимери)]] * [[Заварување со електричен отпор]] * [[Завоен материјал]] * [[Завоен материјал]] * [[Завршна изработка на тотална протеза]] * [[Завршна монтажа на финалните производи]] * [[Завршна обработка]] * [[Завршна обработка на плочите иверици]] * [[Завршна обработка на фурнирските плочи]] * [[Загадување и заштита наживотната околина]] * [[Загадување и заштита на подземните води]] * [[Загадување на животната и работната средина и нејзино прочистување]] * [[Загадување на работната и животната средина и нивно преќистување]] * [[Загревање на вода со помош на сончева енергија]] * [[Загризни предлошки]] * [[Загуби на производи во малопродажбата]] * [[Задача и значење на фабрикацијата]] * [[Задачи на водоводот и канализацијата]] * [[Задвижување на моторот]] * [[Задолжителни уреди и опрема на моторните возила]] * [[Задружни организации и задружно организирање во Р Македонија]] * [[Заеми]] * [[Заземјување во електрични постројки]] * [[Заклопни машини]] * [[Заклопни машини и брзопечатарски машини]] * [[Заклопни хајделберг, графопрес - автомат]] * [[Закон за одржување на енергија и пренос на енергија]] * [[Закон за премер, катастар и запишување на правата на недвижностите]] * [[Закони за идеалните гасови]] * [[Закони за усогласување]] * [[Законска регулатива за органско производство на храна]] * [[Законска регулатива на системите за сопирање]] * [[Залевање и заштита на растенијата во заштитени простори]] * [[Залевање и заштита на саксиски цвеќиња]] * [[Заложно право]] * [[Заменка]] * [[Заоблени преградни ѕидови и декоративни гипсарски работи]] * [[Запалување на смесата кај отто моторите]] * [[Запирање на моторно возило]] * [[Записи-(RECORDS)]] * [[Запознавање на струката и на работното место и средствата за работа во маникерството и во педикерството]] * [[Запознавање со геодетски писма]] * [[Запознавање со софтверот командите за нагодување на основните параметри]] * [[Запознавање со струката, алатот, приборот, материјалот за работа и историски развој на струката]] * [[Запознавање со техника за пресметување]] * [[Започнување со сопствен бизнис]] * [[Запчести преносници]] * [[Заразни болести]] * [[Заразни болести кај пчелите]] * [[Заразни болести - општа инфектологија]] * [[Заразни болести - причинители, ширење, спречување]] * [[Засилувач]] * [[Засилувачи]] * [[Засновање на работен однос]] * [[Застапници и полномошници на странките]] * [[Застапување на трговски друштва]] * [[Застор]] * [[Затворање на амбалажата, етикетирање и датирање]] * [[Зачини и сродни производи]] * [[Зачински растенија]] * [[Заштита]] * [[Заштита во електрични постројки]] * [[Заштита и заштитини мерки при работа со електрична енергија]] * [[Заштита и заштитни мерки]] * [[Заштита и заштитни мерки при работа со електрична енергија]] * [[Заштита и одржување на електронската воздухопловна опрема]] * [[Заштита и чување на офсетните плочи пред и после печатење]] * [[Заштита на виновата лоза од град и нега на оштетените лози]] * [[Заштита на градинарски и цвеќарски култури]] * [[Заштита на дрвото од габи]] * [[Заштита на дрвото од ксилофагни инсекти]] * [[Заштита на животната средина при одржувањето]] * [[Заштита на заварени конструкции]] * [[Заштита на метали со превлаки]] * [[Заштита на потрошувачите]] * [[Заштита на потрошувачите во туризмот]] * [[Заштита на ТТ-водови]] * [[Заштита на цвеќињата]] * [[Заштита на цевни мрежи]] * [[Заштита од корозија во енергетиката]] * [[Заштита од напон]] * [[Заштита од неовластена употреба на моторните возила]] * [[Заштита при работа]] * [[Заштита при работа во дејноста за добивање и преработка на руда]] * [[Заштита при работа во транспорт]] * [[Заштита при работа во угостителството и туризмот]] * [[Заштита при работа со електрична струја]] * [[Заштитени простори]] * [[Заштитени простори и нивно искористување]] * [[Заштитни мерки во автоматски контролиран процес]] * [[Заштитни мерки во електричните инсталации]] * [[Збирен транспорт]] * [[Збирно пакување и палетирање]] * [[Зглобен преносник]] * [[Зглобни преносници (кардани)]] * [[Згради на терен]] * [[Здравствено воспитание]] * [[Здравственовоспитување и промоција на здравјето]] * [[Здравствен преглед на добитокот за колење]] * [[Здружување на стопанските субјекти]] * [[Здружување на туристички агенции]] * [[Зелена површина]] * [[Зелени површини]] * [[Зеленчук, овошје, материи за засладување и житарици]] * [[Зелјести култури]] * [[Зелкови и зелјести зеленчукови култури]] * [[Зелкови култури]] * [[Земјани работи и темели]] * [[Земјан притисок]] * [[Земјина кора - основа за темелење на објектите]] * [[Земјиштен фонд и негово користење]] * [[Земјоделието и ветеринарството како примарни стопански дејности]] * [[Земјоделска техника]] * [[Земјоделството во Р Македонија]] * [[Земјоделството и пазарите на аграрни производи во светот ]] * [[Земјоделството и стопанскиот развој]] * [[Зенер диода, транзистори и основни склопови со транзистори]] * [[Значајни вируси]] * [[Значајни паразити]] * [[Значење и задачи на одржувањето]] * [[Значење и поделба на декоративните растенија]] * [[Значење на автоматиката]] * [[Значење на винарството]] * [[Значење на заразните болести]] * [[Значење на лозарското производство]] * [[Значење на млекото во исхрана на човекот]] * [[Значење на растителното производство]] * [[Значење, поделба и градба на микроорганизмите]] * [[Значење, поделба и градба на микроорганизмите]] * [[Значењето на електричните мрежи за стопанството]] * [[Зреење на виното]] * [[Зрнести мешункасти култури]] == Ѕ == * [[Ѕид]] == И == * [[Идеја за графички производ]] * [[Идентификација и детерминација на дрвјата и грмушките]] * [[Избирачки списоци и регистри на политички Партии и здруженија на граѓани]] * [[Изборен систем и локална самоуправа]] * [[Избор и примена на вертикални комуникации]] * [[Избор и примена (разработка) на конструктивни системи и елементи]] * [[Избор и редослед на операции]] * [[Избор на возило за реализација на работната задача]] * [[Избор на компоненти]] * [[Избор на локалитети за одгледување на градинарски и цвеќарски видови]] * [[Избор на локалитети за одгледување на градинарски и цвеќарски култури]] * [[Избор на мотори за електромоторен погон]] * [[Избор на превозниот пат при реализација наТранспортните задачи]] * [[Изведба на електричните разводни постројки]] * [[Изведба на електроенергетски објекти]] * [[Изведба на објекти во парковите]] * [[Изведување на туристичкиот аранжман]] * [[Извештај за парични текови]] * [[Извештај од контролата на квалитетот]] * [[Извивање на прави стапови]] * [[Извиткување на прави стапови]] * [[Извлекување на жица]] * [[Извод]] * [[Извозни машини]] * [[Извозни работи]] * [[Извозно работење]] * [[Извор]] * [[Извори за напојување]] * [[Извори и класификација на храната]] * [[Извори на еднонасочен напон]] * [[Извори на информации за ГИС]] * [[Извори на правото]] * [[Извори на светлина, светила и барања за квалитетно осветлување]] * [[Извори на финансирање]] * [[Извршен орган]] * [[Извршна постапка]] * [[Извршни елементи на системите за автоматско управување и регулирање]] * [[Изградба и експлоатација на објекти]] * [[Изградба на електричните инсталации-технички прописи]] * [[Изградба на комуникации во шумарството]] * [[Изградба на надземни електрични мрежи]] * [[Изградба на подземни (кабелски) електрични мрежи]] * [[Излагање на јавен увид на податоците од премерот и катастарското класирање на земјиштето]] * [[Излезен уред]] * [[Изолација и изолациони материјали во енергетиката]] * [[Изолационен и огноотпорен материјал]] * [[Изолациони материјали]] * [[Изработка и монтажа на определени градежно - браварски елементи]] * [[Изработка и одржување на катастарот на подземни инсталации и објекти]] * [[Изработка и пакување на филтер цигари]] * [[Изработка и читање на планови]] * [[Изработка и читање на планови и скици]] * [[Изработка на автоседишта и внатрешно тапацирање на возила]] * [[Изработка на агроклиматски билтен со агроклиматско објаснување на податоците]] * [[Изработка на бунари]] * [[Изработка на виткани детали]] * [[Изработка на главен проект на готови идејни решенија за општествени згради - Фаза архитектура]] * [[Изработка на главен проект на готови идејни решенија за угостителски објекти- Фаза архитектура]] * [[Изработка на двосед, тросед и класичен кауч]] * [[Изработка на детали од бичена граѓа]] * [[Изработка на детали од дрвени плочи]] * [[Изработка на детали од масивно дрво]] * [[Изработка на детали од плочи]] * [[Изработка на детали од фурнир]] * [[Изработка на дигитален план]] * [[Изработка на дневни, коктел и вечерни фризури]] * [[Изработка на дрвена амбалажа]] * [[Изработка на дрвена галантерија]] * [[Изработка на дрвна галантерија и спортски реквизири]] * [[Изработка на душеци]] * [[Изработка на елаборат од полигонометриска мрежа]] * [[Изработка на идеен проект за армирано-бетонски мост]] * [[Изработка на идеен проект за пропуст]] * [[Изработка на идеен проект на мебел во детска соба]] * [[Изработка на калапи, јадра и влевен систем]] * [[Изработка на калапи од гипс]] * [[Изработка на канали и дренажни објекти]] * [[Изработка на комори и ходници од тунелски тип и рударски простории во специјални услови]] * [[Изработка на коси простории]] * [[Изработка на коси рударски простории]] * [[Изработка на кровови на поединечни семејни куќи]] * [[Изработка на кројни шеми од масивно дрво и дрвени плочи]] * [[Изработка на монометални и полиметални офсетни плочи]] * [[Изработка на монтажни објекти]] * [[Изработка на навој]] * [[Изработка на накит со ковање и отсекување]] * [[Изработка на окна]] * [[Изработка на перници, табуретки, фотелји, двоседи и троседи]] * [[Изработка на печатарски форми за висок печат]] * [[Изработка на печатарски форми за длабок печат]] * [[Изработка на печатаски форми за сито печат]] * [[Изработка на подни подлоги]] * [[Изработка на позитивна и негативна предлошка]] * [[Изработка на пробни отпечатоци]] * [[Изработка на производи со интарзија]] * [[Изработка на профили и специјална обработка на дрво]] * [[Изработка на работни модели]] * [[Изработка на слог]] * [[Изработка на слоевити отпресоци]] * [[Изработка на софтверски програми]] * [[Изработка на специјални рударски простории]] * [[Изработка на спортски реквизити и музички инструменти]] * [[Изработка на табуретки и фотелји]] * [[Изработка на тавански системи]] * [[Изработка на тапацирани врати]] * [[Изработка на тапацирани врати и преработка на стар тапациран мебел]] * [[Изработка на тапацирани седишта и потпирачи]] * [[Изработка на тапацирани седишта потпирачи за раце и грб]] * [[Изработка на тапацирани столови]] * [[Изработка на техничка документација, работилнички и склопен цртеж]] * [[Изработка на техничко-технолошката документација]] * [[Изработка на училиштен мебел]] * [[Изработка на финални тапацирани производи]] * [[Изработка на ходници]] * [[Изработка на цветни аранжмани]] * [[Изработка на цевки со истиснување]] * [[Изработка на целосни примери на сметководствена евиденција на трговски друштва од трговска и производствена дејност]] * [[Изработување на ходници]] * [[Изразни средства во графичкиот дизајн]] * [[Иинструментални методи]] * [[Икебана]] * [[Имедијатна парцијална протеза]] * [[Именка]] * [[Импулсни кола]] * [[Импулсни модулатори и демодулатори]] * [[Имунитет]] * [[Имуно-биолошки препарати]] * [[Инвентарисување(попис)]] * [[Инвестирање во човечки ресурси]] * [[Инвестиционо-техничка документација]] * [[Инвестиционо-техничка документација, изградба и експлоатација на објекти]] * [[Поединечна семејна куќа]] * [[Индикации за изработка на парцијална протеза]] * [[Индустријата во Р Македонија]] * [[Индустријата и разместеноста наиндустриско производство во светот ]] * [[Индустриски колосеци]] * [[Индустриски објекти]] * [[Индустриски роботи и манипулатори]] * [[Инженерска психологија во сообраќајот]] * [[Инженерско-геолошка графика]] * [[Инженерско-геолошка класификација на карпите]] * [[Инженерско геолошки истражни работи]] * [[Инженерско геолошки проблеми и нивното решавање при градење и експлоатација на објекти]] * [[Инкотермс 2000]] * [[Инсект]] * [[Инсталатерски ѕидови во санитарни јазли]] * [[Инсталации во зградите]] * [[Инсталации и погонски групи]] * [[Инструмент]] * [[Инструментални методи на анализа]] * [[Инструменти за контрола на работата на моторот]] * [[Инструменти за мерење на должини и агли]] * [[Инструменти за мерење на ниво]] * [[Инструменти за мерење на притисок]] * [[Инструменти за мерење на температура]] * [[Инструменти за мерење на физичките и хемиските својства на материјалите]] * [[Инструменти за мерење ниво]] * [[Инструменти за мерење притисок]] * [[Инструменти за проток]] * [[Инструменти - манометри што работат врз основа на еластични деформации на механички елементи]] * [[Инструменти на надворешно - трговскиот систем]] * [[Инструнемти за мерење на вакуум]] * [[Интеграција на електронската воздухопловна опрема]] * [[Интегрирани кола]] * [[Интелектуална сопственостПронајдувачко правоАвторско право]] * [[Заемодејства и инкопатибилија и стабилност на фармацевтските препарати]] * [[Заемодејства лек-храна]] * [[Интерна телефонска централа]] * [[Интернет]] * [[Интернет мрежа]] * [[Интерферентни шеми со нелокализирана интерферентна слика]] * [[Интерференција на светлината]] * [[Инфекции во хирургијата]] * [[Инфекции во хирургијата и постапки за нивно спречување]] * [[Инфекција]] * [[Инфекција и имунитет]] * [[Инфлација]] * [[Информативни системи во централните автобуски станици за меѓуградски и меѓународен сообраќај]] * [[Информатичко- комуникациска технологија во туристичкото работење]] * [[Информации и систем на информирање]] * [[Информација и сигнал]] * [[Инфраструктура и архитектонски елементи во парковите]] * [[Инфраструктурни објекти за примена на комбиниран транспорт]] * [[Ипротивепидемиолошка заштита]] * [[Искористување на биомаса од шумите]] * [[Искористување на дивечот]] * [[Искористување на заштитениот простор]] * [[Искористување на заштитени простори]] * [[Искористување на секундарните производи при производство на вино и ракија]] * [[Испарувач]] * [[Испарувачи, преварувачи и пастеризатори]] * [[Испитувања на стомачен и дуоденален соки клиничко значење]] * [[Испитувања на урината и клиничко значење]] * [[Испитување на алатните машини]] * [[Испитување на алкохолни пијалаци и чајеви]] * [[Испитување на асинхрон мотор]] * [[Испитување на брашноти и производите од брашно]] * [[Испитување на водата]] * [[Испитување на гасни инсталации]] * [[Испитување на електротехничките материјали]] * [[Испитување на заварените споеви]] * [[Испитување на исправноста на канализационата мрежа]] * [[Испитување на киселините во оцетот и виното]] * [[Испитување на масти и масла]] * [[Испитување на материјалите]] * [[Испитување на млекото и млечните производи]] * [[Испитување на овошјето и зеленчукот и нивните производи]] * [[Испитување на почвата и веѓтачките ѓубрива]] * [[Испитување на својствата на панел плочите]] * [[Испитување на својствата на плочите од иситнето дрво]] * [[Испитување на својствата на фурнирските плочи]] * [[Испитување на силикатите]] * [[Испитување на составот на безалкохолните газирани пијалаци]] * [[Испитување на средствата за перење и козметичките производи]] * [[Испитување на трансформатор]] * [[Испорака на бичени сортименти]] * [[Исправи за идентификација на граѓанинот и евиденција на неговите состојби]] * [[Исправувачи на електрична струја]] * [[Испраќање на странката]] * [[Историски развој на дизајнот]] * [[Историски развој на резбарството, плитка, длабока и фигуративна резба]] * [[Историски стилови на графичкиот дизајн]] * [[Историски фризури]] * [[Истражување]] * [[Истражување и испитување на карпи и почви]] * [[Истражување на пазарот]] * [[Истражување со длабински дупнатини]] * [[Исхрана]] * [[Исхрана на виновата лоза]] * [[Исхрана на говедата]] * [[Исхрана на живината]] * [[Исхрана на новороденче и доенче]] * [[Исхрана на овците]] * [[Исхрана на растенијата]] * [[Исхрана на рибите]] * [[Исхрана на свињите]] * [[Итни состојби во неврологијата]] * [[Итни состојби во психијатријата и терапија]] == Ј == * [[Јаболчесто овошје]] * [[Јавен настап и држење на говор]] * [[Јавна управа]] * [[Јавни, социјални и структурни влијанија врз работењето на трговските друштва]] * [[Јавни установи и служби]] * [[Јавно право]] * [[Јавност]] * [[Јаглеводороди]] * [[Јаглехидрати]] * [[Јаглехидрати во крвта]] * [[Јагодесто овошје]] * [[Јазик]] * [[Јајца, риби и нивната хранлива вредност]] * [[Јајце]] * [[Јаки алкохолни пијалаци]] * [[Јакоста на материјалите]] * [[Јакост на материјалите]] * [[Јакост на материјалите, видови на напрегања]] * [[Јамска прашина]] * [[Јамски пожари]] * [[Јаткасто овошје]] == К == * [[Кабли во електричните инсталации]] * [[Кавовина, кафе и чај]] * [[Кадрите во управата]] * [[Казнено право - кривично дело]] * [[Какаови производи]] * [[Калемење на виновата лоза]] * [[Калемење на лозови калеми]] * [[Пресметки]] * [[Пресметка и утврдување на цената на туристички аранжман]] * [[Каматна сметка]] * [[Камен и керамички материјали]] * [[Камен материјал - карпи]] * [[Камен материјал - карпи материјали]] * [[Камењар]] * [[Камионски транспорт]] * [[Канали за вентилација]] * [[Канализациони системи]] * [[Канцелариски мебел]] * [[Канцелариски служби]] * [[Канцелариско работење]] * [[Канцелариско работење во државната управа, локалната самоуправа и установите]] * [[Канцелариско работење во судовите]] * [[Канцелариско работење кај нотарите]] * [[Канцелариско работење на секретарот во државната управа, локалната самоуправа и установите]] * [[Канцелариско работење на секретарот во судовите]] * [[Канцелариско работење на секретарот во трговските друштва]] * [[Канцелариско работење по систем на картотека]] * [[Капитал]] * [[Капитал и резерви]] * [[Одлика на процесот на графичка подготовка]] * [[Одлики и видови на паркирање]] * [[Одлики и специфичности на земјоделството]] * [[Одлики на болничката соба и постела и подготовка за лекарска визита и прием и престој на болен во болница]] * [[Одлики на болничката соба и постела и подготовка за лекарска визита и прием и престој на болен во болница]] * [[Одлики на воздухот]] * [[Одлики на детството и основните демографски стапки]] * [[Одлики на дизајн на амбалажа]] * [[Одлики на елементите на регулационо-управувачка контура]] * [[Одлики на земјата како небесно тело]] * [[Одлики на комуницирањето во претпријатието]] * [[Одлики на купувачот]] * [[Одлики на нервниот систем (централен, периферен и автономен)]] * [[Одлики на одредени производи]] * [[Одлики на оптичките инструменти]] * [[Одлики напревозот на патници]] * [[Одлики на преработка на дрвото во пилана]] * [[Одлики на продавачот]] * [[Одлики на производот]] * [[Одлики на просторот на р. Македонија во функција на сообраќајот]] * [[Одлики на процесот на изработка на слог]] * [[Одлики на рамниот печат]] * [[Одлики на растенијата]] * [[Одлики на современата дистрибуцијата на производите]] * [[Одлики на суровините]] * [[Одлики на технолошкиот процес на изработка на печатарска форма]] * [[Карактеристични големини и поими]] * [[Карактер на бизнисот]] * [[Карбонат]] * [[Кардиоваскуларен и лимфен систем]] * [[Кардиоваскуларен систем]] * [[Карнегиеви совети]] * [[Карпи и почви]] * [[Карпите-градежен материјал]] * [[Карпите како градежен материјал]] * [[Карти за избор на угостителски услуги во сместувачките објекти]] * [[Картирање]] * [[Картирање на квартарни седименти]] * [[Картирање на магматски карпи]] * [[Картирање на метаморфни карпи]] * [[Картирање на рудник]] * [[Картирање на седиментни карпи]] * [[Картографија]] * [[Картонажа и амбалажа]] * [[Кастрација]] * [[Катализатори]] * [[Катастарски операт]] * [[Катастарско класирање, бонитирање и катастарски приход]] * [[Квалитативен состав на органските супстанци]] * [[Квалитативна хемиска анализа]] * [[Квалитет]] * [[Квалитет на организацијата на работењето]] * [[Квалитет на преносот]] * [[Квалитет на производот]] * [[Квалитетна проценка на тутунот]] * [[Квалитет на работењето]] * [[Квантитативна аналитичка хемија]] * [[Квантитативна хемиска анализа]] * [[Квасец, етил алкохол]] * [[Квасно габи]] * [[Керамички маси]] * [[Керамички материјали]] * [[Керамички производи]] * [[Киветитање и обработка]] * [[Кинезитерапија во клиничката практика]] * [[Кинезитерапијата во физикалната медицина и рехабилитацијата]] * [[Кинематика на движење]] * [[Кинематика на индустриски робот]] * [[Кинетика]] * [[Кинологија]] * [[Киркохови закони]] * [[Кислород]] * [[Китови и пополнувачи, масла, фирнајси и восоци,растворувачи, белила, бои]] * [[Китови, масла, фирнајси, восоци и растворувачи]] * [[Класа птици]] * [[Класа цицачи]] * [[Класирање на минералните суровини]] * [[Класификација и особини на микроорганизмите]] * [[Класификација и особини на микроорганизмите]] * [[Класификација и стандардизација на метални материјали]] * [[Класификација на градежните машини]] * [[Класификација на дрвото]] * [[Класификација на зелените површини во градот и околината]] * [[Класификација на земјоделските машини]] * [[Класификација на масажата]] * [[Класификација на материјали]] * [[Класификација на машините и опремата]] * [[Класификација на мебелот (резби кај мебелот)]] * [[Класификација на моторните возила и нивните основни системи]] * [[Класификација на ортодонтските аномалии]] * [[Класификација на правилната исхрана]] * [[Класификација на прехранбените производи]] * [[Класификацијана сообраќајна инфраструктура]] * [[Класификација на сортите од културната лоза]] * [[Класификација на средствата за механизирано ракување со товарот]] * [[Класификација на фамилијата VITACEAE]] * [[Клетки и ткива]] * [[Климатизација]] * [[Климатизација и пресуризација на кабина (ата 21)Авиони, хеликоптери]] * [[Климатски услови]] * [[Климатски услови во јама]] * [[Климатско-почвени услови за одгледување на тутунот]] * [[Клима - уред]] * [[Клиренси]] * [[Клишиња и подготовка]] * [[Книговезништво]] * [[Книговодствени книги]] * [[Кодирање на информации кај НУМА]] * [[Кожа]] * [[Козарство]] * [[Козметика]] * [[Козметика на лице и тело]] * [[Козметичка нега на раце и нозе]] * [[Козметички постапки во декорација на лицето]] * [[Козметички постапки во негата на кожата на лицето, вратот и деколтето]] * [[Козметички постапки во негата на нозете (педикир)]] * [[Козметички постапки во негата на рацете (маникир)]] * [[Козметички постапки во негата на телото]] * [[Козметички постапки за нега на нозе (педикир постапка)]] * [[Козметички постапки за нега на раце (маникир постапки)]] * [[Козметички препарати]] * [[Козметички препарати за декорација на кожа, нокти и коса]] * [[Козметички препарати за заштита на кожата]] * [[Козметички препарати за лична хигиена]] * [[Козметички препарати за нега и функција на кожата и косата]] * [[Козметички препарати за отстранување на недостатоци на кожата и косата]] * [[Козметички препарати - поим и класификација]] * [[Козметички препарати со различна примена]] * [[Козметички препарати со различна примена и дејство]] * [[Козметички суровини]] * [[Козметички суровини значајни за изработка на козметички препарати]] * [[Козметичко и маникир- педикирско занимање]] * [[Козметолошка дијагностика]] * [[Колбасни производи]] * [[Колекторски мотори за наизменична струја]] * [[Колење на животни и постмортални промени кај месото]] * [[Коловозни конструкции]] * [[Колоидна хемија и хемија на површините]] * [[Колоидна хемија и хемија на површините и макромолекулите]] * [[Колориметрија и спектрофотометрија]] * [[Колор камера]] * [[Колор репродукција]] * [[Колосек на мостови]] * [[Команди, контролни уреди, склопови, опрема на моторното возило]] * [[Команди на лет]] * [[Комасација на земјишта]] * [[Комбинациони и секвенцијални компоненти]] * [[Комбинациски мрежи]] * [[Комбинирана врска на елементите]] * [[Комбинирани копнено - поморски системи на транспорт]] * [[Комбиниран менаџмент - систем за впрскување и палење]] * [[Комбиниран транспорт]] * [[Комбинирање на инструменти на маркетинг микс]] * [[Комерцијален воздушен сообраќај]] * [[Комоди, кутии за накит и ситна дрвена галантерија од резбарски производи]] * [[Компензација на реактивна енергија]] * [[Компјутеризирани системи за автоматско управување и регулирање]] * [[Компјутерска графика]] * [[Компјутерски графички системи]] * [[Компјутерски (дигитални ) системи во воздухопловите]] * [[Компјутерски системи]] * [[Компјутерски управувани машини-CNC]] * [[Компјутерско конструирање]] * [[Компјутерско, бројчено управување]] * [[Компјутерско управување]] * [[Композиција и нејзина примена]] * [[Компоненти на електрично коло]] * [[Компонирање на водени површини при подигање на парковите]] * [[Компресор]] * [[Компресори и вентилатори]] * [[Комунална хигиена]] * [[Комуникации на работно место]] * [[Комуникации при барање работа]] * [[Комуникација]] * [[Комуникација и комуницирање]] * [[Комуникација и надзор на PLC]] * [[Комуникација, комуникациска мрежа, комуникациски односи и комуникациски бариери (Шумови)]] * [[Комуницирање на органите и странките]] * [[Комутациони елементи]] * [[Комутациски склопови и уреди]] * [[Претворање во бројни системи]] * [[Претворач]] * [[Претворачи и инвертори]] * [[Претворач на честота]] * [[Кондензатор]] * [[Кондензатори и испарувачи]] * [[Кондиторски производи]] * [[Кондиторски производи]] * [[Конзерванси]] * [[Конзервација на почвата и водата]] * [[Конзерви од месо]] * [[Конзервирање на месо]] * [[Конзервирање на храна]] * [[Конструирање на мебел за седење]] * [[Конструктивна и техничка документација]] * [[Конструктивна подготовка на производството]] * [[Конструктивни елементи]] * [[Конструктивни елементи]] * [[Конструктивни елементи]] * [[Конструктивни елементи и системи - основи и пресеци]] * [[Конструктивни елементи на столарски производи]] * [[Конструктивни одлики на кабловски и воздушни водови]] * [[Конструктивни материјали за воздухоплови и воздухопловни системи]] * [[Конструктивни решенија на масите]] * [[Конструктивни системи и елементи]] * [[Конструктивни системи на градба]] * [[Конструктивни состави]] * [[Конструкции на сенки]] * [[Конструкција и основни одлики на машините за еднонасочна струја]] * [[Конструкција и основни одлики на синхроните машини]] * [[Конструкција и пресметка на врски (надавки)]] * [[Конструкција кај моторните возила]] * [[Конструкција на елиса]] * [[Конструкција на змајот на воздухопловот општи поими (генерален концепт)]] * [[Конструкција на змајот на хеликоптер-општи поими (генерален концепт)]] * [[Конструкција на клипен мотор со внатречно согорување]] * [[Конструкција на клипни мотори]] * [[Конструкција на мотор со гасна турбина]] * [[Конструкција на регулациона електрична шема]] * [[Конструкција на решеткасти носачи]] * [[Конструкција на турбомлазен мотор на конкретен тип на хеликоптер]] * [[Контактни леќи]] * [[Контактни материјали]] * [[Контејнерски систем на транспорт]] * [[Контејнерски терминали и стоковно - транспортни (карго) центри]] * [[Континуална пловидбеност]] * [[Контрола во земјоделските стопанства]] * [[Контрола и дијагностика]] * [[Контрола и дотерување на одливки]] * [[Контрола и пратење на процесот печатење]] * [[Контрола и ревизија]] * [[Контрола и регулација]] * [[Контрола на валани производи]] * [[Контрола на заштитните мерки]] * [[Контрола на квалитет на заварените споеви]] * [[Контрола на квалитетот]] * [[Контрола на квалитетот на графичките производи и транспорт]] * [[Контрола на квалитетот на заварените споеви]] * [[Контрола на квалитетот на козметичките препарати]] * [[Контрола на квалитетот на отпечатените табаци]] * [[Контрола на квалитетот на финалните производи]] * [[Контрола на оптичките површини]] * [[Контрола на процесот за изработка на печатарски форми]] * [[Контрола на процесот на сушење и грешки при сушењето]] * [[Контрола на техничката исправност на моторното возило]] * [[Контрола на точност и квалитетот на обработените површини]] * [[Контрола при обработка на млекото и млечните производи]] * [[Контролер]] * [[Контролер со испрекината работа]] * [[Контролирање]] * [[Контролни и регулациони системи]] * [[Контролни мерења кај електричните машини]] * [[Контролно-мерните инструменти]] * [[Конфигурирање и одржување на персонален компјутерски систем (PC)]] * [[Концепција]] * [[Коњарство]] * [[Координати и координатни системи]] * [[Координатни мрежи]] * [[Координатни системи]] * [[Координатни системи и координати]] * [[Координација на движењето на возилата при работа на натоварно- растоварни станици]] * [[Координирање]] * [[Корекција на боите]] * [[Корекција на бојадисаните површини и пластични делови на носечката конструкција]] * [[Корекциони леќи]] * [[Корелација]] * [[Коренови и кртолести градинарски култури]] * [[Кореноплодни зеленчукови култури]] * [[Кореспонденција]] * [[Кореспонденција во врска со банкарството]] * [[Кореспонденција во врска со нотарското работење]] * [[Кореспонденција во врска со работните односи]] * [[Кореспонденција во врска со угостителско -туристичкото работење]] * [[Кореспонденција во угостителството и туризмот]] * [[Кореспонденција надвор од управната постапка]] * [[Кореспонденција од работните односи]] * [[Кореспонденција при заштита на правата од работен однос]] * [[Коригирање на очни мани]] * [[Користење на природни елементи при подигање на паркови]] * [[Користење на таблици за одредување на дрвна маса]] * [[Користење на шумите]] * [[Корнизи, украсни лајсни, рамки и розети]] * [[Корозија]] * [[Корозија и заштита од корозија]] * [[Корозија и површинска заштита]] * [[Корпусен мебел-ормари]] * [[Коскесто овошје]] * [[Котел]] * [[Котирана проекција]] * [[Кочење]] * [[Кочење при маневрирање]] * [[Кочна сила]] * [[Кранијални нерви]] * [[Крв]] * [[Крвавења во рана и доцна бременост]] * [[Крвавење и трансфузија]] * [[Крварење и шок]] * [[Крвен и лимфен систем]] * [[Создавање на директниот маркетинг, унапредување напродажбата и односи со јавноста 1. Директен маркетинг]] * [[Создавање на менија за форма]] * [[Кривична постапка - објекти и субјекти]] * [[Кристализација]] * [[Кристалографија]] * [[Критериуми при избор наЛокација на автотоварни станици на автопат]] * [[Крмиво]] * [[Кров]] * [[Кроење и обликување на дрвја и грмушки]] * [[Кроење, класирање, пакување и чување на сечен фурнир]] * [[Кроење на виновата лоза]] * [[Кроење на зелено]] * [[Кртолести култури]] * [[Круг на квалитет на услуга]] * [[Кружна пила]] * [[Крупење]] * [[Крута плоча]] * [[Ксилофагни инсекти]] * [[Кујнско столче (хоклица) и табуретка]] * [[Кукици и врски на парцијална протеза]] * [[Култура]] * [[Култура на однесување со деловните партнери и угостителско-туристички странки]] * [[Култура на однесување со странките]] * [[Култури од семејството тикви]] * [[Културно- историско наследство на Македонија]] * [[Куникуларство]] * [[Кутија за елементи за лежење]] * [[Куќни водоводни мрежи]] == Л == * [[Лабораторија за испробување]] * [[Лабораториска дијагностика на паразитските болести]] * [[Лабораториски анализи]] * [[Лабораториски вежби]] * [[Ладење]] * [[Ладење на моторите]] * [[Ладилна техника]] * [[Ладилни циклуси]] * [[Ладна трајна ондулација]] * [[Лак]] * [[Лакирање и боење на дрвото]] * [[Лакирање на дрвени површини]] * [[Ланчести заразни болести]] * [[Ласери]] * [[Латинско писмо]] * [[Леано железо]] * [[Легална структура во земјоделството]] * [[Легислатива во прехранбената индустрија]] * [[Легура]] * [[Легури на благородни метали]] * [[Легури на обоени метали]] * [[Легури на обоените метали]] * [[Леење]] * [[Лежишта на карпи]] * [[Лежишта на каустобиолити]] * [[Лежишта на металични минерални суровини]] * [[Лежишта на неметалични минерални суровини]] * [[Лежишта со лизгање]] * [[Лежишта со тркалање]] * [[Лежиште]] * [[Лек и интеракција меѓу лековите]] * [[Лекови кои делуваат на централниот нервен систем(ЦНС)]] * [[Лекови кои се користат во бременоста подготовка за породување]] * [[Лековити и зачински растенија]] * [[Лековити препарати за ветеринарна употреба]] * [[Лековити растителни состојки]] * [[Лековити супстанции кои делуваат на гастро инестинален тракт (ГИТ)]] * [[Лековити супстанци кои дејствуваат на респираторниот систем]] * [[Лековити супстанци кои делуваат на кардиоваскуларниот систем]] * [[Лекување на ортодонтските аномалии . Ретенција и рецидиви]] * [[Лекување на рани]] * [[Лемење]] * [[Лемови и лемење]] * [[Лента]] * [[Лепење]] * [[Лепило]] * [[Лептиди и белковини]] * [[Лесно топливи легури]] * [[Лет на големи брзини]] * [[Леукоцити - физи-ологија, морфоло-гија, пореметувања и болести]] * [[Ликвор клиничко значење и испитување]] * [[Лик гледан од профил]] * [[Лик гледан отстрана и оформување на фризура и шминка]] * [[Ликовен јазик - елементи и принципи]] * [[Ликовни елементи и принципи]] * [[Ликовни материјали, средства и техники]] * [[Лимарски работи]] * [[Лимфа и лимфоток]] * [[Лимфен систем]] * [[Линеарни електрични кола]] * [[Линеарни интегрирани кола]] * [[Линиска мрежа]] * [[Линиска мрежа (примена на софтверски решенија)]] * [[Липид]] * [[Липиди во крвта]] * [[Лице]] * [[Лична хигиена]] * [[Ловна кинологија]] * [[Логистика во одржувањето на моторните возила (информативен систем за снабдување со резервни делови)]] * [[Логистиката во транспортните системи]] * [[Логистиката како интегративен дел во стопанството]] * [[Логистичка поддршка на одржувањето]] * [[Логистички информативен систем]] * [[Логистички синџири и системи]] * [[Логистички центри]] * [[Логички кола]] * [[Логички порти]] * [[Логичко управување]] * [[Логични функции]] * [[Лозарско органско производство]] * [[Лозарско производство]] * [[Лозови подлоги]] * [[Лозов насад]] * [[Лозов посадочен материјал]] * [[Локална самоуправа]] * [[Локација, капацитет и категоризација на угостителските објекти]] * [[Локација на малопродажни објекти и стоваришта]] * [[Локомоторен апарат]] * [[Лоцирање и отстранување на грешки]] * [[Луѓето како ресурс]] * [[Лукови градинарски култури]] * [[Лукови зеленчукови култури]] * [[Луковичести цветни култури]] * [[Лупа и окулари]] * [[Лупен фурнир]] == М == * [[Магацинско работење]] * [[Магацинско работење во хотелот]] * [[Магма и нејзината консолидација]] * [[Магматизам]] * [[Магматски крпи]] * [[Магнетна концентрација]] * [[Магнетни материјали]] * [[Магнетни мерења]] * [[Магнетно поле]] * [[Магнетно поле и неговите дејства]] * [[Магнетотерапија]] * [[Мазива и горива за клипни мотори]] * [[Мазиво]] * [[Макари и макарни механизми]] * [[Македонска народна архитектура]] * [[Макроекономски цели и мерки]] * [[Макромолекуларни соединенија]] * [[Макромо-лекуларни соединенија во графичката индустрија]] * [[Макроскопкска градба на дрвото]] * [[Макроскопска градба на дрвото]] * [[Макроскопско распознавање на фурнирите]] * [[Макроскопско распознавање на четинарски и лисјарски видови]] * [[Мал и голем бизнис]] * [[Малолетничка деликвенција]] * [[Малопродажба]] * [[Малопродажба на кредит]] * [[Малтер]] * [[Малтери и бетон]] * [[Малтерисување]] * [[Малтерисување и обработка на фасади]] * [[Малтерисување на ѕидови и тавани]] * [[Маневрирање]] * [[Манипулации на претовар кај технологијата „возило на возило“]] * [[Манипулации на претовар кај технологијата на комбинирани копнено- поморски системи]] * [[Манипулација на тутун]] * [[Манипулација на тутунот (берење, нижење и сушење)]] * [[Маркетинг]] * [[Маркетинг во железничкиот транспорт]] * [[Маркетинг во туризмот]] * [[Маркетинг во шпедициското работење]] * [[Маркетинг контрола]] * [[Маркетинг концепција]] * [[Маркетинг логистика]] * [[Маркетинг микс]] * [[Маркетинг микс концепт]] * [[Маркетинг микс концептПроизвод]] * [[Маркетинг околина - макро околина]] * [[Маркетинг околина - микро околина]] * [[Маркетинг окружување]] * [[Маркетинг стратегија]] * [[Маркетинг тактикаОдлуки за производот]] * [[Маса]] * [[Масажа на одделни делови на телото]] * [[Масажа при одделни видови на заболувања]] * [[Масивно дрво и бичени сортименти]] * [[Маси, инструменти и апарати за вло-жување на измоделирани објекти]] * [[Маслодајни култури]] * [[Масло за јадење]] * [[Масти и мазива]] * [[Масти и масла]] * [[Материи]] * [[Материи за засладување, зачини и мирудии]] * [[Материи застапени во овошјето и зеленчукот]] * [[Материјал]] * [[Материјал]] * [[Материјал за амбалажа]] * [[Материјал за електрични инсталации]] * [[Материјал за изработка на костур на тапетарски производи]] * [[Материјал за репродукција]] * [[Материјали за дрвните конструкции]] * [[Материјали за електрични осигурувачи]] * [[Материјали за електрични отпорници]] * [[Материјали за земање стоматолош-ки отпечатоци и изолациони средства]] * [[Материјали за изработка на геодетски подлоги]] * [[Материјали за изработка на ткаенини]] * [[Материјали за конструкција на електричните уреди и печки]] * [[Материјали за конструкција на електротоплински уреди]] * [[Материјали за полнење]] * [[Материјали за полнење на тапетарски производи]] * [[Материјали за полнење на тапетарски производи]] * [[Материјали за столарски производи]] * [[Материјализација на главен проект]] * [[Материјал и изработка на канализациони цевки]] * [[Материјали и ин струменти за мо-делирање на протетички конструк- ции]] * [[Материјали, инструменти и апарати за добивање на работен модел]] * [[Материјали на бетонот]] * [[Материјали (основни, помошни и погонски)]] * [[Материјална точка]] * [[Материјални акти]] * [[Матична евиденција]] * [[Матична евиденција на вработените и осигурениците]] * [[Матична книга на родените]] * [[Матична книга на умрените]] * [[Матрица]] * [[Маханичка сепарација]] * [[Машање и гмечање]] * [[Машина]] * [[Машина за изработка на полиуретански и сунѓерести одлеаноци]] * [[Машина за обостран печат]] * [[Машина за пакување и полнење]] * [[Машина за полнење]] * [[Машини, алати и уреди за острење]] * [[Машини во офсет печатотЕднобојна машина]] * [[Машини во процесот на фурнирање]] * [[Машини во сточарството]] * [[Машини за берба и класирање на плодовите во овоштарството и лозарството]] * [[Машини за берба и транспорт на грозје]] * [[Машини за брусење и нанесување на лакови]] * [[Машини за брусење на дрвото]] * [[Машини за вадење на шеќерна репа и компири; берба на памук; и нижење на тутун]] * [[Машини за висок печат]] * [[Машини за виткање на дрвото и современи машини]] * [[Машини за глодање]] * [[Машини за добивање на камени блокови]] * [[Машини за дробење и обработка на дрвото со одделување]] * [[Машини за дробење на каменен материјал]] * [[Машини за дупчење]] * [[Машини за ѓубрење]] * [[Машини за ѓубрење и заштита]] * [[Машини за ѓубрење, сеидба, садење и расадување]] * [[Машини за еднонасочна струја]] * [[Машини за жетва и вршидба - житни комбајни и комбајни за берба на пченка]] * [[Машини за заштита на растенијата]] * [[Машини за заштита на растенијата]] * [[Машини за земјани работи]] * [[Машини за изработка на жичени јадра и тапетарски преси]] * [[Машини за изработка на фурнири]] * [[Машини за ископ и туркање на земјени маси]] * [[Машини за ископ и утовар на земјени работи]] * [[Машини за кроење и составување на фурнир]] * [[Машини за механичка обработка на дрво]] * [[Машини за набивање и стабилизација на подлогата]] * [[Машини за набивање на земјиште]] * [[Машини за наизменична струја]] * [[Машини за нанесување на лакови]] * [[Машини за нега на повеќегодишни лозови насади]] * [[Машини за обработка на дрво со рендисување]] * [[Машини за обработка на дрво со стружење (токарање)]] * [[Машини за обработка на дрвото со глодање]] * [[Машини за обработка на дрвото со длабење]] * [[Машини за обработка на дрвото со дупчење]] * [[Машини за обработка на дрвото со кружно стругање]] * [[Машини за обработка на дрвото со мазнење на дрвото]] * [[Машини за обработка на дрвото со рамнење]] * [[Машини за обработка на дрвото со стругање (токарање)]] * [[Машини за обработка на почвата]] * [[Машини за обработка на почвата во лозовиот насад]] * [[Машини за обработка со пластична деформација]] * [[Машини за основна и дополнителна обработка на почвата]] * [[Машини за пилење]] * [[Машини за пилење со круто движење на работниот алат]] * [[Машини за пилење со праволиниско движење на работниот алат(лентести пили)]] * [[Машини за подготовка на површи-ните за подигање на лозови насади]] * [[Машини за подигање, пренесување и транспорт на материјалот]] * [[Машини за полнење, гарнирање и поставување на копчиња на перници и душеци]] * [[Машини за полнење и пакување]] * [[Машини за помошни работи во површинските рудници]] * [[Машини за преработка и подготовка на агрегати]] * [[Машини за преработка на украсен камен]] * [[Машини за пресување-преси]] * [[Машини за производство и вградување на бетон]] * [[Машини за производство на бетонска маса]] * [[Машини за производство на мебел и ентериер]] * [[Машини за расадничко производство]] * [[Машини за рендисување]] * [[Машини за садење,сеење и собирање на реколта]] * [[Машини за сито печат]] * [[Машини за составување и површинска заштита на дрво]] * [[Машини за товарање во површинска експлоатација]] * [[Машини за товарање во подземна експлоатација]] * [[Машини за товарање во подземната експлоатација]] * [[Машини за транспорт на градежни материјали]] * [[Машини за утовар и транспорт]] * [[Машини за финална обработка на дрво и елементи на машини]] * [[Машини за финална обработка на дрвото]] * [[Машини за финална обработка на дрвото и елементи на машини]] * [[Машини за фурнирање]] * [[Машини за шиење и за украсно шиење]] * [[Машини и алати во шумарството]] * [[Машини и алати за влечење на жица]] * [[Машини и апарати за изработка на печатарска форма]] * [[Машини и машински елементи]] * [[Машини и опрема за преработка на грозје]] * [[Машини и орадија за обработка на почвата]] * [[Машини и уреди во примарната обработка]] * [[Машини и уреди за внатрешен транспорт]] * [[Машини и уреди за збогатување на минералните суровини]] * [[Машини и уреди за лозаро-овоштарско производство]] * [[Машини и уреди за наводнување]] * [[Машини и уреди за површинска обработка на дрвото]] * [[Машини и уреди за површински ископ]] * [[Машини и уреди за подземен ископ]] * [[Машини и уреди за поледелско, градинарско и хортикултурно производство]] * [[Машини и уреди за производство на вино]] * [[Машини и уреди за стегање(преси) на дрвото и нанесување на лепила]] * [[Машини и уреди за сточарско производство]] * [[Машини и уреди за финална обработка на виното]] * [[Машини со праволиниско движење на работниот алат]] * [[Машини со праволиниско осцилаторно движење на работниот материјал]] * [[Машини, уреди и апарати во книговезница и картонажа]] * [[Машини, уреди и опрема за подготовка на сено, зелена сточна храна и силажа]] * [[Машинска изработка на елементи од носечката конструкција]] * [[Машинска обработка со режење]] * [[Машински делови и опрема кај дизел и електрични влечни возила]] * [[Машински елементи]] * [[Машински елементи, видови и класификација]] * [[Машински елементи за врска]] * [[Машински елементи за пренос на вртливи движења]] * [[Машински елементи за разделна врска]] * [[Машински елементи на вртливи движења]] * [[Машински линии]] * [[Машински материјали]] * [[Машки лик гледан од профил и машки флизури]] * [[Мебел во индивидуален станбен објект]] * [[Мебел во јавни објекти]] * [[Мебел во канцелариски простории]] * [[Мебел во канцелариски простории за состаноци]] * [[Мебел во станбени простории]] * [[Мебел во училишни простории]] * [[Мебел за лежење-кревети]] * [[Мебел за лежење (кревети, каучи, душеци)]] * [[Мебел за одложување и чување на предмети]] * [[Мебел за работа-маси]] * [[Мебел за седење]] * [[Мебел за седење-столови]] * [[Мебел за седење(стол со тапацирано седиште и наслон, табуретка, фотелја и полуфотелја)]] * [[Мебелот и квалитетот на современото живеење]] * [[Медијапан плочи]] * [[Преносна средина]] * [[Медицинска козметика]] * [[Медицински значајни вируси]] * [[Медицински значајни паразити]] * [[Меѓукатни конструкции]] * [[Меѓународен мултимодален транспорт]] * [[Меѓународен систем на мерки]] * [[Меѓународен товарен сообраќај]] * [[Меѓународен транспорт на стоката]] * [[Меѓународна економија]] * [[Меѓународна размена]] * [[Меѓународна шпедиција]] * [[Меѓународни економски групации]] * [[Меѓународни организации]] * [[Меѓународно јавно право]] * [[Меѓусебни односи на членовите во работната средина]] * [[Меѓучовечки односи во група и на работа]] * [[Меки и тврди лемови]] * [[Мелење]] * [[Мелење на минералните суровини]] * [[Мелиорации на деградирани шуми и шикари]] * [[Мелиорации на земјишта]] * [[Мелиорација]] * [[Мелничарство]] * [[Мелнички производи]] * [[Мемориски компоненти]] * [[Менаџер]] * [[Менаџмент]] * [[Менаџмент и менаџер во хотелот]] * [[Менаџмент функција - организација]] * [[Мени]] * [[Менструален циклус и животни периоди кај жената]] * [[Ментална хигиена]] * [[Ментално здрава личност]] * [[Менувач на брзина]] * [[Менувач на брзина (преносници)]] * [[Мерења во електротехниката]] * [[Мерења во електротехниката]] * [[Мерења на електрична енергија]] * [[Мерења на компонентите во сензорските иактуаторските струјни кола]] * [[Мерења со осцилоскоп]] * [[Мерење]] * [[Мерење влажност на гасовите и на воздухот]] * [[Мерење и автоматика]] * [[Мерење и испитување на грејни уреди]] * [[Мерење и контрола]] * [[Мерење и контролирање, алат и прибор]] * [[Мерење и мерни единици и величини]] * [[Мерење и обработка на резултатите во аналитичка хемија]] * [[Мерење и определување на волумен на стебла и шумски дрвни сортименти]] * [[Мерење и регулација]] * [[Мерење и средства за мерење]] * [[Мерење моќност на енергетските и работните машини]] * [[Мерење на агли и зенитни растојанија во полигонометриска мрежа]] * [[Мерење на агли со конвенционални и електронски платформи]] * [[Мерење на брзината и на правецот на струење]] * [[Мерење на влажност]] * [[Мерење на должини со конвенционални и електронски платформи]] * [[Мерење на економските ефекти или резултати]] * [[Мерење на електричните големини]] * [[Мерење на индуктивитет]] * [[Мерење на капацитивност]] * [[Мерење на коефициентот на апсорпција]] * [[Мерење на линеарни елементи во полигонометриска мрежа]] * [[Мерење на моќност]] * [[Мерење на напони и струи]] * [[Мерење на националниот производ и доход]] * [[Мерење на ниво]] * [[Мерење на отпор]] * [[Мерење на поместувања]] * [[Мерење на притисок]] * [[Мерење на притисок и Гравитациски инструменти за мерење на притисок]] * [[Мерење на протек]] * [[Мерење на протек на флуиди]] * [[Мерење на проток]] * [[Мерење на работата на возниот парк(превозен ефект)]] * [[Мерење на работата при превоз на патниците]] * [[Мерење на степен на модулација]] * [[Мерење на температура]] * [[Мерење на топлина]] * [[Мерење на хармониско изобличување и сигнал-шум]] * [[Мерење ниво и волумен]] * [[Мерење хемиски големини]] * [[Мерила за квалитативна процена на тутунот]] * [[Мерки за заштита на земјоделските култури]] * [[Мерки за заштита на растенијата во заштитени простори]] * [[Мерки за заштита од ерозија]] * [[Мерки за претпазливост при работа во рудниците]] * [[Мерки за хигиено -техничка ипротивепидемиолошка заштита]] * [[Мерки и средства за подобрување на пазарните односи]] * [[Мерки на аграрната политика]] * [[Мерни величини во геодезијата и нивните мерни единици]] * [[Мерни геодетски инструменти]] * [[Мерни единици и инструменти за мерење на стеблата и сортиментите]] * [[Мерни единици на физички големини]] * [[Мерни инструменти]] * [[Мерни инструменти за проток]] * [[Мерни методи за мерење на електрични големини]] * [[Мерни мостови]] * [[Мерни претворувачи на брзина и забрзување]] * [[Мерни претворувачи на вакуум]] * [[Мерни претворувачи на напрегање, сила и момент]] * [[Мерни претворувачи на положба]] * [[Мерни споеви и пренос на мерни сигнали]] * [[Мерни трансформатори]] * [[Мерни уреди за мерење на проток]] * [[Месо]] * [[Месо - градба и состав]] * [[Месо и производи од месо]] * [[Месото во исхрана на човекот]] * [[Место за подигање на паркови]] * [[Метaморфизам и основни одлики на метаморфните карпи]] * [[Метаболизам, култивирање, растење и размножување на микроорганизмите]] * [[Метаболизам на материи]] * [[Метал]] * [[Метали и легури]] * [[Метали и легури во графичката индустрија]] * [[Метали, легури и други материјали]] * [[Метали, легури, скапоцени метали и кристали]] * [[Металични минерали]] * [[Метални конструкции]] * [[Метални материјали]] * [[Метални минерали]] * [[Металургија на железо]] * [[Металургија на злато]] * [[Металургија на лесни метали]] * [[Металургија на обоени метали]] * [[Металургија на платински метали]] * [[Металургија на ретки метали]] * [[Металургија на сребро]] * [[Металургија на челик]] * [[Металуршка подготовка на руди]] * [[Метаморфизам]] * [[Метаморфни карпи]] * [[Метаморфни лежишта]] * [[Метеорологија]] * [[Метеоролошки елементи и појави и нивното значење во земјоделството]] * [[Методи во клиничка хемија]] * [[Методи за анализа]] * [[Методи за одредување дрвна маса на насади и шумски комплекси]] * [[Методи за одредување на острината на видот]] * [[Методи за откопување]] * [[Методи за пресметка на рудните резерви]] * [[Методи за снимање на детали]] * [[Методи за утврдување на трошоците: пресметки]] * [[Методи и алатки во контролата на квалитетот]] * [[Методи и начини за перење на трупци и бичена граѓа]] * [[Методи и техники за планирање, мониторинг и контрола на изградбата на инвестиционите објекти]] * [[Методи и техники за планирање, мониторинг и контрола на изградбата на инвестиционите објекти]] * [[Методи на геолошко картирање]] * [[Методи на дијагноза на ортодонтските аномалии]] * [[Методи на испитувања во офталмологијата]] * [[Методи на истражување]] * [[Методи на комуницирање]] * [[Методи на одгледување на домашните животни]] * [[Методи на одгледување на домашните животни]] * [[Методи на површинска експлоатација]] * [[Методи на прибирање на податоци Метод на набљудување]] * [[Методи на создавање нови сорти и подлоги на виновата лоза]] * [[Методи на статистичко проучување]] * [[Метод на воведот во правото]] * [[Метод на експеримент]] * [[Метод на испитување]] * [[Метод на примерок]] * [[Методологија на земање на проба за анализа]] * [[Механизам]] * [[Механизам за развод на работната материја]] * [[Механизам и организација на пазарот и прометот на земјоделски производи]] * [[Механизација]] * [[Механизација и автоматизација на тапетарско производство и средства за внатрешен транс-порт]] * [[Механизми за непрекинат транспорт]] * [[Механизми и орудија за сеча]] * [[Механизми кај машините за дигање]] * [[Механика на хомогени флуиди]] * [[Механичарство, ремонт и одржување]] * [[Механичка обработка на дрвото]] * [[Механичка опрема и системи за локомотива од серија 661]] * [[Механичка сепарација]] * [[Механички операции]] * [[Механички работилници]] * [[Механички својства на дрвото]] * [[Механички својства на карпите]] * [[Механичко-технолошки особини и испитување]] * [[Мехатронички системи]] * [[Мешање и гмечање]] * [[Мешункасти зеленчукови култури]] * [[Миење и нега на косата]] * [[Микробиологија]] * [[Микробиолошка дијагноза и болнички инфекции]] * [[Микробиолошки ѓубрива и азотофиксација]] * [[Микро - економијаПобарувачката и понудата за Поединечни добра]] * [[Микро и макродисперзни системи како козметички препарати]] * [[Микроклиматски услови во простории за производство на тапетарски пеоизводи и заштитни мерки од пожари]] * [[Микроклиматски услови и заштита при работа во погоните за финално производство]] * [[Микрокомпјутер]] * [[Микроконтролер]] * [[Микроконтролерски развоен систем и неговата примена]] * [[Микролеење]] * [[Микроорганизам]] * [[Микропроцесор]] * [[Микропроцесор и микроконтролер во систем]] * [[Микропроцесорски систем]] * [[Микроскопска градба на дрвото]] * [[Микрофлора во млекото]] * [[Микрофлора на месото и месните производи]] * [[Микрофлора на млекото и млечните преработки]] * [[Микрофлора на овошје, зеленчук и леб]] * [[Микрофлора на стерилизирани прехранбени производи]] * [[Минерал]] * [[Минерален и органски дел на почвата и нејзиниот состав]] * [[Минерали и витамини]] * [[Минерални врзивни средства]] * [[Минерални наоѓалишта]] * [[Минерални суровини]] * [[Минирање]] * [[Миологија]] * [[Мирисни материи]] * [[Мирисни материи и нивната примена во козметичко -парфимериската дејност]] * [[Мирување на течностите]] * [[Мислење и говор]] * [[Млеко во прав и млечни конзерви]] * [[Млеко и јајца]] * [[Млеко и месо]] * [[Млеко и млечни производи]] * [[Млеко и технологија на млекото]] * [[Млекото во исхрана на човекот]] * [[Млечна жлезда]] * [[Множество]] * [[Модели на однесување на потрошувачите]] * [[Моделирање]] * [[Моделирање на едноделнолеани коронки од восок вложување и леење]] * [[Моделирање на накит]] * [[Моделирање на тотална протеза]] * [[Модел на комуникационен систем]] * [[Модерна архитектура]] * [[Модерната уметност во Македонија во XX век]] * [[Модерната уметност во XX век]] * [[Модуларна координација]] * [[Модулатори за аголно модулирани сигнали]] * [[Модулатори за АМ - сигнали]] * [[Молеро-лакерски работи]] * [[Монтажа и ставање во функција на логичко управување]] * [[Монтажерство на машини и конструкции]] * [[Монтажна куќа]] * [[Монтирање и демонтирање на машински уреди и системи]] * [[Монтирање и проба на моторот]] * [[Монтирање на машински уреди и системи]] * [[Монтирање на преградни ѕидови и споеви со основната конструкција]] * [[Морфологија и анатомија на растенијата]] * [[Морфологија и градба на микроорганизмите]] * [[Морфологија, култивирање и размножување на фунги,протозои и хелминти]] * [[Морфологија на микроорганизмите]] * [[Морфологија на почвата]] * [[Морфологија, физиологија и патологија на кожатa]] * [[Морфолошки и биолошки особини на тутунот]] * [[Морфолошки одлики на растенијата]] * [[Морфолошко-биолошки одлики и хемиски состав на тутунот]] * [[Морфолошко - функционална организација на телото на човекот]] * [[Мост]] * [[Мостови, дефиниција и поделба]] * [[Мостови и нивното значење за градежништвото]] * [[Мостови кај моторните возила]] * [[Мос-фет транзистори]] * [[Мотивирање]] * [[Мотилитет, моторни синдроми,мускулен тонус и рефлекси иговор]] * [[Мотор continental ]] * [[Мотори и трактори]] * [[Мотори на еднонасочна струја]] * [[Мотори со внатрешно согорување]] * [[Мотори со натполнење]] * [[Мотори СУС]] * [[Моторни возила]] * [[Моторни возила и животна средина]] * [[Моторно возило]] * [[Мотор со внатрешно согорување]] * [[Моќ]] * [[Моќност]] * [[Мочка]] * [[Мочоводен систем( органи за излачување)]] * [[Мрежа]] * [[Мрежа за мобилна телефонија]] * [[Мрежи за пренос на податоци]] * [[Мувла]] * [[Музички инструменти]] * [[Мултивибратори]] * [[Мултимедијални системи во возилата - електрично поврзување]] * [[Мултиплекс за аналоген пренос на сигнали]] * [[Мултиплекс за дигитален пренос]] * [[Мултиплексни системи во временски распоред на каналите]] * [[Мултиплексни уреди со честотен распоред на каналите]] * [[Мултипна склероза и паркинсонов синдром]] * [[Мускулен систем]] * [[Мутации кај семените растенија]] * [[Набавно и продажно работење]] * [[Набавно и финансиско работење на хотелот]] * [[Набавно работење]] * [[Наварување и топлинско нанесување]] * [[Навигациони инструменти]] * [[Навлаки кај машините]] * [[Навлаки кај печатарските машини]] * [[Наводнување]] * [[Наводнување на виновата лоза]] * [[Наводнување на градинарски и цвеќарски култури]] * [[Наводнување на лозови насади]] * [[Надворешен изглед на стебло-дрво]] * [[Надворешен изглед на стеблото и деблото]] * [[Надворешна и внатрешна обработка]] * [[Надворешна пресвлека со мебел ткаенини и со природна кожа]] * [[Надворешна трговија]] * [[Надворешни врати]] * [[Надворешни геолошки сили]] * [[Надворешно аранжирање]] * [[Надворешно и внатрешно стругање]] * [[Надворешно-трговски работи]] * [[Надворешно-трговски систем и надворешно-трговска политика ]] * [[Надворешно-трговски систем и надворешно-трговска политика на Република Македонија]] * [[Надворешно трговско работење]] * [[Надземни електрични мрежи]] * [[Надлежност во управната постапка]] * [[Надолжно паркирање, паркирање покрај ивица на коловозот]] * [[Наемнините и пазарот на труд]] * [[Наизменична струја]] * [[Налепување на фурнирските покривки на подлогата (фурнирање)]] * [[Намена и опис на уредите за ракување со локомотива од серија 661]] * [[Нанотехнологија]] * [[Наплатување на услугите и комуникација]] * [[Напрегања и деформации на почвите]] * [[Напрегања на свиткување, усукување и извиткување]] * [[Напрегање]] * [[Напрегање на извиткување]] * [[Напрегање на свивање]] * [[Напрегање на свиткување]] * [[Напрегање на свиткување и усукување]] * [[Напрегање на смолкнување (срежување)]] * [[Напрегање на усукување]] * [[Напрегање при свивање]] * [[Напрегање при смолкнување]] * [[Напредно моделирање]] * [[Напредно моделирање на склоп]] * [[Наредба]] * [[Наркотични пијалаци]] * [[Нарушувања на психичкиот живот]] * [[Нарушување на безбедноста во сообраќајот]] * [[Нарушување на здравјето и фактори кои доведуваат до негово нрушување]] * [[Нарушување на менструалниот циклус]] * [[Нарушување на пигментот]] * [[Нарушување на телесните течности и циркулација]] * [[Насад и структурни елементи]] * [[Населението во светот како факторна стопанскиот развој]] * [[Наследно право]] * [[Наследност и други особини кај домашните животни]] * [[Наследување на особините на виновата лоза]] * [[Насочувачи]] * [[Настани и сметки]] * [[Настанок, еволуција и потекло на домашните животни]] * [[Настанок и одлики на седиментните карпи]] * [[Настанок на државата]] * [[Настанување и поим за државата и правото]] * [[Настап и претставување]] * [[Натписиси и проверка на исправноста на уредите за кочење]] * [[Научен метод во хемијата]] * [[Национален производ и доход]] * [[Национални регистри]] * [[Начела на граѓанско судските постапки]] * [[Начела на личната продажба]] * [[Начела на работа на органите кои водат судски постапки]] * [[Начини на конзервирање на безалкохолни пијалаци]] * [[Начини на окрупнување на стоката предадена на превоз]] * [[Начини на поврзување]] * [[Начини на подготовка и примена на лековити растенија]] * [[Начини на превоз на патниците]] * [[Начини на преработка на обловината]] * [[Начин на исхрана кај хируршки болни]] * [[Начин на организација на просторот за паркирање]] * [[Начин на пуштање и кочење на електромотори за ЕМП]] * [[Невербална комуникација - говор на телото]] * [[Невработеност]] * [[Невработеност и инфлација]] * [[Нега и обработка на јаки алкохолни пијалаци]] * [[Нега на лице и тело]] * [[Нега на лозови насади]] * [[Нега на оштетена винова лоза]] * [[Нега на оштетена коса]] * [[Нега на поледелски и градинарски култури]] * [[Нега на поледелски култури]] * [[нега на раката]] * [[Нега на стапалото и на потколеницата и обработка на сувата кожа на стапалата]] * [[Нега на телото]] * [[Нега на цвеќињата]] * [[Неисправности и одржување на системите за сопирање]] * [[Некласифицирани вируси ]] * [[Неконвенционални постапки на обработка]] * [[Нелинеарни електрични кола]] * [[Неменливи зборови]] * [[Неметал]] * [[Неметали и композитни материјали]] * [[Неметални материјали]] * [[Неопределени носачи]] * [[Неорганска хемиска индустрија]] * [[Неоргански елементи и нивните соединенија како козметички суровини]] * [[Неоргански елементи и нивните соединенија како козметички суровини]] * [[Неоргански киселини]] * [[Непаралелни сили во рамнина]] * [[Неплодност кај домашните животни]] * [[Неповолни временски појави за земјоделството]] * [[Неподвижни и подвижни делови кај моторите со внатрешно согорување]] * [[Неправилна исхрана]] * [[Неразделни врски во машинството]] * [[Нервен систем]] * [[Нервен систем и сетилни органи]] * [[Нештетно отстранување и искористување на мрши и отпадоци од кланичката индустрија]] * [[Нивелманска мрежа]] * [[Низи и матрици]] * [[Низи од реални броеви]] * [[Нијансирање на косата со колор шампони]] * [[Нискоградба]] * [[Нисконапонски инсталации]] * [[Новини во видеопреносот и записот]] * [[Новороденче]] * [[Норма за квалитет во процесот на производство]] * [[Нормално породување и современо водење на раѓање]] * [[Норми и својства на стоката]] * [[Нормирана исхрана на домашните животни]] * [[Нормирана исхрана на домашните животни]] * [[Нормирање во градежништвото]] * [[Нормирање на работата]] * [[Носач]] * [[Носечка конструкција кај моторните возила]] * [[Носечки и покривни заварени конструкции]] * [[Носечки системи на возила]] * [[Носители и организациони форми на внатрешниот стоковен промет]] * [[Носители на трговската дејностДеловни единици на трговските друштва кои вршат трговска дејност]] * [[Нотарско работење]] * [[Бројчено управувани алатни машини]] * [[Бројчено управувани машини за нековенционални обработки]] == О == * [[Обврски]] * [[Обединети нации]] * [[Обезбедување на квалитет на заварените врски]] * [[Обележување згради на терен]] * [[Обиколување]] * [[Објекти во високоградба]] * [[Објекти во градежништвото]] * [[Објекти за заштита и одводнување]] * [[Објекти за колективно домување и угостителски објекти]] * [[Објекти за сместување]] * [[Објекти и услови за производство на садници]] * [[Објекти кај браните]] * [[Објекти од високоградба]] * [[Објекти од нискоградба]] * [[Објекти од хидроградба]] * [[Објект и управување на објект]] * [[Облoжување на зидови и врати]] * [[Облагородување на виновата лоза]] * [[Облагородување на плочи со пластични маси]] * [[Облигационо право и надомест на штета]] * [[Обликуваењ со леење]] * [[Обликување]] * [[Обликување и примена на растителниот материјал во парковите]] * [[Обликување на парковите]] * [[Обликување на растителен материјал во паркови]] * [[Обликување со валање]] * [[Обликување со екструдирање и дување]] * [[Обликување со пресување]] * [[Облици на владеење]] * [[Облици на државата]] * [[Облици на државно уредување]] * [[Облици на енергија и поделба]] * [[Облици на надзор]] * [[Облици на политички систем-режими]] * [[Облици на промоција Лична продажба]] * [[Обложување на зидни и тавански површини]] * [[Обложување на зидни и тавански површини со ламперијата]] * [[Обложување на поткровје]] * [[Обновување на ткива]] * [[Обоени метали]] * [[Обоени метали и нивните легури]] * [[Обошје и зеленчук]] * [[Обработка]] * [[Обработка и полирање на металните конструкции]] * [[Обработка и пренос на податоци]] * [[Обработка на дрво]] * [[Обработка на дрвото и техничка документација на производот]] * [[Обработка на мерни податоци и изготвување на финални производи]] * [[Обработка на метални и пластични материјали]] * [[Обработка на млекото во млекарница]] * [[Обработка на плускавците]] * [[Обработка на плускавците на деформирано стапало]] * [[Обработка на податоци од метеоролошките мерења]] * [[Обработка на почва, сеидба и агротехнички мерки]] * [[Обработка на почвата]] * [[Обработка на почвата во лозовиот насад]] * [[Обработка на почвата во поледелството и градинарството]] * [[Обработка на сигналите]] * [[Обработка на случај]] * [[Обработка на струг со користење на стандардни циклуси]] * [[Обработка на хиперкератотичната кожа и на наслагите на прстите]] * [[Обработка со глодање]] * [[Обработка со дупчење]] * [[Обработка со ковање и пресување]] * [[Обработка со користење на стандардни циклуси]] * [[Обработка со леење]] * [[Обработка со пластична деформација]] * [[Обработка со провлекување]] * [[Обработка со режење]] * [[Обработка со режење заштита при работа]] * [[Обработка со рендосување]] * [[Обработка со стругање]] * [[Обработка со точење]] * [[Оброци во хотелиерството и нивната поделба]] * [[Обрт на капиталот и краткорочно финансирање]] * [[Обука во возење на назад]] * [[Овластена организација за одржување на воздухоплови]] * [[Овластен персонал за одржување]] * [[Овошни култури]] * [[Овоштарско производство]] * [[Овоштарството и лозарството во светот ]] * [[Овчарство]] * [[Овчарство и козарство]] * [[Огледала и леќи]] * [[Огноотпорни материјали]] * [[Ограничувања, постапки во случај на нужда, и нормални ситуации во лет, посебни ситуации,Cessna 172]] * [[Одбивање на светлината]] * [[Одбраната на Р Македонија]] * [[Одводнување]] * [[Одводнување во процесот на подготовка на минерални суровини]] * [[Одводнување на атмосферски води]] * [[Одводнување на патиштата и железничките линии]] * [[Одводнување на површинските копови]] * [[Одгледување и заштита на дивечот]] * [[Одгледување и заштита на шумските култури]] * [[Одгледување на винова лоза]] * [[Одгледување на виното]] * [[Одгледување на габи]] * [[Одгледување на градинарски и цвеќарски култури]] * [[Одгледување на градинарски култури во заштитен простор]] * [[Одгледување на градинарски култури во заштитен простор]] * [[Одгледување на двегодишни и повеќегодишни видови цвеќиња]] * [[Одгледување на домати во заштитени простори]] * [[Одгледување на домати во заштитен простор]] * [[Одгледување на домати, пиперки, краставици и салата во заштитен простор]] * [[Одгледување на домашните животни]] * [[Одгледување на едногодишни цветни видови]] * [[Одгледување на едногодишни цвеќиња на отворено]] * [[Одгледување на зачински и лековити растенија]] * [[Одгледување на кактуси]] * [[Одгледување на краставици во заштитен простор]] * [[Одгледување на луковичести цвеќиња]] * [[Одгледување на овошките и виновата лоза]] * [[Одгледување на пиперки во заштитени простори]] * [[Одгледување на пиперки во заштитен простор]] * [[Одгледување на ползавици]] * [[Одгледување на пчелите]] * [[Одгледување на растенијата]] * [[Одгледување на рибите]] * [[Одгледување на салата во заштитени простори]] * [[Одгледување на салата во заштитен простор]] * [[Одгледување на тутунот]] * [[Одгледување на украсни грмушки]] * [[Одгледување на цветни трајници]] * [[Одгледување на цвеќиња за украсување]] * [[Одгледување на шумите]] * [[Одгледувачки мерки при школување на садници]] * [[Одговорност и осигурување во хотелиерството]] * [[Одговорност на возачите]] * [[Одговорност на државната управа и на јавните службеници]] * [[Одлуки за дистрибутивните канали]] * [[Одлуки за промотивните активности]] * [[Одлуки за цените]] * [[Одлучување]] * [[Однесување на потрошувачите во процесот на купување]] * [[Однесување на учесниците на производно - услужен пазар]] * [[Однос]] * [[Односи со јавноста]] * [[Односите на Р Македонија со меѓународните организации и интеграции]] * [[Одредби за квалитет на зеленчук и цвеќе]] * [[Одредување возраст и прираст на насади и шумски комплекси]] * [[Одредување волумен на отсечено дрво и делови од дрво]] * [[Одредување димензии на стоечки дрва]] * [[Одредување на висини]] * [[Одредување на висини во полигонометриска мрежа]] * [[Одредување на квалитетот на рудата]] * [[Одредување на меѓувилични односи и артикулација]] * [[Одржување и поправка на вентилите и на разводниот механизам]] * [[Одржување и поправка на системот за ладење и подмачкување]] * [[Одржување и поправка на системот за напојување со гориво]] * [[Одржување и поправки на цилиндарот, главата и блокот од моторот]] * [[Одржување и ремонтирање на асинхрони машини]] * [[Одржување и ремонтирање на машините за еднонасочна струја]] * [[Одржување и ремонтирање на синхрони машини]] * [[Одржување и ремонтирање на трансформатори]] * [[Одржување на вински садови]] * [[Одржување на влечни возила]] * [[Одржување на воздухоплови]] * [[Одржување на гасна инсталација]] * [[Одржување на елиса]] * [[Одржување на железнички линии]] * [[Одржување на железнички пруги]] * [[Одржување на зелени површини]] * [[Одржување на машината]] * [[Одржување на машините и уредите]] * [[Одржување на машински уреди и системи]] * [[Одржување на мото-рите со внатрешно согорување]] * [[Одржување на моторните возила]] * [[Одржување на патиштата и железничките линии]] * [[Одржување на пневматските системи и уреди]] * [[Одржување на премерот и катастарот]] * [[Одржување на ТТ-линии]] * [[Одржување на цвеќиња во летен и зимски период]] * [[Ознаки на амбалажата]] * [[Оклузија и видови оклузиони одно-си и анатомија на темпоромади- буларен зглоб]] * [[Окови, монтажа и пакување на производите]] * [[Околина]] * [[Окото како оптички инструмент]] * [[Окружување]] * [[Оксид]] * [[Оксиди, карбонати, сулфати и елементи минерали]] * [[Омов закон]] * [[Онеспособување на материјално - техничките средства]] * [[Опасни и штетни материи во производните погони и мерки за заштита]] * [[Оперативна подготовка]] * [[Оперативно планирање и контрола на превозната работа]] * [[Операции]] * [[Операции на обработка на материјали]] * [[Операција]] * [[Операциски засилувач]] * [[Операциски засилувач во автоматиката]] * [[Операциски засилувачи и нивна примена во интегрирана технологија]] * [[Опис и ракување со дизелмоторен воз од серија 712]] * [[Опис и ракување со локомотива од серија 642 / 643]] * [[Опис на локомотиви од серија 732 / 734]] * [[Опис - снимка на графичкиот производ]] * [[Оплеменување на дрвото и дрвените плочи со пластични фолии]] * [[Оплодување кај семените растенија]] * [[Определување на гестацискатастарост и веројатен термин за раѓање (ВТР)]] * [[Определување на неисправностите кај деловите и склоповите, дефектирање и начини на нивно отстранување]] * [[Определување на составот на водата]] * [[Определување на составот на почвата]] * [[Определување на хлориди во водата во базените]] * [[Опрема за гпс - систем за глобално позиционирање]] * [[Опрема за ТТ водови и мрежи]] * [[Опрема и алати за изработка на цевки со истиснување]] * [[Опрема и внатрешно уредување (ата 25) авиони, хеликоптери]] * [[Опрема и инвентар во кујнскиот блок во хотелот]] * [[Опрема и растителен материјал за аранжирање]] * [[Опрема и уреди во хотелските простории за послужување]] * [[Опрема и уреди на лифтови и кранови]] * [[Опрема, уреди и средства во складиштата]] * [[Опсервација на витални знаци на болен]] * [[Опсервација на витални знаци на болен]] * [[Опсервација на излачевини]] * [[Опслужување, сервисирање и одржување на cessna 172]] * [[Оптимално сложување на стока во товарен простор]] * [[Оптимизирање на дигитални мрежи]] * [[Оптимизирање на контролни кола со повратна врска]] * [[Оптички инструменти]] * [[Оптички методи]] * [[Оптоелектронски склопови и уреди]] * [[Општа вирусологија]] * [[Општа (генерална) архитектура на микропроцесор]] * [[Општа (генерална) архитектура на микропроцесор]] * [[Општа ентомологија]] * [[Општа рамнина]] * [[Општа фармакологија]] * [[Општа фитопатологија]] * [[Општ дел на граѓанско ПравоСубјекти и објекти на Граѓанското правоГраѓанско правен однос]] * [[Општествени згради]] * [[Општи аспекти на стоковниот промет и трговијата]] * [[Општи геолошки својства на Земјата и Земјината кора]] * [[Општи параметри на мерните претворувачи]] * [[Општи поими во автоматиката]] * [[Општи поими во електротехниката]] * [[Општи поими за алати за обработка на дрво]] * [[Општи поими за алатите за обработка на дрво]] * [[Општи поими за алатите за обработка на дрвото]] * [[Општи поими за дрвото како суровина и неговото значење(стебло, внатрешна градба на дрвото)]] * [[Општи поими за пневматика]] * [[Општи поими за прехранбената технологија]] * [[Општи поими за светлината]] * [[Општи поими за сообраќајниците]] * [[Општи принципи на микроскопите]] * [[Општи согледувања за користење на моторните возила]] * [[Општи согледувања за користење на моторните возила]] * [[Општи учења за државата и правото]] * [[Општ микропроцесор]] * [[Општо за воздухоплови]] * [[Општо за врзивата]] * [[Општо за градежната дејност]] * [[Општо за градежната дејност и хигиено-техничка заштита]] * [[Општо за електротехничките материјали]] * [[Општо за менаџмент]] * [[Општо за менаџмент и менаџмент функција - организација]] * [[Општо за пресметувањето на армиранобетонски елементи]] * [[Општо за пресметувањето на армирано бетонските елементи]] * [[Општо за трговското право]] * [[Општо за тунели]] * [[Општо за шпедицијата]] * [[Општ поим за градежната дејност]] * [[Општ поим за пат]] * [[Орган]] * [[Органзација на здравствената заштита и улагата на медицинската сестра]] * [[Органзација на здравствената заштита и улагата на физиотерапевтскиот техничар]] * [[Органи за варење (дигестивен систем)]] * [[Органи за варење на храната]] * [[Органи за дишење]] * [[Органи за заштита на слободите и правата на граѓаните]] * [[Органи за крвен и лимфен систем]] * [[Органи за лачење]] * [[Органи за лачење на мочка]] * [[Органи за размножвање( машки и женски полови органи)]] * [[Организации, средства и документи на осигурувањето]] * [[Организација и возен парк на транспортните претпријатија за товарен сообраќај]] * [[Организација и обезбедување на контролата на квалитет]] * [[Организација и работење на другите објекти за сместување]] * [[Организација на градежното производство]] * [[Организација на движење на транспортни средства]] * [[Организација на дејноста во салонот за козметика]] * [[Организација на земјоделското производство]] * [[Организација на контролата на квалитетот]] * [[Организација на лозаро - овоштарското производство]] * [[Организација на лозаро - овоштарското производство]] * [[Организација на маркетингот]] * [[Организација на националната ТТ - мрежа]] * [[Организација на обединетите нации]] * [[Организација на патниот товарен сообраќај]] * [[Организација на патувања од страна на туроператор]] * [[Организација на поледелското и градинарското производство]] * [[Организација на поледелското и градинарското производство]] * [[Организација на прием и отпрема на автобуси и патници]] * [[Организација на производството]] * [[Организација на производството и сопственичката структура]] * [[Организација на процесот на адизајн]] * [[Организација на психичкиот живот Личност]] * [[Организација на психичкиот живот - личност]] * [[Организација на психичкиот живот на личноста]] * [[Организација на работата во рударството и металургијата]] * [[Организација на работните места]] * [[Организација на работните места - работни канали]] * [[Организација на работното место и заштита при работа]] * [[Организација на режими на движење на патници и автобуси]] * [[Организација на службата за одржување]] * [[Организација на сместување и нега на моторните возила]] * [[Организација на сметководството на трговски друштва]] * [[Организација на состаноци]] * [[Организација на сточарското производство]] * [[Организација на сточарското производство]] * [[Организација на техничкото одржување на моторните возила]] * [[Организација на транспортните претпријатија - професија патен превозник]] * [[Организација на трудот во земјоделските стопанства]] * [[Организација на управата]] * [[Организација на финансиското работење]] * [[Организација на шпедитерски претпријатија]] * [[Организација, подготовка на работата и развој на металството]] * [[Организациона поставеност на катастарот]] * [[Организациона структура на хотелските служби]] * [[Организациска култура и клима]] * [[Организациски конфликти]] * [[Организациски промени]] * [[Организациско однесување]] * [[Организирани пазари]] * [[Организирање]] * [[Организирање на објекти за подготовка на храна]] * [[Организирање на семинари, советувања и изборни кампањи]] * [[Организирање на шпедициите]] * [[Организирање состаноци и службени патувања]] * [[Органи кои водат и кои учествуваат во граѓанско судската постапка]] * [[Органска хемија]] * [[Органска хемиска индустрија]] * [[Органски соединенија како козметички суровини]] * [[Органски соединенија како козметички суровини]] * [[Органски соединенија составени од кислород или азот]] * [[Органско градинарско производство]] * [[Органско животинско производство на храна]] * [[Органско производство]] * [[Органско производство во градинарството и цвеќарството]] * [[Органско производство и зоотехнички мерки за унапредување на сточарството]] * [[Органско производство и зоотехнички мерки за унапредување на сточарството]] * [[Органско производство на градинарски култури]] * [[Органско производство на земјоделски култури]] * [[Органско производство на лозов посадочен материјал]] * [[Органско производство на поледелски култури]] * [[Органско производство на храна]] * [[Органско растително производство на храна]] * [[Органско сточарско производство]] * [[Орнитологија]] * [[Ортодонтска превентива и интерцептива]] * [[Осветлување и сигнализација на возилото]] * [[Осветлување на простории]] * [[Осигурување на откопите]] * [[Осигурување на патни премини]] * [[Осигурување на стока во транспорт]] * [[Осигурување на стоката во меѓународен транспорт]] * [[ОсигурувањеОпшто за осигурувањето]] * [[Оски и вратила]] * [[Ослободување од плаќање на царина]] * [[Основа]] * [[Основа за изработка на катастарски операт]] * [[Основен поим за канализациона мрежа]] * [[Основи за водата во природата]] * [[Основи за науката за храната]] * [[Основи на автоматската регулација]] * [[Основи на анатомијата и физиологијата на домашните животни]] * [[Основи на ботаниката]] * [[Основи на воздухопловна навигација]] * [[Основи на градбата на човечкото тело]] * [[Основи на градежништвото и геодезијата]] * [[Основи на деловниот бонтон]] * [[Основи на динамиката на подземните води]] * [[Основи на дифузионо сепарационите операции]] * [[Основи на економските односи]] * [[Основи на електротерапијата]] * [[Основи на зооекологијата]] * [[Основи на канцелариското работење]] * [[Основи на конструирањето]] * [[Основи на косото проектирање]] * [[Основи на макроекономијата]] * [[Основи на маркетинг истражувањето]] * [[Основи на маркетингот]] * [[Основи на машинското цртање]] * [[Основи на медицинската рехабилитација]] * [[Основи на мерењата]] * [[Основи на металство]] * [[Основи на микробиологијата]] * [[Основи на микрокомпјутери]] * [[Основи на микро-компјутерите]] * [[Основи на микропроцесорски и микроком-пјутерски системи]] * [[Основи на објектно ориентираното програмирање]] * [[Основи на облигационото право]] * [[Основи на ортогоналното проектирање]] * [[Основи на пластична деформација]] * [[Основи на правото]] * [[Основи на преносот на топлина]] * [[Основи на принципите на мерење на светлинските величини]] * [[Основи на програмирањето]] * [[Основи на проектирање на мебел]] * [[Основи на промоцијата]] * [[Основи на растителната физиологија]] * [[Основи на роботиката]] * [[Основи на секретарското работење]] * [[Основи на сметководство]] * [[Основи на сообраќајната географија]] * [[Основи на теоријата за производството]] * [[Основи на термодинамиката]] * [[Основи на техниката на кочници и кочење на воз]] * [[Основи на технологијата]] * [[Основи на технологијата на козметиката на лице]] * [[Основи на технологијата на маникирањето и педикирањето]] * [[Основи на технологијата на мерење и контрола]] * [[Основи на технологијата на перикерското работење]] * [[Основи на технологијата на фризерството]] * [[Основи на транспортното осигурување]] * [[Основи на транспортното право]] * [[Основи на фармакогнозијата]] * [[Основи на фармацевтската технологија]] * [[Основи на физикалната медицина]] * [[Основи на хемиското сметање]] * [[Основи на хидрауликата]] * [[Основи, перформанси на моторот]] * [[Основна анализа на финансиските извештаи]] * [[Основна и помошна опрема во сушилниците]] * [[Основна кинезиологија]] * [[Основна поделба на рударството]] * [[Основна структура на дигитален електронски сметач - компјутер]] * [[Основни SI единици]] * [[Основни видови активности при одржување на машините (политика на одржувањето)]] * [[Основни видови промоција Директен маркетинг]] * [[Основни врски кај системите]] * [[Основни гасни закони]] * [[Основни големини на сообраќајниот тек]] * [[Основни графички производи и нивна доработка]] * [[Основни групи (детерминанти) напазарот]] * [[Основни делови на мотори со внатрешно согорување и испитување на херметичноста на цилиндрите на моторот]] * [[Основни делови на моторот]] * [[Основни економски принципи на работењето]] * [[Основни електрични елементи во автоматизираните системи]] * [[Основни електротехнички големини]] * [[Основни елементи на пневматската ихидрауличната техника]] * [[Основни елементи на побарувачката и понудата]] * [[Основни елементи на понудата и побарувачката]] * [[Основни елементи на трошоците]] * [[Основни енергетски процеси во мсвс]] * [[Основни железнички постројки]] * [[Основни закони во електрични кола со наизменична струја]] * [[Основни закони во електротехниката]] * [[Основни и додатни суровини за производство на леб]] * [[Основни и помошни ѕидарски средства за работа]] * [[Основни одлики на графичката струка]] * [[Основни одлики на живите организми]] * [[Основни одлики на Земјата]] * [[Основни одлики на индустриското производство на козметички препарати]] * [[Основни одлики на превозот на патници]] * [[Основни одлики на светлината]] * [[Основни одлики на телекомуникациските и комутациските уреди и системи]] * [[Основни одлики на телефонска мрежа]] * [[Основни одлики на Уставот од 1991 година]] * [[Основни комбинациони и секвенцијални компоненти]] * [[Основни концепции за градба на моторните возила]] * [[Основни макроекономски поими]] * [[Основни материјали во графичката индустрија]] * [[Основни мерења во електротехниката]] * [[Основни металуршки процеси]] * [[Основни операции во процесната техника]] * [[Основни операции за подготовка на храна]] * [[Основни органи на струговите]] * [[Основни особини на челични конструкции]] * [[Основни поими во автоматиката]] * [[Основни поими во биохемијата]] * [[Основни поими во електротехниката]] * [[Основни поими во енергетската техника]] * [[Основни поими во кореспонденцијата]] * [[Основни поими во статиката и јакоста]] * [[Основни поими во термотехни ката]] * [[Основни поими за графичкитеуреди, машини и апарати]] * [[Основни поими за дигиталните системи]] * [[Основни поими за дрвото и техничките цртежи]] * [[Основни поими за моторите со внатрешно согорување]] * [[Основни поими за моторите со внатрешно согорување]] * [[Основни поими за подготовка на печатарски форми]] * [[Основни поими за правото - вовед]] * [[Основни поими за стварно право]] * [[Основни поими за стопанството]] * [[Основни поими за техниките за печатње]] * [[Основни поими за управувањето]] * [[Основни поими и поделби при превозот на патници]] * [[Основни поими кај системите]] * [[Основни поими на звукот и на електро-акустичките претворувачи]] * [[Основни поими на мерењето]] * [[Основни поими на светлина и боја]] * [[Основни поими на системите за авто-матско управување и регулирање (САУР)]] * [[Основни показатели на користење на контејнерите]] * [[Основни правила во сообраќајот]] * [[Основни правила за канцелариското работење на секретарот]] * [[Основни пресметки во електротехниката]] * [[Основни принципи на автоматската регулација]] * [[Основни психички појави]] * [[Основни психички појави, психички процеси, состојби и особини]] * [[Основни психички процеси и состојби]] * [[Основни психички процеси,психички особини, појави и состојби]] * [[Основни работни операции при откопувањето]] * [[Основни склопови со диоди - насочувачи]] * [[Основни склопови со транзистори]] * [[Основни слободи и права на граѓанинот]] * [[Основни сообраќајни правила и прописи]] * [[Основни состојки на храната]] * [[Основни струјни кола и примена на полупроводничките елементи во струјните кола]] * [[Основни термини кај контролните логички кола]] * [[Основни термодинамички појави]] * [[Основни техники на проектирање]] * [[Основни типови на податоци]] * [[Основни типови на податоци на PASCAL]] * [[Основни типови неоргански соединенија]] * [[Основни услови за успешно комуницирање]] * [[Основни услови за успешно комуницирање на фризеро - козметичарските работници состранките]] * [[Основни фактори во патниот сообраќај]] * [[Основни фактори на процесот на производство и репродукција]] * [[Основни финансиски извештаи на трговските друштва]] * [[Основни функции и класификација на складиштата]] * [[Основни хидраулични кола]] * [[Основни човекови права]] * [[Основно концепции на градба на моторните возила]] * [[Особини и должности на секретарот]] * [[Особини на матетеријалите кои се користат во стоматолошката проте-тика]] * [[Особини на металите и легурите]] * [[Особини на објектите на регулација]] * [[Останата сообраќајна инфраструктура]] * [[Останати постојани сигнали]] * [[Остар агол]] * [[Остеологија]] * [[Острина на видот]] * [[Осцилатор]] * [[Осцилаторни кола]] * [[Осцилоскоп]] * [[Отворање на минералните суровини]] * [[Отворање на површинските копови]] * [[Отвори во ѕидовите]] * [[Откази и неисправности на управувањето]] * [[Откопни методи]] * [[Отпечаток и модел за парцијална беззабост]] * [[Отпорност на дрвото на високи температури]] * [[Отров, токсикокинетика и токсикодинамика на отровите]] * [[Отстапување на градежните работи]] * [[Отстранување и искористување на ѓубрето]] * [[Отстранување на аберациите кај оптичките системи]] * [[Офсетни печатарски машини]] * [[Оценување на квалитетот на јаките алкохолни пијалаци]] * [[Оценување хранителна вредност на крмива]] * [[Оцет, лимонска и винска киселина]] * [[Оџак]] * [[Оштетувања на носечката конструкција на моторното возило]] * [[Оштетување и адаптација на клетка-та]] * [[Оштетување на дрвото од габи]] * [[Оштетување на дрвото од ксилофагни инсекти]] * [[Оштетување на носечката конструкција и корозија]] == П == * [[Пазар за земјоделско-прехранбени производи]] * [[Пазар и сегментирање на пазарот]] * [[Пазар на долгорочни хартии од вредност]] * [[Пазар на зеленчук и преработки од зеленчук]] * [[Пазар на индустриски производи и преработки]] * [[Пазар на капитал]] * [[Пазар на овошје и грозје и нивни преработки]] * [[Пазар на останати производи и преработки]] * [[Пазар на производи од анимално потекло и нивни преработки]] * [[Пазарна структура]] * [[Пазар на труд]] * [[Пазарни институции]] * [[Пазарни институции во прометот со земјоделски производи]] * [[Пазарни особини на стоките]] * [[Пазарни структури]] * [[Пазарни структури и одредување на цените]] * [[Пакет]] * [[Пакувани полиња]] * [[Палење]] * [[Палетен систем на транспорт]] * [[Панел плочи]] * [[Парадонциум анатомоморфолошкиодлики]] * [[Паразитарни заболувања на кожата]] * [[Паразити и паразитски болести]] * [[Паралелна врска на елементите во коло со наизменична струја]] * [[Паралелни сили во рамнина]] * [[Параметри на моторот]] * [[Параметри на око]] * [[Параметри на циклусот]] * [[Пареа]] * [[Парење на дрвото]] * [[Пари и банки]] * [[Парк]] * [[Паркинг гаража]] * [[Паркинг гаражи, видови на гаражи, совладување на катови]] * [[Паркирање на моторно возило во гаража, разни објекти и површини]] * [[Парни котли]] * [[Парни турбини]] * [[Парфеми и колонски води]] * [[Патен сообраќај и транспорт]] * [[Патен товарен транспорт,Патни транспортни средства и товар]] * [[Патна инфраструктура]] * [[Патникот како објект на превозот]] * [[Патнички станици]] * [[Патогенеза и симптоматологија]] * [[Патогеност и вируленција намикроорганизмите и механизми на одбрана и заемодејства]] * [[Патологија на гастроинтестинален систем, црн дроб, жолчна кеса и жолчни патишта]] * [[Патологија на гравидитетот]] * [[Патологија на дивечот со зоохигиена]] * [[Патологија на имунитетот]] * [[Патологија на кардиовласкуларен систем]] * [[Патологија на породувањето]] * [[Патологија на пуерпериумот]] * [[Патологија на репродуктивни органи]] * [[Патологија на респираторен систем]] * [[Патологија на ретикулоендотеленсистем]] * [[Патологија на уринарен систем]] * [[Патологија на централен нервен систем]] * [[Патот како фактор во патниот сообраќај]] * [[Педологијата како природна наука]] * [[Пекарство]] * [[Пентиум процесори]] * [[Пептид]] * [[Перени и луковичести цвеќиња]] * [[Периодични вложувања (влогови) и периодични примања (ренти)]] * [[Перспектива на рамнински ликови]] * [[Перформанси]] * [[Пестициди во почвата и храната]] * [[Петрографија]] * [[Петрографија со минералогија]] * [[Петрографски својства на карпите]] * [[Печат]] * [[Печатарска форма за длабок печат]] * [[Печатарски ашини за рамен печат]] * [[Печатарски техники]] * [[Печатарски форми]] * [[Печатени кола]] * [[Печатење]] * [[Печатење во техника длабок печат]] * [[Печатење во техника пропустен печат]] * [[Печатење во техника рамен печат]] * [[Печатење во технока викок печат]] * [[Печатење на различни графички производи]] * [[Печење]] * [[Печење, ладење, амбалажирање и чување]] * [[Печки за добивање и рафинација на обоени метали]] * [[Печки за добивање на челик и топлинска обработка на челикот]] * [[Печки за пластична преработка]] * [[Печки за топење на железни руди]] * [[Печки за топење на метали и легури]] * [[Пиво и безалкохолни пијалаци]] * [[Пигменти]] * [[Пијалаци и наркотични пијалаци]] * [[Пиланска хала]] * [[Пилени сортименти]] * [[Пилени сортименти и фурнири]] * [[Пилотажни инструменти]] * [[Писмено комуницирање]] * [[Писмо]] * [[Питомење и одгледување на лозови калеми]] * [[Пишувана комуникација]] * [[Пишувана комуникација на работното место]] * [[Пишување на код во OBJECT PASCAL]] * [[Пишување на пораки (дијалог рамки)]] * [[Плазмен лак и и други електротоплински извори за заварување]] * [[План за пилење]] * [[План и програма за пилење]] * [[План и програма за пилење кај хоризонтална лентовидна пила]] * [[Планирање]] * [[Планирање во земјоделските стопанства]] * [[Планирање во малиот бизнис]] * [[Планирање и евиденција]] * [[Планирање и заштита на човечките ресурси при искористување на шумите]] * [[Планирање и обликување на паркови]] * [[Планирање и организација на ловното стопанисување]] * [[Планирање и организација на паркиралишта со режими на движење]] * [[Планирање и организација на работата во салоните за козметика и фризерство]] * [[Планирање и проектирање на автобуски станици]] * [[Планирање и проектирање на станица за снабдување со гориво (ссг)]] * [[Планирање и проектирање на шумски комуникации]] * [[Планирање на крмна база]] * [[Планирање на маркетинг активностите]] * [[Планирање на оброк]] * [[Планирање на семејството]] * [[Планирање на транспортот]] * [[Планирање, одбирање, стандардизирање на адекватни печатарски техники]] * [[Планирање, развој и пласирање на нов производ]] * [[Планови за искористување на шумите]] * [[План - паралелна плоча]] * [[Плантажи од лековити и зачински растенија]] * [[Плантажно шумарство]] * [[Пласирање на производ]] * [[Пластична деформација]] * [[Пластични маси]] * [[Пластични материјали во автоиндустријата]] * [[Плата, надоместоци на плата и наградување на вработените]] * [[Платен промет]] * [[Платен промет со странство]] * [[Плевели]] * [[Плетење на ланци]] * [[Пловни патишта и пристаништа]] * [[Плодови градинарски култури]] * [[Плодови зеленчукови култури]] * [[Плодоред]] * [[Плодоред и здружено одгледување на градинарски култури]] * [[Плодоред и здружено одгледување на поледелски и градинарски култури]] * [[Плочи влакнатици]] * [[Плочи иверици]] * [[Пневматик]] * [[Пневматика]] * [[Пневматика и вакуум]] * [[Пневматски и хидраулични елементи и склопови]] * [[Пневматски машини и уреди]] * [[Пневматски систем за сопирање]] * [[Пневматски систем на локомотива]] * [[Пневматски уреди]] * [[Поведување на парнична постапка]] * [[Повеќегодишни украсни растенија]] * [[Повеќегодишни цветни култури - перени]] * [[Повеќесемејни станбени згради]] * [[Повреда]] * [[Повреди на меките делови]] * [[Повреди на окото]] * [[Поврзаност на лежиштата со геолошките структури]] * [[Поврзување на општ / генерален микропроцесор]] * [[Поврзување на општ/генерален микропроцесор]] * [[Површинска експлоатација со дисконтинуиран транспорт]] * [[Површинска експлоатација со континуирани машини]] * [[Површинска обработка на дрво]] * [[Површински води]] * [[Површински и подземни истражни работи]] * [[Површински откопи]] * [[Површински транспорт]] * [[Погодност на одржување на машините]] * [[Погон и одржување на електроенергетски објекти]] * [[Погонски горива, масла и мазива]] * [[Погонски групи и помошни извори на моќност (апу)]] * [[Погонски групи на дизел влечни возила]] * [[Погонски материјали]] * [[Погонски мост]] * [[Погонски систем на индустриски робот]] * [[Под]] * [[Подготвителни операци при преработка на овошје и зеленчук]] * [[Подготвителни работи за градење на долниот строј]] * [[Подготвителни работи за подигање и одржување на зелени површини]] * [[Подготвителни работи при премерувањето]] * [[Подготвување и вградување на бетонот]] * [[Подготвување на главна расправа]] * [[Подготвување на смеса за согорување]] * [[Подготвување на смеса за согорување кај ото моторите]] * [[Подготовка во машина]] * [[Подготовка за градење на објекти]] * [[Подготовка за изведување на маникерско-педикерските постапки]] * [[Подготовка за јавен настап и држење на говор]] * [[Подготовка за прием на пратки на превоз]] * [[Подготовка на алат]] * [[Подготовка на алати за производството]] * [[Подготовка на алатот за CNC глодалка]] * [[Подготовка на алатот за CNC струг]] * [[Подготовка на алатот и приборот за стегање кај CNC глодалка]] * [[Подготовка на граѓата за сушење, режими за сушење, контрола и забрзано сушење на дрвото]] * [[Подготовка на дрвените површини за површинска обработка]] * [[Подготовка на зеленчукот и цвеќето за пазар]] * [[Подготовка на инструментите за работа]] * [[Подготовка на легури на благородни метали]] * [[Подготовка на легури, топење и леење на накит]] * [[Подготовка на малтери]] * [[Подготовка на материјали за производство]] * [[Подготовка на материјалите за печатење]] * [[Подготовка на машина]] * [[Подготовка на печатарска форма]] * [[Подготовка на почвата за обработка]] * [[Подготовка на производите за продажба]] * [[Подготовка на процесот на печатење]] * [[Подготовка на рудата и производство на метали]] * [[Подготовка на рудите за експлоатација]] * [[Подготовка на рудните тела за откопување]] * [[Подготовка на стоката за транспорт]] * [[Подготовка на суровини за фурнирски плочи]] * [[Подготовка на суровините и замесување на тестото]] * [[Подготовка на тутунот во фабрикација за производство на цигари]] * [[Подготовка на форма]] * [[Подготовка на храна пред хранење]] * [[Подградување]] * [[Поделба и организација на државната власт во Р Македонија]] * [[Поделба и примена на пневматските системи]] * [[Поделба на градежните работи]] * [[Поделба на детални листови и детални скици]] * [[Поделба на електричните машини]] * [[Поделба на мебелот и градежната столарија и окови]] * [[Поделба на минералните лежишта]] * [[Поделба на моторите]] * [[Поделба на основните операции во процесната техника]] * [[Поделба на трошоците]] * [[Подземен катастар]] * [[Подземен транспорт]] * [[Подземна експлоатација]] * [[Подземна експлоатација на рудните наоѓалишта]] * [[Подземни води]] * [[Подземни (кабелски) електрични мрежи]] * [[Подигање и одржување на тревни површини]] * [[Подигање на заштитени простори]] * [[Подигање на зеленчукова градина]] * [[Подигање на лозови насади]] * [[Подигање на овошни и лозови насади]] * [[Подигање на паркови на каменливи и чакалести површини]] * [[Подигање на тревници во парковите]] * [[Подигање на цветни леи]] * [[Подигање на цветни површини]] * [[Подобрување на слабо носиви почви]] * [[Подобрување на шира]] * [[Подрачја на графичкиот дизајн]] * [[Поединец и група]] * [[Поедноставени постапки]] * [[Познавање на суровините]] * [[Поим, дефиниција и класификација на товарот - стоката]] * [[Поим за ВФ и РР-уреди]] * [[Поим за јавно и приватно право]] * [[Поим за јакост на материјалите]] * [[Поим за квалитет, стандарди и регулативи]] * [[Поим за конституционо уредување]] * [[Поим за машина и механизација]] * [[Поим за наизменичен напон и струја]] * [[Поим за право]] * [[Поим за стопанство и стопански дејности]] * [[Поим за трговец, трговец поединец итрговско друштво]] * [[Поим за шпедиција]] * [[Поим, значење и развој на маркетингот]] * [[Поими во дигиталната техника]] * [[Поими во електротехниката]] * [[Поими во прехранбената технологија и класификација на пекарските производи]] * [[Поим и поделба на туристичките претпријатија]] * [[Поими, правила и прописи во хемиската технологија]] * [[Поим и предмет на проучување на статистиката]] * [[Поим, облици, цели, фактори и елементи на работното комуницирање во фризерско - козметичарското работење]] * [[Поим, појава и развој на туризмот]] * [[Поим, цели, ефекти, облици и елементи на комуницирањето во угостителско-туристичко работење]] * [[Поинтери-(POINTER)]] * [[Покажувачи]] * [[Показатели на железничкиот транспорт]] * [[Показатели на комбинираниот транспорт]] * [[Показатели на користење на контејнерите]] * [[Показатели на општествено производство]] * [[Покривачки работи]] * [[Поларизатор]] * [[Поледелски култури]] * [[Поледелство и еколошки фактори]] * [[Поледелството во светот ]] * [[Полигонометриска мрежа]] * [[Полином]] * [[Полирање и Корекција на бојадисаните површини и пластични делови на носечката конструкција]] * [[Политика на оптимализирање на залихи]] * [[Политика на продажба на туристичките агенции]] * [[Политика на цени и пресметки во хотелиерството]] * [[Политички режим]] * [[Политички систем]] * [[Политички систем на општеството]] * [[Повеќефазни кола]] * [[Повеќефазни системи]] * [[Полнење на шишиња со вино]] * [[Полни носачи]] * [[Полни рамни носачи]] * [[Полни рамни носачи и рамни решеткасти носачи]] * [[Полноѕидни носачи]] * [[Полови заболувања на кожата]] * [[Полови органи]] * [[Положба и пренос на болен и одржување на личната хигиена на болниот]] * [[Положба на невработените]] * [[Полопроводници и основни склопови со диоди]] * [[Полудизел - мотор]] * [[Полукружно свртување]] * [[Полупроводник]] * [[Полупроводни материјали]] * [[Полупроводнички диоди]] * [[Полупроводнички елементи]] * [[Полупроводнички мемории]] * [[Поместување]] * [[Помнење и заборавање]] * [[Помош на пациентот при земање на храна и течности]] * [[Помошни и излезни уреди во системите за автоматска регулација]] * [[Помошни кинезиолошки дисциплини]] * [[Помошни материјали]] * [[Помошни материјали во тапетарството]] * [[Помошни материјали и средства за основни тапетарски работи и лепила]] * [[Помошни системи на дизел моторите]] * [[Помошни суровини]] * [[Помошни суровини за производство на сокови]] * [[Помошни уреди во финална обработка на дрво и теорија на пилење]] * [[Помошни уреди во финална обработка на дрвото и теорија за пилење на елементарно сечило]] * [[Помошни уреди за обработка на дрвото]] * [[Понуда, побарувачка и цени]] * [[Поправка и одржување на одделни механизми од алатните машини]] * [[Поправка на виното]] * [[Поправка на деформирани носечки конструкции]] * [[Поправка на клипницата]] * [[Поправка на коленестото вратило]] * [[Поправка на лежиштата]] * [[Поправки на клипот, клипните прстени и клипната оска]] * [[Попречни профили на сообраќајниците]] * [[Пораки, сигнали и единици за пренос]] * [[Поредок]] * [[Пореметување во пигментацијата на кожата]] * [[Пореметување на статиката на внатрешни генитални органи, фистули и почести гинеколошки симптоми]] * [[Породување]] * [[Поројни текови и сливови]] * [[Посебна сообраќајна географија]] * [[Посебни видови техничка и технолошка документација]] * [[Посебни електрични уреди и опрема во возилата за посебни намени (брза помош, полиција и противпожарно возило)]] * [[Посебни изведби на електрични трансформатори]] * [[Посебни полупроводнички елементи]] * [[Посебни полупроводнички компоненти]] * [[Посебни помошни елементи во склоп на автоматскиот регулиран круг и регулаторот]] * [[Посебни случаи при превоз на пратки]] * [[Посебни состојби на свеста]] * [[Посебни типови на сензори, актуатори и ЕУЕ]] * [[Посебни узанси во угостителството]] * [[Поставување на туристички аранжмани]] * [[Поставување на цевки]] * [[Постапка за време на превоз на пратки]] * [[Постапка за обезбедување]] * [[Постапка за оформување на документација за изградба на објекти]] * [[Постапка при издавање на пратки]] * [[Постапка со млекото во млекарницата]] * [[Постапка со млекото по добивањето]] * [[Постапки во графичката доработка]] * [[Постапки на мерење и одржување на различни системи за палење]] * [[Постапки на мерење на електронски кола]] * [[Постмортални промени на месото]] * [[Постојана електрична струја]] * [[Постојана и инвазивна микрофлора, загадување на прехранбените продукти]] * [[Постојани средства (материјални и нематеријални вложувања)]] * [[Потекло на стоката]] * [[Потпирање]] * [[Потреба од единствена евиденција на недвижностите]] * [[Потрошувач во електрични кола со наизменична струја]] * [[Потрошувачи во трифазни системи]] * [[Потрош- увачи на гасовити горива]] * [[Потрошувачка и испитување на пазарот]] * [[Потрошувачка, штедење и инвестиции]] * [[Потрошувачка, штедење, инвестиции и инвестициона политика]] * [[Потрошувачки кредит]] * [[Потсечување и обработка на ноктите на нозете]] * [[Потстрижување на косата]] * [[Почва]] * [[Почвата како средина за развој и исхрана на виновата лоза]] * [[Почвени типови]] * [[Почвообразувателни фактори и процеси]] * [[Поштенски сообраќај и транспорт]] * [[Права во рамнина]] * [[Права и обврски на работодавецот и вработените]] * [[Правен поредок]] * [[Правила за изработка на канцелариски акти]] * [[Правилен изглед на ноктите и техника на потсечување на ноктите]] * [[Правилна исхрана]] * [[Правилник за распределување минимални услови и категоризација на угостителските објекти за сместување]] * [[Правни акти]] * [[Правни дела]] * [[Правни лекови]] * [[Правни лекови во кривичната постапка]] * [[Правни лекови во управната постапка и извршување на конечните акти]] * [[Правни односи]] * [[Правни работи (дела)]] * [[Право]] * [[Право и осигурување во водниот сообраќај]] * [[Право и осигурување во воздушниот сообраќај]] * [[Право и осигурување во железничкиот сообраќај]] * [[Право и осигурување во патниот сообраќај]] * [[Право на европската унија]] * [[Правосуден систем на РМ]] * [[Праисториска уметност во Македонија]] * [[Практичен примерза сметководство во производствена и трговска дејност]] * [[Прва помош]] * [[Прва помош - значење, повреди и укажување помош]] * [[Прв главен закон на термодинамиката]] * [[Прв закон на термодинамиката]] * [[Прво згрижување на новороденото rh инкомпатибилија.]] * [[Прв принцип на термодинамиката и термохемија]] * [[Превентивен систем за подобрување на безбедноста во сообраќајот]] * [[Превозен пат при превоз на патници]] * [[Превоз на опасни материи]] * [[Превоз на патници со воден сообраќај]] * [[Превоз на патници со воздушен сообраќај]] * [[Превоз на поштенски пратки]] * [[Превозни средства на водниот сообраќај]] * [[Превозни средства на воздушниотсообраќај]] * [[Превозни средства на железничкиот сообраќај]] * [[Превозни средства на останатите видови на сообраќај]] * [[Превозни средства на патниот сообраќај]] * [[Преглед на возилото пред поаѓање на пат]] * [[Преглед на голосемените растенија]] * [[Преглед на месото пред употреба]] * [[Преглед на скриеносемените растенија]] * [[Предбилансни книжења]] * [[Предвидување на побарувачката и продажбата]] * [[Предзагревање]] * [[Предисториски период во архитектурата]] * [[Предмер на градежни работи]] * [[Предмет и гранки на психологијата]] * [[Предмет и метод на воведот во правото]] * [[Предмет и метод на економика на земјоделството]] * [[Предмет на работењето на туристичките агенции]] * [[Предмет, развој и методи на психологијата]] * [[Преднапрегнат бетон]] * [[Предоперативна подготовка, оперативен акт, постоперативно лекување]] * [[Предоперативна подготовка, оперативен акт,постоперативно лекување]] * [[Прекршочна постапка]] * [[Прекршочно право]] * [[Прекршување на светлината]] * [[Премотување на трансформатор]] * [[Пренесување и фиксирање на работните модели во оклудатор и артикулатор]] * [[Пренесување на топлина]] * [[Пренесување проекти на терен (методи)]] * [[Пренесувачи на моќ]] * [[Преносен механизам кај тракторот]] * [[Преносен механизам (трансмисија)]] * [[Пренос на дигитални сигнали во повисок честотен опсег]] * [[Пренос на енергија кај машините]] * [[Пренос на лебот]] * [[Пренос на моќност - трансмисија]] * [[Пренос на нанос во поројните текови]] * [[Пренос на податоци]] * [[Пренос на топлина]] * [[Пренос на флуиди]] * [[Пренос на цврст материјал]] * [[Преносни и рачни сигнали]] * [[Преносни медиуми]] * [[Преносни механизми - трансмисија]] * [[Преносни односи и вртежни моменти кај преносниците]] * [[Преносни уреди за испробување и дијагностика]] * [[Преносници на вртежен момент]] * [[Преносници на моќ]] * [[Преодни состојби во електрично коло]] * [[Преодни состојби во коло со наизменична струја]] * [[Препарати за декорација на кожата]] * [[Препарати за заштита - бариер препарати]] * [[Препарати за лична хигиена]] * [[Препарати за нега и декорација на коса]] * [[Препарати за нега и козметика на коса]] * [[Препарати за нега и чување на кожата]] * [[Препарати за нега и чување на функцијата на кожата]] * [[Препарати за нега на раце и нозе]] * [[Препарати за одржување на лична хигиена]] * [[Препарати за одржување на хигиена]] * [[Препарати за отстранување на недостатоци на кожата]] * [[Препарати со посебна намена и дејство]] * [[Препарирање на забите за изработ-ка на фиксни протетски надоместоци и видови на отпечатоци]] * [[Препознавање и читање технички одлики од дијаграм]] * [[Преработка на асинхрон мотор]] * [[Преработка на грозјето и овошјето за производство на ракија]] * [[Преработка на лупен фурнир]] * [[Преработка на мелничарските суровини]] * [[Преработка на мелничките суровини]] * [[Преработка на млеко во воени услови]] * [[Преработка на овошје]] * [[Преработка на печурки]] * [[Преработка на хартија и фолија]] * [[Пресеци на валчести геометриски тела со проектирачка рамнина]] * [[Пресеци на геометриски тела со проектирачка и коса рамнина]] * [[Пресеци на рабести геометриски тела со проектирачка рамнина]] * [[Преси и алат за пресување]] * [[Пресметка во кола со сензори]] * [[Пресметка во системите со предзагревање]] * [[Пресметка на даноци]] * [[Пресметка на извршените работи]] * [[Пресметка на одлики на проводник]] * [[Пресметка на плати]] * [[Пресметка на пресекот на проводник во електрична инсталација]] * [[Пресметка на пресеци на проводници во електричните инсталации]] * [[Пресметка на рудни резерви]] * [[Пресметки во едноставни електрични кола со наизменични струи]] * [[Пресметки во електрични кола со еднонасочни струи]] * [[Пресметки кај акумулаторски батерии]] * [[Пресметки кај електричните мотори и системите за стартување]] * [[Пресметки кај кола со електронски елементи]] * [[Пресметки кај системите за палење]] * [[Пресметки на акумулаторски батерии]] * [[Пресметки на електрични кола со еднонасочни струи]] * [[Пресметки на каросериски материјали]] * [[Пресметки на моќност и коефициент на полезно дејство]] * [[Пресметки на моќност и коефициент на полезно дејство кај различни машини]] * [[Пресметки на плоштина на геометриски тела]] * [[Пресметки на рамнински фигури]] * [[Пресметување на армиранобетонски елементи]] * [[Пресметување на волумен на бичени сортименти]] * [[Пресметување на волумен на пилени сортименти]] * [[Пресметување на превозни трошоци]] * [[Пресовани врски]] * [[Престанок на трговските друштва]] * [[Престанување на работниот однос]] * [[Престигнување]] * [[Пресување]] * [[Пресување на плочите иверици]] * [[Пресување на фурнирски плочи]] * [[Претворување и пренесување на сигнали при мерење на притисок]] * [[Претворување и пренесување на сигнали при мерење на притисок]] * [[Претворувач]] * [[Претпријатија во угостителството и туризмот и самостојно вршење на туристичка дејнот со личен труд и средства во сопственост на граѓаните]] * [[Претставување на временски променливи големини]] * [[Претставување на податоци]] * [[Претходно подготвителни работи]] * [[Префабрикувана и монтажна градба]] * [[Преференцијално потекло на стоките]] * [[Прехранбена индустрија]] * [[Прецизност и квалитет на обработените површини]] * [[Пречистување на отпадни води]] * [[Пречки на кабелски и воздушни водови]] * [[Прибирање и чување на поледелските култури]] * [[Прибирање, транспорт и чување на поледелски и градинарски култури]] * [[Прибор]] * [[Прибор за мерење]] * [[Приватно право]] * [[Привремен увоз и привремен извоз на стока]] * [[Придавка]] * [[Придружни објекти кај браните]] * [[Прием на млекото во млекарница]] * [[Прием на поштенски пратки]] * [[Прием на пратки на превоз]] * [[Призма]] * [[Приклучок на електричната инсталација на мрежа]] * [[Примарна и секундарна обработка на пилени сортименти]] * [[Примарна обработка]] * [[Примена]] * [[Примена и структура на меѓународниот книжен број ИСБН - систем]] * [[Примена на вртливо магнетно поле]] * [[Примена на декоративна техника врз производ]] * [[Примена на електрчното осветление]] * [[Примена на законите во електротехниката]] * [[Примена на индустриски робот]] * [[Примена на кад/кам системи]] * [[Примена на колоидната хемија во практиката]] * [[Примена на компјутерот во аудио и видео - обработка]] * [[Примена на ликовно графичките елементи во графичкиот дизајн]] * [[Примена на моторите кај машините во нискоградбата и високоградбата]] * [[Примена на принципите и функциите на менаџментот во земјоделсвото]] * [[Примена на професионални телекомуникации]] * [[Примена на стандардите во производните процеси]] * [[Применета кинезиологија]] * [[Примери за примена на пневматски системи]] * [[Примери од примена на пневматиката]] * [[Примопредавање на објектот]] * [[Принципи во кинезитерапијата]] * [[Принципи на банкарското работење]] * [[Принципи на геолошко картирање]] * [[Принципи на градење во војна]] * [[Принципи на конзервирање на прехранбени продукти]] * [[Принципи на органско производство]] * [[Принципи на правилна исхрана]] * [[Принципи на работењето]] * [[Принцип на ладење]] * [[Принцип на работа на 4-тактен дизел мотор]] * [[Принцип на работа на клипните мотори со ВС]] * [[Природа и класификација на сигналите]] * [[Природа на пораките што се пренесуваат на далечина]] * [[Природните и опшествените фактори за развојот на сообраќајот]] * [[Природни текови]] * [[Природните ресурси во светот како фактори на развојот и разместеноста на производството на прометот]] * [[Пристап при опсервација на излачевини]] * [[Притисок на гасови течности]] * [[Приход]] * [[Прицврстување и обезбедување на товарни единици кај на комбинирани копнено - поморски системи]] * [[Прицврстување и обезбедување на товарни единици кај технологијата„возило на возило“]] * [[Причини за промена на техничката и граничната состојба на машините]] * [[Причини за чести неисправности кај моторните возила]] * [[Причини за честите неисправности кај моторните возила]] * [[Причинители на заболувањата кај растенијата]] * [[Проблем]] * [[Проблеми на комуницирањето и модел на комуникационен систем]] * [[Проблеми при одгледување на саксиски цвеќиња]] * [[Пробно печатење]] * [[Проветрување и климатизација]] * [[Проветрување на куќна мрежа]] * [[Проветрување на рудниците]] * [[Провлекувалка]] * [[Провлекување]] * [[Проводни материјали]] * [[Проводници и кабли]] * [[Програмабилен логички контролер]] * [[Програмабилни логички контролери]] * [[Програма за заштита на виновата лоза од болести, штетници и плевели]] * [[Програма на техничко одржување и поправка на моторните возила во автобазите]] * [[Програмирани логички контролери ПЛЦ]] * [[Програмирање]] * [[Програмирање на CNC глодалка]] * [[Програмирање на CNC струг]] * [[Програмирање на PLC]] * [[Програмирање на индустриска CNC глодалка - OMC]] * [[Програмирање на индустриски CNC струг - OTE (ОТС)]] * [[Програмирање на индустриски CNC струг со управувачка единица 810D/840D]] * [[Програмирање на индустриски роботи]] * [[Програмирање на општ/генерален микропроцесор]] * [[Програмирање на систем со општ микропроцесор]] * [[Програмирање со програмски логички контролер]] * [[Програмски јазик]] * [[Програмски пакет]] * [[Програмско и бројчено управување со струговите]] * [[Програмско логичко управување (ПЛЦ)]] * [[Прогресија]] * [[Продажба]] * [[Продажно работење]] * [[Продуктивноста на возниот парк во функција на показателитена работата на возилата]] * [[Проектирање]] * [[Проектирање и пренесување на проекти на терен]] * [[Проектирање на долниот строј]] * [[Проектирање на електрични инсталации]] * [[Проектирање на елементи од мебел]] * [[Проектирање на железнички линии]] * [[Проектирање на поединечни семејни куќи]] * [[Проектирање на поединечно зеленило]] * [[Проектирање на јавни зелени површини]] * [[Проектирање на мебел]] * [[Проектирање на места за паркирање]] * [[Проектирање на паркинг места]] * [[Проектирање на паркови]] * [[Проектирање на процесот на дизајн на амбалажа]] * [[Проектирање на сообраќајници]] * [[Проектирање на структурата на машино-тракторскиот парк]] * [[Проектирање на технологија за дидактички CNC машини]] * [[Проектирање, подготвување и вградување на бетонот]] * [[Проектирање со CAD / CAM технологија]] * [[Проект на електрична инсталација]] * [[Проектна задача]] * [[Проектна задача за технолошки птоцеси за одреден и производи]] * [[Проектни елементи во вертикална проекција]] * [[Проектни елементи во хоризонтална проекција]] * [[Проектни задачи за загревање на простории со електрична енергија]] * [[Прозорец]] * [[Производ]] * [[Производен процес на брусење]] * [[Производен процес на глодање]] * [[Производен процес на струг]] * [[Производи на дрвната индустрија]] * [[Производи на металургија]] * [[Производи на неметалната индустрија]] * [[Производи на текстилната индустрија]] * [[Производи од електро - индустријата]] * [[Производи од кожа]] * [[Производи од месо]] * [[Производи од прехранбена индустрија]] * [[Производи од хемиската индустрија]] * [[Производите одаспект на купувачот]] * [[Производна функција и анализа на трошоците]] * [[Производот во маркетинг концепцијата]] * [[Производсво на хлор и хлорни соединенија]] * [[Производство, заштита, контрола и деконтаминација на месо ви воени услови]] * [[Производство и класификлација на пластични материјали]] * [[Производство и класификлација на синтерувани материјали]] * [[Производство и нега на расад за тутун]] * [[Производство и пренос на електрична енергија]] * [[Производство на азотни соединенија]] * [[Производство на ароматични ракии - траварки]] * [[Производство на бели вина]] * [[Производство на бурек и пити]] * [[Производство на буриња]] * [[Производство на вино]] * [[Производство на вино и вински дестилати]] * [[Производство на градежна столарија]] * [[Производство на декоративни садници]] * [[Производство на дрвена ламперија и бродски под]] * [[Производство на животинска маст]] * [[Производство на животинска маст]] * [[Производство на компримиран воздух]] * [[Производство на кондиторски производи]] * [[Производство на леб и други производи во воени услови]] * [[Производство на лековити и зачински растенија]] * [[Производство на лековити и зачински растенија]] * [[Производство на лозови калеми]] * [[Производство на лозов посадочен материјал]] * [[Производство на мебел]] * [[Производство на млеко]] * [[Производство на млечно кисели производи]] * [[Производство на овошни вина]] * [[Производство на оцет]] * [[Производство на павлака и путер]] * [[Производство на паркет]] * [[Производство на перени и луковичести цвеќиња]] * [[Производство на пиво]] * [[Производство на пилански сортименти со хоризонтална лентовидна пила]] * [[Производство на полуготова и готова храна]] * [[Производство на различни видови на печива]] * [[Производство на расад]] * [[Производство на расад за градинарски и цвеќарски видови]] * [[Производство на ретки метали со електролиза на растопи]] * [[Производство на садници за ползавци, бонсаи и топиариум]] * [[Производство на садници по вегетативен пат]] * [[Производство на садници по генеративен пат]] * [[Производство на садници по генеративен пат во контејнери]] * [[Производство на садници со специјални форми]] * [[Производство на сирење]] * [[Производство на сладолед]] * [[Производство на сода]] * [[Производство на сокови и други безалкохолни пијалаци од грозје и од овошје]] * [[Производство на сувомесни производи]] * [[Производство на суво тесто]] * [[Производство на сукуленти (цвеќе со месести листови)]] * [[Производство на тестени шеќерни производи]] * [[Производство на цвеќиња за екстериер]] * [[Производство на цвеќиња за ентериер]] * [[Производство на црвени и розови вина]] * [[Производство на челик]] * [[Производство на шеќер]] * [[Производство, пренос и дистрибуција на електрична енергија]] * [[Промена на својствата на материјалите]] * [[Промена на состојбите на идеалните гасови]] * [[Промена на степенот на пренос и промена на страната на движење]] * [[Промени во прометот на материи]] * [[Промени во циркулацијата (дисциклии)]] * [[Промени кај зеленчук и цвеќе после берба]] * [[Промени на кожата кај авитаминозите]] * [[Промени на состојба кај идеалните гасови]] * [[Променливост на микроорганизмите]] * [[Променливост на микроорганизмите]] * [[Промет]] * [[Промет на земјоделско-прехранбени производи]] * [[Промоција]] * [[Промоција и економска пропаганда]] * [[Промоција и однесување на потрошувачите]] * [[Промоцијата како начин на масовно комуницирање во туризмот]] * [[Пронаоѓање и отстранување на основните дефекти на локомотива од серија 661]] * [[Пронаоѓање на место на дефект во ЕМП и причини за негово настанување]] * [[Проодност на моторно возило]] * [[Пропис]] * [[Прописи за возачите наВозила на моторен погон]] * [[Прописи за возилата на моторен погон]] * [[Прописи за производство и промет на вино]] * [[Прописи и општи акти]] * [[Пропулзија]] * [[Пропусен-сито печат]] * [[Пропуст]] * [[Проста каматна сметка]] * [[Простор и перспектива]] * [[Просторна и функционална организација на станот]] * [[Просторно уредување на градовите]] * [[Белковина]] * [[Крвна белковина]] * [[Протек]] * [[Противерозивно уредување на ерозивни сливни подрачја]] * [[Протозои патогени кај човекот]] * [[Протокол]] * [[Проучување на прехранбените производи]] * [[Професионална и социјална рехабилитација]] * [[Процедура]] * [[Процедури и функции]] * [[Процена и подобрување на квалитетот на цигарите]] * [[Процеси на претворање на суво]] * [[Процеси на примарно обликување и преобликување]] * [[Процеси на производство на интегрално печиво и други печива]] * [[Процеси на производство на леб]] * [[Процеси на производство на метали со високотемпературна редукција]] * [[Процеси на производство на ситно бело пециво]] * [[Процеси на разложување на руди]] * [[Процес и објект]] * [[Процеси при производство на леб]] * [[Процес на гасно заварување и сечење]] * [[Процес на градба]] * [[Процес на градба на објекти од високоградба]] * [[Процес на градба на објекти од ниска и хидроградба]] * [[Процес на дишење кај човекот]] * [[Процес на донесување одлука за купување]] * [[Процес на електролачно заварување]] * [[Процес на електроотпорно точкесто заварување]] * [[Процес на маркетинг истражување]] * [[Процес на мотивација и мотивација за работа]] * [[Процес на обработка на бројчено управувани машини]] * [[Процес на прибавување и селекција на кадри за слободни работни места]] * [[Процес на тврдо лемење]] * [[Процесни дејства и институти]] * [[Процесни дејствија]] * [[Процесни инструментални методи]] * [[Процесор]] * [[Прочистување на издувните гасови кај ото моторите]] * [[Пружина]] * [[Пружни возила]] * [[Пружни и диспечерски телефонски водови]] * [[Пружни сигнално сигурносни уреди]] * [[Психички појави]] * [[Психички растројства]] * [[Психологија]] * [[Психологија на клиентите]] * [[Психологија на комуникација]] * [[Психологија на комуникацијата во сообраќајот]] * [[Психологија на трудот]] * [[Психологија на угостителството и туризмот]] * [[Психологијата на трудот во личните услуги]] * [[Психолошка практика со пациенти]] * [[Психолошко делување на елементите на графичкото предочување]] * [[Пудра]] * [[Пуерпериум]] * [[Пуерперум]] * [[Пумпа]] * [[Пумпна станици]] * [[Пунктати од телесни шуплини и клиничко значење на нивното испитување]] * [[Пуштање во работа на асинхрон мотор]] * [[Пчеларство]] * [[Пчелни живеалишта, прибор за пчеларење и производи од пчели]] * [[Пчелно семејство]] == Р == * [[Работа и моќ]] * [[Работа на благајна на отпремување на стока]] * [[Работа на благајна на пристигнување на стока]] * [[Работа на патничка благајна]] * [[Работа на секретарот во матичните евиденции]] * [[Работа на секретарот во трговските друштва]] * [[Работа на секретарот во управната и службената коресподенција]] * [[Работа на секретарот за време на изборите, избирачките списоци и регистрирање на политичките партии]] * [[Работа на секретарот со стварните права и евиденција на правата]] * [[Работа на станична благајна]] * [[Работа со опасни и штетни материи во производните погони и мерки за заштита]] * [[Работа со склопови]] * [[Работа со современи средства за комуникација]] * [[Работен флуид]] * [[Работење на меѓународни организирани пазари]] * [[Работење на туристичкиот пазар]] * [[Работи во градежништвото]] * [[Работи и работни задачи во малопродажни објекти]] * [[Работна единица, уреди и опрема во неа]] * [[Работна средина]] * [[Работни материјали]] * [[Работни места во угостителството и туризмот]] * [[Работни места во хотелските простории за послужување на гостите]] * [[Работни места и промена на работните места]] * [[Работни односи, даноци, такси и надоместоци во транспортните претпријатија]] * [[Работни органи на индустриски робот (END EFEKTORI)]] * [[Работни средства во техниката на ладење]] * [[Работно време, одмори и отсуства]] * [[Работно тело и термодинамски систем]] * [[Работоводење]] * [[Равенки и неравенки]] * [[Зрачење и превентивни мерки]] * [[Радиодифузија на видео-сигнал]] * [[Радиопредаватели]] * [[Радиопредавателни уреди]] * [[Радиоприемни уреди]] * [[Радиоприемници за автомобили]] * [[Радио, радарска и инерцијална навигација]] * [[Разведување на компримиран воздух]] * [[Развиени должини]] * [[Развиток на конституционото уредување на Р Македонија]] * [[Разводен механизам кај моторите со внатрешно согорување]] * [[Разводен механизам на мотор]] * [[Разводна пумпа за вбризгување]] * [[Развој и одлики на хематологијата]] * [[Развој и пласирање на нов производ]] * [[Развој и принципи на диететиката и диетотерапијата]] * [[Развој на маркетинг концепција]] * [[Развој на писменоста и науките во античкиот свет]] * [[Развој на сообраќајната инфраструктура]] * [[Развој на стилови на мебел]] * [[Развој на уметноста на балканските земји]] * [[Развојни периоди на геодезијата]] * [[Разградување на храната во човековото тело]] * [[Разладни уреди-работни материи и принцип на ладење]] * [[Разлевање на пијалаците во шишиња]] * [[Различни теории за вредноста и цените]] * [[Разложувачи на дрвото-Габи]] * [[Размена податоци при меѓународен транспорт]] * [[Разменувачи на топлина]] * [[Размер]] * [[Размножување и променливост на микроорганизмите]] * [[Размножување кај растенијата]] * [[Размножување на винова лоза]] * [[Размножување на виновата лоза in VITRO]] * [[Размножување на домашните животни]] * [[Размножување на овошките и виновата лоза]] * [[Размножување на пчелите и пчелните семејства]] * [[Размножување на рибите]] * [[Размножување на цвеќиња]] * [[Разни ѕидарски работи]] * [[Разработка на производниот процес за печатење на весник]] * [[Разработка на производниот процес за печатење на книга]] * [[Разработка на производниот процес за печатење на кутија]] * [[Разработка на производниот процес за печатење на образец]] * [[Ракетни мотори]] * [[Ракија од грозје, овошни и шумски плодови]] * [[Рамен носач]] * [[Рамка и каросерија на моторно возило]] * [[Рамна фотограметрија]] * [[Рамни кровови]] * [[Рамнина]] * [[Рамни решеткасти носачи]] * [[Рамни состави на дрвото по должина и ширина]] * [[Рамнотеќи меѓу фазите]] * [[Ранжирни станици]] * [[Ранохристијанска уметност во Македонија]] * [[Расад за градинарски и цвеќарски видови]] * [[Расклопување и склопување на механизми и делови на алатните машини]] * [[Раскривка-јаловина]] * [[Раскрсници и регулирање на сообраќајот во раскрсница]] * [[Распоред на страници за печат]] * [[Распоредување на вагони и составување на возови]] * [[Распределба на парцијална протеза]] * [[Распределба на тежината и координати на тежиштето на возилото]] * [[Распространетост на микроорганизмите]] * [[Раствор]] * [[Растенија во македонската гастрономија]] * [[Растенија за алпинеум]] * [[Растенија за топијарење, бонсаи и терариум]] * [[Растенија што ползат]] * [[Растење и развивање на растенијата]] * [[Растерска репродукција во офсет печат]] * [[Раст и развој на орофацијалното подрачје]] * [[Растителни и животински материи како козметички суровини]] * [[Растителни организми како извор за добивање на дроги]] * [[Растителните и животинските материи како козметички суровини]] * [[Растително производство]] * [[Растителноста како композоциски елемент]] * [[Расход]] * [[Рафинација на суровите метали]] * [[Рационално искористување на електричната енергија]] * [[Рачен алат]] * [[Рачна изработка на елементи од носечката конструкција и предлошки]] * [[Рачна и машинска обработка на материјалите]] * [[Рачна и машинска обработка на оштетените делови на носечката конструкција]] * [[Рачна обработка со режење]] * [[Рачно програмирање на индустриска CNC машина]] * [[Рачно проектирање на технологија за CNC машини]] * [[Раширеност на микроорганизмите во природата]] * [[Реални функции од реална променлива]] * [[Ревизија и реамбулација на премерот]] * [[Регионална сообраќајна географија на воневропските континенти]] * [[Регионална сообраќајна географија на европа]] * [[Регистар]] * [[Регистрација на правни лица]] * [[Регистрирање на готовински плаќања и безготовински плаќања]] * [[Регистрирање на деловни промени во хотелот]] * [[Регистрирање на деловни промени во хотелот со користење на информатичка технологија]] * [[Регистрирање на деловни промени во хотелот со помош на рецепциска машина]] * [[Регистри со комбиниран влез и/или излез]] * [[Регулативни мерки]] * [[Регулатор]] * [[Регулатори на напон]] * [[Регулатори на напон и постапки на мерење и одржување на алтернатор]] * [[Регулаторна рамка]] * [[Регулација]] * [[Регулација и дерегулација на стопанските сектори]] * [[Регулација на брзина на асинхрон мотор]] * [[Регулација на брзина на вртење на електромотори за ЕМП]] * [[Регулација на електромоторен погон]] * [[Регулација на постројки]] * [[Регулација на процесни големини]] * [[Регулациона контура]] * [[Регулациони градби]] * [[Регулациони кругови]] * [[Редење на заби]] * [[Редење на заби и моделирање на парцијална протеза]] * [[Редна врска на елементите во коло со наизменична струја]] * [[Режење]] * [[Режење]] * [[Режим]] * [[Режими на сушење на дрвото]] * [[Режим на одвивање на сообраќајот на крстосници и темпирање на светлосните сигнали]] * [[Режим на течење]] * [[Резачки алат]] * [[Резбарење]] * [[Резен алат за CNC машини]] * [[Резервоари и садови под притисок]] * [[Резидба и нега на саксиски цвеќиња]] * [[Резидба на винова лоза]] * [[Резидба на овошки и винова лоза]] * [[Резни алати за нума и режими за обработка]] * [[Рекламации од потрошувачите]] * [[Рекреациски содржини во хотелот]] * [[Ректификација]] * [[Рекултивација]] * [[Ременски преносници]] * [[Рендосалка]] * [[Рендосување]] * [[ренесанса]] * [[Реонизација на лозарството во Република Македонија]] * [[Репаратура на парцијална протеза]] * [[Репаратури на тотална протеза]] * [[Репродукција]] * [[Репродукција на слика и ТВ-приемник]] * [[Репрофотографски машини уреди и апарати]] * [[Република Македонија во надворешно - трговска размена со земјоделско - прехранбени производи]] * [[Република Македонија како туристичка дестинација]] * [[Дишен систем]] * [[Респираторен систем (органи за дишење)]] * [[Ресторанско послужување - начини]] * [[Ретенција и стабилизација на парцијална протеза]] * [[Ретенција на тоталната протеза]] * [[Ретки метали]] * [[Ретки метали-поделба и особини]] * [[Рехабилитација во геријатрија]] * [[Рехабилитација во детската возраст]] * [[Рехабилитација кај возрасни]] * [[Рехабилитација на пациенти со кардиоваскуларни заболувања]] * [[Рехабилитација на пациенти со злоќудни заболувања]] * [[Рехабилитација на пациенти со респираторни заболувања]] * [[Рехабилитција кај возрасни]] * [[Рецептура]] * [[Решавање на R, L, C кола]] * [[Решавање на проблеми и донесување одлуки]] * [[Решеткасти носачи]] * [[Рибарство]] * [[Риби]] * [[Риболовот во светот ]] * [[РНК вирус ]] * [[Роботи и роботика]] * [[Розариум]] * [[Рози]] * [[Рози за хортикултурно одгледување]] * [[Рокови и трошоци во управната постапка]] * [[РОМ/ЕПРОМ програматор]] * [[Вртежни машини]] * [[Вртежно дупчење]] * [[Роторни багери]] * [[Рразмножување и селекција кај домашните животни]] * [[Рударски машини]] * [[Рударски машини во површинска експлоатација]] * [[Рударски машини во подземна експлоатација]] * [[Рударски машини за дупчење]] * [[Рударски машини за дупчење во подземна експлоатација]] * [[Рударски машини за дупчење во рудниците со површинска експлоатација]] * [[Рударски машини за помошни работи]] * [[Рударски мерења]] * [[Рударски простории]] * [[Рударски работи]] * [[Рудник]] * [[Рудни резерви]] * [[Рудни резерви и потребни елементи за нивно пресметување]] * [[Руднички транспорт]] == С == * [[Садење на дрвни видови и грмушки во зелените површини]] * [[Саксиско-цветни декоративни растенија]] * [[Самоникнати растенија за исхрана и лекување на човекот]] * [[Самостојна работа изработка на дадена проектна задача]] * [[Санитарни прописи]] * [[Санитација]] * [[Санкции]] * [[Сателитска и кабелска телевизија]] * [[Сателитски телекомуникации]] * [[Светла (ата 33) авиони, хеликоптери]] * [[Светлина и светлосни големини]] * [[Светловоди]] * [[Светло и сенка]] * [[Светло, сенка и контраст]] * [[Светлосни мерења и фотометриски пресметки на електричното осветлување]] * [[Светлосно-сигнални уреди и опрема]] * [[Светски пазар на земјоделски производи]] * [[Светското културно-историско наследство]] * [[Свечени приеми во угостителството - организација на работата]] * [[Свивање]] * [[Свињарство]] * [[Својства и манипулација со семенскиот материјал]] * [[Својства на градежните материјали]] * [[Својства на материјалите во печатарството]] * [[Својства на материјата во гасна состојба]] * [[Својства на металните материјали]] * [[Својства на почвата]] * [[Сврзување со чивии и клинови]] * [[Сегментирање и селекционирање на целните пазари]] * [[Седење]] * [[Седиментни карпи]] * [[Сезонска ферментација на ориенталните тутуни]] * [[Сеидба, садење и расадување]] * [[Сеидба, садење и расадување на поледелски и градинарски култури]] * [[Сеизмологија]] * [[Секвенцијални компоненти]] * [[Секвенцијални мрежи]] * [[Секојдневниот живот во Стариот Рим]] * [[Секретарот и архивското работење]] * [[Секретарот и екологијата]] * [[Секретарот и канцелариското работење]] * [[Секретарот и комуникацијата]] * [[Секретарот и организацијата]] * [[Секретарот и планирањето]] * [[Секретарот и регистрацијата на правните лица]] * [[Селекција кај домашните животни]] * [[Селекција кај семените растенија]] * [[Селекција на виновата лоза]] * [[Селекционирани вински квасци и ензими]] * [[Семепроизводство]] * [[Семиња]] * [[Сензибилитет и чувствителни синдроми и главоболка]] * [[Сензори]] * [[Сензори и актуатори]] * [[Сензори и извршни елементи]] * [[Сензорска анализа на храна]] * [[Сензорски системи на робот]] * [[Сензорски систем на индустриски робот]] * [[Сервиси и опрема во сервисите за контрола на исправноста на моторното возило]] * [[Сервисни станици]] * [[Сервомеханизми]] * [[Сертификација на воздухоплови]] * [[Сетила]] * [[Сетилни органи]] * [[Сеча и обработка на дрвни сортименти]] * [[Сечен фурнир]] * [[Сечење на металите]] * [[Сечи]] * [[Сигнализација во телефонска мрежа]] * [[Сигнализација и заштита]] * [[Сигнализациони мрежи]] * [[Сигнали на возови и возила]] * [[Сигнал на грешка]] * [[Сигнални и излезни уреди]] * [[Сили во рамнина]] * [[Силикат]] * [[Силикатни, оксиди, карбонати, сулфати, металични и елементи минерали]] * [[Силни алкохолни пијалаци]] * [[Симболи во електричните шеми]] * [[Симболи кај електричната инсталација кај автомобилите]] * [[Синдезмологија]] * [[Синтетички маси]] * [[Синхрони машини]] * [[Систем]] * [[Систематика и градба на рибите]] * [[Систематика на дивечот]] * [[Систематика на домашните животни]] * [[Систематика на почвите]] * [[Систематика на растенија]] * [[Систем за активна сигурност и удобност]] * [[Систем за безбедност и удобност]] * [[Систем за впрскување на гориво со една прскалка]] * [[Систем за вшмукување, полнење, издувување и ладење]] * [[Систем за глобално позиционирање (гпс)]] * [[Систем за гориво (ата 28) Авиони, хеликоптери]] * [[Систем за движење (скелетен и мускулен систем)]] * [[Систем за директно вбризгување COMMON RAIL]] * [[Систем за еластично потпирање]] * [[Систем за запалување на смесата кај ото моторите]] * [[Систем за заштита од мраз и дожд (ата 30)Авиони, хеликоптери]] * [[Систем за кочење]] * [[Систем за ладење кај МСВС]] * [[Систем за ладење на моторите]] * [[Систем за ладење на моторите со внатрешно согорување]] * [[Систем за напојување на дизел- моторите со гориво]] * [[Систем за напојување на моторите со внатрешно согорување]] * [[Систем за напојување на МСВС]] * [[Систем за напојување на ото моторите со гориво]] * [[Систем за одведување и прочистување на воздухот и Систем за подготвување на смесата за согорување кај ото моторите]] * [[Систем за одведување и прочистување на издувните гасови кај ото и дизел мотори]] * [[Систем за одвод на издувните гасови]] * [[Систем за одржување на стабилноста на возилото]] * [[Систем за палење на горивната мешавина]] * [[Систем за палење на смеса кај ото Моторите]] * [[Систем за подмачкување кај МСВС]] * [[Систем за подмачкување на моторите]] * [[Систем за подмачкување на моторите со внатрешно согорување]] * [[Систем за потпирање]] * [[Систем за потпирање на моторно возило]] * [[Систем за (само)дијагноза на возилото ОБД (он- боард диагносис систем)]] * [[Систем за снабдување со резервни делови]] * [[Систем за сопирање]] * [[Систем за сопирање на моторно возило]] * [[Систем за стартување]] * [[Систем за стартување на моторот]] * [[Систем за управување]] * [[Систем за управување и застанување]] * [[Систем за управување и тркала]] * [[Систем за управување на моторно возило]] * [[Систем за управување на сите тркала]] * [[Систем за управување со тежиштето на возилото]] * [[Системи AWACS]] * [[Системи cessna 172]] * [[Системи засновани на CAN магистрала (CAN системи)]] * [[Системи во човечкото тело]] * [[Системи за впрскување гориво и контролни единици]] * [[Системи за впрскување на гориво и контролни единици]] * [[Системи за еластично потпирање на тркалата]] * [[Системи за заштита од кражба и видео- системи]] * [[Системи за заштита од пожар (ата 26) авиони, хеликоптери]] * [[Системи за изведување на помошни функции кај компјутерски управувана машина-CNC]] * [[Системи за контрола и управување вградени во возилата- електрични блок шеми]] * [[Системи за кочење]] * [[Системи за мерење, контрола и управување на производните процеси]] * [[Системи за навигација]] * [[Системи за напојување со гориво кај дизел моторите]] * [[Системи за осветлување на патот и светлосна сигнализација]] * [[Системи за палење]] * [[Системи за подготвување на смеса за согорување кај ото моторите]] * [[Системи за подмачкување и ладење кај моторите со внатрешно со горување]] * [[Системи за предзагревање]] * [[Системи за пренос на информации]] * [[Системи за пренос на сигнали во телекомуникациите]] * [[Системи за разладување и загревање (А/С)]] * [[Системи за раководење со возниот парк]] * [[Системи за регулација на електричната енергија во возилата]] * [[Системи за сигнализација во возилата]] * [[Системи за стартување]] * [[Системи за управување]] * [[Системи и кодови]] * [[Системи кај тракторот]] * [[Системи кои се користат кај телескопите]] * [[Системи на водење на автобуси]] * [[Системи на водење на патници]] * [[Системи на мотори со гасна турбина]] * [[Системи на наплата]] * [[Системи на палење на возилото]] * [[Системи на поврзаност со возачот и возилото]] * [[Системи на синхрона работа на ЕМП]] * [[Системи на управување со роботите и манипулаторите]] * [[Систем на команди на лет на хеликоптер]] * [[Систем на контрола на возачот и возилото во јавниот сообраќај]] * [[Систем на палење на моторот]] * [[Систем на правото]] * [[Систем на работните односи]] * [[Систем на хранење на моторите]] * [[Системот HACCP]] * [[Систем пет царства: Преглед на растителното царство]] * [[Системски пристап и систем]] * [[Ситнење]] * [[Ситнење, механичко класирање на цврст материјал и агломерација]] * [[Сито печат]] * [[Скали]] * [[Скелетирана парцијална протеза]] * [[Складирање]] * [[Складирање и боење на отпечатените табаци]] * [[Складирање на зеленчук и цвеќе]] * [[Складирање на товарни единици кај технологијата„возило на возило“]] * [[Складирање на товарни едници кај технологијата на комбинирани копнено- поморски системи]] * [[Складирање, пакување и транспорт на опасни материи]] * [[Складирање, пакување и транспорт на опасните материи]] * [[Складирање, чистење и мелење на пченицата]] * [[Склопови за управување со електротер-мички апарати и уреди во домаќинството]] * [[Скриеносемени MAGNOLIOPHYTINA (Аngiospermae)]] * [[Скриеносеменици ANGIOSPERMAE]] * [[Сксиско-лисни декоративни култури]] * [[Скулптура]] * [[Следење на параметрите на моторот и работа на земја]] * [[Следење на резултатите на работата и системите на движење при реализацијаНа транспортните задачи]] * [[Следење (тракитање) на лопатките и анализа на вибрациите]] * [[Сликање]] * [[Сложена каматна сметка]] * [[Сложени дигитални кола]] * [[Сложени напрегања]] * [[Сложени постапки на регулација]] * [[Сложени регулациони кола]] * [[Сложено електрично коло]] * [[Сложено напрегање]] * [[Служба за безбедност на сообраќајот во автотранспортни претпријатија]] * [[Службена (деловна) соработка]] * [[Службена кореспонденцијаУправна кореспонденција]] * [[Службени дописи]] * [[Службеничките односи во државната управа и другите државни органи]] * [[Службености и владение]] * [[Слушањето во комуникацијата]] * [[Сметачки машини]] * [[Сметковен план]] * [[Сметководствени книги]] * [[Сметководствени настани и сметки]] * [[Сметководствени постапки за опфаќање на трошоците по носители]] * [[Сметководствено планирање]] * [[Сметководство]] * [[Сметководство во друштва од производствена и трговска дејност]] * [[Сметководство во трговска дејност]] * [[Сметководство на посредничките друштва]] * [[Сметководсто]] * [[Смоли и лакови]] * [[Смолкнување]] * [[Смолкнување, извивање и сложени напрегања]] * [[Смрт и промени на трупот]] * [[Снабдување на малопродажбата со производи]] * [[Снабдување на растенијата со вода]] * [[Снабдување со вода]] * [[Снимање на детал]] * [[Снимање на детал поларна метода (примена на софтверски решенија)]] * [[Снимање на детал по поларна метода]] * [[Снимање на звукот]] * [[Снимање на сообраќајот]] * [[Снови на системот на автоматско управување и регулација]] * [[Соборување на стебла и изработка на шумски дрвни сортименти]] * [[Современи геолошки процеси и појави]] * [[Современи еколошки извори на енергија]] * [[Современи индустриски произведени градежни материјали]] * [[Современи логистички концепти и системи]] * [[Современи машини за Пакување и полнење на прашкасти и зрнестипроизводи и производи во парчиња]] * [[Современи машини за полнење на газирани течности, пасти аеросолни производи]] * [[Современи микропроцесори]] * [[Современи начини на производство на садници]] * [[Современ информативен систем во функција на превозот на патници]] * [[Современи системи за напредно менаџирање во патниот транспорт]] * [[Современи системи на транспорт]] * [[Современи тенденции во развојот на телекомуникационата мрежа]] * [[Современ катастар]] * [[Содржина на графичкото обликување]] * [[Содржина на работа на претставништвата на туристичките агенции]] * [[Соединување на деловите]] * [[Соединување на материјалите]] * [[Соединувачи]] * [[Создавање на видеосигналот]] * [[Создавање на минерален и органски дел на почвата и нејзиниот состав]] * [[Создавање на муштерии]] * [[Создавање пријатна атмосфера вопросториите каде што се вршат работните задачи]] * [[Сонотерапија]] * [[Сончево зрачење]] * [[Сообракајна незгода]] * [[Сообраќаен систем и негов развој]] * [[Сообраќај и транспорт]] * [[Сообраќај на возови]] * [[Сообраќај на возови на електрифицирани пруги]] * [[Сообраќајна картографија и ориетација]] * [[Сообраќајна служба]] * [[Сообраќајни знаци]] * [[Сообраќајни незгоди]] * [[Сообраќајни организации и сервиси]] * [[Сообраќајни организации и сервиси]] * [[Сообраќајно-техничка култура и однесување во сообраќајот]] * [[Сообраќајно-техничко вештачење]] * [[Сообраќајот во Р Македонија]] * [[Сообраќајот во светот]] * [[Сопственост]] * [[Сорти на грозје]] * [[Сортирање на поштенски пратки]] * [[Сортирно редење(витлање) на пилени сортименти]] * [[Состави за продолжување и проширување на дрвото]] * [[Состав и материјали на бетонот]] * [[Состав и својства на почвата]] * [[Состав и својства на тутунот]] * [[Состав на дрвото]] * [[Состав, поделба и означување на возови]] * [[Составување на аналитички пресметки]] * [[Составување на детали во готов производ]] * [[Составување на дрвото по должина и ширина]] * [[Составување на носечката конструкција од готови делови]] * [[Составување на фурнирски листови и шеми за поставување на фурнирот]] * [[Составување, пакување, складирање и транспорт на финални производи]] * [[Софтвер за интеграција на текст и слика]] * [[Софтвер за компјутерска графика]] * [[Софтвер за растерска графика]] * [[Софтверски апликации од областа на инженерската геодезија]] * [[Софтверски пакети за анализа на електрични кола]] * [[Социјално осигурување - права од здравствено, пензиско и инвалидско осигурување]] * [[Социокултурни аспекти на однесувањето]] * [[Социо-културни аспекти на однесувањето во сообраќајот]] * [[СПБ]] * [[Спектар на бои]] * [[Специјална диететика]] * [[Специјална ентомологија]] * [[Специјална кинезиологија]] * [[Специјална неврологија]] * [[Специјална психодинамика во здравството]] * [[Специјална фармакологија]] * [[Специјална фитопатологија]] * [[Специјални видови трансформатори]] * [[Специјални вина]] * [[Специјални еднонасочни машини]] * [[Специјални заштитни мерки на дрвото од габи и инсекти]] * [[Специјални конструкции на асинхрон мотор]] * [[Специјални методи на експлоатација]] * [[Специјални надворешно - трговскиработи]] * [[Специјални работи на шпедитерот]] * [[Специјални техники на печатење]] * [[Специјално мелничарство]] * [[Специфики на подземната експлоатација]] * [[Специфичен топлински капацитет]] * [[Специфична топлина]] * [[Специфични електронски елементи]] * [[Специфични електронски елементи (термистори, фотоелектрични елементи и релеи)]] * [[Специфични работи и работни задачи за занимањето]] * [[Специфични работи и работни задачи за занимањето ѕидарски работник]] * [[Специфичности на земјоделското производство]] * [[Спирални бактерии]] * [[Спирохети и рикеции]] * [[Спојка]] * [[Спортска и козметичка масажа]] * [[Спортски реквизити од дрво]] * [[Справи и инструменти за обележување на агли]] * [[Спроведување на Маркетинг Истражување]] * [[Спроведување на промени низ катастарскиот операт]] * [[Среден век]] * [[Средина за живеење]] * [[Средни големини]] * [[Средновековна архитектура во Западна Европа]] * [[Средновековна уметност во Македонија]] * [[Средства за брусење]] * [[Средства за врски во челичните конструкции]] * [[Средства за дезинфекција]] * [[Средства за дезоксидација]] * [[Средства за засладување]] * [[Средства за јавен превоз на патниците]] * [[Средства за лична заштита]] * [[Средства за надополнување на изгубена течност и електролити]] * [[Средства за полирање]] * [[Средства за привремено и дефинитивно цементирање на заботехнички изработки]] * [[Средства за просветлување и белење на дрвото]] * [[Средства за работа на туристичките агенции]] * [[Средства и апарати за добивањетоплотна енергија во забна техника]] * [[Средства и методи во кинезитерапијата]] * [[Средства и методи за микробиолошка дијагноза и болнички инфекции]] * [[Средства, инструменти и апарати за обработка и полирање]] * [[Средства и услови за работа во канцелариското работење]] * [[Средства и услови за секретарското работење и канцелариски служби]] * [[Средства, мерки и методи за заштита на дрвото од ксилофагни инсекти]] * [[Средства на интегралниот и интермодалниот транспорт]] * [[Средства, обврски и капитал]] * [[Средување на текст за повеќе графички производи]] * [[Срце и крвоток]] * [[Стабилизатори на напон]] * [[Стабилизатори на напон и струја]] * [[Стабилни постројки на електро влеча]] * [[Стабилност и оценка на квалитетот на работата на САУР]] * [[Стабилност на возилото]] * [[Стабилност на летот и динамика]] * [[Стаклени градини]] * [[Стаклени градини, бавчи]] * [[Стакло]] * [[Стакло и дрво]] * [[Стакло и изолациони материјали]] * [[Стакло и оптичко стакло]] * [[Станбена зграда]] * [[Станбена населба]] * [[Стандарди во производните процеси]] * [[Стандарди за квалитет]] * [[Стандарди за мерење]] * [[Стандарди за свеж зеленчук и цвеќе]] * [[Стандарди и контрола на производство на козметички препарати]] * [[Стандарди испитувања во текот на градењето]] * [[Стандарди - МКС]] * [[Стандардни методи за изработка на геотехнички работи]] * [[Станица за технички преглед на моторните возила]] * [[Станични сигнално сигурносни уреди]] * [[Стар век]] * [[Статика]] * [[Статика на крута плоча]] * [[Статика на круто тело со примена]] * [[Статика на материјална точка]] * [[Статика на материјална точка и статика на крута плоча]] * [[Статика на точка]] * [[Статистичко истражување]] * [[Статистичко прикажување на добиените резултати]] * [[Статички неопределени носачи]] * [[Стахдарди и стандардизација во технологијата]] * [[Стварно право]] * [[Стекнување на редовни угостителско туристички странки односно гости]] * [[Стереофонски радиоприемник]] * [[Стереофотограметрија]] * [[Стилови во аранжирање]] * [[Стилски фризури и шминки]] * [[Стоваришта за дрви шумски сортименти]] * [[Стоваришта за трупци]] * [[Стовариште за бичени сортименти]] * [[Стовариште за пилени сортименти]] * [[Стовариште за трупци]] * [[Стоен трап (ата 32)]] * [[Стоен трап, хеликоптер (ата 32 )]] * [[Стока и познавње на скоката, поим за животни намирници]] * [[Стока и познавње на скоката, поим за животни намирници и начини на конзервирање]] * [[Стоки за уживање]] * [[Столб]] * [[Стоматолошка керамика]] * [[Стоматолошка протетика и општи одлики на забите]] * [[Стопански објекти]] * [[Сточарско производство]] * [[Сточарството во светот ]] * [[Страбизам]] * [[Странки во управната постапка]] * [[Стратиметрија]] * [[Стрес и управување на стресот]] * [[Струг]] * [[Стругање]] * [[Струја]] * [[Структура, динамика и развој на личноста]] * [[Структура и електрични особини на материјата]] * [[Структура и механизам на проводливост кај електрични струјни кола]] * [[Структура и расчленување на финалниот производ]] * [[Структура и својства на материјалите во електротехниката]] * [[Структура на атомите, олекулите и кристалите]] * [[Структура на воздухоплов]] * [[Структура на двокомпонентни легури]] * [[Структура на металите]] * [[Структура на металите и легурите]] * [[Структура на бројчено управувани машини]] * [[Структура на системите на регулирање]] * [[Структура на стоковно - транспортните центри]] * [[Структурата на материјата и периодниот систем на елементите]] * [[Структури]] * [[Структурни промени и претворби кај тврдите метали]] * [[Стручна советодавна служба и стручна советодавна работа]] * [[Стручна терминологија и изрази во угостителството]] * [[Студија на глава]] * [[Субјекти во граѓанските судски постапки]] * [[Субјекти на правото]] * [[Сува градба - лепење на Кнауф плочи на ѕидови, обложување на ѕидови, столбови и греди]] * [[Судска контрола над актите - управен спор]] * [[Судска кореспонденција]] * [[Судска одлука]] * [[Сочници]] * [[Сулфат]] * [[Суровина]] * [[Суровини во мелничарството]] * [[Суровини за козметички препарати]] * [[Суровини за кондиторските производи]] * [[Суровини за неорганска хемиска индустрија]] * [[Суровини за органска хемиска индустрија]] * [[Суровини за прехранбената индустрија]] * [[Суровини за прооиводство на безалкохолни пијалаци]] * [[Суровини за ситно бело печиво]] * [[Суровини за специјално мелничарство]] * [[Сушење и влажнење]] * [[Сушење и завршна обработка на лакираните површини]] * [[Сушење на возилата]] * [[Сушење на дрвото]] * [[Сушење на пилански сортименти во сушилница]] * [[Сушење на сечен фурнир]] * [[Сушење, склопување и отежнување на калапи]] * [[Сушилници за вештачко сушење на дрвото]] * [[Суштина, значење и истражување на маркетингот]] == Т == * [[Такси]] * [[Таксономија и номенклатура на растенијата]] * [[Тапацирана кабинетска врата]] * [[Тапациран мебел]] * [[Тапациран мебел за седење и лежење]] * [[Тапетaрска машина]] * [[Тапетарство]] * [[Тапети, материјали за обложување и покривање на подови]] * [[Тарифи, тарифни системи и системи на наплата]] * [[Тежина и баланс и список на опрема,Cessna 172]] * [[Тежиште]] * [[Тек]] * [[Тек на кривична постапка]] * [[Тек на управната постапка]] * [[Текстил]] * [[Текст и читливост]] * [[Тектоника]] * [[Тектонски испитувања]] * [[Теламента]] * [[Телевизиски камери]] * [[Телевизиски приемник]] * [[Телевизиски центар]] * [[Телеграфски мултиплексни системи]] * [[Телеграфски уреди и централи]] * [[Телекомуникациони преносни линии]] * [[Телекомуникациски водови]] * [[Телекомуникациски мрежи]] * [[Телесни течности( вода, крв и лимфа)]] * [[Телефонска мрежа (PSTN )]] * [[Телефонски мултиплексни системи]] * [[Телефонски централи]] * [[Тело]] * [[Темели]] * [[Темели и темелење]] * [[Темелни економски проблеми]] * [[Температура]] * [[Температура во почвата, водата и воздухот]] * [[Температура на водата и воздухот во атмосферата]] * [[Температурни преобразувачи]] * [[Теоретски и стварни процеси кај МСВС]] * [[Теоретски основи на обработка со ковање, пресување и влечење]] * [[Теорија за вредноста и цените]] * [[Теорија за пилење со елементарно сечило]] * [[Теорија на грешки]] * [[Теорија на грешки (примена на софтверски решенија)]] * [[Теорија на лет на хеликоптер- аеродинамика на ротирачко крило]] * [[Теорија на летот]] * [[Теорија на прометот на земјоделски производи]] * [[Теорија на режењето]] * [[Теоријата на производството и производната функција]] * [[Теориски основи за организација]] * [[Теориски основи на електро-металургијата]] * [[Тераристика]] * [[Терестичка фотограметрија]] * [[Термистори и фотоелектрични елементи]] * [[Топлинска и термохемиска обработка]] * [[Топлинска обработка на челици]] * [[Топлински својства на дрвото]] * [[Термодинамиката]] * [[Термодинамски промени на состојбата на гасовите]] * [[Термоелектрични појави]] * [[Термокинетика]] * [[Терморегулација]] * [[Термотерапија]] * [[Термохемиска обработка]] * [[Тестенини]] * [[Тестени шеќерни производи]] * [[Испробување и дијагностика на системите за впрскување на гориво управувани од контролни единици]] * [[Испробување на електронски кола]] * [[Тест-опрема за дијагностика на вградени дијагностички системи обд (он-боард диагносис систем) системи]] * [[Техника]] * [[Техника на ладење]] * [[Техника на мерење]] * [[Техника на преземање на производите во малопродажен објект]] * [[Техника на работа во портирница]] * [[Техника на работа на рецепција]] * [[Техника на работење на споредни и помошни служби во хотелот]] * [[Техника на сушење на пилански сортименти]] * [[Техники и дизајн на аранжирање]] * [[Техники на управување на сообраќајот]] * [[Техничка документација]] * [[Техничка заштита]] * [[Техничка механика и аксиоми во статистиката]] * [[Техничка подготовка на производството]] * [[Технички одликиНа крстосниците]] * [[Технички материјали]] * [[Технички персонал]] * [[Технички пресметки кај моторните возила]] * [[Технички пресметки на трансмисијата кај моторните возила]] * [[Технички пресметки со основни и изведени SI величини]] * [[Технички својства на дрвото]] * [[Технички својства на карпите]] * [[Технички состав на дрвото]] * [[Технички стандарди на превозните операции]] * [[Техничко-економски одлики на влеча на возови]] * [[Техничко-економски одлики на пневматските уреди и тенденции (улога и функција на ЕПРС)]] * [[Техничко-експлоатациони одлики на моторните возила]] * [[Техничко железо]] * [[Техничко одржување на моторните возила]] * [[Техничко-технолошка документација]] * [[Техничко-технолошки елементи во автобазите]] * [[Техничко-технолошки елементи во автобускиот простор]] * [[Техничко хемиска анализа]] * [[Техно-економски својства на одделни видови на транспорт техно-економски својства на одделни видови на транспорт]] * [[Техно-економски услови за примена на контејнерски транспорт]] * [[Технологии за пренос на аудиовизуелни сервиси]] * [[Технологии на класичен транспорт]] * [[Технологии на манипулирање и складирање на контејнери во терминалите]] * [[Технологии на обезбедување на стоката во контејнерите и прицврстување на контејнерите]] * [[Технологии на подготовка, полнење и празнење на контејнерите]] * [[Технологии на транспорт на контејнери]] * [[Технологија за изработка на дрвени буриња]] * [[Технологија за производство на дрвени гајби и палети]] * [[Технологија за производство на призми и четвртачи]] * [[Технологија за средства за хигиена]] * [[Технологија на бои и лакови]] * [[Технологија на боите, лаковите, смолите и пигментите]] * [[Технологија на вештачки ѓубрива]] * [[Технологија на високомолекуларни соединенија]] * [[Технологија на високомолекуларните соединенија, полимери]] * [[Технологија на вода]] * [[Технологија на воздух и вода]] * [[Технологија на горива]] * [[Технологија на градежништвото]] * [[Технологија на дизел мотори]] * [[Технологија на добивање метали]] * [[Технологија на добивање на железни метали]] * [[Технологија на добивање на олово, ѕинг и бакар]] * [[Технологија на ѓубрива]] * [[Технологија на зачини]] * [[Технологија на изварката]] * [[Технологија на изработка на сечен фурнир]] * [[Технологија на јаглехидрати]] * [[Технологија на јајца]] * [[Технологија на кафе]] * [[Технологија на кафе, чај и зачини]] * [[Технологија на керамика]] * [[Технологија на керамички производи]] * [[Технологија на кожа]] * [[Технологија на колење]] * [[Технологија на колење на животни]] * [[Технологија на колењето на животните]] * [[Технологија на кондиторски производи]] * [[Технологија на конзервирање на овошје и зеленчук]] * [[Технологија на ладно валање]] * [[Технологија на мастите и маслата]] * [[Технологија на мелничарство]] * [[Технологија на минерални бои]] * [[Технологија на минерални врзивни средства]] * [[Технологија на млечни производи]] * [[Технологија на мсвс]] * [[Технологија на нафта]] * [[Технологија на обработка со режење]] * [[Технологија на овошје и зеленчук]] * [[Технологија на овошје и зеленчук]] * [[Технологија на огноотпорни производи]] * [[Технологија на огноотпорни производи]] * [[Технологија на ОТО мотор]] * [[Технологија на пекарски производи]] * [[Технологија на пекарство]] * [[Технологија на пијалаци]] * [[Технологија на пластичните маси]] * [[Технологија на превозот на патниците]] * [[Технологија на преработка на месо и месни производи]] * [[Технологија на прехранбени производи]] * [[Технологија на производство на газирани безалкохолни пијалаци и овошни сокови]] * [[Технологија на производство на оцет]] * [[Технологија на риби]] * [[Технологија на скроб]] * [[Технологија на сода, хлор и хлорна вар]] * [[Технологија на средствата за перење]] * [[Технологија на средтства за заштита на растенијата]] * [[Технологија на стакло]] * [[Технологија на стакло и емајл]] * [[Технологија на сулфурната киселина]] * [[Технологија на супи]] * [[Технологија на транспорт„возило на возило“]] * [[Технологија на фармацевтски производи]] * [[Технологија на ферментациони производи]] * [[Технологија на хемиските влакна]] * [[Технологија на целулоза и хартија]] * [[Технологија на чаеви]] * [[Технологија на чеќер и скроб]] * [[Технолошка документација]] * [[Технолошка подготовка]] * [[Технолошкиот процес на поправка на возилата]] * [[Технолошки проект и планови за производство]] * [[Технолошки процес за изработка на дел со глодање и дупчење]] * [[Технолошки процес за изработка на комплексен дел со примена на повеќе обработки]] * [[Технолошки процес за изработка на вртежен дел со стругање и дупчење]] * [[Технолошки процес за монтажа]] * [[Технолошки процеси во индустријата]] * [[Технолошки процеси кај површинското откопување]] * [[Технолошки процеси на одредени производи]] * [[Технолошки процеси при производство на шеќер од чеќерна репка]] * [[Технолошки процес на техничко одржување и поправка на моторно возило]] * [[Технолошки резерви во транспортот]] * [[Технолошки системи]] * [[Технолошко време]] * [[Течни лековити препарати што се дозираат на капки]] * [[Течни фармацевтски форми - раствори]] * [[Тим и тимско работење]] * [[Типови, елементи и фактори за зелени површини]] * [[Типови податоци и декларации]] * [[Тиристор]] * [[Тиристорски склопови и уреди]] * [[Ткаенини за внатрешна и надворешна преслека]] * [[Ткаенини за декорации и други декоративни материјали]] * [[ТНГ - втечнет нафтен гас]] * [[Товарен прибор]] * [[Товарење и осигурување на товар]] * [[Товарење на железнички коли]] * [[Товарење на коли]] * [[Товарење на палетите во транспортните средства]] * [[Товарни станици]] * [[Токсикологија]] * [[Толеранции и видови склопови]] * [[Толкувач]] * [[Тонски радиоприемник]] * [[Топени сирења]] * [[Топење и леење на метали]] * [[Топлина]] * [[Топлински биланс на МСВС]] * [[Топлински операции]] * [[Топлинско дејство при заварување]] * [[Топлинско ширење на телата]] * [[Топлотни операции]] * [[Топографска основа]] * [[Топографски клуч]] * [[Тотална имедијатна протеза]] * [[Точење]] * [[Точилка]] * [[Точка, права, недогледи и прави во специјална положба]] * [[Точка, права, недогледи и прави во специјална положба]] * [[Точност во обработката на дрвото]] * [[Точност и грешки при мерењето]] * [[Точност на обработка на дрвото]] * [[Точност на обработката]] * [[Трајнос на моторните возила]] * [[Транзистор]] * [[Транзистор како засилувач]] * [[Транзисторот како прекинувач]] * [[Трансмисија]] * [[Трансмисија на моторно возило]] * [[Транспорт]] * [[Транспортирање]] * [[Транспорт на брзорасиплива стока]] * [[Транспорт на дрви шумски сортименти]] * [[Транспорт на живи животни]] * [[Транспорт на заварени конструкции]] * [[Транспорт на лесно расиплива стока]] * [[Транспорт на опасни материи]] * [[Транспорт на особени пратки]] * [[Транспорт на стока во водниот сообраќај]] * [[Транспорт на стока со воздушен сообраќај]] * [[Транспортната работа на возниот парк во функција на показателите на работата на возилата]] * [[Транспортни системи во флексибилни производни системи]] * [[Транспортни средства и транспорт на материјали]] * [[Транспортни трошоци]] * [[Транспортно и складишно работење]] * [[Транспортно осигурување]] * [[Транспортно работење]] * [[Транспорт со воден сообраќај]] * [[Транспорт со воздушен сообраќај]] * [[Транспорт со воздушна жичара]] * [[Транспорт со лента]] * [[Трансформатор]] * [[Трансформација]] * [[Трансфузиологија]] * [[Трасирање на патиштата]] * [[Тргнување и сопирање на возилото]] * [[Тргнување со моторно возило на нагорнина]] * [[Трговија на големо и трговија на мало]] * [[Трговска политика]] * [[Трговска политика во Р Македонија]] * [[Трговски регистар и постапки на упис]] * [[Третиот значаен збир на елементикои имаат важност за структурата на трговските друштва Конкуренти]] * [[Триангулација и мерење]] * [[Тригонометриска мрежа]] * [[Тригонометриска мрежа (примена на софтверски решенија)]] * [[Тригонометриски функции од остар агол]] * [[Триење]] * [[Трикомпонентни системи]] * [[Трифазен синхрон генератор]] * [[Трифазен синхрон мотор]] * [[Трифазни системи]] * [[Трифазни трансформатори]] * [[Тркала (елементи за движење)]] * [[Тркала и пневматици]] * [[Тркала, пневматици и гасеници]] * [[Тркало]] * [[Тромбоцити- физиологија, морфологија, пореметувања и болести]] * [[Трошок]] * [[Трошок на капиталот]] * [[Трошоци во патниот транспорт]] * [[Трошоци во сметководството на друштва од производствена дејност]] * [[Трошоци во трговијата]] * [[Трпезни сорти на грозје]] * [[Труд]] * [[Труења]] * [[Труење со храна]] * [[Труење со храна - настанување и спречување]] * [[Трупец]] * [[ТТ инсталации и водови]] * [[Тумор]] * [[Тумори и цисти]] * [[Тумори, накази и малформации]] * [[Тумори на кожата]] * [[Тунел]] * [[Тунели, основни поими]] * [[Турбина]] * [[Турбини(акциски и реакциски)]] * [[Турбомлазни мотори со двоен проток]] * [[Турбопумпа]] * [[Туризам и туристичка географија]] * [[Туризмот во Македонија]] * [[Туризмот во светот]] * [[Туризмот и заштитата на човековата околина]] * [[Туристичка географија]] * [[Туристичка политика]] * [[Туристичка пропаганда]] * [[Туристичката дестинација-основа на туристичкиот аранжман]] * [[Туристички агенции]] * [[Туристички агенции и органи и организации кои вршат дејност за патување и туризам]] * [[Туристички агенции и транспортни трговски друштва]] * [[Туристички агенции и угостителски трговски друштва]] * [[Туристички аранжман]] * [[Туристички движења]] * [[Туристички мотиви, активности и облици]] * [[Туристичкиот пазар и неговите економски законитости]] * [[Туристички пазар]] * [[Туристичко-географски одлики на Република Македонија]] * [[Турпијање на металите]] * [[Тутун]] * [[Тутунот како индустриска култура]] * [[Тутунот како индустриска суровина]] == У == * [[Увид во случај на сообраќајна незгода]] * [[Увоз и извоз за облагородување]] * [[Увозни работи]] * [[Увозно работење]] * [[Угостителски и туристички претпријатија]] * [[Угостителски објекти]] * [[Угостителско работењеготварствоугостителско послужување]] * [[Угостителското послужување во сместувачките објекти]] * [[Угостителско-хотелски објекти]] * [[Угостителството и туризмот како специфични стопански терцијални дејности]] * [[Угостителството и туризмот како стопански]] * [[Узанси во угостителското и туристичкото работење]] * [[Укажување на прва помош]] * [[Укочени плочи]] * [[Украсни дрвја и грмушки]] * [[Украсни треви]] * [[Улично и крајпатно озеленување]] * [[Улично паркирање]] * [[Улога и значење на малиот бизнис во економијата]] * [[Улога, одлики и развој на индустријата, земјоделството и други области на стопанството]] * [[Улога на микроорганизмите во прехранбената индустрија]] * [[Улога на секретарот во координирањето и мотивирањето]] * [[Улога на секретарот во менаџментот]] * [[Улога на секретарот во процесот на одлучување]] * [[Улогата на деловните банки, народната банка и клириншката куќа во платниот систем на Република Македонија]] * [[Улогата на микроорганизмите во кружењето на материјата]] * [[Уметноста во Македонија во турско време]] * [[Уметноста на далечниот исток и Јужна Aмерика]] * [[Уметноста на Македонија во XIX век]] * [[Умножување]] * [[Унапредување на продажбата]] * [[Универзални стругови и операции]] * [[Употреба на коли и уреди за осигурување на товарот]] * [[Употреба на патнички коли]] * [[Употреба на товарни коли]] * [[Управна постапка]] * [[Управната функција и дејноста на органите на управата]] * [[Управување]] * [[Управување, заштита и сигнализација кај ЕМП]] * [[Управување и заштита на електрични машини]] * [[Управување и заштита на електромоторен погон]] * [[Управување и контрола на сообраќајот]] * [[Управување и организирање на маркетинг активности]] * [[Управување и програмирање на индустриски робот]] * [[Управување и раковдоење со маркетингот]] * [[Управување на моторното возило надвор од автодром во јавен сообраќај на градски улици]] * [[Управување на моторното возило низ улици со интензивен сообраќај]] * [[Управување со CNC глодалка]] * [[Управување со CNC машина]] * [[Управување со CNC струг]] * [[Управување со бизнисот]] * [[Управување со елиса]] * [[Управување со земјоделските стопанства]] * [[Управување со квалитетот]] * [[Управување со малопродажбата, Големопродажбата и физичката дистрибуција]] * [[Управување со моторно возило на отворен јавен пат - надвор од населено место]] * [[Управување со моторно возило при неповолни метеоролошки услови за возење]] * [[Управување со продажната сила]] * [[Управување со производството]] * [[Управувачка единица]] * [[Управувачка единица 810D/840D за индустриски струг]] * [[Управувачка единица на иднустриски CNC струг - OTЕ (ОТС)]] * [[Управувачки алгоритам]] * [[Управувачки задачи]] * [[Управувачки склопови и уреди]] * [[Управувачки струјни кола]] * [[Уред за подмачкување на моторите]] * [[Уреди за автоматско летање]] * [[Уреди за аналогно снимање на звукот]] * [[Уреди за внатрешен транспорт и уреди за отстранување на дрвен прав]] * [[Уреди за дигитално снимање на звукот]] * [[Уреди за добивање на воздух под притисок]] * [[Уреди за електронско извидување од воздух]] * [[Уреди за компримиран воздух]] * [[Уреди за контрола на зафатеноста на отсеците]] * [[Уреди за ладење, отпрашување и прочистување на гасови]] * [[Уреди за мерење на агли]] * [[Уреди за подготовка на руди]] * [[Уреди за преглед на очи и определување на корекциони леќи]] * [[Уреди за пренос на флуиди]] * [[Уреди за производство на електрична енергија и систем за задвижување на моторот]] * [[Уреди за производство на компримиран воздух]] * [[Уреди за против електронски дејства]] * [[Уреди за радиодифузен пренос(предаватели)]] * [[Уреди за радиодифузен прием(приемници)]] * [[Уреди за радиорелеен пренос]] * [[Уреди за складирање на материјалите]] * [[Уреди и апарати за изработка на копирна предлошка]] * [[Уреди и апарати за сложување на текст]] * [[Уреди и машини во примарната обработка]] * [[Уреди и опрема]] * [[Уреди и опрема]] * [[Уреди на дизел локомотива]] * [[Уредување на колосек]] * [[Уредување на поројни сливови со надолжни и напречни објекти]] * [[Уредување на шуми]] * [[Уринарен систем]] * [[Урогенитален систем]] * [[Услови за изведување на масажа и апарати за масажа]] * [[Услови за одгледување на винова лоза]] * [[Услови за одгледување на овошките и виновата лоза]] * [[Услови за одгледување на растенијата]] * [[Услови за одгледување на тутун]] * [[Услови за проектирање]] * [[Услови за производство на амбалажа за прехранбени и други производи]] * [[Услови за стабилност на долниот строј]] * [[Успешна и неуспешна бизнис организација (проектна задача - конкретен случај)]] * [[Уставни амандмани од 2001 година]] * [[Уставност и законитост]] * [[Утврдување и распределба на финансискиот резултат]] * [[Утврдување на показатели на економскиот успех на работењето]] * [[Утврдување на приходите, расходите и финансискиот резултат]] * [[Учење]] * [[Учество во други трговски друштва]] * [[Учество во други трговски друштва (поврзани друштва)]] * [[Учество на граѓаните во јавниот и политичкиот живот]] * [[Училишна хигиена]] == Ф == * [[Фабрикација на тутунот и производство на цигари]] * [[Фази во обработката на деталите]] * [[Фази на изработка на детали и точност при обработка]] * [[Фази на истражување]] * [[Фазна рамнотежа во двокомпонентни системи]] * [[Фактори за квалитет]] * [[Фактори за туристичките движења]] * [[Фактори кои влијаат врз дизајнот на амбалажа и маркетингор]] * [[Фактори кои влијаат на работата на друштвото]] * [[Фактори на производство]] * [[Фактори на производство и нивно пазарно вреднување]] * [[Факторите на производство и нивното пазарно вреднување]] * [[Фактори што влијаат врз економичноста на моторното возило]] * [[Фактори што влијаат врз трајноста на моторните возила]] * [[Фактори што влијаат на економичноста на моторното возило]] * [[Фактори што влијаат на микроорганизмите]] * [[Фармакологија]] * [[Фармакологија на дигестивниот систем]] * [[Фармакологија на кардиоваскуларен сисем]] * [[Фармакологија на крв]] * [[Фармакологија на крв и надоместоци за крв и плазма]] * [[Фармакологија на нервен систем]] * [[Фармакологија на респираторен, дигистивен и уринарен систем]] * [[Фармакологија на респираторен систем]] * [[Фармакологија на системот за излачување и телесни течности]] * [[Фармацевтска хемија]] * [[Фармацевтски препарати за дермална апликација]] * [[Фармацевтски производи]] * [[Фармацевтски форми]] * [[Фармацевтски форми за апликација во телесни шуплини]] * [[Фармацевтски форми за парентерална апликација]] * [[Фармацевтски форми за парентерална апликација]] * [[Фасадерски работи]] * [[Фасадни малтери подготовка]] * [[Фасирање и гравирање на накит]] * [[Фелинологија]] * [[Ферментација, делење и обликување на тестото]] * [[Ферментација на тесто и обликување]] * [[Ферментација на тутунот]] * [[Ферментациони производи]] * [[Фецес- клиничко значење и испитување]] * [[Фибер оптика]] * [[Физика на атмосфера]] * [[Физиологија на гастроинтестиналениот тракт]] * [[Физиологија на гравидитетот]] * [[Физиологија на дигестивен систем]] * [[Физиологија на ендокриниот систем]] * [[Физиологија на исхраната]] * [[Физиологија на кардиоваскуларниот систем, крвта и лимфниот систем]] * [[Физиологија на локомоторниот апарат]] * [[Физиологија на микроорганизмите]] * [[Физиологија на нервниот систем]] * [[Физиологија на породувањето]] * [[Физиологија на пуерпериумот]] * [[Физиологија на растенија]] * [[Физиологија на респираторниот систем]] * [[Физиологија на сетилните органи]] * [[Физиологија на урогениталниот систем]] * [[Физиолошко дејство на масажата врз организмот]] * [[Физичка дистрибуција]] * [[Физичка оптика]] * [[Физичката хемија]] * [[Физички и хемиски особини на минералите]] * [[Физички особини]] * [[Физички особини и состав на крв и лимфа]] * [[Физички својства на дрвото]] * [[Физички својства на карпите]] * [[Физички својства на течностите]] * [[Физички својства на флуидите]] * [[Физички трансформации на субстанците]] * [[Физички хемиски особини на минералите]] * [[Физичко-механички својства на бетонот]] * [[Физичко-механички својства на фурнирските плочи]] * [[Физичко-хемиски својства на бетонот]] * [[Фиксирање анестезија]] * [[Филарија]] * [[Филмска и графичка монтажа]] * [[Финансирање и финансиска политика на деловните субјекти]] * [[Финансирање и финансиска политика на деловните субјекти]] * [[Финансирање на малиот бизнис]] * [[Финансиска анализа]] * [[Финансискиот менаџмент]] * [[Финансиски резултат]] * [[Финансиско планирање]] * [[Финансиско работење]] * [[Финансиско сметководство Сметковен план]] * [[Фитопатологија]] * [[Фитоценологија FITOCEMOLOGIJA]] * [[Флексибилни технолошки системи]] * [[Флип-Флоп]] * [[Флотација]] * [[Флуиди]] * [[Фонд и изработка на фондови]] * [[Форми во графичкиот дизајн]] * [[Форми на трговски друштва]] * [[Формирање база на податоци]] * [[Формирање на земјоделски стопанства]] * [[Формирање на малопродажна цена]] * [[Формирање на организациска структура]] * [[Формирање на палетни единици]] * [[Формирање на печатни и слободни елементи]] * [[Формирање на цена на производот]] * [[Формули за одредување на волумен на отсечено дрво и делови од дрво]] * [[Фортификација на храната и нутрацеолити]] * [[Фосфор и фосфорна киселина]] * [[Фотограм]] * [[Фотографија]] * [[Фотографски материјали]] * [[Фотодерматози]] * [[Фотоелектрични елементи]] * [[Фотоелектрични појави]] * [[Фотометрија]] * [[Фототерапија]] * [[Фрижидери и замрзнувачи за домаќинствата]] * [[Фризерско и перикерско занимање]] * [[Фризерство]] * [[Фризури и шминки според намената]] * [[Фризури според својата намена]] * [[Фрустрација и конфликт]] * [[Фунгициди и хербициди, дејство и употреба]] * [[Функции на менаџментот]] * [[Функција]] * [[Функција на цилиндрите]] * [[Функционална организација на телото на човекот]] * [[Функционална храна]] * [[Функционални единици во станот]] * [[Функционални елементи кај машините и уредите]] * [[Функционални предгради, јаруги, мали акумулации и микроретенции]] * [[Функционални промени кај жената во тек на бременоста]] * [[Функционални целини на компјутерски управувана машина-CNC]] * [[Функционални шеми на роботите]] * [[Фуражни култури]] * [[Фурнирање]] * [[Фурнири за специјална намена]] * [[Фурнири и вкочанети плочи]] == Х == * [[Хардвер на компјутеризираните системиза автоматско управување и регулирање]] * [[Хармониска анализа на периодични сигнали]] * [[Хармониски осцилатори]] * [[Хартија]] * [[Хартија и картони]] * [[Хартија и формати]] * [[Хеликоптер]] * [[Хеликоптери]] * [[Хеликоптерски пневматски систем]] * [[Хеликоптерски хидрауличен систем]] * [[Хелминти патогени кај човекот]] * [[Хематопоезни органи, хематопоеза и развој на крвните клетки]] * [[Хемија]] * [[Хемиотерапевтици]] * [[Хемиотерапевтици и хемотерапија]] * [[Хемиска кинетика]] * [[Хемиски и електрохемиски особини]] * [[Хемиски и физички својства на подземните води]] * [[Хемиски особини на минералите]] * [[Хемиски реакции]] * [[Хемиски состав и особини на млекото]] * [[Хемиски состав и својства на тутунот]] * [[Хемиски состав и стареење на дестилатите]] * [[Хемиски состав на виното]] * [[Хемиски состав на дрвото]] * [[Хемиски состав на растенијата]] * [[Хемиско-топлинска обработка на челици]] * [[Хемостаза и пореметувања на хемостазата]] * [[Хетерозидни дроги]] * [[Хибридизација кај растенијата]] * [[Хигиена]] * [[Хигиена во животната средина (комунална)]] * [[Хигиена во заштитени простории]] * [[Хигиена во прехранбената индустрија и на прехранбените продукти]] * [[Хигиена во работната средина]] * [[Хигиена како наука, значење и поделба]] * [[Хигиена на алати, инструменти, препарати и материјали за работа]] * [[Хигиена на водата, снабдување и користење на водата во сточарството]] * [[Хигиена на воздушната средина и дејството на сончевата светлина]] * [[Хигиена на домашните животни]] * [[Хигиена на животната средина]] * [[Хигиена на исхраната]] * [[Хигиена на месото во процесот на преработка]] * [[Хигиена на објекти]] * [[Хигиена на објектите и сместувањето на домашните животни]] * [[Хигиена на одгледување на младенчињата и хигиена на вимето и молзењето]] * [[Хигиена на околината]] * [[Хигиена на прехранбени продукти]] * [[Хигиена на прехранбените производи, просториите, апаратите и приборот]] * [[Хигиена на семенски материјал]] * [[Хигиена на складиштен простор]] * [[Хигиена на телото на домашните животни]] * [[Хигиена на транспортот на домашните животни]] * [[Хигиена на трудот]] * [[Хигиена на храната и исхраната на домашните животни]] * [[Хигиена на храната, просториите, апаратите и приборот]] * [[Хигиена при производство на млекото]] * [[Хигиената како наука, значење и поделба]] * [[Хигиено-техничка заштита]] * [[Хигиенски норми и услови при сместувањето, одгледувањето и експлоатацијата на домашните животни]] * [[хигиенско-естетска нега на стапалата]] * [[Хигиенско значење и проценка на почвата]] * [[Хигиенско ракување со производите од жито и брашно и нивно значење во исхраната]] * [[Хигиенско-техничка заштита]] * [[Хигиенско-техничка заштита при работа]] * [[Хигиенско-технички услови и заштита при работа во козметичко-фризерската струка]] * [[Хидраулика]] * [[Хидраулика и пневматика]] * [[Хидраулика на куќниот водовод]] * [[Хидрауличен систем (ата 29) Авиони, хеликоптери]] * [[Хидрауличен систем за сопирање]] * [[Хидраулично/ пневматско управување во класични автоматски системи]] * [[Хидрогеологија на рудните лежишта]] * [[Хидрогеолошко картирање]] * [[Хидродинамика]] * [[Хидроизолациони материјали - јаглеродни врзива]] * [[Хидрологија на слободните подземни води]] * [[Хидролошки својства на карпите]] * [[Хидро-металуршко добивање на метали]] * [[Хидро-металуршко добивање на цинк и кадмиум]] * [[Хидромеханички и механички операции]] * [[Хидрообјекти]] * [[Хидропневматика]] * [[Хидропоника]] * [[Хидростатика]] * [[Хидротерапија]] * [[Хидротехнички мелиорации]] * [[Хидротехнички објекти]] * [[Хидрофорски постројки и пумпни станици]] * [[Хируршки заболувања на абдоменот]] * [[Хируршки заболувања на градниот кош и неговите органи]] * [[Хируршки заболувања на екстремитетите]] * [[Хируршки заболувања на уринарниот тракт]] * [[Хистологија]] * [[Хоклица со тапацирано седиште и клупска маса]] * [[Хомогени флуиди]] * [[Хоризонтална и вертикална изолација]] * [[Хоризонтална и вертикална изолација од влага]] * [[Хоризонтални конструктивни елементи]] * [[Хормони]] * [[Хотел]] * [[Хотелиерството основна дејност на угостителството]] * [[Храна и исхрана]] * [[Храната во човековото тело]] * [[Хранителна вредност на крмива]] * [[Хранителни материи и нивна сварливост]] * [[Хранителни материи и нивната сварливост]] * [[Хранлива и енергетска вредност на храната]] * [[Хранливи материи]] * [[ХТЗ работа со машините за пилење и машини за обработка на дрвото со рендосување]] * [[Хуков закон]] * [[Хуков закон и напрегање на свивање]] == Ц == * [[ЦАН-БУС]] * [[Царина|Царини]] * [[Царинска декларација (ецд за пуштање стока во слободен промет)]] * [[Царинска постапка]] * [[Царинска тарифа]] * [[Царински долг]] * [[Царински постапки]] * [[Царински постапки со економски ефект и одложувачки постапки]] * [[Царинско дозволено постапување]] * [[Царинско работење]] * [[Царинско складирање]] * [[Цветни алеи во парковите]] * [[Цветни растенија во хортикултурата]] * [[Цветно-декоративни растенија во парковите]] * [[Цвеќарски видови]] * [[Цвеќе за режан цвет]] * [[Цвеќиња за екстериер]] * [[Цвеќиња за ентериер]] * [[Цвеќиња за ентериер по месеци во годината]] * [[Цвеќиња за цветни аранжмани]] * [[Цврсти фармацевтски форми]] * [[Цевки и цевки на арматура]] * [[Цевки и цевна арматура]] * [[Цевководен сообраќај]] * [[Цевководи]] * [[Цевна арматура]] * [[Цели, политики и планови]] * [[Цел на пресметката на електрчните водови]] * [[Целулит и зголемена телесна тежина]] * [[Цени]] * [[Цени на земјоделско-прехранбени производи]] * [[Централен регистар]] * [[Центри за обработка]] * [[Цереброваскуларни болести]] * [[Циклуси и разгранувања во програмите]] * [[Циклуси на обработка fanuc OTE (ОТС)]] * [[Цилиндрични печатарски машини]] * [[Цитологија на растителна клетка]] * [[Црна и обоена металургија во светот ]] * [[Цртање]] * [[Цртање на перспектива на рамнински ликови]] * [[Цртање на перспектива на тридимензионални предмети]] * [[Цртање на перспектива на тридимензионални предмети, ентериери и екстериери]] == Ч == * [[Челик]] * [[Челични производи и обработка во работилница]] * [[Челно-електроотпорно заварување, точкесто, електроотпорно заварување]] * [[Четворобојна машина]] * [[Четворополи]] * [[Четворотактен мотор]] * [[Чинење на градежните работи]] * [[Чистење и доработка на одливки]] * [[Читање на планови]] * [[Човек и систем]] * [[Човекот како основна мерка во проектирањето]] * [[Човекот како фактор забезбедност во сообраќајот]] * [[Човечки ресурси Управување со човечки ресурси]] * [[Човечки фактор]] * [[Чување намелничарските суровини]] * [[Чување, пакување и транспорт на резници]] == Ш == * [[Шарлах]] * [[Шема на уредување на градилиште]] * [[Шеми на поврзување на електронски склопови и уреди]] * [[Шеми на технолошки тек на фурнирање]] * [[Шестобојна машина]] * [[Шеќерни култури]] * [[Шински возила]] * [[Ширење на телата]] * [[Широкопојасни телекомуникациски мрежи]] * [[Школување на садници во контејнери]] * [[Школување на садници во почва]] * [[Шминка]] * [[Шминкање на лице]] * [[Шпедитер]] * [[Шпедитер во функција на логистички оператор]] * [[Шпедитер во функција на мултимодален оператор]] * [[Шпедитерско право]] * [[Шпедитерско работење]] * [[Шпедиција]] * [[Шпедиција и шпедитерски работи во меѓународниот сообраќај]] * [[Шпедициски трошоци и шпедициска тарифа]] * [[Штедење и инвестиции]] * [[штети при сообраќајни незгоди]] * [[Штетници во земјоделството]] * [[Штетници кај виновата лоза]] * [[Штетно влијание и заштита од електрична енергија]] * [[Штетно дејство на хемиските материи-загадувачи на работната и животната средина во рударството и металургијата]] * [[Штетно дејство на хемиските материи загадувчи на работната и животната средина]] * [[Шума и нејзино значење]] * [[Шумарството во светот]] * [[Шумата и надворешната средина]] * [[Шумски култури и техника на подигање на шумите]] * [[Шумски мелиорации]] 2hudfc1u8pbojmugkb04pyzzvry3tu0 14 1075271 5544068 3762736 2026-04-23T22:48:18Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Култура по земја]]; додадена [[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544068 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Culture of Ancient Egypt}} [[Категорија:Стар Египет|Култура]] [[Категорија:Култура по поранешна земја]] [[Категорија:Египетска култура| Староегипетска]] fs7ai2a4usmn0ieem97ybo7mjjbt6lr 0 1078748 5544082 5317670 2026-04-24T00:23:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544082 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{викифицирање}} == За ЦЕД == ЦЕД е невладина организација основана во декември 2006 година во полето на развој и едукација. ЦЕД е основана како резултат на потребите од заедниците кои живеат во регионот на Долни Полог. Целна група се младите, наставниците и студентите, кои сакаат да придонесат за подобро општество. Организацијава има членови од регионот на [[Теарце]], [[Тетово]] и [[Скопје]], каде голем број од нив се млади студенти, наставници, луѓе со искуство во други организации. Нашиот фокус е насочен кон задоволување на потребите на сите жители кои живеат во регионот на [[Долни Полог]]. Стручниот тим на ЦЕД постојано работи на нови и актуелни програми и проекти за работилници од отворен тип наменети за млади, кои сакаат да ги зајакнат своите вештини и способности, компатибилно со националната програма за развој на образованието. Организацијата како Целна Група ги има младите од 12 до 28 годишна возраст,додека се вклучени младите, наставниците, родителите, водечките институции и други водечки организации. Неколку од услугите што ги нуди Центар за едукација и развој, како Обуки за- волунтерство, детски права, младинска партиципација, водство, комуникација, разрешување на конфликти, работа со поединци и групи, проекти, евалуација и мониторирање. Стратешки планови на НВО како: креативни работилници, филмови, изложби, вештини од неформалното образование, волунтирање, танц и театар, правни консултанции за основање на [[НВО]]. На видео запис може да се видаат конкретните активноти на ЦЕД во Општина Теарце:<br /> [http://www.youtube.com/watch?v=gID_IG1tctw CED(Tearce)-RCC Project-2010] == Проекти == Како и што многумина констатираат, Теарце со години бил едно заедничко место за многу граѓани кои биле староседелци, но како резултат на либералниот дух која со години преовладувал има дал можност на сите други да се интегрират во сите сфери на животот во ова село. Несомнено во [[Теарце]], живеат граѓани од 10 и повеќе села од различни места од [[Македонија]] но и места од [[Косово]]. Меѓу проектите кои придонесувааза основање на една критична маса која во иднина ќе се продолжува сама да функсионира беа проектите Бабилон- [[Babilon Project]], [[CBC -LOJA]] Танц Театар Група([[Kurve Vustrou]], [[Dance group theater]], [[Германија]]), [[Детски Театарски Центар, Скопје]])- [[Center of Children theater- Skopje]], Отворени Кино([[ЦСУ- Скопје]]), како и ЕКАП-[[EKAP project]], проектот кој влијаеше многу во регионот. '''Основање на НВО Центар за едукација и развој (ЦЕД)''' Главни носители беа локални активисти кои со вложениот труд но и преку директната работа со граѓаните се здобија со големо искуство, но во исто време авторитет кај месното население. Активистите со иницијатива на Метин Муареми, Менсуре Илази, Џемал Ќамили, Дијана Петровска и Алије Малики одлучија да на 20 декември 2006 ја основаат организацијата ЦЕД, која од тој момент премина на правно лице, со фактот дека во државата регистрирани се над 8000 НВОа. По основањето, ЦЕД продолжува со реализирање на разни активнсоти со цел организирање културни настани, манифестации со цел промоција на [[Детски Права]], Обука за наставници и Младински работници со цел употреба на нови вештини во образовниот процес, како и многу други креативни работилници. Организацијата верва дека само преку соработка на сите релевантни претставници во регионот може да се создаде подобар живот во сите сфери за сите кои живеат во регионот. Многумина од реализираните прокети беа поддржани од [[Швајцарска Култура за развој]], [[Прохелветија]], [[Министерство за образование и наука]], како и последниот дарител [[Детска Фондација Песталоци]], Швајцарија. ЦЕД е основана како резултат на потребите од заедниците кои живеата во регионот на [[Западна Македонија]]. Како Целна група на организацијат се младите од 12-28 години, кои не се задоволни со моменталнат ситуација и кои сакаат да придонесат за подобро општество, додека за постигнување на нивните цели во активностите се вклучени млади, наставници, родители, раководители на институции и водачи на други НВОа. '''ЦЕД е членка на разни коалиции и мрежи на организации''' * Членка на проектот [[Култура во рурални средини]]([[RCC]]) * [[Членка на коалиции на организации]] [[СЕГА]], Web: http://www.sega.org.mk/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302203258/http://sega.org.mk/ |date=2012-03-02 }} * Членка на [[Сојуз за развој на образование на возрасни и доживотно учење]], [[СРОВ]] * Членка на [[Младински образoвен форум]], [[МОФ]], http://www.mof.org.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121015005713/http://www.mof.org.mk/ |date=2012-10-15 }} * Партнер на Песталоци за имплементирање на размени(заедно со Мајка и СППМД), Адреса: Kinderdorfstrasse 20 9043 Trogen, Switzerland; Web: http://www.pestalozzi.ch/. ЦЕД како негови приоритети ги има: Да ги намали негативните однесувања кај младите, Да влијае врз заштитата на средината, Да се подобри соработката меѓу етничките националности . == СТРАТЕШКИ ЦЕЛИ == Свеста кај младите за здрав живот, натпреварувачки дух, вклученост на женскиот пол во спортските активности. Младинска работа за стекнување на нови знаења и вештини, социјализација, Практичност, самоиницијативи и одговорност. Едукација за личен развој, за намалување на девијантните однесувањаза, справување со животните предизвици. Поддигнување на свеста за чиста еколошка средина, животната средина, зачувување на личното здравје. Запознавање со различните култури, соработка меѓу младите од различни националности, промоција на организацијата, поттикнување на волунтеризмот. == Неформално образование == Самата организација се води од концептот дека Секој учи додека е жив, и верува дека кај секоја личност без разлика на неговата припадност или верување постои капацитет за личен развој низ целиот животен процес. Неформалното образование NFO (NON FORMAL EDUCATION) , како такво, има долга традиција во нашата земја, но како и се останато тоа сепак нема некое адекватно признание. Овој вид на образование најчесто е пропишано со правни акти и е задолжително. Школското образование кај нас во голема мера е засновано врз основа на формални принципи на образување. Со развојот на науката и технологијата како и другите социјални и економски промени кои настанале во 60-тите и 70-тите години. Така формалното образование не можело да ги прати овие промени и затоа се јавува потребата да се дополни истото. Така на сцената настапува неформалното образование, како негово дополнување а не како негова спротивност. [[UNESCO]] во 1972&nbsp;г. го дефинира НФО како “ организирана образовна активност, надвор од формалниот систем кое има за цел да ги задоволи потребите на корисникот, а и целите на учење”. '''Дефинирани цели:''' Програм на целната група, дефинирани цели, Флексибилна програма, Доброволно учество, образование, едукатор, фасилитатор, однос меѓу тренерот и учесниците, размена на искуства и вештини, учење преку пракса. Неформалното образование нуди програми за едукација, на две пошироки категории- образовни програми и програми за воспитување. Овие програми се наменети за различни целни групи како за младите, возрасните, родителите итн. Се учи од целните групи, преку интерактивни односи со учесниците и едукаторите, се учи преку работа, акција, пракса, искуство. Притоа со секое учење на крајот се добиваат соодветни дипломи и сертификати кои во последно време се верифицирани и кај нас. Нема една временска рамка во која е одредено кој би можел акој не да учествува, доволно е да има желба и иницијатива и може да се започне со овој вид на образование. Курсот- Основи на младинска работа во заедницата се состои од: вовед во младинска работа и неформално образование, етика во работата со млади, менаџмент на себе и другите, планирање на работата со млади, работа со поединци, работа со конфликт и различности, работа со групи. Учесниците реализираат развоен проект со млади. Областа на проектот ќе биде во зависност од потребите на заедницата. Проектите се фокусираат на темите невработеност, мултиетничка соработка, еднакви можности и разноликост и заштита на животната средина. Идејата на проектот Култура на руралните заедници е преку иновативен пристап кон културниот развој на руралните региони да се создаваат предуслови во кои локалните уметници, организации, креативните поединци, граѓанските организации и локалните заедници ќе имплементираат и создаваат културни програми и проекти. Проектот е произлезен од потребите на локалните заедници за забрзување на сопствениот развој како и од нашите заложби за развој на локални културни политики кои се засноваат на потребите и навиките на локалните заедници и се развиваат во интеракција со културната понуда. Иновативноста на овој пристап кон развојот на културата на руралните региони е во моделот на културниот функционализам создаден според потребите и можностите на локалните заедници што доведува до создавање на паралелни културни модели кои по своето значење, содржина и вредност се еднакви на моделите на елитната урбана култура.<br /> Ова всушност претставува децентрализација на културата и културен развој воден од потребите, можностите и навиките на заедниците и се одликува со широка партиципација во процесите на создавање, одлучување и имплементација на културните соржини, а резултира со интерсекторско поврзување и развој на локалните капацитети на руралните заедници. Врз основа на овој пристап стратегијата на проектот развива две форми на акции– Директни културни активности во селата кои го анимираат месното население, кои пак се проследени со структуирани активности кои ги поддржуваат и формулираат локалните културни процеси и ги развиваат локалните развојни капацитети. '''Главни активности кои се предвидени во рамките на проектот се:''' Активности на Социо-Културна анимација односно селски кина, театарски претстави, изложби, литературни читања, концерти и други активности. '''Активности за развој на локалните капацитети:''' Поддршката на локалните културни иницијативип како и активностите за развој на локалните потенцијали ( театарски работилници), и внатрешниот развој на локалните капацитети. Регионално вмрежување – Идејата на овие активности да се зајакне соработката меѓу заедниците во рамките на различни региони, но и да се отворат нови хоризонти за прекугранична соработка преку културата кои би довеле до размена на искуства. Активности на промоција – Целта на овие активности е да се подигне интересот за културниот развој на руралните региони како и да се промовира проектот. Главна цел на проектот е анимација на културниот живот и давање активен придонес на културниот, општествениот и севкупниот развој. '''Цели''' : :Создавање културни содржини во над 50 села :Развој на локалните капацитети на повеќе од 20 села :Создавање делотворен пристап кон прашањата :Подигнување на интересот на заедницата. Култура на руралните заедници е проект на Центарот за современи уметности – Скопје, во рамките на програмата за рурален развој во соработка со Фондација Мозаик-Босна, Академија за тренинг и техничка помош – Косово и во соработка со [[Прохелветиа]] - Швајцарска програма за култура за западен Балкан. == Теарце == [http://Хисторија%20на%20Теарце,%20Хисторија%20на%20Македонија Теарце] како општина постои од 1996. Првите документи за постоењето на ова место ни ги овозможуваат османлиските документи од XV век, каде името на ова место многупати се споменува. Денес ова село стреми да има водечка улога во овој регион, каде и фунционират општината, поштата, амбулантата, училиштето, полицијата и други објекти од разни области. Книгата со наслов “Од Руништа и Атушишта до денешно Теарце” на г-дин Здравко Серафимовски-Зевс. Ова е прва монографија за оваа голема полошка населба и е наменета за подобро запознавање на историјатот и географијата на ова село, но и да послужи како истражувачки материјал и основа за идните генерации да продолжаат да истражуваат во истата насока. Авторот при истражувањето се соочил со две отежителни околности и тоа дека [[Општина Теарце, Република Македонија|Теарце]] е формирано од две соседни населби (Теарце и Отушишта) за кои не може одделно да се пишува. Инаку Здравко Серафимовски-Зевс е роден во Теарце во 1951 година. Завршил средно економско училиште, а извесно време студирал Социологија на факултетот „[[Универзитет Кирил и Методиј, Скопје. Македонија|Кирил и Методиј]]“ во Скопје. Обавувал повеќе општествени фукции на локално ниво, а подолго време се занимавал со новинарство, при што бил дописник во дневниот весник “Вечер”. Во последно време се занимава со истражувачка дејност, при што бил член на работна група во проектот WSP-ПЕВ Македонија(проект за единствена визија). == Ден на Екологија == Главна цел на активноста е да се влијае кај свеста на младите и жителите на овие населени места за да се грижат за нивната средина каде тие живеат. За време на работилниците, учениците подготвија разни пароли како: Да ја одржуваме средината чиста, Јас сакам да живеам во една чиста средина. ЦЕД во соработка со Еко Флор, Општина Теарце, ОУ Кирил Пејчинови и ОУ Асдрени ја реализира активноста наречена: Чиста средина-Здрава иднина. Целта на активноста беше подигање на свеста на учениците, наставниците, младите и другите за одржување на нашата средина чиста. == Волонтерство == "Тоа што сме направиле за себе, умира со нас; Тоа што сме направиле за другите и светот останува бесмртно"~Albert Pike ЦЕД се стреми за волунтерството како вредност во општеството. Многумина од активностите кои беа реализирани од страна на младите беа на ниво на волунтерство. Овие активности имале големо влијание во самото општество. Од 2009 година во рамките на организациската структура на организацијата функсионира Совет на Волунтери. Овој совет учествува во разни обуки како, обука за фасилитирање и обука за волунтерство. Во 2010 година членови на овој Совет учествуваа во еднодневни обуки со следниве теми :Младинска партиципација, Фасилитирање на разни групи, Детски права како и Обука за Волунтерство. Сите овие обуки влијаеја во мотивирањето на младите да тие на организиран начин функсионираат во рамките на организиацијата ЦЕД. Главната идеја на функсионирањето на овој орган е да младите од сите нивоа да имаат место каде да ги истакнат нивните идеји, а потоа преку разни активности на ЦЕД тие бидат поддржани и реализирани. Оваа екипа има за цел само развивање на младите, бидејќи во рамките на нивните активности учесниците организираат интерни семинари за другите членови, кои се спремни да промовират позитивни промени во самите општества. Како резултат на досегашните иницијативи повеќе од пет проекта се реализирани во Општина Теарце. Како иницијатива на [[Лоран Салиу и Јетмире Малики]] во [[село Пршовце]] се основаше Танц театар група, која понатаму израсна во проект од [[Прохелветиа]], Швајцарска програма за култура. Основањето на детскиот парк во Теарце се реализираше со иницијатива на Џемал Ќамили и Менсуре Илази, а со голема поддршка на наставниците Ахмет Јаји и Енвер Рамадани. == Услуги за Студенти == :Работа во канцеларија како и учење за канцелариски работи, :Спортски активности како и учење на спортови што се играат вон Македонија,еколошки и културни активности и запознавање со странски волунтери :Работа со деца од основното училиште, :Организирање на самостојни изложби и можност за демонстрација до јавноста :Филмски презентации и учење за начинот на снимање и уредување на филмските записи и многу друг корисни работи во прилог на младината. == Контакти == За ваше вклучување во активностите на организацијата пишете ни во адресата и меилот на организацијата: Зграда на старото училиште, поштенски фах-1224, Теарце [[Општина Теарце]] Република Македонија Интернет адреса: E-mail: info@ced.org.mk<br /> ’’’Посетете ги мрежните места на интернет:’’’, https://twitter.com/CEDTearce<br /> https://www.youtube.com/user/theCEDofficial<br /> https://www.facebook.com/pages/Center-for-Education-and-DevelopmentCED-Tearce/ http://www.ced.org.mk/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130518023004/http://www.ced.org.mk/ |date=2013-05-18 }} Директор на НВО- „ЦЕД“, Центар за едукација и развој, г. Метин Муареми,е-пошта: metin.muaremi@ced.org.mk cxwiiqsvag2uvus5j1syarieyp1sq64 0 1083063 5544087 5228444 2026-04-24T01:09:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544087 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Црвена луња | status = NT | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3353&m=0|title=Red Kite - BirdLife Species Factsheet|last=Anon|year=2009|work=2009 IUCN Red List Category|publisher=BirdLife International|accessdate=2009-07-05|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104224533/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3353&m=0|url-status=dead}}</ref> | image = Milvus milvus R(ThKraft).jpg | image_width = 240px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Соколовидни]]<br />(или [[Јастребовидни]]) | familia = [[Јастреби]] | subfamilia = [[Луњи]] | genus = [[Луња]] | species = '''Црвена луња''' | binomial = ''Milvus milvus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]]) }} [[File:Milvus milvus MHNT.ZOO.2010.11.80.15.jpg|thumb|''Milvus milvus'']] '''Црвената луња''' ({{науч|Milvus milvus}}) — средноголема [[граблива птица]], која е [[Ендемизам|ендемски вид]] во [[Европа]], северна [[Африка]] и западна [[Азија]]. Во Европа има 19.000-25.000 двојки што претставува 95% од целокупната популација. Се размножува во источните делови на [[Шпанија]] и [[Португалија]], Средна Европа и [[Украина]], на север до јужниот дел на [[Шведска]], [[Латвија]] и [[Велика Британија]], и на југ, до јужна [[Италија]]. Постои популација и во северниот дел на [[Мароко]]. Птиците од северните предели се движат јужно во зима и најчесто престојуваат во западниот дел од распространувачкиот спектар, но исто така и во источна [[Турција]], северен [[Тунис]] и [[Алжир]]. Трите најголеми популации (во Германија, Франција и Шпанија, кои заедно имаат повеќе од 75% од светската популација) се намалија во периодот меѓу 1990 и 2000 година, односно целокупната популација се намали за речиси 20% во текот на десет години. Главните закани на црвената луња се: труењето, промените во земјоделските практики, ловот, уништувањето на шумите, крадењето на јајцата (на локално ниво) и евентуално конкуренцијата со поуспешната [[црна луња]]. Порано црвената луња ја имало во [[Македонија]], а сега најверојатно е исчезнат вид. ==Опис== Црвената луња е долга 60 - 66 см и има [[распон на крилја]]та 175 - 179 см; мажјаците тежат 800 - 1200 грама, а женките 1000 - 1300 грама. Таа е елегантна птица која често лебди со своите долги крилја, и го менува правецот со својата голема назабена опашка. Телото, горниот дел од опашката и крилјата ѝ се бакарноцрвена боја. Главата е посветла со сиви тонови. Белите примарни пердуви за летање се во контраст со црните краеви и темните секундарни пердуви. Освен по тежина, половите се слични, но младенчињата се жолтеникави на градите и стомакот. Огласувањето е тенок пи-пи звук.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gigrin.co.uk/white_redkite.html|title=The White Kite|last=Anon|work=Gigrin Farm - The Red Kite feeding station|publisher=Gigrin Farm|accessdate=2009-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202133553/http://gigrin.co.uk/white_redkite.html|archivedate=2009-02-02|url-status=live}}</ref> ==Поведение== ===Исхрана=== Храната на црвената луња се состои главно од мали [[цицачи]], како [[Глушец|глувци]], млади [[зајак|зајаци]] и сл. Се харни со [[мрша|мршите]] на [[Овца|овците]] и некои [[кокошковидни]] птици. Понекогаш лови [[птици]] и [[водоземци]], како [[жаби]],[[гуштер]]и итн. [[Малкучетинести црви|Дождовниот црв]] e важен дел од исхраната, особено на [[пролет]].<ref name="Pugh">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.birdsofbritain.co.uk/features/red-kite2.asp|title=The Red Kite|last=Pugh|first=Effyn|work=birdsofbritain.co.uk|publisher=Birds of Britain|accessdate=2009-10-26|archive-date=2010-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130042749/http://www.birdsofbritain.co.uk/features/red-kite2.asp|url-status=dead}}</ref> Поради исхраната со некои мрши, црвената луња е подложна на труење.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.heraldseries.co.uk/search/1684528.Wildlife_crime_soars/ |title=Wildlife crime soars |work=The Herald Series |date=12 September 2007 |accessdate=6 July 2009 |quote=In Didcot, poisoned rabbits were laid out as bait disguised as road-kill, targeting red kites |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022844/http://www.heraldseries.co.uk/search/1684528.Wildlife_crime_soars/ |url-status=dead }}</ref> Нелегалните стапици со отров наменети за [[лисици]]те, чавките и гавраните, понекогаш ги убиваат заштитените птици и другите животни. На знак за тревога од страна на мајката, младенчињата ќе се заштитат така што ќе се преправаат дека се умрени, па лисиците ќе поверуваат и ќе ги остават.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.animalcorner.co.uk/endangered/bi_birdredkite.html|title=Red Kite|last=Anon|work=Animal Corner|publisher=Animal Corner|accessdate=26 October 2009}}</ref> ===Размножување=== Црвената луња е претежно седентарна птица (не е преселница) која се размножува постојано на истото место, освен популациите кои се размножуваат во посеверните краишта на Европа, па зимуваат во Шпанија.<ref name="BBC Scotland">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/scotland/outdoors/articles/swrk/|title=Scotland's Wildlife: Red Kite|last=Anon|work=BBC Scotland outdoors articles|publisher=BBC|accessdate=26 October 2009}}</ref> Секоја територија на гнездење може да содржи повеќе од 5 [[Птичје гнездо|гнезда]]. И мажјакот и женката го градат гнездото на главниот чатал високо на дрвото, околу 12-20 метри од земјата. Гнездото го прават од гранки и го постилаат со трева и друга вегетација, но и со сè што е помеко, како овча волна, партали, хартија и сл.<ref name="Pugh"/><ref name="BBC Scotland"/> Тие се моногамни птици кои одгледуваат едно легло годишно, во кое снесуваат најчесто 3 јајца. Инкубацијата трае триесетина дена, а ги лежи само женката. Младенчињата го напуштаат гнездото на возраст од педесетина дена. == Поврзано == * [[Црна луња]] ==Наводи== {{наводи|32em}} ==Надворешни врски== {{рв|Milvus milvus}} <!-- {{Wikispecies|Milvus milvus}} [needs update 2006-DEC-20] --> *Friends of Red Kites - [http://friendsofredkites.org.uk/ Details about the reintroduced kites in the Derwent Valley, Gateshead] *ARKive - [http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Milvus_milvus/ images and movies of the red kite ''(Milvus milvus)''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080226134551/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Milvus_milvus/ |date=2008-02-26 }} *BBC Wales Nature - [http://www.bbc.co.uk/wales/nature/mediaexplorer/?theme_group=species&theme=birds&set=red_kite Red Kite footage] *[http://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/b00yz3t2/Debating_Animals_Series_2_The_Kestrel_and_Red_Kite/ BBC Report about this bird's redemtion in UK culture from a hated ''shithawk'' to a beloved bird] *The Welsh Kite Trust - [http://www.gigrin.co.uk/w/index.htm includes UK breeding reports] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071230071943/http://www.gigrin.co.uk/w/index.htm |date=2007-12-30 }} *About Red Kites - [http://www.redkites.co.uk includes latest figures available in UK] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150509150050/http://www.redkites.co.uk/ |date=2015-05-09 }} *Red Kites in the Chilterns - [http://www.redkites.net Details about the reintroduced kites in the Chilterns] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201124061922/https://redkites.net/ |date=2020-11-24 }} *[http://www.yorkshireredkites.net/ Red Kites in Yorkshire] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181215233839/http://www.yorkshireredkites.net/ |date=2018-12-15 }} *Red Kites in Berkshire (Berkshire Ornithological Club) - [http://www.berksoc.org.uk/surveys/kites_and_buzzards_2006_results.shtml 2006/2007 Survey] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131211091642/http://www.berksoc.org.uk/surveys/kites_and_buzzards_2006_results.shtml |date=2013-12-11 }} *Adult and juvenile Red Kite wing identification images (PDF; 5.6 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze - [http://www.ibercajalav.net/img/105_RedKiteM.milvus.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131012040253/http://www.ibercajalav.net/img/105_RedKiteM.milvus.pdf |date=2013-10-12 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Луњи]] [[Категорија:Јастреби]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] 8k02e8739bs5vj1h5guvlg0j1u09cdq 0 1092711 5543884 5482943 2026-04-23T13:08:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 14 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543884 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Фернандо Љоренте | image = [[Податотека:Sev tren 2016 (8).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.95}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1985|2|26}} | cityofbirth = {{роден во|Памплона|}} | countryofbirth = [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | currentclub = | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | clubnumber = | retired = 16 февруари 2023 - <small>(37 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = Фунес | youthyears2 = | youthclubs2 = Ривер Ебро | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years1 = 2003-2004 | caps1 = 33 | goals1 = 12 | clubs1 = {{симбол2|600px Giallo e Nero (Strisce).png}} [[Клуб Депортиво Басконија|Басконија]] | years2 = 2004-2005 | caps2 = 16 | goals2 = 4 | clubs2 = {{симбол2|600px Bilbao.png}} [[Билбао Атлетик]] | years3 = 2005-2013 | caps3 = 265 | goals3 = 85 | clubs3 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years4 = 2013-2015 | caps4 = 66 | goals4 = 23 | clubs4 = {{Fb team Juventus}} | years5 = 2015-2016 | caps5 = 23 | goals5 = 4 | clubs5 = {{Fb team Sevilla}} | years6 = 2016-2017 | caps6 = 33 | goals6 = 15 | clubs6 = {{Fb team Swansea City}} | years7 = 2017-2019 | caps7 = 36 | goals7 = 2 | clubs7 = {{Fb team Tottenham}} | years8 = 2019-2021 | caps8 = 20 | goals8 = 3 | clubs8 = {{Fb team Napoli}} | years9 = 2021 | caps9 = 14 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Udinese}} | years10 = 2021-2022 | caps10 = 19 | goals10 = 2 | clubs10 = {{Fb team Eibar}} | nationalyears1 = 2003 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија до 17 години|Шпанија 17]] | nationalyears2 = 2005 | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 5 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија до 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 2005-2006 | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 5 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија до 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 2008-2013 | nationalcaps4 = 24 | nationalgoals4 = 7 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] }} '''Фернандо Хавиер Љоренте Торес''' (роден на [[26 февруари]] [[1985]] година) — поранешен [[Шпанија|шпански]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. Неговиот прекар бил ''El Rey León'' (превод на мак. Кралот Лав'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.as.com/futbol/articulo/rey-leon-area/dasftb/20100526dasdaiftb_40/Tes|title=Un 'rey león' en el área|title=A 'lion king' in the box|publisher=[[Diario AS]]|language=es|date=26 May 2010|access-date=12 September 2010}}</ref> Љоренте ја започнал својата кариера во [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], клуб до кои го изодел својот пат низ разни младински категории, за да стане еден од најважните офанзивни играчи за клубот во следната деценија. Во сезоната 2011-2012, тој постигнал 29 гола за клубот во сите натпреварувања и бил наречен "Билбао легенда".<ref name="Standard">{{наведени вести|url=http://www.standard.co.uk/sport/football/chelsea-on-high-alert-after-striker-fernando-llorente-rejects-new-deal-with-athletic-bilbao-8026359.html|title=Chelsea on high alert after striker Fernando Llorente rejects new deal with Athletic Bilbao|publisher=[[Evening Standard]]|date=9 August 2012|access-date=10 August 2012}}</ref> Во 2013 година, како слободен играч потпишал за {{Fb team (N) Juventus}}, со кој освоил две ''[[скудето|скудета]]'', во своите двете години поминати во клубот. Во 2015 година, се вратил во Шпанија, каде го носел дресот на {{Fb team (N) Sevilla}}, а потоа играл за {{Fb team (N) Swansea City}} и за {{Fb team (N) Tottenham}}, стигајќи со вторите до [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2019 година|финалето]] на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во 2019 година. По две годишен престој одново во Италија, играјќи за {{Fb team (N) Napoli}} и {{Fb team (N) Udinese}}, кариерата ја завршил враќајќи се во Шпанија каде играл за [[ФК Ејбар|Ејбар]]. Љоренте бил [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпански репрезентативец]] од 2008 до 2014 година. Тој бил во составот на репрезентацијата која победила на [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]] и [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]]. == Технички одлики == Физички силен [[Напад (фудбал)|напаѓач]], со добра техника и моќен и прецизен удар со глава благодарение на неговата висина (195 см)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=39&ID=5199 |author=Garazi Barriuso |title=Llorente: remate, regate y corpulencia física para conseguir la Euro de cabeza |editor=rfef.es |language=es |date=6 јуни 2012 |access-date=26 август 2012 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927190244/http://www.rfef.es/index.jsp?nodo=39&ID=5199 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.calciomercatoweb.it/notizie-calcio/2011/03/24/calciomercato-inter-llorente-obbiettivo-di-leonardo/ |author=Luciano Luca Grassi |title=Calciomercato Inter/ Llorente obbiettivo di Leonardo |editor=calciomercatoweb.it |date=24 март 2011 |access-date=16 август 2012 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222230910/http://www.calciomercatoweb.it/notizie-calcio/2011/03/24/calciomercato-inter-llorente-obbiettivo-di-leonardo/ |url-status=dead }}</ref> == Клупска кариера == === Рани години === На возраст од 9 години Љоренте започнал да игра фудбал во младинските категории на слабо познатата екипа - Фунес, а следната година се преместил во екипата на [[Ривер Ебро]], клубот од неговото родно место, [[Ринкон де Сото]]. Во [[1996]] година, на возраст од 11, тој се преселил во [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], каде влегол во нивното училиште по фудбал во [[Погон Лезама|Лезама]]. === Басконија и Билбао Атлетик === По 7 години во младинскиот тим на Атлетик во [[2003]] се преселил во [[Клуб Депортиво Басконија|Басконија]], каде што играл во [[Терсера дивизион (Шпанија)|третата лига]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=1056&idi=2 |title=Staff restructuring |editor=athletic-club.net |date=26 јуни 2003 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210184726/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=1056&idi=2 |url-status=dead }}</ref> Во единствената сезона во клубот, Љоренте постигнал 12 гола во 33 изиграни натпревари, и така тој се вратил во [[Билбао]] за да игра во резервниот тим на Атлетик, [[Билбао Атлетик]] во [[Сегунда дивизион Б]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=1956&idi=2 |title=Incorporations of Bilbao Athletic |editor=athletic-club.net |language=es |date=1 јуни 2004 |access-date=15 јуни 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210183829/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=1956&idi=2 |url-status=dead }}</ref> По 16 настапи со 4 постигнати голови за Билбао Атлетик во првиот дел од сезоната, Атлетик Билбао му го продолжил договорот до јуни [[2008]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=2523&idi=2|title=Fernando Llorente’s contract extension|last=|first=|date=11 декември 2004|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210182116/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=2523&idi=2|archive-date=2009-02-10|dead-url=|access-date=15 јули 2010|editor=athletic-club.net|url-status=dead}}</ref> === Атлетик Билбао === [[Податотека:Fernando Llorente contra el Hércules en el estadio José Rico Pérez.jpg|thumb|left|Љоренте во акција за [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[2010]].]] На [[16 јануари]] [[2005]], Љоренте го направил своето деби за првиот тим во натпревар од [[Примера дивизион 2004-2005|првенството]] против [[ФК Еспањол|Еспањол]] (1-1).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=2648&idi=2 |title=Athletic Club 1-Espanyol 1: No luck |editor=athletic-club.net |date=16 јануари 2005 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210182125/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=2648&idi=2 |url-status=dead }}</ref> Три дена подоцна, тој го постигнал првиот гол за Атлетик Билбао благодарение на [[хет-трик]] постигнат во натпревар од [[Шпански фудбалски куп 2004-2005|купот]] против [[ФК Ланзароте|Ланзароте]] (6-0)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=2664&idi=2 |title=Athletic Club 6-Lanzarote 0: It advanced |editor=athletic-club.net |date=20 јануари 2005 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210181315/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=2664&idi=2 |url-status=dead }}</ref> и потоа бил користен во 14 од останатите 19 натпревари на клубот во првенството, како и уште во 3 други натпревари во купот и играл во [[Куп на УЕФА|Купот на УЕФА]] против [[ФК Австрија Виена|Австрија Виена]]. Сезоната 2005-2006 ја започнал постигнувајќи гол во првиот официјален натпревар на Атлетик Билбао против "лутите" баскиски соперници [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=3466&idi=2 |title=Athletic Club 3 Real Sociedad 0: An excellent start to the season |editor=athletic-club.net |date=28 август 2005 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210181325/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=3466&idi=2 |url-status=dead }}</ref> Љоренте имал потешкотии да влезе во својата најдобра форма поради некои [[повреда|повреди]], вклучувајќи повреда на [[колено]]то,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=3639&idi=2 |title=Urzaiz fit to play, Prieto, Guerrero and Llorente sidelined |editor=athletic-club.net |4= |date=19 октомври 2005 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210184146/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=3639&idi=2 |url-status=dead }}</ref> [[гастроентеритис]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=3905&idi=2 |title=Several players injured as a result of the match |editor=athletic-club.net |date=8 јануари 2006 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210182145/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=3905&idi=2 |url-status=dead }}</ref> и [[мускул|мусклулен]] замор. Тоа се чини била главната причина поради која неговите голови биле во многу помал број отколку што навивачите на клубот очекувале од него. Сезоната ја завршил само со 4 постигнати голови, 2 во Примера и исто толку во купот. На [[13 јули]] [[2006]] Љоренте потпишал нов договор со Атлетик Билбао во трајност до јуни [[2011]] во кој била вметната клаузула помеѓу 30 и 50 милиони [[евро|евра]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=4416&idi=2 |title=Llorente's renewal: press conference |editor=athletic-club.net |4= |date=13 јули 2006 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210181443/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=4416&idi=2 |url-status=dead }}</ref> Сезоната 2006-2007 ја почнал како резерва на [[Ариц Адуриз]], [[Хосеба Ечеберија]] и [[Исмаел Урзаиз]], но малиот број на постигнати голови од споменатите [[Напад (фудбал)|напаѓачи]] на Атлетик значеше дека тренерот [[Феликс Сариугарте|Сариугарте]] мора нешто да ротира, дозволувајќи му на Љоренте да се врати во игра и да одигра вкупно 23 натпревари во кои тој постигнал 2 гола. Љоренте одиграл одлично во пред-сезонската кампања (лето 2007) во која постигнал 6 гола и оставил многу силен впечаток. Тоа подоцна ќе му помогне да во поголемиот дел од натпреварите тој биде носител на нападот на Атлетик Билбао во сезоната 2007-2008 сезона. Сезоната ја завршил со 12 постигнати голови (11 првенствени и еден во купот), а серијата ја отворил со два гола на гостувањето на [[Стадион Месталја|Месталја]] против [[ФК Валенсија|Валенсија]] во победата со 3-0 на [[2 декември]] [[2007]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=6217&idi=2 |title=Valencia 0 – Athletic Club 3: A perfect match |editor=athletic-club.net |date=2 декември 2007 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210183834/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=6217&idi=2 |url-status=dead }}</ref> Тоа се неговите последни голови во [[2007]] година, но и добра најава за почетокот на [[2008]] кога тој ќе експлодира. Љоренте постигнал уште 9 гола во вториот дел од сезоната, од кој за издвојување се повторно два против Валенсија во победата со 5-1, но сега во [[Билбао]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=6731&idi=2 |title=Athletic Club 5 Valencia 1: A perfect night |editor=athletic-club.net |date=20 април 2008 |access-date=15 јули 2010 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210185218/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=6731&idi=2 |url-status=dead }}</ref> На крајот на сезоната Љоренте бил најдобар стрелец на Атлетик Билбао. Следната сезона тој бил вклучени во игра во 43 наврати и постигнал 18 голови (14 во Ла Лига и 4 во Копа дел Реј), и е повторно најдобар клупски стрелец. Љоренте продолжува да биде најдобар стрелец на Атлетик Билбао и во сезоните [[ФК Атлетик Билбао сезона 2009-10|2009-2010]] и [[ФК Атлетик Билбао сезона 2010-11|2010-2011]]: во сезоната 2009-2010 со 23 постигнати голови во 51 натпревар од кои 14 во [[Примера дивизион|првенство]] еден во купот и 8 во [[Лига Европа]] (2 во квалификациите и 6 во регуларната фаза); во сезоната 2010-2011 со 19 постигнати голови во 41 натпревар, вклучувајќи 18 во [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенството]] (што бил негов личен рекорд) и еден во купот. На [[28 јануари]] [[2012]], Љоренте го постигнал првиот хет-трик во Примера помагајќи му на Атлетик да дојде до победа над [[ФК Рајо Валјекано|Рајо Валјекано]] со 3-2 на гостински терен.<ref>{{наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/323841?cc=5739|title=Llorente hits hat-trick in Athletic win|publisher=ESPN Soccernet|date=28 јануари 2012|access-date=1 февруари 2012}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Три дена подоцна го одбележал 100-тиот гол за Атлетик Билбао благодарение на вториот од двата гола кој ги постигнал во текот на полуфиналето на [[Шпански фудбалски куп 2011-12|купот]] против [[Клуб Депортиво Мирандес|Мирандес]] во победата со 2-1.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=1&d=1000&berria=11631&idi=1 |title=Buen primer paso a la espera de San Mamés |editor=athletic-club.net |date=31 јануари 2012 |access-date=1 февруари 2012}}</ref> Во наредните два натпревари, двата на домашен терен, тој додал уште три гола од кој еден против Еспањол во првенството и два во реваншот против Мирандес. Својата добра форма ја продолжил и во осминафиналето од [[Лига Европа]] каде Љоренте постигнал гол и во двата натпревари против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], помагајќи му на Атлетик да победи во двата натпревари и да помине понатаму со вкупен резултат 5-3.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://kajgana.com/atletik-go-shokira-junajted?page=49&quicktabs_3=0 |title=Атлетик го шокира Јунајтед |accessdate=2014-04-20 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312042448/http://kajgana.com/atletik-go-shokira-junajted?page=49&quicktabs_3=0 |url-status=dead }}</ref> Во следната фаза тој постигнал два гола и против [[ФК Шалке 04|Шалке]] во победата со 4-2 на патот на неговиот клуб сè до финалето. Таму Атлетик е поразен со убедливи 3-0 од [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] во шпанското финале.<ref>[http://www.dw.de/%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BE-%D0%BC%D1%83-%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5-%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B4/a-15939766 Фалкао му донесе титула на Атлетико Мадрид]</ref> Љоренте постигнал 7 гола во Лига Европа и бил еден од најзаслужните за овој успех на клобот, а исто така бил најдобар клупски стрелец и во Примера со постигнати 16 гола. Во август [[2012]] ја објавил својата намера дека нема да го обнови договорот со баскискиот тим, кој истекувал во јуни [[2013]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vanguardia.com.mx/llamanmercenariosallorenteymartinez-1353464.html |title=Llaman 'mercenarios' a Llorente y Martínez |editor=vanguardia.com.mx |language=es|date=17 август 2012 |access-date=16 март 2014}}</ref> Тоа било повод да биде бојкотиран од страна на некои навивачи<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.adnkronos.com/IGN/News/Sport/Calcio-Athletic-Bilbao-Llorente-rifiuta-rinnovo-contratto_313596292996.html |title=Calcio: Athletic Bilbao, Llorente rifiuta rinnovo contratto |editor=[[Adnkronos]] |date=13 август 2012 |access-date=16 март 2014 |archive-date=2014-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325005159/http://www.adnkronos.com/IGN/News/Sport/Calcio-Athletic-Bilbao-Llorente-rifiuta-rinnovo-contratto_313596292996.html |url-status=dead }}</ref> и често осуден да седи на клупата така што во сезоната 2012-2013, последна во дресот на Атлетик Билбао, тој постигнал само 5 гола во 36 натпревари во првенството и купот, играјќи главно како резерва на [[Ариц Адуриз|Адуриз]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.marca.com/2012/12/27/futbol/equipos/athletic/1356597969.html|title=Aduriz eclipsa a Llorente|publisher=[[Marca]]|language=es|date=27 декември 2012|access-date=20 јули 2013}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.football-espana.net/32286/llorente-unveiled-juve-player|title=Llorente unveiled as a Juve player|publisher=football-espana.net|date=2 јули 2013|access-date=20 јули 2013|language=en}}</ref> ===Јувентус=== [[Податотека:Fernando_Llorente_JUVE.JPG|thumb|right|200px|Љоренте во дресот на [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[2013]].]] На [[24 јануари]] [[2013]] екипата на [[ФК Јувентус|Јувентус]] објави дека постигнале договор за доведување на Љоренте откако играчот ќе стане слободен, потпишувајќи договор во времетраење од четири години почнувајќи од 1 јули истата година.<ref name="Juventus">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.juventus.com/juve/it/news/Llorente+un+futuro+in+bianconero |title=Llorente, un futuro in bianconero |editor=juventus.com |date=24 јануари 2013 |access-date=24 јануари 2013}}</ref> Тој избрал да го носи дресот со број 14. за својата прва сезона во клубот (2013-2014).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/serie_a/juve/2013/07/01-326817/Juve,+il+giorno+di+Llorente%3A+%C2%ABSono+molto+contento%C2%BB |title=Juve, il giorno di Llorente: «Prenderò il numero 14» |editor=[[Corriere dello Sport]] |date=1 јули 2013 |access-date=1 јули 2013 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213739/http://www.corrieredellosport.it/calcio/serie_a/juve/2013/07/01-326817/Juve,+il+giorno+di+Llorente:+%C2%ABSono+molto+contento%C2%BB |url-status=dead }}</ref> На [[24 август]] [[2013]] тој го направил своето деби во италијанската лига, заменувајќи го [[Мирко Вучиниќ]] во последните минути од натпреварот против [[ФК Сампдорија|Сампдорија]], кој завршил со победа на Јувентус 0-1.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Sampdoria-Juventus/66180 |title=Sampdoria-Juventus 0-1 |editor=legaseriea.it |access-date=25 август 2013 |archive-date=2013-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827092823/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Sampdoria-Juventus/66180 |url-status=dead }}</ref> На [[22 септември]], на првиот натпревар како стартер, тој го постигнал првиот гол за Јувентус реализирајќи го последниот гол во натпреварот за победа со 2-1 над [[ФК Хелас Верона|Верона]]. Неговиот гол дошол во последните секунди од првото полувреме откако испратил прецизен удар со глава кој заврши во десната статива од каде топката се одби во мрежата на асистенција на [[Артуро Видал]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Squadre/Juventus/22-09-2013/serie-a-tevezllorente-rimonta-juve-2-1-verona-2-posto-201211372245.shtml |author=Mirko Graziano |title=Juve, 2-1 al Verona: reti di Tevez e Llorente |editor=[[La Gazzetta dello Sport]] |date=22 септември 2013 |access-date=22 септември 2013}}</ref> На [[2 октомври]], тој го имал своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], заменувајќи го [[Леонардо Бонучи]] во натпреварот против [[ФК Галатасарај|Галатасарај]]. Во следната коло, кое се одигра на [[23 октомври]] [[2013]] година, тој го постигнал својот прв гол во врвната европска клупска конкуренција против [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] во натпреварот кој завршил 2-1 за шпанскиот тим.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Squadre/Juventus/23-10-2013/real-madrid-juventus-2-1-doppietta-ronaldo-gol-llorente-espulso-chiellini-201421727959.shtml |author=Filippo Maria Ricci |title=Real Madrid-Juventus 2-1: doppietta di Ronaldo e gol di Llorente. Espulso Chiellini |editor=[[La Gazzetta dello Sport]] |date=23 октомври 2013 |access-date=25 октомври 2013}}</ref> Во меѓувреме, шпанскиот напаѓач исто така го надмина тешкиот почеток и започна да добива сè поголема минутажа во [[Серија А 2013-2014|Серија А]], па и да биде стартер во повеќето натпревари правејќи му друштво во нападот на [[Карлос Тевез]]. Против [[Удинезе Калчо|Удинезе]] на [[1 декември]], Љоренте постигнал еден од најважните голови за Јувентус во сезоната, носејќи им ја победата на ''бјанконерите'' во првата минута од судиското продолжение (1-0).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://espnfc.com/uk/en/report/377178/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Last-gasp Llorente winner|publisher=ESPN FC|date=1 декември 2013|access-date=2 декември 2013}}</ref> На [[12 јануари]] [[2014]] бил двоен стрелец за Јувентус, во победата со 4-1 во гости против [[ФК Каљари Калчо|Каљари]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2014/01/12-282360/La+Juve+vince+l%26apos%3Bundicesima.+Il+Cagliari+sconfitto+4-1+FOTO |author=Elvira Erbì |title=La Juve vince l'undicesima. Il Cagliari sconfitto 4-1 |editor=[[Tuttosport]] |date=12 јануари 2014 |access-date=12 јануари 2014 |archive-date=2014-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114172922/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2014/01/12-282360/La+Juve+vince+l%26apos%3Bundicesima.+Il+Cagliari+sconfitto+4-1+FOTO |url-status=dead }}</ref> На [[16 февруари]], со погодокот против [[ФК Кјево Верона|Кјево]] во победата со 3-1, достигнува до бројката од 10 постигнати гола.<ref>{{наведени вести|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/16-02-2014/juventus-chievo-8074858255.shtml|title=Juventus-Chievo 3-1. Gol di Asamoah, Marchisio e Llorente, autorete Caceres|publisher=[[La Gazzetta dello Sport|gazzetta.it]]|author=G.B. Olivero|date=16 февруари 2014}}</ref> ===Севиља=== На 27 август 2015, како слободен играч потпишал договор со [[ФК Севиља|Севиља]]. ===Свонзи=== На 4 август 2016, Љоренте потпишал двегодишен договор со [[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/2016/aug/04/swansea-agree-sign-fernando-llorente-sevilla|title=Swansea agree terms to sign Fernando Llorente from Sevilla on two-year deal|newspaper=The Guardian|date=4 August 2016|access-date=4 August 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.swanseacity.net/news/article/2016-17/spain-fernando-llorente-joins-swansea-city-sevilla-3227792.aspx|title=World Cup winner Llorente joins Swans|publisher=Swansea City A.F.C|date=5 August 2016|access-date=5 August 2016|archive-date=2016-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203011357/http://www.swanseacity.net/news/article/2016-17/spain-fernando-llorente-joins-swansea-city-sevilla-3227792.aspx|url-status=dead}}</ref> Своето деби во Премиер лигата го направил девет дена подоцна, играјќи ги сите 90 минути во победата со 1-0 на гости против [[ФК Барнли|Барнли]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.com/sport/football/36994442|title=Burnley 0–1 Swansea City|publisher=BBC Sport|date=13 August 2016|access-date=13 August 2016}}</ref> ===Тотенхем Хотспар=== На 31 август 2017, Љоренте попишал двегодишен договор со [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]] во трансфер вреден 12.1 милиони фунти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tottenhamhotspur.com/news/fernando-llorente-first-interview-310817/|title='I can do more in my career, and my dream is to do that here' – Fernando Llorente|publisher=Tottenham Hotspur F.C|date=31 August 2017|access-date=31 August 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.skysports.com/football/news/11675/11013439/fernando-llorente-joins-tottenham-from-swansea|title=Fernando Llorente joins Tottenham from Swansea|publisher=[[Sky Sports]]|date=1 September 2017|access-date=2 January 2018}}</ref> Своето деби за клубот го имал на 13 септември, заменувајќи го [[Хари Кејн]] во последните минути од победата на домашен терен со 3–1 над [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2017/18|групната фаза од Лигата на шампионите]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.goal.com/en/news/mauricio-pochettino-call-swayed-me-away-from-chelsea/cpmsdgc8rqu51uj759w3m3cwe|title=Tottenham striker Llorente reveals reason behind Chelsea snub|publisher=Goal|first=Matt|last=Dorman|date=15 September 2017|access-date=15 September 2017|archive-date=2018-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723003603/http://www.goal.com/en/news/mauricio-pochettino-call-swayed-me-away-from-chelsea/cpmsdgc8rqu51uj759w3m3cwe|url-status=dead}}</ref> Својот прв старт за Тотенхем го направил на 20 септември против [[ФК Барнсли|Барнсли]] во [[Лига куп на Англија|Лига купот]],<ref>{{наведени вести|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/llorente-asks-tottenham-fans-patience-11207894|title=Tottenham new boy Fernando Llorente begs fans for time after unimpressive first start against Championship Barnsley|newspaper=[[Daily Mirror]]|first=Darren|last=Lewis|date=20 September 2017|access-date=27 October 2017}}</ref> а потоа го започнал и натпреварот против Реал Мадрид во Лигата на шампионите кој завршил 1–1.<ref>{{наведени вести|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/real-madrid-1-tottenham-1-cristiano-ronaldo-penalty-denies-spurs-famous-champions-league-win-a3661216.html|title=Real Madrid 1 Tottenham 1: Cristiano Ronaldo penalty denies Spurs famous UEFA Champions League win|newspaper=London Evening Standard|first=James|last=Olley|date=17 October 2017|access-date=21 October 2017}}</ref> Својот прв погодок за Спарс го постигнал на 6 декември 2017, во победата со 3-0 над кипарскиот [[ФК АПОЕЛ|АПОЕЛ]] во Лигата на шампионите.<ref>{{наведени вести|url=https://www.theguardian.com/football/2017/dec/06/tottenham-hotspur-apoel-nicosia-champions-league-match-report|title=Fernando Llorente off the mark for Tottenham in stroll against Apoel|newspaper=The Guardian|first=David|last=Hytner|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}</ref> Својот прв гол во лигата за Тотенхем, Љоренте го постигнал во победата со 2–0 над неговиот поранешен клуб {{Fb team (N) Swansea City}}.<ref>{{наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2018/01/02/swansea-0-tottenham-2-fernando-llorente-scores-return-wales/|title=Swansea 0 Tottenham 2: Fernando Llorente scores on return to Wales as Spurs leapfrog Arsenal|newspaper=The Daily Telegraph|first=Alex|last=Bywater|date=2 January 2018|access-date=2 January 2018}}</ref> == Репрезентативна кариера == [[Податотека:Spain vs England.jpg|thumb|300px|Љоренте (десно, со број 16, чуван од [[Питер Крауч]]) - момент пред неговиот прв гол за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]].]] Љоренте ја претставувал [[Фудбалска репрезентација на Шпанија до 20 години|Шпанија]] на [[Светско првенство во фудбал за играчи до 20 години 2005|Светското првенство за играчи до 20 години 2005]], каде со неговите пет гола бил сребрен на листата н стрелеците; еден гол повеќе од него имал [[Лионел Меси]] од [[Аргентина]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=4085&idi=2|title=Silver Boot|publisher=Athletic Bilbao|date=2 март 2006|access-date=14 декември 2008|archive-date=2009-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210184750/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=4085&idi=2|url-status=dead}}</ref> Тој исто така, има забележано настапи и во категориите [[Фудбалска репрезентација на Шпанија до 18 години|под 18]] и [[Фудбалска репрезентација на Шпанија до 19 години|под 19 години]]. На [[14 ноември]] [[2008]] година, селекторот на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација на Шпанија]] [[Висенте дел Боске]] го повикал Љоренте за пријателскиот натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Чиле|сениорската репрезентација на Чиле]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=7340&idi=2|title=The Spanish national team: Call up|publisher=Athletic Bilbao|date=14 ноември 2008|access-date=14 декември 2008|archive-date=2009-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210182253/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=2&d=1000&berria=7340&idi=2|url-status=dead}}</ref> Тој се влегол како замена во 72-ата минута во победата со 3-0.<ref>{{наведени вести|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/11/19/sports/SOC-Spain-Chile.php|title=Spain beats Chile 3–0 to cap historic season|publisher=IHT|date=19 ноември 2008|access-date=14 декември 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212165317/http://www.iht.com/articles/ap/2008/11/19/sports/SOC-Spain-Chile.php|archivedate=2009-02-12|url-status=live}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во победата со 2-0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] на [[11 февруари]] [[2009]] година, влегувајќи претходно од клупата за да реализира во 64-тата минута.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7874902.stm|title=Spain 2–0 England |publisher=[[BBC Sport]]|date=11 February 2009|access-date=20 June 2009}}</ref> После 14 постигнати гола за Атлетик во сезоната 2008-09, дел Боске го повикал Љоренте во неговиот список со 23 играчи за [[2009 ФИФА Куп на Конфедерации|Купот на конфедерации 2009]]: тој бил искористен како замена во натпреварот против домаќинот [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]] и постигнал гол во победата со 2-0.<ref>{{наведени вести|url=http://www.fifa.com/confederationscup/matches/round=250116/match=66199/report.html|title=Spain – South Africa|publisher=FIFA.com|date=20 јуни 2009|access-date=20 јуни 2009|archive-date=2013-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207050246/http://www.fifa.com/confederationscup/matches/round=250116/match=66199/report.html|url-status=dead}}</ref> За време на сезоната 2009-10, Љоренте не одиграл ниту еден натпревар, бидејќи дел Боске му давал предност на [[Алваро Негредо]]. Тој, сепак, ќе биде избран за [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]], исто така во [[Јужна Африка]], како трет избор напаѓач, каде што тој играл во еден натпревар за подонежните шампиони, појавувајќи се во последните 30 минути од победата со 1-0 против [[Фудбалска репрезентација на Португалија|сениорската репрезентација на Португалија]] во [[Светско првенство во фудбал 2010#Елиминации#Осминафинале|осминафиналето]]. На [[8 октомври]] [[2010]] година, како корист од повредата на [[Фернандо Торес]], Љоренте го започнал натпреварот од квалификациите за [[Евро 2012]] против [[Фудбалска репрезентација на Литванија|Литванија]], во [[Саламанка]]. Со два гола со глава - неговиот најсилен адут - тој придонел за убедлива победа со 3-1. Четири дена подоцна, како замена, тој го постигнал победничкиот гол против [[Фудбалска репрезентација на Шкотска|Шкотска]] во успехот со 3-2 на [[Хемпден Парк]]. Тој беше избран и за финална фаза во [[Полска]] и [[Украина]], но бил неискористен член на тимот на Шпанија кој освоил уште еден турнир. === Хронологија на настапи и голови за репрезентација === {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|19-11-2008|Вилјареал|ESP|3|0|CHL|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-2-2009|Севиља|ESP|2|0|ENG|1|Пријателска}} {{Cronopar|28-3-2009|Мадрид|ESP|1|0|TUR|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-6-2009|Блумфонтејн|ESP|2|0|RSA|1|Конф. куп|2009|Прва фаза}} {{Cronopar|28-6-2009|Рустенбург|ESP|3|2|RSA|-|Конф. куп|2009|за 3. место}} {{Cronopar|29-5-2010|Инсбрук|ESP|3|2|SAU|-|Пријателска}} {{Cronopar|3-6-2010|Инсбрук|ESP|1|0|KOR|1|Пријателска}} {{Cronopar|29-6-2010|Кејптаун|ESP|1|0|POR|-|Светско првенство|2010|Осминафинале}} {{Cronopar|11-8-2010|Мексико|MEX|1|1|ESP|-|Пријателска|14=Мексико (град)}} {{Cronopar|7-9-2010|Буенос Аирес|ARG|4|1|ESP|1|Пријателска}} {{Cronopar|8-10-2010|Саламанка|ESP|3|1|LTU|2|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|12-10-2010|Глазгов|SCO|2|3|ESP|1|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|17-11-2010|Лисабон|POR|4|0|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|9-2-2011|Мадрид|ESP|1|0|COL|-|Пријателска}} {{Cronopar|29-3-2011|Каунас|LTU|1|3|ESP|-|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|7-6-2011|Порто ла Круз|VEN|0|3|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-8-2011|Бари|ITA|2|1|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-9-2011|Логроњо|ESP|6|0|LIE|-|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|11-10-2011|Аликанте|ESP|3|1|SCO|-|Квалификации за Евро|2012}} {{Cronopar|29-2-2012|Малага|ESP|5|0|VEN|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-8-2012|Бајамон|PUR|1|2|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|14-8-2013|Гвајаквил|ECU|0|2|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|16-11-2013|Малабо|EQG|1|2|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|19-11-2013|Јохансбург|RSA|1|0|ESP|-|Пријателска}} {{Cronofin|24|7}} ==Титули== ===Клупски=== ===={{знамеикона|Шпанија}} Атлетик Билбао==== *[[Лига Европа]]: 2011–12 - финалист *[[Шпански фудбалски куп]]: 2008–09, 2011–12 - финалист *[[Supercopa de España]]: 2009 - финалист ===={{знамеикона|Италија}} Јувентус ==== *{{Скудето}} '''[[Серија А]]''' (2) : 2013-14, 2014-15 *{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} '''[[Суперкуп на Италија]]''' (2) : [[Суперкуп на Италија 2013|2013]], [[Суперкуп на Италија 2015|2015]] *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' (1) : [[Фудбалски куп на Италија 2014-2015|2014-15]] ===Репрезентативни=== *'''{{Трофеј-Светско првенство во фудбал}} [[ФИФА Светско Првенство]]''' (1) : [[2010 ФИФА Светско Првенство|2010]] *[[File:UEFA European Cup.svg|20px]]'''[[УЕФА Европско првенство]]''' (1) : [[Евро 2012|2012]] ==Хет-трикови== Фернандо Љоренте има два [[хет-трик]]а во својата кариера во периодот додека беше фудбалер на [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]]; едниот е во Примера, а другиот во Купот на Шпанија. {{football box collapsible |date=19 јануари 2005 |time= 21:30 [[Централно-европско време|ЦЕВ]] |round= [[Шпански фудбалски куп|Копа дел Реј]] |team1= [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] |team2= [[ФК Ланзароте|Ланзароте]] |score= 6 &ndash; 0 |report=[http://www.whatsthescore.com/football/spain/spanish-cup/athletic-bilbao-lanzarote-m103987.html Извештај] |stadium= [[Стадион Сан Мамеш|Сан Мамеш]], [[Билбао]] |referee= ? |goals1= '''Љоренте''' {{goal|24||58||65}}<br>[[Хосеба Ечебeрија|Ечебeрија]] {{goal|38}}<br>[[Сантијаго Езкеро|Езкеро]] {{goal|75}}<br>[[Пабло Орбаиз|Орбаиз]] {{goal|78}} |result=W }} {{football box collapsible |date=28 јануари 2012 |time= 18:00 [[Централно-европско време|ЦЕВ]] |round= [[Примера дивизион]] |team1= [[ФК Рајо Валјекано|Рајо Валјекано]] |team2= [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] |score= 2 &ndash; 3 |report=[http://www.transfermarkt.co.uk/en/rayo-vallecano-athletic-club/index/spielbericht_1125429.html Извештај] |stadium= [[Кампо де футбол де Валјекас]], [[Мадрид]] |referee= [[Хосе Луис Пардас Ромеро]] |goals1= [[Мичу]] {{goal|11}}<br>[[Алехандро Арибас|Арибас]] {{goal|25}} |goals2= {{goal|16||23||67}} '''Љоренте''' |result=W }} ==Наводи== {{наводи|2}} ==Надворешни врски== * [http://fernandollorente.es/ Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230204093919/https://fernandollorente.es/ |date=2023-02-04 }} * [http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&b=1&c=1&d=0&jokalaria=571&idi=2 Профил на мрежното место на Атлетик Билбао] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131003073333/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&b=1&c=1&d=0&jokalaria=571&idi=2 |date=2013-10-03 }} * [http://int.soccerway.com/players/fernando-llorente-torres/3153/ Фернандо Љоренте на soccerway] * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/fernando-llorente/profil/spieler_35564.html Фернандо Љоренте на transfermakt] * [http://www.whoscored.com/Players/13361/Show/Fernando-Llorente Фернандо Љоренте на whoscored] * [http://espnfc.com/player/_/id/46912/fernando-llorente?cc=5739 Фернандо Љоренте на espn] * [http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=30498 Фернандо Љоренте на national-football-teams.com] {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2010}} {{Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2012}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Љоренте, Фернандо}} [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетик Билбао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на АФК Свонзи Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тотенхем]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Удинезе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ејбар]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] [[Категорија:Наварски фудбалери]] [[Категорија:Баскиски фудбалски репрезентетивци]] awu5ayh2d0aket9ymtddt1pxjeryizc 0 1099923 5544216 5525308 2026-04-24T10:37:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544216 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Човек од челик | director = [[Зак Снајдер]] | producer = [[Кристофер Нолан]]<br />[[Чарлс Ровен]] <br />[[Ема Томас]]<br />[[Дебора Снајдер]] | screenplay = [[Дејвид С. Гојер]] | story = [[Кристофер Нолан]]<br />[[Дејвид С. Гојер]] | starring = {{plainlist| * Хенри Кавил * Ејми Адамс * Мајкл Шенон * Дајан Лејн * Кевин Костнер * Лоренс Фишберн * Антје Трауе * Ејлет Зирер * Кристофер Мелони * Расел Кроу }} | music = [[Ханс Цимер]] | editing = [[Дејвид Бренер]] | studio = [[DC Comics]] | distributor = [[Warner Bros.]] | released = [[14 јуни]] [[2013]] | country = [[Соединети Американски Држави]]<ref name="BFI"/><br>[[Обединето Кралство]]<ref name="BFI">{{Наведена мрежна страница |url=http://explore.bfi.org.uk/5184366ec37bf |title=Man of Steel (2013) |publisher=[[British Film Institute]] |accessdate=July 10, 2015 |archive-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052137/http://explore.bfi.org.uk/5184366ec37bf |url-status=dead }}</ref> | language = англиски | runtime = 143 минути<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Man of Steel |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/man-steel-film-0 |publisher=British Board of Film Classification |date=May 21, 2013 |accessdate=July 10, 2015}}</ref> | budget = 225 милиони американски долари<ref name="mojo"/> | gross = 662,845,518 американски долари<ref name="mojo">{{Наведена мрежна страница |title=Man of Steel (2013) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=superman2012.htm |publisher=Box Office Mojo |accessdate=October 2, 2013}}</ref> }} [[Податотека:Ambigram New Man logo metal button on a shirt.jpg|мини|Метално копче со лого '''Човек од челик''' на кошула]] {{Закосен наслов}}'''Човек од челик''' ([[англиски]]: ''Man of Steel'') — американски [[суперхеројски филм]] режисиран од [[Зак Снајдер]], продуциран од [[Кристофер Нолан]] и напишан од страна на [[Давид С. Гојер]]. Заснован на ликот [[Супермен]] од ''„[[DC Comics]]“'', филмот претставува одново стартување на филмскиот серијал „[[Супермен]]“ којшто ја предава приказната за потеклото на ликот. Главна улога во филмот ја има [[Хенри Кавил]], заедно со [[Ејми Адамс]] како [[Лоис Лејн]], [[Мајкл Шенон]] како [[Генерал Зод]], [[Дајан Лејн]] како [[Марта Кент]], [[Кевин Костнер]] како [[Џонатан Кент]], [[Лоренс Фишберн]] како [[Пери Вајт]] и [[Расел Кроу]] како [[Џор-Ел]]. „Човек од челик“ дава филмска слика на заедничката измислена вселена на ликовите од ''„[[DC Comics]]“''. Почетоците на филмот започнале во [[2008]] кога „[[Warner Bros.]]“ презел идеи од автори на стрипови, сценаристи и режисери, решавајќи повторно да ја стартуваат франшизата. Во [[2009]], една судска одлука завршила со тоа што семејството на [[Џери Сигел]] повторно ги освоило правата за потеклото на „Супермен“ и авторските права на Сигел. Во одлуката се истакнало дека „[[Warner Bros.]]“ не им должи на семејствата дополнителни авторски надоместоци за претходните филмови, но доколку не ја започнале продукцијата на филмот за „Супермен“ до [[2011]] година, тогаш компанијата на Шустер и Сигел би можеле да ги тужат поради изгубен приход поради непродуциран филм. По дебатирањето околу приказната за „[[''Подем на црниот витез'']]“, Нолан ја презентирал идејата на Гојер и Снајдер бил ангажиран како филмски режисер во октомври, 2010 година. Главното снимање започнало во [[август]] [[2011]] година во Западен [[Чикаго]], [[Илиноис]], а подоцна продолжло и во [[Венкувер]] и Плано, Илиноис. На [[10 јуни]] [[2013]] во [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[САД]] се одржала премиера на црвен тепих на филмот „Човек од челик“ на која присуствувале главните глумци. На [[14 јуни]] [[2013]] филмот бил пуштен и имал добивка од 668 американски долари во светски рамки. Некои критичари го пофалиле филмското раскажување, глумење, визуелните ефекти и преоткривањето на номиналниот лик, додека пак другите биле критични поради темпото на филмот и недоволно развивање на ликовите. Продолжеток на овој филм, ''[[Бетмен против Супермен: Зора на правдата]]'' бил објавен на [[25 март]] [[2016]] година. ==Дејство== Планетата [[Криптон (планета)|Криптон]] се соочува со неизбежно уништување поради своето нестабилно јадро, што резултирало во исцрпување на природните ресурси на планетата. Воениот командант на планетата, [[Генерал Зод]] и неговите следбеници го отстрануваат владеачкиот Совет за време на воен удар. Знаејќи дека користењето на вештачко контролирање на популацијата ја има уништено нивната цивилизација, научникот [[Џор-Ел]] и неговата жена Лара го лансираат нивниот новороден син [[Кал-Ел]]; кој по неколку векови тој е првото природно родено криптонско дете; во вселенски брод за [[Земја]] претходно ставајќи го генетскиот кодекс на целата криптонска раса во неговите клетки. Откако [[Генерал Зод]] го убива [[Џор-Ел]], тој и неговите следбеници се фатени и протерани во [[Фантомска зона]]. Сепак, по експлодирањето на [[Криптон (планета)|Криптон]], тие се ослободуваат од неа. Вселенскиот брод на Кал-Ел слетува во [[Смолвил (стрип)|Смолвил]], мал град во [[Канзас]]. Тој е одгледан како посвоениот син на [[Џонатан и Марта Кент]], кои му даваат име - Кларк. Криптонската физиологија на Кларк му овозможува да има натчовечки способности на [[Земја]]та, кои првично предизвикуваат збунетост и прогонување. Сепај, тој постепено учи добро да ги искористува неговите моќи и да им помага на луѓето. Кога Кларк е тинејџер Џонатан му кажува дека тој е вонземјанин и го советува да не ја користи неговата сила јавно, плашејќи се дека општеството ќе го одбие. По смртта на Џонатан, возрасниот Кларк неколку години живее номадски живот, работејќи различни работи под друг идентитет, меѓувремено потајно спасувајќи луѓе, но и мачејќи се да се справи со губењето на неговиот посвоен татко. Кларк евентуално се инфилтрира во една воена американска истрага за еден извиднични вселенски брод од [[Криптон (планета)|Криптон]] во [[Арктик]]от. Кога Кларк ќе влезе во вонземјанскиот брод, ќе може да комуницира со зачуваната свест на [[Џор-Ел]] во форма на [[холограм]]. Џор-Ел му го кажува потеклото на Кларк, неговата приказна и истребувањето на неговата раса, и му кажува на Кларк дека тој е испратен на Земја за да им донесе надеж на човештвото за подобра иднина. [[Лоис Лејн]], новинарка за весникот на [[Дејли Планет]] од [[Метрополис (стрип)|Метрополис]], која е испратена да напише приказна за пронајдокот, скришно влегува во бродот додека го следи Кларк и тој ја спасува кога таа ќе се повреди. Уредникот на Лоис, [[Пери Вајт]], ја одбива нејзината приказна за ''суперчовечки'' спасувач, па таа трага по Кларк назад во [[Канзас]] со намера да напише разоткривачка приказна (експозѐ). Откако ќе ја слушне неговата приказна, таа ќе одлучи да не ја открие неговата тајна. Во меѓувреме, Зод и неговата екипа пребаруваат други планети што криптонската раса ги колонизирала пред многу време. Сепак, ни една од тие колонии не преживеала откако Криптон ги напуштил. На крај, Зод и останатите ќе примат сигнал за помош од бродот што Кларк го открил на [[Земја]]та. Зод пристигнува на Земја и бара луѓето да го предадат Кал-Ел, во кого тој верува дека го има кодексот, или пак ќе ја уништат Земјата. Кларк се согласува и војската, по барање на Зод, го предава него и Лоис на втората по ранг [[Фаора]]. Зод открива дека неговата намера е да искористи ''светска машина'' за преобразување на земјата за да ја направи Земјата - нов Криптон и да го искористи кодексот за повторно да ја насели планетата со генетски манипулирани Криптонци. Сепак, процесот на преобразување на земјата ќе заврши со истребување на човештвото поради многубројните еколошки промени, правејќи ја планетата непогодна за живеење за оние родени на Земја. Кларк и Лоис со помош на Џор-Ел бегаат од бродот на Зод, Кларк ја поразува [[Фаора]] и еден друг Криптонец, и ја убедува војската дека тој е нивен сојузник. Зод ја поставува светската машина во [[Метрополис (стрип)|Метрополис]] и преку [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] и го започнува процесот на зголемување на [[Земјина маса|Земјината маса]] и [[атмосфера]]. Кларк, сега наречен „[[Супермен]]“, ја уништува светската машина, додека пак војската го искористува вселенскиот брод што него до донел за Земјата за воздушен напад на бродот на Зод над Метрополис, испраќајќи ги вонјниците на Зод назад во зоната на фантоми. Супермен го уништува бродот што ја носи генетската комора, што е клучната технологија за враќање на Криптонската раса со кодексот. Само Зод преостанува и тој го предизвикува Супермен на уништувачка борба низ Метрополис користејќи ги неговите ново развиени моќи. Кога Зод ќе се обиде да ги убие приклештените цивили како одмазда за неговиот пораз, Супермен е приморан да му го скрши вратот и го убива. Малку подоцна, Супермен ја предупредува владата дека, ако таа ја сака неговата помош, тогаш тоа ќе биде под негови услови. За да направи лажен лик кој ќе му даде пристап во опасни ситуации без да поткрене сомневање, Кларк се вработува како репортер во [[Дејли Планет]]. ==Улоги== [[Податотека:Henry Cavill 3, 2013.jpg|thumb|десно|150п|[[Хенри Кавил]] на премиерата во Сиднеј во јуни 2013 година]] [[Податотека:Amy Adams in St Helier, Jersey.JPG|thumb|десно|150п|[[Ејми Адамс]] на премиерата во Џерси]] [[Податотека:Russell Crowe in St Helier, Jersey.JPG|thumb|десно|150п|[[Расел Кроу]] на премиерата во Џерси]] * [[Хенри Кавил]] како [[Супермен|Кал-Ел/Кларк Кент/Супермен]]: [[Криптон (планета)|Криптон]]ец чии родители го испратиле на [[Земја]]та како новороденче за да го одбегне уништувањето на неговата родна планета [[Криптон (планета)|Криптон]]. Тој е одгледан од фармерите [[Марта и Џонатан Кент]] во [[Смолвил (стрип)|Смолвил]], [[Канзас]]. Одгледан под морално водство од неговите посвојни родители и инспириран од холограмска порака од неговиот починат татко, тој станува најголемиот заштитник на [[Земја]]та. [[Супермен]] е прикажан како да има 33 години<ref>Superman states that he has been on Earth for 33 years when he is in FBI custody.</ref>, барем кога е пронајден, во сегашноста на филмот. Кавил е прв британски и неамерикански глумец кој го игра ликот<ref>{{наведени вести|url=http://www.superherohype.com/news/articles/125177-henry-cavill-to-play-superman?cpage=20#written_comments_title |title=Henry Cavill to Play Superman!! |publisher=[[Superhero Hype!]] |date=January 30, 2011 |accessdate=January 30, 2011}}</ref><ref>{{наведени вести|last=Saunders |first=Emma |url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12333396 |title=BBC News - Film invasion of the Super-Brits |publisher=BBC |date=February 1, 2011 |accessdate=February 2, 2011}}</ref>. Тој претходно имал улога во „''Супермен: лет покрај планета''“, кој на крај проектот бил откажан<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.news.com.au/entertainment/movies/super-surprising-the-actors-you-didn8217t-know-donned-the-Spandex-to-play-superman/story-e6frfmvr-1226670268974 |title=Super surprising: the actors you didn't know donned the Spandex to play Superman |date=June 26, 2013 |first=Leigh |last=Paatsch |work=news.com.au |accessdate=July 10, 2013 |archive-date=2017-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613022749/http://www.news.com.au/entertainment/movies/super-surprising-the-actors-you-didn8217t-know-donned-the-spandex-to-play-superman/news-story/ea5409b05e9fe26f0744ea776aa0dbfe |url-status=dead }}</ref>, и бил предвид за улога во филмот од [[2006]] година - ''„[[Супермен се враќа]]''“, но улогата ја добил [[Брандон Рут]]<ref>{{наведени вести |first=Anita |last=Singh |url=http://www.telegraph.co.uk/news/picturegalleries/celebritynews/8291749/Another-British-superhero-Henry-Cavill-to-play-Superman.html |title=Another British superhero: Henry Cavill to play Superman |accessdate=March 27, 2011 |location=London |work=The Daily Telegraph |date=January 30, 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://collider.com/superman-man-of-steel-edgy-zack-snyder/158503/ |title=Zack Snyder Making Man of Steel "Edgy" Like The Dark Knight |publisher=Collider.com |date=April 11, 2012 |accessdate=May 5, 2012 |archive-date=2013-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515202239/http://collider.com/superman-man-of-steel-edgy-zack-snyder/158503/ |url-status=dead }}</ref>. Кавил изјавил дека: „''Постои вистинска приказна позади ликот на Супермен''“. Тој објаснил дека целта на секого е да се истражат тешкотиите со кои се справува нековиот лик што е како последица од имање на повеќе идентитети - вклучувајќи го неговото родено име, Кал-Ел, и неговото второ јас (алтер его), Кларк Кент. Кавил исто така изјавил дека „''само тој е таков и не постои никој како него''“ мислејќи на фигурата на [[Супермен]]. „''Мора да е страшно и тажно чувството, да не знаеш кој си или пак што си и да се обидеш да ја најдеш смислата. Каде е твојата основа ? Што е твојата инспирација ? До каде е границата на моќта што ја поседуваш ? Тоа само по себе е неверојатна слабост''“<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Doty|first=Meriah|url=https://movies.yahoo.com/blogs/movie-talk/man-steel-loneliness-not-kryptonite-superman-weakness-193703697.html|title=Superman's Weakness: Henry Cavill Reveals the New Kryptonite in 'Man of Steel'|date=May 8, 2013|accessdate=May 12, 2013|publisher=Yahoo!}}</ref>. Во едно интервју за списанието на ''Тотал Филм'', Кавил изјавил дека тој внесувал околу 5000 калории дневно, тренирал повеќе по два часа дневно и земал белковини со цел да ја зголеми мускулната маса<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Henry Cavill talks Man Of Steel and James Bond|url=http://www.totalfilm.com/news/henry-cavill-talks-man-of-steel-and-james-bond|accessdate=May 12, 2013|date=August 3, 2011}}</ref>. [[Џо Манганиело]] бил разгледан за улогата, но не можел да изготви датум на аудиција за директорот на кастингот поради закажување на обврските со ''Вистинска крв''<ref>{{наведени вести | url=http://blog.wenn.com/all-news/manganiellos-superman-loss-left-him-depressed/ | title=Manganiello’s Superman Loss Left Him Depressed | publisher=World Entertainment News Network | date=August 12, 2011 | accessdate=September 11, 2014 | author=Staff | archive-date=2014-09-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140911222047/http://blog.wenn.com/all-news/manganiellos-superman-loss-left-him-depressed/ | url-status=dead }}</ref>.[[Дилан Спрејбери]] го играл ликот на 13-годшниот Кларк Кент, додека пак 11-годишниот [[Купер Тимберлајн]] ја има улогата на 9-годишниот Кларк Кент<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Roop |first=Jason |url=http://www.styleweekly.com/richmond/richmond-fifth-grader-lands-superman-movie-role/Content?oid=1661369 |title=Richmond Fifth-Grader Lands Superman Movie Role |work=Style Weekly |date=April 9, 2012 |accessdate=May 5, 2012 |archive-date=2012-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206120727/http://www.styleweekly.com/richmond/richmond-fifth-grader-lands-superman-movie-role/Content?oid=1661369 |url-status=dead }}</ref>. * [[Ејми Адамс]] како [[Лоис Лејн]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://splashpage.mtv.com/2011/03/29/superman-amy-adams-lois-lane-2/ | title=Is Superman's New Lois Lane Really Too Old For The Man Of Steel? | publisher=MTV | date=March 29, 2011 | accessdate=March 29, 2011 | last=Arrant | first=Chris | archive-date=2012-09-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120912035444/http://splashpage.mtv.com/2011/03/29/superman-amy-adams-lois-lane-2/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{наведени вести |first=Sara |last=Vilkomerson |title=Amy Adams to play Lois Lane in ''Superman'' |work=Entertainment Weekly |date=March 27, 2011 |url=http://insidemovies.ew.com/2011/03/27/amy-adams-lois-lane-superman/ |accessdate=March 28, 2011 |archive-date=2014-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724045812/http://insidemovies.ew.com/2011/03/27/amy-adams-lois-lane-superman/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{наведени вести |title='Superman' gets a Lois Lane |publisher=willitsuck.com |date=March 27, 2011 |url=http://willitsuck.com/2011/03/27/superman-gets-a-lois-lane/ |accessdate=July 14, 2013 |archive-date=2016-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818095052/https://willitsuck.com/2011/03/27/superman-gets-a-lois-lane/ |url-status=dead }}</ref>: Репортер за весникот на [[Дејли Планет]] и заљубена во [[Кларк Кент]]. Адамс била одберена од список на глумици во која биле и [[Оливија Вајлд]] и [[Мила Кунис]]<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Lussier |first=Germain |url=http://www.slashfilm.com/kristen-stewart-lois-lane-zack-snyders-superman/ |title=Kristen Stewart Will Not Be Lois Lane In Zack Snyder’s ‘Superman’ (UPDATED) |publisher=Slashfilm.com |date=February 2, 2011 |accessdate=June 6, 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |last=Jagernauth |first=Kevin |url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/archives/olivia_wilde_mila_kunis_also_in_the_mix_for_lois_lane_kristen_stewart_repor/ |title=Updated: Olivia Wilde & Mila Kunis Also In The Mix For Lois Lane; Kristen Stewart Not Approached |work=[[indieWire]] |date=February 2, 2011 |accessdate=March 27, 2011 |archive-date=2011-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110407154920/http://blogs.indiewire.com/theplaylist/archives/olivia_wilde_mila_kunis_also_in_the_mix_for_lois_lane_kristen_stewart_repor/ |url-status=dead }}</ref>. „''Имаше големо, огромно пребарување за Лоис''“, рече Снајдер, „''За нас тоа била битна работа и очигледно многу значајна улога. Имавме многу аудиции, но имавме еден состанок со Ејми Адамс и подоцна јас почувствував дека таа е совршена за оваа улога''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://herocomplex.latimes.com/movies/amy-adams-will-be-lois-lane/|title=Amy Adams Will Be Lois Lane|date=March 27, 2011|accessdate=June 3, 2013}}</ref>. Адамс трипати била на аудиција за оваа улога: еднаш за непродуцираниот филм „''Супермен: Лет покрај планета''“, вториот пат за „[[Супермен се враќа]]“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/adams-super-dream-playing-lois-lane-true-article-1.1369425 |title='Man of Steel' star Amy Adams’ super thrill: Getting dream role of Lois Lane she’d imagined since childhood |date=June 11, 2013 |first=Ethan |last=Sacks |work=Daily News|location=New York |accessdate=July 10, 2013}}</ref> пред да ја добие моменталната улога. Во март, [[2011]] се потврдило дека Адамс ќе ја игра улогата на [[Лоис Лејн]]. Додека ја објавувала улогата, Снајдер во една изјава рекол: „''Нам ни е драго да објавиме дека улогата била доделена на Ејми Адамс, една од најразновидните и најпочитуваните глумици во филмската индустрија денес. Ејми го поседува талентот да ни ги прикаже сите особености на Лоис кои ние ги сакаме: паметна, цврста, смешна, топла, амбициозна и, се разбира, убава''“<ref>{{наведени вести|first=Jenna |last=Mullins |title=Amy Adams Cast as Lois Lane |url=http://www.eonline.com/uberblog/b233157_amy_adams_cast_lois_lane.html#ixzz1HpgMdyh1 |work=[[E!]] Online |date=March 26, 2011 |accessdate=March 26, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110402053532/http://www.eonline.com/uberblog/b233157_amy_adams_cast_lois_lane.html |archivedate=April 2, 2011 |url-status= |df= }}</ref>. На претставувањето на Лоис Лејн, Адамс изјавила дека филмот ќе прикаже една Лоис Лејн која е „''независна, енергетична жена ... но која живее во многу препознатлив свет''“. Адамс изјавила дека „''Таа станала претежно слободен новинар, некој кој сака да остави впречаток. Природата на самиот бизнис со весници многу е сменета. Дури е и понапната''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://geektyrant.com/news/2013/4/28/man-of-steel-amy-adams-discusses-her-take-on-lois-lane.html|title=Amy Adams discusses her take on Lois Lane|accessdate=May 12, 2013|first=Joey|last=Paur|date=April 28, 2013}}</ref>. * [[Мајкл Шенон]] како [[Генерал Зод]]<ref name="Shannon is Zod">{{Наведена мрежна страница|last=Hyde |first=David |url=http://www.dccomics.com/blog/2011/04/10/michael-shannon-to-star-as-general-zod-in-%25e2%2580%259cman-of-steel%25e2%2580%259d-from-warner-bros-pictures-and-legendary-pictures |title=Michael Shannon To Star As General Zod in "Man Of Steel" from Warner Bros. Pictures and Legendary Pictures |work=DC Comics |date=April 10, 2011 |accessdate=May 26, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528011144/http://www.dccomics.com/blog/2011/04/10/michael-shannon-to-star-as-general-zod-in-%E2%80%9Cman-of-steel%E2%80%9D-from-warner-bros-pictures-and-legendary-pictures |archivedate=May 28, 2014 |df= }}</ref>: [[Криптон (планета)|Криптон]]ски генерал и мегаломан со истите супер сили како Супермен. За улогата се разгледувал и [[Виго Мортенсен]]<ref name="http://www.hollywoodreporter.com/blogs/heat-vision/viggo-mortensen-superman-villain-161432">{{наведени вести | url=http://www.hollywoodreporter.com/blogs/heat-vision/viggo-mortensen-superman-villain-161432 | title=Viggo Mortensen on Warners' Radar for 'Superman' Villain (Exclusive) | accessdate=November 4, 2011 | work=The Hollywood Reporter | first=Borys | last=Kit}}</ref>. Снајдер изјавил: „''Зод не е само еден од најзастрашувачките непријатели на Супермен, туку еден од најзначајните, бидејќи тој има сознанија за Супермен што другите немаат. Мајкл е моќен глумец кој може да ја изрази и интелигенцијата и злобата на ликот, што го прави совршен за улогата''“<ref name="Shannon is Zod"/>. Кога го прашале Гојер зошто Зод била избран за негативец во филмот, тој изјавил: „''Начинот на кој јас и Кристофер Нолан им приваѓаме на филмовите не е како „Еј, кој негативец ќе биде совршен за овој филм?“ туку вие мора прво да започнете со приказна; Каков вид на приказна? Каков вид на тема сакате да раскажете? Така да ние работевме на тоа. Тогаш, злосторникот станува јасен во смисла на тоа кој ќе биде соодветниот антагонист (противник, конкурент, соперник ) за тоа. Кога вие ќе го видите филмот ќе сфатите дека единствените негативци кои можевме да ги искористиме беа Зод и [[Криптон (планета)|Криптон]]ците. Она што сакам да кажам е ако видите што е приказната, тогаш, ништо друго не би имало смисла''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.superherohype.com/features/articles/177083-from-the-set-of-the-man-of-steel|title=From The Set of the Man Of Steel|date=May 30, 2013|accessdate=June 3, 2013}}</ref>. Шенон исто така коментирал за неговиот приказ во споредба со приказот на оригиналниот глумец на Зод - [[Теренс Стамп]]: „''Да се следи иконската изведба на Теренс Стамп во оригиналот е застрашувачки, но јас едноставно се фокусирав ден за ден. Она што е интересно е кога почнавме со ова, трениравме многу време заедно и јас мислам дека тоа како да ми помогна малку да се опуштам. На крајот на краиштата ова е доста физички филм. Ова е добар начин за да се пронајдеш во филмот (како глумец)“.'' * [[Кевин Костнер]] и [[Дајан Лејн]] како [[Џонатан и Марта Кент]].<ref name="Kents">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pastemagazine.com/articles/2011/03/kevin-costner-joins-zack-snyders-superman-reboot.html |title=Kevin Costner Joins Zack Snyder's Superman Reboot |work=Paste |date=March 18, 2011 |accessdate=August 4, 2011 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825065326/http://www.pastemagazine.com/articles/2011/03/kevin-costner-joins-zack-snyders-superman-reboot.html |url-status=dead }}</ref>: Родителите кои го присвоиле [[Супермен]]. Снајдер објаснува дека неговата причина за прикажување пар на екранот е само поради реализмот: „''Мислам дека прво нешто што ќе сфатите кога ќе погледнете кон Кевин и Дајан и во нашата одлука за толку да ги истакнеме, е дека филмот добива нов тон, сфаќате дека овие дечки се сериозни глумци, и го доживуваме филмот многу посериозно поради тонот што тие го даваат. Без разлика што е драмата на филмот или ситуацијата во која се наоѓа глумецот, наш приоритет е да се направи филмот во што е можно пореалистичен''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://io9.com/5783887/zack-snyder-explains-to-us-why-his-superman-movie-will-be-the-most-realistic-yet|title=Zack Snyder explains to us why his Superman movie will be the most realistic yet|publisher=i09|date=March 21, 2011|accessdate=June 3, 2013|archive-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615014048/http://io9.gizmodo.com/5783887/zack-snyder-explains-to-us-why-his-superman-movie-will-be-the-most-realistic-yet|url-status=dead}}</ref>. По Кавил, Лејн била првиот член на глумецската екипа за да се вклучи во филмот. „''Ова за мене била многу битно доделување на улога бидејќи Марта Кент е жена чии вредности помогнале во формирање на човекот кој ние го знаеме како Супермен''“, изјавил Снајдер во соопштението. „''Ние сме возбудени што ја имаме Дајан во оваа улога бидејќи таа може да ја пренесе мудроста и чудото на жена чиј син што поседува моќи надвор од нејзината претстава''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://collider.com/diane-lane-superman/|title=Diane Lane Will Play Martha Kent in SUPERMAN|publisher=Collider.com| last =Bettinger | first = Brandon|date=March 2, 2011|accessdate=June 10, 2013}}</ref>. * [[Лоренс Фишберн]] како [[Пери Вајт]]: Главниот уредник на [[Дејли Планет]] и шефот на Лоис Лејн. Фишберн е првиот афроамериканец кој игра улогата на Пери Вајт во филм со акција во живо<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Ditzian |first=Eric |url=http://www.mtv.com/news/articles/1668388/laurence-fishburne-superman-man-of-steel.jhtml |title=''Man Of Steel'' Taps Laurence Fishburne As News Chief Perry White |publisher=MTV |date=March 8, 2011 |accessdate=August 4, 2011 |archive-date=2012-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619071517/http://www.mtv.com/news/articles/1668388/laurence-fishburne-superman-man-of-steel.jhtml |url-status=dead }}</ref>. Фишберн изјавил дека тој го играл својот лик по стапките на [[Ед Брадли]], наведувајќи дека: „''мојата инспирација е покојниот Ед Брадли, кој неколку години била дописник за [[CBS News]] во „60 минути''“... ''легендарниот Ед Брадли ... ми била пријател, ментор и ми служеше за пример, особено затоа што работеше во новинарство и тој била од оној тип на луѓе кои одат со кралеви, но не ги забораваат сиромашните. Така да тој била мојата инспирација за Пери''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://comicbook.com/blog/2013/06/10/man-of-steel-laurence-fishburne-modeled-perry-white-after-ed-bradley/|title=Man Of Steel: Laurence Fishburne Modeled Perry White After Ed Bradley| last =Johnson | first = Scott|date=June 10, 2013|accessdate=June 10, 2013}}</ref>. * [[Расел Кроу]] како [[Џор-Ел]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/russell-crowe-eyes-superman-movie-202034 |title=Russell Crowe Eyes 'Superman' Movie |work=The Hollywood Reporter |date=June 15, 2011 |accessdate=August 4, 2011}}</ref>: Биолошкиот татко на Супермен. За оваа улога предвид биле [[Шон Пен]] и [[Клајв Овен]]. Кроу образложил како при читањето на скриптата неговото сопствено татковство му дало информации за тоа како да ја прикаже сликата на Џор-Ел, наведувајќи дека: „''тоа била една од тие работи што ме поврзуваа со тоа. Тоа е прашањето со кое се соочува Џор-Ел, во таа ситуација и тој се наоѓа''“. Кроу исто така дал информации за неговото подготвување за филмот и изјавил дека: „''Кога потпишав ... под прво, не знаев дека ќе носам еластичен костум - бидејќи знаете дека тоа е костумот на Супермен - јас не знаев дека треба и мене да ме збере. Но, исто така не знаев каков вид на организатор е Зак Снајдер, бидејќи навистина ова била подготовка од стара школа. Ова е вид на подготовка на ниво на Дејвид Лин, а јас само него го ценев. Јас и бев во филмот три и пол или четири месеци дури пред да се појавам пред камера''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://uk.movies.yahoo.com/man-steel-russell-crowe-playing-jor-el-145400261.html|title=Man of Steel: Russell Crowe on playing Jor-El|publisher=[[Yahoo!]]|date=June 5, 2013|accessdate=June 6, 2013}}</ref>. * [[Антје Трауе]] како [[Фаора-Ул]]: Заменик командант на Зод и командант на [[Криптон (планета)|Криптон]]ската војска која е целосно посветена и лојална на [[Генерал Зод]]. Таа е безмилосрдна, ладна и брутална во своите методи, а нејзиниот воен тренинг и вештини ја прави неа многу опасен непријател на Супермен. Фаора е експерт во блиска борба и во оружја за самостална борба од блиску<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://batman-news.com/2015/09/17/gal-gadot-man-of-steel-faora/|title=Gal Gadot is Wonder Woman because she turned down a major 'Man of Steel' role|publisher=Batman News|last=Bugley|first=Chris|date=September 17, 2015}}</ref>. * [[Ејлет Зирер]] како Лара Лор-Ван Биолошката мајка на Супермен и лојална жена на Џор-Ел. Првично била објавено дека улогата и припаднала на [[Џулија Ормонд]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aintitcool.com/node/51355 |title=Julia Ormond Out As MAN OF STEEL’s Biological Mom!! |publisher=Ain't It Cool News |date=September 25, 2011}}</ref>, но подоцна неа ја отфрлиле. Пред Ормонд, [[Кони Нилсен]] била во преговори за улогата. * Хенри Леникс како Генерал-полковник Сванвик<ref name="collider0804">{{Наведена мрежна страница |first=Matt |last=Goldberg |url=http://collider.com/superman-man-of-steel-movie-image/107472/ |title=First Official Image of Henry Cavill as Superman in Zack Snyder's Man of Steel |publisher=Collider.com |date=August 4, 2011 |accessdate=August 4, 2011 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402192210/http://collider.com/superman-man-of-steel-movie-image/107472/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/dollhouse-actor-joins-man-steel-209325 |last=Kit |first=Borys |title='Dollhouse' Actor Joins 'Man of Steel' |work=The Hollywood Reporter |date=July 8, 2011 |accessdate=July 26, 2011}}</ref> * [[Кристофер Мелони]] како полковник Нејтан Харди<ref name="collider0804" /><ref>{{наведени вести|url=http://nymag.com/daily/entertainment/2011/06/chris_meloni_is_playing_a_gene.html |title=Chris Meloni Is Playing a General in Superman, Not Lex Luthor |last=Greco |first=Patti |work=[[New York (magazine)|New York]] |date=June 25, 2011 |accessdate=July 28, 2011}}</ref> * Ричард Шиф како Д-р Емил Хамилтон<ref>{{наведени вести| url=http://www.variety.com/article/VR1118048361?refCatId=13 | work=Variety | title=Richard Schiff joins 'Man of Steel' | date=January 9, 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://collider.com/richard-schiff-man-of-steel/136628/ |title=Richard Schiff Joins SUPERMAN: MAN OF STEEL |publisher=Collider.com |date=January 9, 2012 |accessdate=May 5, 2012 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192634/http://collider.com/richard-schiff-man-of-steel/136628/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.iamrogue.com/news/interviews/item/5602-iar-exclusive-interview-richard-schiff-talks-man-of-steel.html |title=IAR EXCLUSIVE INTERVIEW: Richard Schiff Talks 'Man of Steel' |publisher=iamROGUE.com |accessdate=May 5, 2012 |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721124144/http://www.iamrogue.com/news/interviews/item/5602-iar-exclusive-interview-richard-schiff-talks-man-of-steel.html |url-status=dead }}</ref> * Мекензи Греј како Јекс-Ур * Мајкл Кели како Стив Ломбард ==Продукција== ===Развој=== Во [[јуни]] [[2008]] „[[Warner Bros.]]“ презел идеи од автори на [[стрип]]ови, [[сценарист]]и и [[режисер]]и за тоа како да биде успешно уште едното стартување на филмскиот серијал Супермен<ref>{{наведени вести |last=Wigler |first=Josh |url=http://splashpage.mtv.com/2009/03/26/mark-millar-on-his-superman-movie-trilogy-nothing-is-happening/ |title=Mark Millar On His ''Superman'' Movie Trilogy: "Nothing Is Happening" |publisher=MTV News |date=March 26, 2009 |accessdate=December 2, 2010 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203033434/http://splashpage.mtv.com/2009/03/26/mark-millar-on-his-superman-movie-trilogy-nothing-is-happening/ |url-status=dead }}</ref>. Меѓу оние кои ги дале своите идеи за повторно стартување на филмот биле авторите на стрипови: [[Грант Морисон]], [[Марк Вајд]], [[Џоф Џонс]] и [[Бред Мелцер]]<ref name="Jen">{{наведени вести |last=Vineyard |first=Jennifer |title=How To Reboot The Superman Movie Franchise-Comic Writers Chime In |publisher=MTV |date=August 11, 2008 |url=http://splashpage.mtv.com/2008/08/11/how-to-reboot-the-superman-movie-franchise-comic-writers-chime-in/ |accessdate=August 22, 2008 |archive-date=2013-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013052908/http://splashpage.mtv.com/2008/08/11/how-to-reboot-the-superman-movie-franchise-comic-writers-chime-in/ |url-status=dead }}</ref> . Морисон изјавил: „''Им реков, не е лошо. Само гледајте на „Супермен: Повраток“ како на „Халк“ на Анг Ли. „Неверојатниот Халк“ докажа дека публиката ќе ви прости и ќе ви дозволи одново да ја направите франшизата''“, изјавил Вајд. Идејата на Морисон била слична со неговата работа за „''[[Ол-стар Супермен]]''“, додека пак идејата на Вајд била слична со „''[[Супермен: Наследно право]]''“. [[Марк Милар]], здружувајќи се со режисерот [[Матју Вон]], исто така планирале за епична трилогија на Супермен од осум часови и секоја година да би се пуштало по едно продолжение, слично како „[[Господарот на прстените (филмски серијал)|Господарот на прстените]]“<ref>{{наведени вести|last=Anderson |first=Martin |title=The Den Of Geek interview: Mark Millar |publisher=DenofGeek.com |date=July 20, 2008 |url=http://www.denofgeek.com/comics/88459/the_den_of_geek_interview_mark_millar.html |accessdate=August 22, 2008}}</ref><ref>{{наведени вести |last=Wigler |first=Josh |url=http://splashpage.mtv.com/2010/03/26/matthew-vaughn-superman/ |title=Matthew Vaughn Says ''Superman'' Movie Discussions Were "Very Brief" |publisher=MTV News |date=March 26, 2010 |accessdate=December 2, 2010 |archive-date=2014-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309125333/http://splashpage.mtv.com/2010/03/26/matthew-vaughn-superman/ |url-status=dead }}</ref>. Милар не ја споредил со трилогијата на „[[Кум (филм)|Кум]]“, во која хронолошки би бил претставен целиот живот на Супермен, од раните денови на [[Криптон (планета)|Криптон]] па сè до крајот кога Супермен ќе почне да ја губи силата поради тоа што Сонцето започнува да преминува во [[супернова]]<ref>{{наведени вести|last=Goodswen |first=Dan |title=Exclusive: Mark Millar Talks Superman |work=Empire |date=October 29, 2008 |url=http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=23521 |accessdate=October 30, 2008}}</ref>. Во [[август]], [[2008]] година, „[[Warner Bros.]]“ предложил повторно да се стартува со филмските серии. Студискиот извршник [[Џеф Робинов]] планирал да го имаат пуштено филмот или до [[2010]] или до [[2011]] година, објаснувајќи дека: „''[[Супермен се враќа]] не функционираше како филм на начин на кој ние сакавме. Тој не го позиционираше ликот на начин на кој ние сакавме тој да биде позициониран. Да функционираше Супермен во 2006 ние би имале филм за Божиќ оваа година или за [[2009]]<ref name="PaulMovieWeb">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.movieweb.com/news/paul-levitz-chats-batman-superman-the-man-of-steel-and-more|title=Paul Levitz Chats Batman, Superman: The Man of Steel, and More|publisher=MovieWeb|last=O|first=Courtney.|date=October 10, 2008|accessdate=June 10, 2013|archive-date=2021-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312205829/https://movieweb.com/paul-levitz-chats-batman-superman-the-man-of-steel-and-more/|url-status=dead}}</ref>. Сега планот повторно е само да се претстави Супермен и воопшто да не се обрне внимание на филмовите на Бетмен или Супермен“''. [[Пол Левиц]] во едно интервју изјавил дека „[[Бетмен]]“ го држи клучот за повторното стартување на „Супермен“. Тој образложил: „''Сите го чекаат Нолан да потпише за уште еден Бетмен, а кога ќе се случи тоа, ќе следи датумот на издавање на Супермен и на сите други идни проекти''“. Во февруари, [[2009]], [[McG]], кој претходно планирал да го режисира филмот „Супермен: лет покрај планета“, изразил интерес за да се врати пак во франшизата на Супермен<ref name="PaulMovieWeb" /><ref>{{Наведена мрежна страница|last=Woerner|first=Meredith|title=McG's 20,000 Leagues Under The Sea Trumps His Superman Movie|url=http://io9.com/5148905/mcgs-20000-leagues-under-the-sea-trumps-his-superman-movie|publisher=io9.com|accessdate=June 11, 2013|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129020851/http://io9.com/5148905/mcgs-20000-leagues-under-the-sea-trumps-his-superman-movie|url-status=dead}}</ref>. Во август, [[2009]], се изрекла судска одлука во која семејството на [[Џери Сигел]] повторно освоило 50% од правата за потеклото на „Супермен“ и од уделот на Сигел за авторските права во „[[Акционен стрип 1]]“<ref>{{наведени вести|last=Graser |first=Marc |title=Superman co-creator's family given rights |work=Variety |date=August 13, 2009 |url=http://www.variety.com/article/VR1118007269.html |accessdate=August 29, 2009}}</ref>. Покрај тоа, судијата пресудил дека „[[Warner Bros.]]“ не им должи на семејствата дополнителни авторски надоместоци за претходните филмови. Сепак, доколку не ја започнале продукцијата на филмот за „Супермен“ до [[2011]] година, тогаш компанијата на Сигел би можела да ги тужат поради изгубен приход поради непродуциран филм<ref>{{наведени вести|url=http://www.variety.com/article/VR1118005806.html |title=Warner Bros. wins ''Superman'' case |last=McNary |first=Dave |date=July 8, 2009 |work=Variety |accessdate=July 27, 2010}}</ref>. Дејствието на „Човек од челик“ претставува нелинеарен расказ и раскажува делови од приказната во ретроспектива. [[Давид С. Гојер]], за време на дебатата околу приказната за „[[Бетмен: Подемот на црниот витез]]“ во [[2010]] година, му рекол на [[Кристофер Нолан]] за неговата идеја како да го претстават Супермен во модерен контекст<ref name="GoyStory">{{наведени вести|url=http://www.superherohype.com/news/articles/102090-christopher-nolan-on-batman-and-superman |title=Christopher Nolan on Batman and Superman |publisher=Superhero Hype! |date=June 4, 2010 |accessdate=December 2, 2010}}</ref>. Импресиониран од идејата на Гојер, Нолан ја пренесел идејата во студиото<ref name="GoyStory" />, кое него го изнајмил за продуцент а Гојер за писател врз основа на финансискиот и критичкиот успех на „[[Бетмен: Подемот на црниот витез]]“<ref>{{наведени вести|last=Finke |first=Nikki |last2=Fleming |first2=Mike |title=It's A Bird! It's A Plane! It's Chris Nolan! He'll Mentor Superman 3.0 And Prep 3rd Batman |publisher=Deadline.com |date=February 9, 2010 |url=http://www.deadline.com/2010/02/its-a-bird-its-a-plane-its-chris-nolan-hell-mentor-superman-3-0-while-preparing-3rd-batman/ |accessdate=December 3, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5xLwx0v1Q?url=http://www.deadline.com/2010/02/its-a-bird-its-a-plane-its-chris-nolan-hell-mentor-superman-3-0-while-preparing-3rd-batman/ |archivedate=March 21, 2011 |url-status=dead |df= }}</ref><ref>{{наведени вести|first=Lauren A. E. |last=Schuker |title=Warner Bets on Fewer, Bigger Movies |work=The Wall Street Journal |date=August 22, 2008 |url=https://www.wsj.com/articles/SB121936107614461929 |accessdate=October 22, 2008 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5xLzZSe7O?url=http://online.wsj.com/article/SB121936107614461929.html |archivedate=March 21, 2011 |url-status=dead |df= }}</ref> . Нолан бил восхитен од работата на [[Брајан Сингер]] за „Супермен: Повраток“ за поврзаност на неговата верзија со верзијата на [[Ричард Донер]], наведувајќи дека „''многу луѓе пристапиле кон Супермен на различен начин. Јас само го знам успешниот начин и тоа е она што знам како да го работам''“, потенцирајќи ја идејата дека [[Бетмен]] постои во свет каде што тој е единствениот суперхерој и сличен пристап кон „Човек од челик“ би го загарантирал интегритетот потребен за филмот. „''Секој (дел) придонесува за внатрешната логика на приказната. Тие немаат ништо заедничко меѓу себе''“. Нолан, сепак, појаснил дека новиот филм нема да има никаква врска со претходните филмски серијали<ref>{{наведени вести|url=http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2010/03/christopher-nolan-takes-flight-with-superman-we-have-a-fantastic-story-1.html |title=Christopher Nolan takes flight with Superman: "We have a fantastic story" |last=Boucher |first=Geoff |date=March 10, 2010 |work=Los Angeles Times |accessdate=July 5, 2010}}</ref>. [[Џеф Робинов]], директор на ''[[Warner Bros. Pictures Group]]'', разговарал со ''[[Entertainment Weekly]]'' и му дозволиле да погледне низ ѕидот на тајни што ги опкружува плановите на „[[DC Comics]]“: „''Какви ќе бидат филмовите кога ќе се движат нанапред. Во тоа, ова е дефинитивно првиот чекор''“<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Baldwin |first=Kristen |url=http://insidemovies.ew.com/2013/04/11/man-of-steel-dc-comics-superhero-movies/ |title='Man of Steel' will open door for more DC Comics superhero movies |work=Entertainment Weekly |date=April 11, 2013 |accessdate=June 3, 2013 |archive-date=2013-11-22 |archive-url=https://archive.today/20131122223238/http://insidemovies.ew.com/2013/04/11/man-of-steel-dc-comics-superhero-movies/ |url-status=dead }}</ref>. Плановите за филмот да содржи наводи за постоење на други суперхерои, индискретно споменуваат за можно ширење на вселената на ДС<ref name="DCU">{{Наведена мрежна страница|url=http://batman-news.com/2013/04/23/man-of-steel-director-zack-snyder-promises-references-to-dc-universe/ |title=‘Man of Steel’ director Zack Snyder promises references to DC Universe |work=Batman News |date=April 23, 2013 |accessdate=April 24, 2013}}</ref> and setting the tone for a shared fictional universe of DC Comics characters on film.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://screenrant.com/superman-man-of-steel-shared-universe/ |title=‘Man of Steel’ Will Launch DC Shared Universe |last=Dyce |first=Andrew |publisher=ScreenRant |date=April 11, 2013 |accessdate=April 12, 2013}}</ref>. [[Гуљелмо дел Торо]], со кого Гојер работел на [[Блејд 2]], ја одбил понудата за режисерска позиција на „Човек од челик“ бидејќи бил посветен на филмската адаптација на „[[Во планините на лудило]]“<ref>{{наведени вести|last=Fleming |first=Michael |url=http://www.deadline.com/2010/09/toronto-qa-julias-eyes-and-biutiful-producer-guillermo-del-toro/ |title=Toronto Q&A: Guillermo Del Toro About Producing ''Julia's Eyes'' And ''Biutiful'' |publisher=[[Deadline.com]] |date=September 13, 2010 |accessdate=December 3, 2010}}</ref>, но и било стапено во контакт со [[Роберт Земекис]] за позицијата<ref>{{наведени вести |last=Wigler |first=Josh |url=http://splashpage.mtv.com/2010/11/01/robert-zemeckis-superman-reboot/ |title=Robert Zemeckis On ''Superman'' Reboot: "I Passed On That Faster Than A Speeding Bullet" |publisher=[[MTV News]] |date=November 1, 2010 |accessdate=December 3, 2010 |archive-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527062010/http://splashpage.mtv.com/2010/11/01/robert-zemeckis-superman-reboot |url-status=dead }}</ref>. Пред да биде најмен [[Зак Снајдер]] во [[октомври]] [[2010]]<ref>{{наведени вести|url=http://www.deadline.com/2010/10/zack-snyder-directing-superman/ |title=SCOOP: Zack Snyder Directing ''Superman'' |publisher=Deadline.com |last=Fleming |first=Michael |date=October 4, 2010 |accessdate=October 4, 2010}}</ref>, за потенцијални режисери се сметале и: [[Бен Афлек]], [[Дарен Аронофски]], [[Данкан Џонс]], [[Џонатан Либесмен]], [[Мат Ривс]] и [[Тони Скот]]<ref>{{наведени вести|last=Fleming |first=Michael |url=http://www.deadline.com/2010/09/chris-nolan-looking-for-superman-director/ |title=Chris Nolan Looking for ''Superman'' Directors |publisher=Deadline.com |date=September 23, 2010 |accessdate=December 2, 2010}}</ref>. Кастингот започнал во следниот месец - ноември<ref>{{наведени вести|last=Snider |first=Mike |url=http://content.usatoday.com/communities/gamehunters/post/2010/11/qa-screenwriter-david-goyer-on-call-of-duty-black-ops/1 |title=Q&A: Screenwriter David Goyer on ''Call of Duty: Black Ops'' |work=USA Today|date=November 26, 2010 |accessdate=December 2, 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |last=Reynolds |first=Simon |url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a280075/affleck-was-nolans-choice-for-superman.html |title=Affleck 'was Nolan's choice for Superman' - Movies News |work=Digital Spy |date=October 4, 2010 |accessdate=May 5, 2012 |archive-date=2012-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124080542/http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a280075/affleck-was-nolans-choice-for-superman.html |url-status=dead }}</ref>. [[Зак Снајдер]] ги потврдил двете наводи и на [[Бустер Голд]] и на [[Бетмен]], зголемувајќи ги можностите на филмската вселена на ДС. Кога Зод ќе уништи еден сателит, зборовите „''Претпријатија на Вејн се забележуваат на него''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://collider.com/man-of-steel-easter-eggs-wayne-enterprises/ |title=MAN OF STEEL Easter Egg Revealed; Has Possible Repercussions for MAN OF STEEL 2 |publisher=Collider |date=November 5, 2012 |accessdate=June 16, 2013}}</ref>. ===Снимање=== [[Податотека:Zack Snyder, Henry Cavill, Russell Crowe (3).jpg|thumb|десно|150п|Од лево кон десно: Режисер [[Зак Снајдер]] со глумците - [[Хенри Кавил]] и [[Расел Кроу]] цна премиера на црвен тепих на филмот „Човек од челик“, Сиднеј 2013]] [[Податотека:Christopher Nolan, London, 2013 (crop).jpg|thumb|десно|150п|[[Кристофер Нолан]] во 2013 година во Лондон]] Главното фотографирање започнало на [[1 август]] [[2011]], во една индустриска зона во близина на аеродромот во ДуПејџ под тајно име „''Есенски мраз''“<ref name="ChicagoBusiness2">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.chicagobusiness.com/article/20110728/NEWS07/110729855/superman-flying-into-chicago-in-august-for-filming |first=Paul |last=Merrion |title=Superman flying into Chicago in August for filming |work=Crain's Chicago Business |date=July 28, 2011 |accessdate=July 29, 2011 |archive-date=2011-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818024029/http://www.chicagobusiness.com/article/20110728/NEWS07/110729855/superman-flying-into-chicago-in-august-for-filming |url-status=dead }}</ref>. [[Зак Снајдер]] се колебал за тоа дали да го снима филмот во „[[3Д]]“, поради техничките ограничувања за тој формат, и наместо тоа се одлучил да го снима филмот дводимензионално а по продукцијата да се преадаптира во „3Д“ за да излезе во „[[2Д]]“, „3Д“ и „ИМАКС 3Д“<ref name="Snyder 3D">{{Наведена мрежна страница|url=http://screenrant.com/superman-man-of-steel-post-converted-3d/ |title=‘Man of Steel’ Being Post-Converted to 3D |work=Screen Rant |date=November 2012 |accessdate=April 20, 2013}}</ref> . Снајдер исто така одлучил да го снима филмот на лента отколку дигитално бидејќи тој почувствувал дека тоа ќе го направи филмот „''големо филмско искуство''“<ref name="film">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2013/04/17/cinemacon-warner-bros-gatsby-superman/2089599/ |title='Gatsby,' Superman make their introduction at CinemaCon |work=USA Today |date=April 13, 2013 |accessdate=April 24, 2013}}</ref>. Се очекувало снимањето да трае два или три месеци<ref name="ChicagoBusiness">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.chicagobusiness.com/article/20110326/ISSUE01/303269971/latest-superman-movie-arrives-in-the-nick-of-time |first=Paul |last=Merrion |title=Latest Superman movie arrives in the nick of time |work=Crain's Chicago Business |date=March 28, 2011 |accessdate=July 28, 2011 |archive-date=2012-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120411174631/http://www.chicagobusiness.com/article/20110326/ISSUE01/303269971/latest-superman-movie-arrives-in-the-nick-of-time |url-status=dead }}</ref>. Продукцијата се одвила во Плано од 22 до 29 август<ref name="ChicagoBusiness2" /><ref>{{наведени вести|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/28/superman-man-of-steel-chicago_n_841436.html |title=''Superman: Man Of Steel'' Filming In Chicago, According To Industry Sources |last=Guzzardi |first=Will |accessdate=March 29, 2011 |date=March 28, 2011 |work=Huffington Post}}</ref>. Според едно интервју со [[Мајкл Шенон]], снимањето продолжило до [[февруари]] [[2012]] година<ref>{{Наведена мрежна страница |first=Mark |last=Julian |url=http://www.comicbookmovie.com/fansites/GraphicCity/news/?a=49156 |title=More From Michael Shannon On Zack Snyder's Man Of Steel And His General Zod Role |publisher=ComicBookMovie.com |date=October 31, 2011 |accessdate=May 5, 2012 |archive-date=2011-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102060032/http://www.comicbookmovie.com/fansites/GraphicCity/news/?a=49156 |url-status=dead }}</ref>. „Човек од челик“ бил сниман во областа на Чикаго, [[Калифорнија]] и студиото ''[[Burnaby’s Mammoth Studios]]'' било преобразено во родната планета на Супермен - [[Криптон (планета)|Криптон]] со огромен број на вонземски летала. Во областа на подземната железница во крајбрежјето на северниот брег на [[Ванкувер]] се снимало драматичното спасување што се одвива на дупчалка за нафта каде публиката го запознава Супермен. Уклулет и Нанаимо, Британска Колумбија, Канада видно се истакнати во првиод час од филмот, карактеристичната зимска магла и немирното море во филмот лажно се претставени како да се на [[Алјаска]]. Од 7 до 17 септември снимањето продолжило во Луп, Чикаго<ref name="ChicagoBusiness2" />. Продукцијата во Ванкувер се одржала од [[21 септември]] [[2011]] до [[20 јануари]] [[2012]]<ref>{{наведени вести|last=Lederman |first=Marsha |url=https://www.theglobeandmail.com/news/ats/movies/next-superman-film-to-be-shot-in-vancouver-sources/article1841715/ |title=Next Superman film to be shot in Vancouver |work=The Globe and Mail |date=December 17, 2010 |accessdate=December 17, 2010 |location=Toronto}}</ref>. Снимањето во Чикаго бил единичен проект, што значи дека можело да се снимат многу основни снимки и пресеци и немора да се вклучуваат главните членови од глумецската екипа<ref name="Screenrant1">{{Наведена мрежна страница|url=http://screenrant.com/superman-man-steel-chicago-shoot-benk-108445/|title=‘Superman: Man of Steel’ Flying to Chicago for Shooting; Military Equipment|publisher=Screenrant|accessdate=June 3, 2013}}</ref>. ===Дизајн=== „Човек од челик“ прикажува изменет костум на Супермен од страна на [[Џим Ачесон]] и [[Мајкл Вилкинсон]]. Во костумот се зачувани распоредот на боите и логото „S''“,'' но, се во потемни бои и особено ги нема црвените боксерки што обично ги носи Супермен. [[Зак Снајдер]] изјавил дека костумот е „''модерно естетски''“<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Sacks |first1=Ethan |last2=McClear |first2=Sheila |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/superman-loses-red-underpants-article-1.1366032 |title=In 'Man of Steel,' Superman's costume gets 2013 makeover for director Zack Snyder's update |work=Daily News |location=New York |date=June 9, 2013 |accessdate=June 17, 2013}}</ref>. Тој и неговите продуценти се обиделе да измислат костум кој ќе ги содржи црвените боксерки, но не успеало да направат таков што би се вклучил во тонот на филмот, така што ги отстраниле од костумот<ref name="esquire">{{Наведена мрежна страница | url=http://www.esquire.com/blogs/culture/michael-wilkinson-superman-look | title=Inside the Evolution of Superman's Look | work=Esquire | date=March 12, 2014 | accessdate=June 19, 2014 | author=Zemler, Emily}}</ref>. Поради значителната тежина еден практичен костум би попуштил, така да [[Криптон (планета)|Криптон]]скиот оклоп на [[Генерал Зод]] бил направен со помош на ''CGI'' за да му овозможи на Шенон „''слобода во движење''“<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Wales |first=George |url=http://www.totalfilm.com/news/michael-shannon-talks-man-of-steel-1 |title=Michael Shannon talks Man Of Steel: the CGI suit and Goyer's script |publisher=TotalFilm.com |date=April 23, 2013 |accessdate=June 21, 2013}}</ref>. ===Ефекти=== Џон Дежарден работел како визуелен раководител на „Човек од челик“ и заедно со: ''[[Weta Digital]]'', ''[[MPC - Moving Picture Company]]'' и ''[[Double Negative]]'' ги правеле визуелните ефекти во филмот<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/effects-supremo-joe-letteri-says-zack-snyder-is-placing-emphasis-on-in-camera-effects-in-man-of-steel |publisher=Indiewire |title=Effects Supremo Joe Letteri Says Zack Snyder Is Placing Emphasis On In-Camera Effects In 'Man of Steel' |accessdate=July 17, 2012 |archive-date=2013-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129195841/http://blogs.indiewire.com/theplaylist/effects-supremo-joe-letteri-says-zack-snyder-is-placing-emphasis-on-in-camera-effects-in-man-of-steel |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dneg.com/projects/projects_list.html |title=Double Negative: Full Project list |accessdate=July 22, 2012 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915030619/http://www.dneg.com/projects/projects_list.html |url-status=dead }}</ref>. [[Зак Снајдер]] сакал филмот да „''изгледа доста природно бидејќи тука има многу фантастични работи''“ и тој сакал „''луѓето да престанат со неверувањето и ние тимот за визуелни ефекти моравме да го направиме тоа што е можно полесно за тие да веруваат''“. Дежарден истакнал дека намерата во снимањето на филмот била да се користат рачни уреди за да го направат филмот да изгледа како „''документарец''“. „''Моравме да размислиме што би тоа значело, бидејќи исто така требаше да снимаме луда акција''“, изјавил Дежарден. „''Така да за многу прегледи што направивме, почнавме да размислуваме за тоа каде би биле сместени камерите и нашите сниматели. Најголем дел од правилата се исто како и правилата на „Ѕвезден војувач Галактика“ (анг. Battlestar Galactica) за вселенски камери кои Гери Хуртцел ги усоврши за таа минисерија, каде што сакаме да бидеме сигурни дека камерата снима од онаму од каде што има смисла. Освен ако дејствието се одвива толку над врвот, како на крајот каде Супермен го тепа Зод, тогаш ние моравме да ги раздвоиме малку''“<ref name="fxguide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fxguide.com/featured/man-of-steel-vfx-milestones/|title=Man of Steel vfx milestones|work=Fx Guide|date=June 24, 2013|accessdate=June 25, 2013}}</ref>. [[File:KryptonMOS.jpg|thumb|320px|left|''Weta Digital'' создала планети пејзажи, суштества и архитектура слични на вонземјани за понатамошно унапредување на градењето на светот на планетата Криптон.]] Во првиот чин каде филмот се одвивал на планетата [[Криптон (планета)|Криптон]], „''Вета Диџитал''“ поставила планетарни средини што наликуваат на вонземски, суштества и основниот начин на прикажување - технологија која режисерите ја нарекуваат „''течна геометрија''“. Раководител за визуелни ефекти на „Вета Диџитал“, [[Дан Лемон]], објаснил дека: „''Тоа е еден куп на сребрени зрнца кои лебдат во магнетно поле и машинана може да го контролира тоа магнетно поле така да зрнцата се скоро како тридимензионални пиксели, и тие можат да направат површина која лебди во воздухот и да дадат опис на било она што вие треба да видите''“. Зрнцата на екранот, кои одблизу изгледаат како пирамиди со мал наклон, се произведени за да направат површина на предмет и да ја отсликаат внатрешноста на фигурата<ref name="fxguide" />. Делот каде Супермен е во сцени каде се бори од близу со другите [[Криптон (планета)|Криптон]]ци се покажало де ќе биде голем предизвик за режисерите и за екипата за визуелни ефекти. Дежарден појаснил: „''Кога ги снимаме овие борби и овие хипер-реални работи, не сакаме тоа да го правиме старомодно, 'во ред' јас сум снимател, снимам од почеток, ќе се прошетам тука за да ја следам акцијата која сè уште не постои но ние ќе ја вметнеме подоцна. Бидејќи тоа сме ние кои ги анимираме ликовите на камерата. Така да ние би ја направиле таа анимација со ликовите - зграпчување, удирање или полетување- и ние би ги снимале вистинските ликови сè до моментот кога тие би требале да направат такво нешто и потоа ние би прекинале со снимањето. Подоцна ние таму би поставиле една камера за да ја снима средината. И подоцна една камера да го снима секој момент на обраќање на глумците. Така да би имале збир од фотографии на средината и на ликовите со висока разделност. Тогаш, во пост продукција, ги земаме нив и ги анимираме според брзина на која ние сакаме тие да се движат во нашата дигитална средина''“. „МПЦ“ се справила со визуелните ефекти за секвенцата „''средба во Смолвил''“. Пред да се вметнат визуелните ефекти во снимките е визуелизирана кореографијата со борбата. По визуелизирањето, делови од сцената на акцијата во живо би се снимале на мали парчиња. „''Ако на пример Супермен беше удрен и би слетал 50 метри подалеку, ние би ја снимале почетната и крајната позиција, а подоцна би ја повржале таа празнина со преземања на ЦГ''“, изјавил [[Гијом Рашерон]], раководител за визуелни ефекти на МПЦ. Тогаш една монтажна камера би фатила од клучните слики на кореографискиот глумец. „''Тоа е стабилна монтажна камера која е наместена на монтажна цевка и можеш да ја вклучиш на крајот на нагодувањата и би фатил стабилни клучни слики од некоја изведба или израз“, вели Гијом, „а подоцна ние би можеле да ги искористиме тие мирни слики со висока разделност за да ги проектираме на двоен ЦГ и би добиле навистина точен премин на светлина и боја - уште од поставувањето''“<ref name="fxguide" />. На сцена, една монтирана камера била поставена за да ја снима околината. Екипата за визуелни ефекти монтирала [[Канон ЕОС 5Д]], наречена „''околна камера''“<ref name="fxguide" />, и една журеста глава опремена со мотор, што овозможува да ја снимат средината под агол од 360 степени со разделност од 55 илјади на секоја слика, а процесот би траел приближно од две до четири минути. Снимката од сцената резултирала со осветлување и текстура коишто можат одново да се проектираат во [[геометрија]]. Главниот составен дел на сцените со борење биле дигиталните двојки на целиот екран. Бил додаден и дигитален оклоп, заедно со [[Криптон (планета)|Криптон]]ските шлемови основани на енергија. Глумците биле компјутерски скенирани и се правеле поларизирани и неполаризирани сценски слики. Наметката и костумот на Супермен се скенирале со висока дефиниција - всушност наметката директно ги рефлектирала движењата на Супермен<ref name="fxguide" />. Во сцените со преобразување на зејмата во градот Метрополис, визуелните ефекти ги направил „Дабл Негатив“. Со цел да го изгради Метрополис, кој изгледа убедувачки и реалистично, „Дабл Негатив“ ја употребил машината за градови на Есри за да помогне во процедуална реализација на градот. „''Тоа беше многу голема научнофанатастична улога''“, изјавил раководителот со визуелни ефекти на „Дабл Негатив“ Гед Врајт „''така да ние го земавме тоа што тие го имаа направено и го проширивме во голема мерa. Работата што ние ја правевме беше основана некаде во центарон на Њујорк, Л.А. и Чикаго и тоа нам ни ги даде големините и височините на зградите. Ние би ги обликувале тие модели со парчиња прибор, но најголем дел од нив мораше да отпадне. Така да ние моравме да ги монтираме за уништување но и за други аспекти на работата''“<ref name="fxguide" />. За уништувањето на зградите, студиото го изменил својот систем за вредности (квалитет) за да се фокусира кон динамичните настани. Софтверот за физика на „''Bullet''“ значително многу се користел за уништувањето. „''Сакавме да бидеме во можност да поткренеме РБД настан и да ги активираме сите овие секундарни настани, било да се симулации на стакло или прашина - сите тие работи требаше да бидат оковани и предадени на процедурен начин''“, изјавил Врајт. „''Една од предностите од ова беше, бидејќи се беше основано околу ограничен број на влезни компоненти, може да бидете сигурни дека тие се моделирани на начин на кој можат да се искористат во ефекти - вие може да моделирате нешто но тие ќе биат нова фаза за монтирање и уништување''“<ref name="fxguide" />. Алатки за стимулација на пожар, чад и вода биле развиени во студиото на „Дабл Негатив“. За рендерирање елементи како што е симулацијата на гонена топка студиото користеше лиценциран софтвер за рендерирање на волумен. „Дабл Негатив“ исто така користеше домашно средство со течности „Скрт“ за да се справи со поголеми симулации и интеракција за поцврсто-споени волумени и честики. Што се однесува кон борбата меѓу Супермен и Зод, „Дабл Негатив“ вметнал вистински слики врз дигиталните двојки<ref name="fxguide" />. ===Музика=== {{main article|Човек од челик (саундтрак)}} [[File:Hans Zimmer 2010.jpg|thumb|upright|Ханс Цимер ја композираше и продуцираше музиката во „Човек од челик“]] [[Ханс Цимер]] првично ги негирал популарните гласини дека тој ќе ја композира музиката во филмот<ref name="zimmer">{{Наведена мрежна страница |url=http://collider.com/hans-zimmer-superman-rumor/63591/ |title=Hans Zimmer Debunks SUPERMAN Rumor |work=Collider |accessdate=December 17, 2011 |archive-date=2012-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318232156/http://collider.com/hans-zimmer-superman-rumor/63591 |url-status=dead }}</ref>. Сепак, во [[јуни]] [[2012]] година се потврдило дека всушност Цимер ќе е композиторот на музиката во филмот<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Eisenberg |first=Eric |title=Man Of Steel To Feature The Music Of Hans Zimmer |url=http://www.cinemablend.com/new/Man-Steel-Feature-Music-Hans-Zimmer-31457.html |publisher=cinemablend.com |accessdate=June 18, 2012}}</ref>. За целосно да се разликува „Човек од челик“ од претходните филмови, не бил употребен иконскиот „''Марш на Супермен''“ од [[Џон Вилијамс]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://geektyrant.com/news/2012/8/13/man-of-steel-wont-include-john-williams-superman-score.html |title=MAN OF STEEL Won't Include John Williams' SUPERMAN Score |publisher=Geektyrant.com |date=August 13, 2012 |accessdate=June 3, 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.worstpreviews.com/headline.php?id=25767 |title="Man of Steel" Won't Use John Williams' "Superman" Music |publisher=Worstpreviews.com |accessdate=June 3, 2013 |archive-date=2017-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926042318/http://www.worstpreviews.com/headline.php?id=25767 |url-status=dead }}</ref>. Тонскиот запис (саундтрак) на [[Ханс Цимер]] за „Човек од челик“ бил пуштена во јавноста на [[11 јуни]] [[2013]] година. Неофицијален исечок од филмската музика од третите рекламни инсерти (од филмот), наречен „''Идеал на надежта''“, се потврдило дека е скратена верзија од песната „''What Are You Going to Do When You Are Not Saving the World''?” („''Што ќе правиш кога нема да го спасуваш светот'' ?“)<ref>{{Наведена мрежна страница|title=WaterTower Music|url=https://www.facebook.com/WaterTowerMusic?fref=ts}}</ref>, издадена на [[19 април]] [[2013]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Hans Zimmer’s ‘Man of Steel’ Trailer Song Available To Stream In Full: "An Ideal of Hope" |url=http://www.flicksandbits.com/2013/04/20/hans-zimmers-man-of-steel-trailer-song-available-to-stream-in-full-an-ideal-of-hope/45272/ |publisher=Flicks and Bits |accessdate=April 24, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130423044309/http://www.flicksandbits.com/2013/04/20/hans-zimmers-man-of-steel-trailer-song-available-to-stream-in-full-an-ideal-of-hope/45272/ |archivedate=April 23, 2013 |df= }}</ref>. При крајот на [[април]] [[2013]] година била откриена официјалната плоча која е на дво-страно издание<ref name="Fort Mill Times">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fortmilltimes.com/2013/04/30/2656187/man-of-steel-two-disc-soundtrack.html |title=Man of Steel Two-Disc Soundtrack Featuring Original Music by Hans Zimmer Set for Release June 11th |date=April 30, 2013 |publisher=fortmilltimes.com |accessdate=April 30, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506132200/http://www.fortmilltimes.com/2013/04/30/2656187/man-of-steel-two-disc-soundtrack.html |archivedate=May 6, 2013 |df= }}</ref>. ==Маркетинг== „[[Warner Bros.]]“ и „[[DC Comics]]“ ги добиле правата за име на домен „''manofsteel.com''“,да се користи од страна на јавноста, за да се употребува како официјално мрежно место на филмот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://fusible.com/2011/07/dc-comics-wins-dispute-over-manofsteel-com-domain-name/ |title=DC Comics wins dispute over ManofSteel.com domain name |publisher=Fusible.com |date=July 20, 2011 |accessdate=August 4, 2011}}</ref>. На [[20 ноември]] [[2012]] година за време на издавањето на филмот „Подемот на црниот витез“ на [[ДВД]] и [[Блу-реј]], „[[Warner Bros.]]“ на своето официјално мрежно место поставил одбројување кое обожавателите можеле да го споделат со социјални мрежни места како [[Фејсбук]] или [[Твитер]] за да би отвориле една „''ексклузивна награда''“. На [[3 декември]] [[2012]] била откриена „''ексклузивната награда''“ и тоа бил официјален цврст постер на „Човек од челик“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca.ign.com/articles/2012/11/20/dark-knight-rises-blu-ray-countdown-leads-to-man-of-steel-reward |title=Dark Knight Rises Blu-ray Countdown Leads to Man of Steel "Reward"}}</ref>. Постерот, кој го прикажува Супермен како е уапсен, дал позитивен одговор и многу шпекулации за приказната на филмот<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://screenrant.com/superman-man-of-steel-movie-poster-arrest-plot/ |title=New ‘Man of Steel’ Poster: Can You Arrest Superman? |last=Kendrick |first=Ben |publisher=Screenrant |date=December 3, 2012 |accessdate=December 3, 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mashable.com/2012/12/10/dsfw-project/|title=Is This the Next Big Viral Movie Campaign?|date=December 10, 2012|last=Warren |first=Christina|publisher=Mashable}}</ref>. На [[10 декември]] [[2012]], се појавило едно мрежно место на „''dsrwproject.com''“ што овозможило аудио сигналите да можат да се откодираат од гледачите<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a444404/man-of-steel-kryptonian-symbol-viral-counts-down-to-trailer-launch.html|title='Man of Steel': Kryptonian symbol viral counts down to trailer launch|date=December 11, 2012|last=Reynolds |first=Simon|work=Digital Spy}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://insidemovies.ew.com/2012/12/11/man-of-steel-trailer-superman/|title='Man of Steel' trailer: Feast your eyes on Zack Snyder's new Superman movie|last=Franich|first=Darren|work=Entertainment Weekly|date=December 11, 2012|accessdate=2017-10-13|archive-date=2012-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121217195531/http://insidemovies.ew.com/2012/12/11/man-of-steel-trailer-superman/|url-status=dead}}</ref>. Било откриено дека има нешто врска со филмот поради авторските права на мрежното место. До [[11 декември]] [[2012]], шифрираната порака ги довела читателите до друго мрежно место со одбројување кое покажувало на датумот за јавно пуштање на инсерти од филмот. Во очекување на филмот, Мател претставил играчки од акциони фигури на „[[Муви Мастерс]]“. Покрај тоа, „''Лего''“ издал три колекции на „Човек од челик“<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Cochran |first=Jay |url=http://toynewsi.com/news.php?itemid=19845%3C/p%3E%3Cp%3E |title=More Mattel 6" Man Of Steel Movie Masters Figures Revealed - Superman & Jor-El |publisher=Toynewsi.com |date=January 30, 2013 |accessdate=June 3, 2013 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129020242/http://toynewsi.com/news.php?itemid=19845%3C%2Fp%3E%3Cp%3E |url-status=dead }}</ref>, инспириран од сцени од филмот; исто и „''Руби'с Костум Ко''.“ пуштил нови костуми и алатки инспирирани од „Човек од челик“ за деца и за возрасни. Филмот брзо заработил над 160 милиони американски долари од промотивни продукти<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://adage.com/article/news/superman-reboot-man-steel-snares-160m-promotions/241822/|title=Superman Reboot 'Man of Steel' Snares $160M in Promotions|date=June 3, 2013|accessdate=June 3, 2013}}</ref>. Кампањи за вирален маркетинг за филмот започнале кога официјалното мрежно место било заменето со „''радио бранови од длабока вселена''“. Пораката била откодирана и открила еден глас што зборел „''Вие не сте сами''“. Официјалните страници продолжиле да се ажурираат со нови статички папки кои малку по малку го откриваат симболот на злосторникот во филмот - [[Генерал Зод]]. Кратко време потоа, мрежното место било заменето со „''порака''“ од Зод, кој бара од луѓето да го вратат Кал-Ел во неговиот притвор и му кажува на Кал-Ел да се предаде во рок од 24 часа или светот ќе ги осети последиците<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=102818|title=The Man of Steel Viral Marketing Continues|date=April 13, 2013|accessdate=June 3, 2013|archive-date=2014-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906105848/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=102818|url-status=dead}}</ref>. Вирална страница наречена „''IWillFindHim.com''“ била издадена која покажувала одбројувач за третиот трејлер за филмот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=102926|title=Man of Steel's General Zod Delivers a Message!|date=April 14, 2013|accessdate=June 3, 2013|archive-date=2013-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512201157/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=102926|url-status=dead}}</ref>. „[[Warner Bros.]]“ вовел една христијанско-основана фирма за маркетинг за да помогне да се прошири христијанската тема на филмот во религиозната демографија. Се правеле специјални рекламни инсерти од филмот кои ги нагласувале религиозните одлики. Студијата на [[Холивуд]] често продаваат филмови на одредени религиозни и културни групи. „[[Warner Bros.]]“ претходно имал продавано филмови како што се: „''[[Слепата страна]]''“, „''[[Нотесот]]''“, ''„[[Книгата на Илај]]“'' и сериите „''[[Хари Потер]]''“<ref>{{наведени вести|url=https://news.yahoo.com/man-steel-promoted-pulpit-160848033.html|title='Man of Steel' promoted from the pulpit|last=Lang|first=Derrik J.|date=June 19, 2013|work=Yahoo!|publisher=Yahoo!|accessdate=April 2, 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.foxnews.com/us/2013/06/19/warner-bros-and-christian-focused-marketing-firm-promoting-man-steel-from/#ixzz2Y4hHgwaZ|title=Warner Bros. and Christian-focused marketing firm promoting 'Man of Steel' from the pulpit|publisher=Fox News Channel|date=June 19, 2013|accessdate=July 4, 2013}}</ref>, но не и „''[[Зелениот фенер]]''“, на религиозни групи. [[Податотека:Man of Steel - Superman.jpg|thumb|десно|200п|Супермен.]] ==Издавање== ===Критичен прием=== Врз основа на 279 критички осврти, „Човек од челик“ држел рејтинг на одобрение од 55% кај [[Rotten Tomatoes]] со просечна оценка на популарност од 6.2/10. Консензусот на страницата гласи: „''Човек од челик нуди возбудлива акција и спектакал за надминување на своите заобиколувања во генеричката територија на мегахитови''“<ref name="rotten Tomatoes">{{Наведена мрежна страница | url=http://www.rottentomatoes.com/m/superman_man_of_steel/ | title=Man of Steel (2013) | publisher=[[Rotten Tomatoes]] | accessdate=April 2, 2016}}</ref>. „''Метакритик''“, врз основа на 47 критички осврти, за филмот дал наклонета просечна оценка од 55/100, нагласувајќи дека тоа биле „''мешани или општи критички осврти''“<ref name="mc">{{Наведена мрежна страница | url=http://www.metacritic.com/movie/man-of-steel | title=Man of Steel | publisher=Metacritic | accessdate=June 16, 2013}}</ref>. Анкети на ''CinemaScore'' покажале дека просечната оценка што ја дале кино посетителите за филмот била „А-“, каде што „А“ дале лица помлади од 18 и постари од 50 години<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.deadline.com/2013/06/man-of-steel-beginning-worldwide-release-record-opening-day-in-the-philippines/ | title=‘Man Of Steel’ Soars To $200.3M Worldwide In First 4 Days As #1: Record June Domestic Opening Of $128.7M, International $71.6M | publisher=Deadline.com | date=June 17, 2013 | accessdate=June 17, 2013 | last=Finke | first=Nikki}}</ref>, на скала од „А+ до Ѓ“. [[Ричард Роепер]] од „''[[Chicago Sun-Times]]''“ ијавил дека „Човек од челик“ не покажал нешто ново во поглед на филмовите на Супермен и, наместо тоа, „''ние сме втурнати назад во претежно разочарувачки филм, со неразвиени ликови и подобрени сцени со тепање коишто се развлекуваат и не нудат ништо ново во поглед на креативност во специални ефекти''“<ref>{{наведени вести |url=http://www.suntimes.com/entertainment/movies/20677169-421/man-of-steel-beset-by-kryptonite.html |title=‘Man of Steel’ beset by Kryptonite |first=Richard |last=Roeper |authorlink=Richard Roeper |newspaper=Chicago Sun-Times |date=June 11, 2013 |accessdate=June 16, 2013}}</ref>. [[Тај Бур]] од „''[[The Boston Globe]]''“ напишал: „''Она што недостасува во оваа сага на Супермен е чувство на леснотија, на радост''“<ref>{{наведени вести |url=https://www.bostonglobe.com/arts/movies/2013/06/12/saving-world-serious-business-man-steel/7x6ZdGSAQPa6XZJ8XhvHiL/story.html |title=Saving the world is serious business in ‘Man of Steel’ |first=Ty |last=Burr |newspaper=Boston Globe |date=June 12, 2013 |accessdate=June 16, 2013}}</ref>. [[Ан Хорнадеј]] од „The Washington Post“ изјавила дека со „''надуените, прекумерни музички ефекти на Ханс Цимер, филмот е големо непријатно гледачко искуство''“<ref name="WashingtonPost">{{наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/man-of-steel-henry-cavill-stars-as-superman-in-this-bombastic-reboot/2013/06/12/6d77d5d0-d36c-11e2-a73e-826d299ff459_story.html |title=‘Man of Steel’: Henry Cavill stars as Superman in this bombastic reboot |first=Ann |last=Hornaday |newspaper=The Washington Post |date=June 12, 2013 |accessdate=June 16, 2013}}</ref>. За [[Лиса Кенеди]] од „''[[The Denver Post]]''“ главниот проблем со „Човек од челик“ е „''ритам и балансираност во раскажувањето на приказната и режисирањето“ кое резултираше во филмот со осцилирање „помеѓу деструктивно преувеличување и несмасен проповед''“<ref>{{наведени вести |first=Lisa |last=Kennedy |url=http://www.denverpost.com/movies/ci_23446778/movie-review-s-does-not-stand-soar-man |title=Movie review: The "S" does not stand for soar in "Man of Steel" |newspaper=The Denver Post |date=June 14, 2013 |accessdate=June 16, 2013}}</ref>. Сепак, „ИГН“ му дал оценка на „Човек од челик“ 9 од 10, нарекувајќи го филмот „''неверојатен''“ и фалејќи ги акционите делови и изведбата на: [[Кевин Костнер]], [[Расел Кроу]] и [[Мајкл Шенон]]<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Vejvoda |first=Jim |title=Superman's Reborn in Grand Fashion|url= http://ign.com/articles/2013/06/11/man-of-steel-review |publisher=IGN |accessdate=June 11, 2013}}</ref>. ''„The Hollywood Reporter“'' напишал дека: „''повторното стартување со франшизата е непотребно, но бидејќи филмот беше доволно убедлив и внимание на Снајдер врз деталите беше доволно внимателно публиката може да предвиди ново продолжение''“<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Travers, Peter|authorlink=Peter Travers|work=[[Rolling Stone]]|title=Man of Steel|date=June 13, 2013|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/man-of-steel-20130613|accessdate=2017-10-13|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005050352/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/man-of-steel-20130613|url-status=dead}}</ref>. Џ.Ц. Мачек III, новинар на „''[[PopMatters]]''“ напишал: „''Патот на овој спасител со маани не личи на патот кој ние го очекувавме и многу обожаватели ќе го сакаат тоа и многу обожаватели ќе ги осудуваат овие опции кои се различни од оние во својот стрип. Од друга страна, со исклучок на знаењето на Лоис Лејн за двојната природа на Кларк Кент и Супермен (со тоа лишувајќи едно од најголемите откривања на фикцијата), херојот кој го гледаме во последните моменти на „Човек од челик“ е истиот оној лик кој Џери Сиегел и Џо Шустер го создадоа ... само со малку повеќе „несовршенство“''<ref name="PM">{{Наведена мрежна страница|work=[[PopMatters]]|title=Reboot to the Head: A Comicbook-based Analysis of Zack Snyder's Man of Steel|author=Maçek III, J.C.|date=July 10, 2013|accessdate=July 11, 2013|url=http://www.popmatters.com/pm/feature/173387-reboot-to-the-head-a-comicbook-based-analysis-of-snyders-man-of-stee/|archive-date=2013-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820145245/http://www.popmatters.com/pm/feature/173387-reboot-to-the-head-a-comicbook-based-analysis-of-snyders-man-of-stee/|url-status=dead}}</ref>. [[Стив Персал]] од „''[[Tempa Bay Times]]''“ изјавил дека: „''Човек од челик е повеќе од само бегство од реалноста од обемот на „Одмаздници“; тој е уметнички вовед во суперхеројски филм кој ние само мислевме дека го знаеме''“<ref>{{наведени вести|first=Steve |last=Persall |url=http://www.tampabay.com/things-to-do/movies/review-man-of-steel-revitalizes-the-superman-legend/2126392 |title=Review: 'Man of Steel' revitalizes the Superman legend |newspaper=Tampa Bay Times |date=June 12, 2013 |accessdate=June 16, 2013}}</ref>. Ричард Корлис од списанието на „Тајм“ изјавил: „Филмот ''си го наоѓа своети вистински, возвишени темели не кога ги прикажува неверојатните моќи на Кал-Ел, туку кога го драматизира матното човештво на Кларк Кент. Натчовечкиот дел во Човек од челик е во ред, но човечкиот дел е супер''“<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Corliss |first=Richard |url=http://entertainment.time.com/2013/06/12/man-of-steel-super-man-or-human-god/?iid=ent-main-lead |title='Man of Steel': Super Man ... or Human God? |work=Time |date=June 12, 2013 |accessdate=June 16, 2013}}</ref>. Во еден критички осврт на мрежното место на Роџер Еберт, Мет Цолер Сајт му дал за филмот три од четири ѕвезди, нарекувајќи го „''зачудувачки филм''“ и фалејќи го конфликтот помеѓу Кларк и Зод. Сепак, тој ја критикува врската помеѓу Кларк и Лоис за недостаток на хемија<ref>Matt Zoller Seitz (June 14, 2013) {{Наведена мрежна страница|url=http://www.rogerebert.com/reviews/man-of-steel-2013|title=Man of Steel}} [[RogerEbert.com]]. Ebert Digital LLC.</ref>. [[Греј Дрек]], уредник на „Ротен Томатос“, зборувајќи во бизнис каналот на Фокс изразил разочараност поради критичниот прием, наведувајќи: „''Колку и да ги сакам и почитувам нашите критичари во Ротен Томатос, морам да речам дека сум шокиран. Слушајте, филмот не е совршен ама... Едноставно не можам тоа да го сфатам. Филмот беше добар бре дечки''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://comicbook.com/blog/2013/06/14/man-of-steel-rotten-tomatoes-editor-shocked-at-low-critic-rating/.|title=Man of Steel: Rotten Tomatoes Editor Shocked At Low Critic Rating|first=Russ|last=Burlingame|work=Comicbook.com}}</ref>. ===Билетара=== „Човек од челик“ во [[Северна Америка]] заработил 291 милиони американски долари и околу 377 милиони американски долари во други земји, што на светски рамки вкупната заработка е 668 милиони американски долари<ref name="mojo" />, правејќи го филм со Супермен со најголема заработувачка и втор по заработувачка филм кој повторно стартувал зад „[[Неверојатниот Спајдермен]]“, и покрај тоа што го претекол во семејни рамки. Филмот заработил 116.6 милиони американски долари во текот на викендот на неговото отворање, заедно со 17.5 милиони американски долари од „ИМАКС“ киносали. „Човек од челик“ направил 12 милиони американски долари во четврток навечер од една програма за емитување на екран на Валмарт и дополнителни 9 милиони долари од емисии што се одржуваат на полноќ<ref name="boxoffice1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3692&p=.htm|title=Forecast: 'Man of Steel' Sets Sights on June Record|publisher=Box Office Mojo|accessdate=June 17, 2013}}</ref>. Ова се одбележало како трето најголемо отворање во претходен ноќ/полноќ на „[[Warner Bros.]]“, а и најголемо отворање за филм кој не е продолжение<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2013/06/14/thursday-box-office-man-of-steel-grosses-21-million/ |title=Thursday Box Office: 'Man Of Steel' Grosses Super $21 Million |work=Forbes |date=June 15, 2013 |accessdate=June 15, 2013}}</ref>. Филмот на крајот заработил 44.0 милиони американски долари за време на отворањето во петокот (со се заработката од полноќ) а ако се вклучат и прикажувањата од четврток навечер би било 56.1 милиони американски долари.<ref name="mojo"/>. Бруто заработката од денот на отворањето е втора по големина за филм кој не е продолжение и 20-та по големина севкупно. Неговата бруто заработка од викендот на отворање од 116.6 милиони американски долари била трета најголема од [[2013]] година, зад „[[Железниот човек 3]]“ (174.1 милиони американски долари) и „[[Игри на гладот: Фаќање на огнот]]“ (158.1 милиони американски долари), а втора најголема меѓу филмови кои не се продолжение, зад „[[Игри на гладот]]“ (152.5 милиони американски долари). Исто така го соборил и рекордот на „[[Приказна за играчките 3]]“ (110.3 милиони американски долари) за највисоко деби преку викенд во јуни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://boxofficemojo.com/news/?id=3693&p=.htm|title=Weekend Report: 'Man of Steel' Soars, Scores New June Record|work=Box Office Mojo|date=June 16, 2013|accessdate=June 17, 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ew.com/article/2015/06/14/box-office-report-jurassic-world-roars-biggest-global-opening-all-time|title=Box office report: Jurassic World roars to biggest global opening of all time|work=Entertainment Weekly|date=June 14, 2015|accessdate=June 14, 2015}}</ref> Сепак, во својот втор викенд, „Човек од челик“ финансиски паднал 65% - или 68% ако се смета бруто заработката од четврток навечер - ставајќи го на трето место, зад „[[Универзитет за чудовишта]]“ и „[[Светска војна З]]“. „''Бокс Офис Моџо''“ тоа го нарекол „''ненормално голем пад''“, слично со падот во вториот викенд на „Зелениот фенер“<ref>[http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3695&p=s.htm Weekend Report: 'Monsters' and Zombies Both Win On Busy Weekend] Box Office Mojo. Retrieved July 1, 2013</ref>. „Човек од челик“ заработил 73.3 милиони американски долари во текот на викендот на своето отворање од 24 држави, каде што се вклучени 4.2 милиони американски долари од 79 „[[ИМАКС]]“ киносали, поставајќи рекорд за отворање преку викенд во јуни за „[[ИМАКС]]“<ref name="bxff-opng">{{cite news |url=http://www.boxoffice.com/latest-news/2013-06-13-overseas-man-of-steel-breaks-opening-day-records-in-the-philippines |title=UPDATED GLOBAL: 'Man Of Steel' Breaks $200M In Opening Weekend |date=2013-06-16 |accessdate=2013-06-17 |archive-date=19. lipnja 2013. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619030038/http://www.boxoffice.com/latest-news/2013-06-13-overseas-man-of-steel-breaks-opening-day-records-in-the-philippines |url-status=dead }}</ref>. Филмот постави рекорд за заработка во првиот ден во Филипини со 1.66 милиони американски долари<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.boxoffice.com/latest-news/2013-06-13-overseas-man-of-steel-breaks-opening-day-records-in-the-philippines|title=Updated Global: 'Man Of Steel' Breaks $200M In Opening Weekend|publisher=boxoffice.com|date=June 13, 2013|accessdate=June 17, 2013|archive-date=2013-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619030038/http://www.boxoffice.com/latest-news/2013-06-13-overseas-man-of-steel-breaks-opening-day-records-in-the-philippines|url-status=dead}}</ref>. Во [[Обединето Кралство]], [[Ирска]] и [[Малта]] „Човек од челик“ заработи 5.6 милиони американски долари во својот ден на отворање и 11.2 милиони фунти (17.47 милиони американски долари) во својот викенд на отворање, што дотогаш било и најголемото отворање за [[2013]] година<ref>{{наведени вести|url=http://www.deadline.com/2013/06/man-of-steel-beginning-worldwide-release-record-opening-day-in-the-philippines/|title=‘Man Of Steel’ Soars To $200.3M Worldwide In First 4 Days As #1: Record June Domestic Opening Of $128.7M, International $71.6M|date=June 16, 2013|first=Nikki|last=Finke|accessdate=June 17, 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |last=Reynolds |first=Simon |url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a491344/man-of-steel-has-second-biggest-opening-of-2013-uk-box-office-top-10.html |title=Man of Steel has second-biggest opening of 2013 - UK box office top 10 |work=Digital Spy |date=June 19, 2013 |accessdate=June 21, 2013 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115929/http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a491344/man-of-steel-has-second-biggest-opening-of-2013-uk-box-office-top-10.html |url-status=dead }}</ref>. Неговото најпрофитно отворање беше во Кина, со заработка од 25.9 милиони американски долари за четири дена (од четврток до недела).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.boxoffice.com/china/2013-06-25-china-man-of-steel-leads-the-week-with-25m-premiere |title=CHINA: 'Man Of Steel' Leads The Week With $25M Premiere |publisher=Boxoffice.com |date=June 25, 2013 |accessdate=July 21, 2013 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407092006/http://www.boxoffice.com/china/2013-06-25-china-man-of-steel-leads-the-week-with-25m-premiere |url-status=dead }}</ref> In total earnings, its three largest countries after North America are China ($63.4 million), the United Kingdom, Ireland and Malta ($46.2 million) and Australia ($22.3 million).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=superman2012.htm|title=Man of Stell (2013) - International Box Office Results|accessdate=April 5, 2014|publisher=Box Office Mojo}}</ref> На [[12 ноември]] [[2013]], „Човек од челик“ излел на [[ДВД]] на два диска и соодветно на [[Блу-реј]] и [[Блу-реј 3Д]] комбинирани пакувања, а на [[2 декември]] [[2013]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blu-ray.com/movies/Man-of-Steel-Blu-ray/51265/ |title=Man of Steel Blu-ray |publisher=Blu-ray.com |accessdate=July 17, 2013}}</ref> и во [[Обединето Кралство]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.releasedateusa.com/2013/03/man-of-steel-dvdblu-ray-release-date.html |title=Man of Steel DVD & Blu-ray release date |publisher=ReleasedateUSA.com |accessdate=September 19, 2013 |archive-date=2013-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130920151332/http://www.releasedateusa.com/2013/03/man-of-steel-dvdblu-ray-release-date.html |url-status=dead }}</ref>. ==Награди== {{Anchor|Awards|Accolades}} {| class="wikitable sortable" |- ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Awards and nominations |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Награда ! Дата ! Категорија ! Добитник/номиниран ! Резултат ! class="unsortable" | реф. |- | [[Ени награди]] | 1 февруари 2014 | Најдобро достигнување, анимирани ефекти во продукција во живо | ''Човек од челик '' | {{nominated}} |align="center"|<ref>{{Наведена мрежна страница|title=41st Annual Annie Awards Categories|url=http://annieawards.org/nominees/|publisher=Annie Awards|accessdate=January 5, 2014}}</ref> |- | [[Британската академија за филмски и телевизиски уметности ]] | | BAFTA – 2013 | ''Човек од челик '' | {{nominated}} |align="center"|<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Children's {{!}} BAFTA Kids' Vote - Feature Film in 2013|url=http://awards.bafta.org/award/2013/childrens/bafta-kids-vote-2010-top-10s-feature-film|publisher=British Academy of Film and Television Arts|accessdate=January 5, 2014}}</ref> |- | [[Критички избор на филмски награди]] | 16 јануари 2014 | Најдобар глумец во филмска акција | [[Хенри Кавил]] | {{nominated}} |align="center"|<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Critics' Choice Movie Awards |url=http://www.criticschoice.com/movie-awards/ |publisher=Critics' Choice |accessdate=December 30, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CrNMCA0g?url=http://www.criticschoice.com/movie-awards/ |archivedate=December 12, 2012 |df= }}</ref> |- | rowspan="2" | [[Денверско филмско критичко општество]] | rowspan="2" | 13 јануари 2014 | Best Original Score | Ханс Цимер<br /><small>(заедно со ''[[12 Години роб (филм)|12 години роб]]'')</small> | {{nominated}} | |- | Најдобра научна фантастика | ''Човек од челик '' | {{nominated}} | |- | [[Златни трејлерски награди]] | 17 јуни 2013 | {{Наведена мрежна страница|title=Best Summer 2013 Blockbuster Poster|url=http://www.goldentrailer.com/gta14-nominees/best-summer-2013-blockbuster-poster/|accessdate=2017-10-13|archive-date=2017-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115203214/http://www.goldentrailer.com/gta14-nominees/best-summer-2013-blockbuster-poster/|url-status=dead}} | ''Човек од челик '' | {{won}} | |- | [[Хјустонско филмско критичко општество]] | 15 декември 2013 | Best Original Score | Ханс Цимер | {{nom}} |align="center"|<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Stone|first=Sasha|title=12 Years a Slave wins Pic, Cuaron Director for Houston Film Critics|url=http://www.awardsdaily.com/blog/12-years-a-slave-wins-pic-cuaron-director-for-houston-film-critics/|work=Awards Daily|accessdate=December 16, 2013|date=December 15, 2013}}</ref> |- | rowspan="2" | [[NewNowNext Awards]] | rowspan="2" | 17 јуни 2013 | Cause You're Hot | Хенри Кавил | {{nominated}} |align="center"|<ref>{{наведени вести|title=2013 Nominees Cause You're Hot |url=http://www.newnownext.com/awards/2013/cause-youre-hot/ |accessdate=June 17, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130525161653/http://www.newnownext.com/awards/2013/cause-youre-hot/ |archivedate=May 25, 2013 |df= }}</ref> |- | Next Must-See Movie | ''Човек од челик'' | {{won}} |align="center"|<ref>{{наведени вести|title=2013 Nominees Next Must-See Movie|url=http://www.newnownext.com/awar/2013/next-must-see-movie/|accessdate=June 17, 2013}}</ref> |- | [[МТВ филмска награда]] | 13 април 2014 | Најдобар херој | Хенри Кавил | {{won}} |align="center"|<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mtv.com/news/articles/1723587/2014-mtv-movie-awards-nominations.jhtml|title=2014 MTV Movie Awards: Full Nominations List|publisher=MTV|date=March 6, 2014|accessdate=March 11, 2014|archive-date=2014-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306175042/http://www.mtv.com/news/articles/1723587/2014-mtv-movie-awards-nominations.jhtml|url-status=dead}}</ref><br><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://variety.com/2014/film/news/mtv-movie-awards-winners-list-1201156695/|title=MTV Movie Awards: Winners List|publisher=Variety|date=April 13, 2014|accessdate=April 13, 2014}}</ref> |- | [[Награда „Избор од публиката“]] | 8 јануари 2014 | Омилена драматична глумица | Ејми Адамс | {{nominated}} | |- | rowspan="3" | [[Сатурн награда]] | rowspan="3" | јуни 2014 | Најдобра стрип-филмска слика | ''Човек од челик '' | {{nom}} | |- | [[Сатурн награда за најдобра изведба на помлад глумец|Најдобра изведба на помлад глумец]] | Дилан Спрејбери | {{nom}} | |- | [[Сатурн награда за најдобри специјални ефекти|Најдобри специјални ефекти]] | Џо Летери, Џон "ДЏ" Десџардин и Ден Лемон | {{nom}} | |- | rowspan="4" | [[Награда „Избор од тинејџерите“]] | rowspan="4" | 13 август 2013 | Избор за летен филм: Акција | ''Човек од челик '' | {{nominated}} |align="center"|<ref name="Teen Choice 2013">{{наведени вести|title=Teen Choice Awards 2013 - list of winners|url=http://www.ontheredcarpet.com/Teen-Choice-Awards-2013---list-of-winners/9202922|accessdate=August 13, 2013|archive-date=2013-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813184631/http://www.ontheredcarpet.com/Teen-Choice-Awards-2013---list-of-winners/9202922|url-status=dead}}</ref> |- | Избор: Летна филмска ѕвезда: маж | Хенри Кавил | {{nominated}} |align="center"|<ref name="Teen Choice 2013"/> |- | : Летна филмска ѕвезда: жена | Ејми Адамс | {{nominated}} |align="center"|<ref name="Teen Choice 2013"/> |- | Избор „Liplock“ | Хенри Кавил и Ејми Адамс | {{nominated}} |align="center"|<ref name="Teen Choice 2013"/> |- |rowspan=2|[[Награда за визуелни ефекти]] |rowspan="2" | 12 февруари 2014 |Извонредна виртуелна кинематографија во акција за движење со акција во живо |Даниел Полсон, Едмунд Колен, Џоел Праџер, Дејвид Стрипинс |{{nominated}} | |- |Извонредна FX и симулациска анимација во акција за движење со акција во живо |Брајан Гудвин, Греј Хорсфилд |{{nominated}} | |} ==Продолжение== Успехот на Човек од челик започнал со плановите на Ворнер Брос за проширен универзум со други ДВД-стрипови. На [[10 јуни]] [[2013]] година било објавено дека двајцата, режисерот [[Зак Снајдер]] и сценаристот [[Дејвид С. Гојер]], ќе се вратат за продолжение на „Човек од челик“ кој бргу се следи од страна на „[[Warner Bros.]]“<ref>{{наведени вести|author=Nikki Finke|url=http://deadline.com/2013/06/man-of-steel-sequel-underway-with-zack-snyder-and-david-s-goyer-517621/|title=‘Man Of Steel’ Sequel Underway With Zack Snyder And David S. Goyer|publisher=[[Deadline.com]]|date=June 10, 2013|accessdate=September 8, 2014}}</ref>. Гојер претходно имал потпишано договор за три филма, во кој се вклучени: „Човек од челик“, неговото продолжение и „[[Лига на Правдата (филм)|Лига на Правдата]]“ каде се појавува [[Супермен]]. На [[20 јули]] [[2013]], Зак Снајдер потврдил во „''San Diego Comic-Con International'' “ дека во продолжението на „Човек од челик“ ќе настапуваат Супермен и [[Бетмен]] кои ќе се сретнат за првпат во филмски формат<ref name="hrsupbat">{{Наведена мрежна страница|last=Kit |first=Borys |url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/superman-batman-film-set-comic-589521 |title=Superman and Batman Film Set for Comic-Con Reveal |work=The Hollywood Reporter |date=July 20, 2013 |accessdate=July 21, 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|last=Sperling |first=Nicole |url=http://herocomplex.latimes.com/movies/comic-con-2013-superman-batman-movie-will-follow-man-of-steel/ |title=Comic-Con 2013: 'Superman & Batman' movie will follow 'Man of Steel' |work=Los Angeles Times |date=July 20, 2013 |accessdate=July 21, 2013}}</ref>. Гојер и Снајдер заедно ќе ја пишуваат приказната, а Гојер ќе го пишува сценариото. Кавил, Адамс, Лејн и Фишберн биле потврдени дека повторно ќе ги имаат нивните улоги. На почетокот, Снајдер изјавил дека филмот ќе земал инспирација од стрипот ,,''[[Бетмен: Црниот витез се враќа]]''"<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Anders|first=Charlie Jane|url=http://io9.com/theyre-doing-a-superman-batman-movie-but-thats-not-851711013|title=They're doing a shitty Superman/Batman movie... but that's not the big news|work=io9|date=July 20, 2013|accessdate=July 22, 2013|archive-date=2013-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722040226/http://io9.com/theyre-doing-a-superman-batman-movie-but-thats-not-851711013|url-status=dead}}</ref>. Сепак, во [[ноември]] [[2013]] година, Снајдер појаснил дека филмот нема да е основан на новелата. „''Ако треба да го сториш тоа, ќе ти треба поинаков Супермен. Ние го доведуваме Бетмен во овој универзум во кој сега живее овој Супермен''“. Во [[август]] [[2013]] година, [[Бен Афлек]] бил најавен дека ќе го игра [[Бетмен]]<ref>{{наведени вести|last=Schillaci|first=Sophie|title=Ben Affleck Is Batman for 'Man of Steel' Sequel|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/ben-affleck-is-batman-man-612907|accessdate=August 23, 2013|newspaper=The Hollywood Reporter|date=August 22, 2013}}</ref>, додека [[Гал Гадо]] [[Жената Чудо]] во декември [[2013]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://variety.com/2013/film/news/gal-gadot-wonder-woman-batman-vs-superman-1200918310/ |title=Gal Gadot to Play Wonder Woman in 'Batman vs. Superman'|work=Variety|date=December 4, 2013 |accessdate=December 4, 2013}}</ref>. Подоцна во декември, [[Крис Терио]] бил ангажиран да го преработи сценариото<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/batman-superman-chris-terrio-write-666735 |title=Batman-Superman Film Enlists 'Argo' Writer (Exclusive)|work=The Hollywood Reporter|date=December 18, 2013 |accessdate=December 18, 2013}}</ref>. Во [[јануари]] [[2014]] година било објавено дека филмот е одложен од оригиналниот датум на издавање на [[17 јули]] [[2015]] до [[6 мај]] [[2016]] година<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=113669 |title= Warner Bros. Pictures Pushes Batman vs. Superman Back to 2169 |work= ComingSoon.net |date= January 17, 2014 |accessdate= 2017-10-13 |archive-date= 2014-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140201094626/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=113669 |url-status= dead }}</ref>. Во [[април]] [[2014]] година било објавено дека [[Зак Снајдер]], исто така ќе го режира сценариото на [[Лига на Правдата]]<ref>{{наведени вести|author=Alex Stedman|url=http://variety.com/2014/film/news/zack-snyder-to-direct-justice-league-movie-1201165409/|title=Zack Snyder to Direct ‘Justice League’ Movie|work=Variety|date=April 27, 2014|accessdate=September 8, 2014}}</ref>. Во мај [[2014]] година, насловот на филмот бил откриен како [[Бетмен против Супермен: Зора на правдата]]<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Siegel |first=Tatiana |last2=Kit |first2=Borys |title=Warner Bros. Unveils Title of New Batman-Superman Film |url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/warner-bros-unveils-title-new-706231 |accessdate=May 22, 2014|newspaper=The Hollywood Reporter|date=May 21, 2014}}</ref>. Ворнер Брос, наводно, му се додворувал на [[Крис Терио]] да ја преработи Лигата на правдата следниот јули, откако бил задоволен од преработената верзија на Бетмен против Супермен<ref>{{наведени вести|author=Mike Fleming|url=http://deadline.com/2014/07/comic-con-batman-v-superman-chris-terrio-justice-league-809843/|title=‘Batman V Superman’ Scribe Chris Terrio For ‘Justice League’|publisher=Deadline.com|date=July 25, 2014|accessdate=September 8, 2014}}</ref>. Додека Супермен ѕвездата [[Хенри Кавил]] не го смета за продолжение на Супермен<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.ew.com/article/2015/07/06/henry-cavill-superman-sequels?hootPostID=bd3d5f5747696654c5e5997d7d01d58a | title=Batman v. Superman star Henry Cavill talks Dawn of Justice plot | work=Entertainment Weekly | accessdate=July 7, 2015}}</ref>, Снајдер изјавил дека размислува [на] начин на кој Бетмен против Супермен е Човек од челик 2"<ref name="BVS">{{Наведена мрежна страница | url=http://jam.canoe.com/Movies/2015/09/10/22550371.html | title=Zack Snyder: 'Batman V Superman' is 'Man of Steel 2' | publisher=Canoe | date=September 10, 2015 | accessdate=January 5, 2016 | archive-date=2016-01-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160130022953/http://jam.canoe.com/Movies/2015/09/10/22550371.html | url-status=dead }}</ref>. == Наводи == {{наводи|30em}} ==Дополнително читање== * Marrapodi, Eric. "[http://religion.blogs.cnn.com/2013/06/14/superman-coming-to-a-church-near-you/?hpt=hp_t1 Superman: Flying to a church near you] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180810055659/http://religion.blogs.cnn.com/2013/06/14/superman-coming-to-a-church-near-you/?hpt=hp_t1 |date=2018-08-10 }}". [[CNN]]. June 14, 2013. == Надворешни врски == {{рв|Man of Steel (film)}} {{wikiquote|Man of Steel (film)}} * {{Official website}} * {{IMDb title|0770828|Човек од челик }} * {{Mojo title|superman2012|Човек од челик }} * {{Rotten Tomatoes|superman_man_of_steel|Човек од челик }} * {{Metacritic film|man-of-steel|Човек од челик }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филмови со Супермен]] [[Категорија:Научнофантастични филмови]] [[Категорија:Акционен филм]] [[Категорија:3Д филм]] [[Категорија:Филмови од 2013 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] fef2ort6nwfsj90vcd9g1n3fo8vyuvd 4 1119954 5544141 5526719 2026-04-24T08:06:33Z Виолетова 1975 /* 2026 */ 5544141 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки маратони.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УМ}} '''Уредувачки маратони''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ (во периодот [[Википедија:Уредувачки маратони (Споделено знаење)|2014 — 2023 на „Споделено знаење“]] и во периодот [[Википедија:Уредувачки маратони (ГЛАМ Македонија)|2016 — 2023 на „ГЛАМ Македонија“]]) и Википедија на македонски јазик. Проектот се состои од организирање на отворен настан за уредување на претходно определена тема чија цел е подобрување на постоечките и создавање нови статии од различни области на Википедија на македонски јазик, како и воведување на недоволно искусни уредници во уредувањето на квалитетни статии. Понекогаш на овие настани им претходи предавање на темата, и тогаш најчесто се наречени: работилници. == 2026 == Во текот на 2026 година се одржани следните уредувачки маратон: # [[Википедија:Уредувачки маратони — Медалисти на Зимските олимписки игри 2026]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Жени ботаничари со авторски кратенки]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Растенијата околу нас: Велес]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Растенијата околу нас: Демир Хисар]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Растенијата околу нас: Скопје]] == 2025 == Во текот на 2025 година се одржани следните уредувачки маратон: # [[Википедија:Уредувачки маратони - Жените на Македонскиот фронт|Жените на Македонскиот фронт]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Џез (2025)|Џез (2025)]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Лајка|Лајка]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - ОЖОСВН|Организацијата на жените на општина Свети Николе]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Паркови во Словенија|Паркови во Словенија]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Перу|Перу]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Новинарство|Новинарство]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|Филм]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Езера|Езера]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Реки и езера во Словенија|Реки и езера во Словенија]] и # [[Википедија:Уредувачки маратони - Езера во Северна Америка|Езера во Северна Америка]] == 2024 == Во текот на 2024 година се одржани следните уредувачки маратон: # [[Википедија:Уредувачки маратони - Жената низ историјата|Жената низ историјата]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Млади правници|Млади правници]]; # [[Википедија:Програма „ГЛАМ“/2024/Lili Arsova#Други_активности|Клима и климатски промени (Велес)]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Џез|Џез]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Чајанка|Чајанка]] # [[Википедија:Програма_„ГЛАМ“/2024/SirGoldenBlade#Други_активности|Климатски промени во Македонија (Скопје)]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Планини|Планини]] == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови|Уредувачки денови]] * [[Википедија:Уредувачки натпревари|Уредувачки натпревари]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки маратони| ]] [[Категорија:Википедија:Проекти на Викимедија МКД]] hp9ag8x7l1sp0plk31ka2ulv113m4ol 5544158 5544141 2026-04-24T08:56:27Z Jtasevski123 69538 /* 2026 */ 5544158 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки маратони.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УМ}} '''Уредувачки маратони''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ (во периодот [[Википедија:Уредувачки маратони (Споделено знаење)|2014 — 2023 на „Споделено знаење“]] и во периодот [[Википедија:Уредувачки маратони (ГЛАМ Македонија)|2016 — 2023 на „ГЛАМ Македонија“]]) и Википедија на македонски јазик. Проектот се состои од организирање на отворен настан за уредување на претходно определена тема чија цел е подобрување на постоечките и создавање нови статии од различни области на Википедија на македонски јазик, како и воведување на недоволно искусни уредници во уредувањето на квалитетни статии. Понекогаш на овие настани им претходи предавање на темата, и тогаш најчесто се наречени: работилници. == 2026 == Во текот на 2026 година се одржани следните уредувачки маратон: # [[Википедија:Уредувачки маратони — Медалисти на Зимските олимписки игри 2026|Медалисти на Зимските олимписки игри 2026]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Жени ботаничари со авторски кратенки|Жени ботаничари со авторски кратенки]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Растенијата околу нас: Велес|Растенијата околу нас: Велес]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Растенијата околу нас: Демир Хисар|Растенијата околу нас: Демир Хисар]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Растенијата околу нас: Скопје|Растенијата околу нас: Скопје]] == 2025 == Во текот на 2025 година се одржани следните уредувачки маратон: # [[Википедија:Уредувачки маратони - Жените на Македонскиот фронт|Жените на Македонскиот фронт]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Џез (2025)|Џез (2025)]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Лајка|Лајка]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - ОЖОСВН|Организацијата на жените на општина Свети Николе]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Паркови во Словенија|Паркови во Словенија]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Перу|Перу]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Новинарство|Новинарство]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|Филм]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Езера|Езера]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Реки и езера во Словенија|Реки и езера во Словенија]] и # [[Википедија:Уредувачки маратони - Езера во Северна Америка|Езера во Северна Америка]] == 2024 == Во текот на 2024 година се одржани следните уредувачки маратон: # [[Википедија:Уредувачки маратони - Жената низ историјата|Жената низ историјата]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Млади правници|Млади правници]]; # [[Википедија:Програма „ГЛАМ“/2024/Lili Arsova#Други_активности|Клима и климатски промени (Велес)]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Џез|Џез]]; # [[Википедија:Уредувачки маратони - Чајанка|Чајанка]] # [[Википедија:Програма_„ГЛАМ“/2024/SirGoldenBlade#Други_активности|Климатски промени во Македонија (Скопје)]] # [[Википедија:Уредувачки маратони - Планини|Планини]] == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови|Уредувачки денови]] * [[Википедија:Уредувачки натпревари|Уредувачки натпревари]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки маратони| ]] [[Категорија:Википедија:Проекти на Викимедија МКД]] qzouft65854qwwe6nyfzrrhme4hn1ry 0 1120116 5544115 5388075 2026-04-24T05:46:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544115 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Илија |слика = Црква „Св. Илија“ - Патрик.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{coord|41|35|53.3|N|22|12|42.2|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Патрик (Штипско){{!}}Патрик |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = [[Свети Илија]] |изградба = 1988 (обнова) |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = 1913 |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Илија''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] историското [[штип]]ско село [[Патрик (Штипско)|Патрик]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=27}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на местото на некогашното село [[Патрик (Штипско)|Патрик]] и е единствен остаток од него. До нејзе може да се стигне преку земјен пат кој започнува од превојот помеѓу Неготино и Штип на [[Регионален пат 1103|регионалниот пат 1103]]. Бидејќи црквата се наоѓа во рамки на самото ловиште „Конечко“, пристапот до црквата е ограничен. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=6 јули 2025}}</ref> == Историја == Првобитниот храм бил разрушен за време на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], кога било разорано и самото село. Но, видливите остатоци од објектот и од фрескоживописот, довело до повторна обнова. Со благослов на [[Брегалничка епархија|Митрополитот Брегалнички]] [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|г. Стефан]], реставрацијата била отпочната во 1988 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-07-06}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Архитектура == === Фрескоживопис === Црквата поседува живопис. === Икони и иконостас === Во нејзе се наоѓа мал иконостас. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 10.jpg|Куполата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 2.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 3.jpg|Икона над главниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 4.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 5.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 6.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 7.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 8.jpg|Иконостасот Податотека:Црква „Св. Илија“ - Патрик 9.jpg|Дел од фрескоживописот </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Патрик (Штипско)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Elijah Church (Patrik)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илија, Патрик}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Илија во Македонија|Патрик]] 84i41h9ht0lez8nsuvh8kmk0tavmxvs 0 1121266 5543992 5077122 2026-04-23T19:52:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543992 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Fagopyrum esculentum2.jpg |image_caption = [[Хелда|Обична хелда]]<br />(''Fagopyrum esculentum'') |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |ordo = [[Каранфиловидни]] |familia = [[Троскоти]] |genus = '''Хелда''' |genus_authority = [[Филип Милер|Mill.]] |subdivision_ranks = Видови |subdivision = 15-16, вклучувајќи ги:<ref>{{нмс|url=http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=fagopyrum|title=The Plant List: A Working List of all Plant Species}}</ref> *''Fagopyrum acutatum'' *''Fagopyrum dibotrys'' *''[[хелда|Fagopyrum esculentum]]'' *''Fagopyrum homotropicum'' *''[[татарска хелда|Fagopyrum tataricum]]'' |}} '''Хелда''' ({{науч|Fagopyrum}}) — {{био|род}} [[цветни растенија]] од {{био|семејство}}то на [[троскоти]]те (''Polygonaceae''). ==Опис== Родот хелда опфаќа 15-16 {{био|вид}}ови растенија, меѓу кои два претставуваат важни [[земјоделски култури]]: [[хелда|обичната хелда]] (''Fagopyrum esculentum'') и [[татарска хелда|татарската хелда]] (''Fagopyrum tataricum''). Имаат слична употреба и се категоризирани како [[псевдожитарки]] бидејќи се користат за иста намена како [[житарки]]те, но не му припаѓаат на семејството [[треви]] (''Poaceae''). Во рамките на родот се наоѓаат и следниве питоми видови: повеќегодишната хелда ''Fagopyrum dibotrys'' (порано ''Fagopyrum cymosum''),<ref>[http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Fagopyrum+dibotrys PFAF Plant Database: ''Fagopyrum dibotrys'' (повеќегодишна хелда)]</ref> ''Fagopyrum giganteum'' и ''Fagopyrum homotropicum''.<ref>{{наведено списание|author=T. Sharma, S. Jana|year=2002|title=Species relationships in ''Fagopyrum'' revealed by PCR-based DNA fingerprinting|journal= Theoretical and Applied Genetics|doi=10.1007/s00122-002-0938-9|volume=105|pages=306–312|pmid=12582533|issue=2-3}}</ref> Растенијата имаат петливчени цветови распоредени во сложен [[грозд]] што даваат снопчиња со странични цветови на врвот од гранчето.<ref>{{наведено списание|author=M. Quinet, V. Cawoy, I Lefevre, F. Van Miegroet, A-L. Jaquemart, J.-M. Kinet. |year=2004|title=Inflorescence structure and control of flowering time and duration by light in buckwheat (''Fagopyrum'' esculentum Moench)|pmid=15208346|journal= Journal of Experimental Botany| doi=10.1093/jxb/erh164|volume=55|issue=402|pages=1509–1517}}</ref> == Поврзано == * [[Троскоти]] * [[Псевдожитарки]] * [[Житарки]] * [[Дива хелда]] — поинакво растение == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Fagopyrum}} * {{викивидови-ред|Fagopyrum|Хелда}} * {{EOL|61879}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FAGOP2 Профил на родот хелда (''Fagopyrum'')] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060930013408/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FAGOP2 |date=2006-09-30 }} — [[Министерство за земјоделство на САД]] {{en}} * [http://www.plantarium.ru/page/view/item/44170.html Информации за таксонот хелда (гречиха)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131031101718/http://www.plantarium.ru/page/view/item/44170.html |date=2013-10-31 }} — „Плантариум“ {{ru}} [[Категорија:Троскоти]] [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] fogm4h0iddwlcoylms3yc0xhj81kbev 0 1124134 5543906 5525005 2026-04-23T14:26:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543906 wikitext text/x-wiki {{другизначења}} {{Инфокутија Место во Германија |Name = Фленсбург |Native_name = Flensburg / Flensborg |Art = Stadt |image_photo = Luftbild Flensburg Schleswig-Holstein Zentrum Stadthafen Foto 2012 Wolfgang Pehlemann Steinberg-Ostsee IMG 6187.jpg |image_caption = Градското пристаниште на Фленсбург |Wappen = DEU Flensburg COA.svg |lat_deg = 54 |lat_min = 46 |lat_sec = 55 |lon_deg = 09 |lon_min = 26 |lon_sec = 12 |Lageplan = Schleswig-Holstein FL.svg |Lageplanbeschreibung = Местоположба на градот Фленсбург во Шлезвиг-Холштајн |Bundesland = Schleswig-Holstein |Kreis = урбан округ |Höhe = 12 |Fläche = 56.38 |Einwohner = 90777 |Stand = 2014-08-26 |PLZ = 24901–24944 |PLZ-alt = 2390 |Vorwahl = 0461 |Kfz = FL |Gemeindeschlüssel = 01 0 01 000 |NUTS = DEF01 |LOCODE = DE FLF |Gliederung = 13 градски окрузи |Adresse = Rathausplatz 1<br/>24937 Фленсбург |Website = [http://www.flensburg.de/ www.flensburg.de] |Bürgermeister = Зимон Фабер |Partei = [[Изборно здружение на Јужен Шлезвиг|SSW]] }} '''Фленсбург''' ({{langx|de|Flensburg}}, {{langx|da|Flensborg}}, [[Долногермански јазик|долногермански]]: ''Flensborg'', [[Севернофризиски јазик|севернофризиски]]: ''Flansborj'') — [[Урбани окрузи во Германија|слободен град]] (''kreisfreie Stadt'') во северниот дел на сојузната покраина [[Шлезвиг-Холштајн]], северна [[Германија]]. По [[Кил]] и [[Либек]] е трет најголем град во Шлезвиг-Холштајн, најголем град во областа Шлезвиг и најсеверен слободен град во Германија. Фленсбург се наоѓа на крајот на [[Фленсбуршки Фјорд|Фленсбуршкиот Фјорд]] и на северната граница на [[полуостров]]от [[Ангелн]]. Како средиште на [[Данска|данското]] малцинство во Јужен Шлезвиг, Фленсбург зел водечка улога за признавање на националните малцинства по референдумското изјаснување во 1920 година и по објаснувањето помеѓу Бон и Копенхаген во 1955 година, содржејќи многу дански институции. Од не толку мал дел од околу 90.000 жители, покрај [[Германски јазик|германскиот]] и [[Дански јазик|данскиот јазик]], се говорат и [[Долногермански јазик|долногерманскиот]] и дијалектот [[пету]]. Во рамките на Германија, градот е познат по службата за патен сообраќај, чие седиште е во градот, Фленсбуршкото пиво и ракометниот клуб [[РК Фленсбург-Хандевит]]. Поранешните главни носители на растот во {{римски|19}} и {{римски|20}} век како трговијата со рум и воената настава, со поморската школа Фленсбург-Мирвик, денес играат незначителна улога. Од големо значење за градот се граничниот туризам, Фленсбуршкото пристаниште со историското пристаниште и бродоградилиштето, како и 8.600 студенти на Високата школа Фленсбург и Европскиот универзитет Фленсбург. Во мај 1945 година, Фленсбург бил место на последната влада на [[Нацистичка Германија]], т.н. [[Фленсбуршка влада]] предводена од [[Карл Дениц]]<ref name="D">Фленсбург до крајот на војната не бил прогласен за главен град на државата. Градскиот дел Мирвик бил прогласен за ''привремено седиште на владата''; Broder Schwensen: ''Flexikon. 725 Aha-Erlebnisse aus Flensburg!'', Flensburg 2009, Artikel: „Reichshauptstadt“. (Иако неофицијалано, Фленсбург денес е прогласуван за „привремен главен град“; vgl. dazu etwa [http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/flensburg.htm ''Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte, Schleswig-Holstein von A bis Z: Flensburg''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150116061225/http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/flensburg.htm |date=2015-01-16 }}, abgerufen am 6. Mai 2014.)</ref>, кој владеел од 1 мај (смртта на Хитлер) една недела додека германската војска не се предала и градот бил окупиран од сојузничките сили. Режимот бил официјално распуштен на 23 мај. Најблиски поголеми градови се [[Кил]] (86 км на југ) и [[Оденсе]] во Данска (92 км на североисток). Центарот на градот се наоѓа 7 километри од [[данска]]та граница. == Географија == [[Податотека:Karte Stadtteile Flensburg.png|мини|Местоположбата на Фленсбург на [[Фленсбуршки Фјорд|Фленсбуршкиот Фјорд]] со градските окрузи и соседните општини]] Фленсбург се наоѓа на крајниот север на сојузната покраина Шлезвиг-Холштајн, иако не директно на [[германско-данска граница|германско-данската граница]], бидејќи општината [[Харисле]] се наоѓа помеѓу Фленсбург и Кралството [[Данска]]. По соседниот град [[Гликсбург (Балтичко Море)|Гликсбург]], тој е вториот најсеверен град во Германија, но бидејќи патот од Фленсбург до данската граница е покус и жителите на Гликсбург мораат да поминат низ Фленсбург, за да отидат во Данска, се вели и дека Фленсбург е најсеверен град.<ref>{{нмс|url=http://www.ndr.de/ratgeber/reise/urlaubsregionen/flensburg_schlei/flensburgerfoerde102.html|title=Die Flensburger Förde - Paradies am Wasser|language=германски|publisher=Norddeutscher Rundfunk|accessdate=24 јуни 2014|archive-date=2013-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225194615/http://www.ndr.de/ratgeber/reise/urlaubsregionen/flensburg_schlei/flensburgerfoerde102.html|url-status=dead}}</ref> Фленсбург се наоѓа во внатрешниот агол на [[Фленсбуршки Фјорд|Фленсбуршкиот Фјорд]]. Источниот брег на Фленсбург се наоѓа на полуостровот [[Ангелн]]. Градот се наоѓа на околу 20 метри надморска височина. Стариот град се наоѓа на 12 метри, додека највисоката точка во градот изнесува 63,7 метри. Градската граница е долга 32 километри. === Градски единици === Градот Фленсбург се дели на 13 градски единици, кои подоцна се поделени на 38 статистички окрузи,<ref>{{нмс|url= http://www.flensburg.de/politik-verwaltung/daten-zahlen-fakten/interaktive-stadtteilkarte/index.php|title=Zahlenspiegel Teil 3: Stadtteile|language=германски|publisher=Град Фленсбург|accessdate=6 јануари 2013}}</ref> каде границите на градските единици и градските окрузи се исцртани според границите на старите општини, односно историските парохии. {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |- bgcolor="#efefef" ! Број !! Градска единица <br><small>''(германско/данско име)''</small> !! Жители<br><small>(состојба 2013 г.)</small><ref name="Sozialatlas 2014"/> !! Доселеници<br><small>(% во вк. нас.)</small><br><small>(состојба 2014 г.)</small><ref name="Sozialatlas 2014">{{нмс|url=http://www.flensburg.de/imperia/md/content/asp/flensburg/soziales_gesundheit/verwaltung_planung/sozialatlas_2014_-_1.pdf|title=Sozialatlas 2014|language=германски|publisher=Град Фленсбург|date=10 ноември 2014|accessdate=21 декември 2014|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924013753/http://www.flensburg.de/imperia/md/content/asp/flensburg/soziales_gesundheit/verwaltung_planung/sozialatlas_2014_-_1.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Tageblatt 2014 zum Sozialatlas">{{Наведена книга|author=Carlo Jolly|publisher=Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag|title=Die Neustadt ist der jüngste Stadtteil|place=Фленсбург|year=20142|pages=11}}</ref> !! Денешни (статистички) градски окрузи !! Други (поранешни)<br>места и парохии |- | 1 || Алтштат <br>''(Innenstadt; Indre By)'' || style="text-align:right" | 3.324 || style="text-align:right" | 801 (24,1&nbsp;%) || Санкт Николај ''(St. Nikolai; Sankt Nikolaj)'', Санкт Мариен ''(St. Marien; Sankt Mariæ)'' и Нордертор ''(Nordertor; Nørreport)'' || |- | 2 || Нојштат<br>''(Neustadt; Nystaden)'' || style="text-align:right" | 4.134 || style="text-align:right" | 1.138 (27,5&nbsp;%) || Дубург ''(Duburg; Duborg)'', (Нојштат) Норд || |- | 3 || Нордштат<br>''(Nordstadt; Nordstaden)'' || style="text-align:right"| 10.994 || style="text-align:right" | 3.312 (30,1&nbsp;%) || (Харислер) Кројц ''(Kreuz; Kors)'', Галвик ''(Galwik; Galvig)'', Клис ''(Klues; Klus)''|| Остзебад ''(Ostseebad; Østersøbadet)'' |- | 4 || Вестлихе Хее<br>''(Westliche Höhe; Vestlig Høj)'' || style="text-align:right" | 7.897 || style="text-align:right" | 1.427 (18,1&nbsp;%) || Штатпарк ''(Stadtpark; Byparken/Øvelgønne)'', Мариенхелцунг ''(Marienhölzung; Frueskov)'', Санкт Гертруд, (Милен) Фридхоф ''((Mühlen) Friedhof; Møllekirkegård)'' || |- | 5 || Фризишер Берг<br>''(Friesischer Berg; Friserbjerg)'' || style="text-align:right" | 6.686 || style="text-align:right" | 1.293 (19,3&nbsp;%) || Ексе ''(Exe; Eksercerløkke)'', Музеумсберг, Фриденсхигел ''(Friedenshügel; Fredshøj)''|| |- | 6 || Вајхе<br>''(Weiche; Sporskifte)'' || style="text-align:right" | 6.939 || style="text-align:right" | 1.399 (20,2&nbsp;%) || Софиенхоф ''(Sophienhof; Sophiegård)'', Шеферхаус ''(Schäferhaus; Skæferhus)''|| |- | 7 || Зидштат<br>''(Südstadt; Sydstaden)'' || style="text-align:right" | 4.034 || style="text-align:right" | 813 (20,2&nbsp;%) || Мартинсберг ''(Martinsberg; Martinsbjerg)'', Руде, Пелват ''(Peelwatt; Pælevad)''|| |- | 8 || Зандберг<br>''(Sandberg; Sandbjerg)'' || style="text-align:right" | 6.012 || style="text-align:right" | 872 (14,5&nbsp;%) || Ахтер де Мел ''(Achter de Möhl; Fiskergården)'', Аделбилунд, Зиндеруп ''(Sünderup; Sønderup)''|| |- | 9 || Јиргенсби<br>''(Jürgensby; Jørgensby)'' || style="text-align:right" | 7.850 || style="text-align:right" | 1.159 (14,8&nbsp;%) || Јоханесфиртел ''(Johannesviertel; Sankt Hans)'', Санкт Јирген ''(St. Jürgen; Sankt Jørgen)'', Јиргенсгард ''(Jürgensgaard; Jørgensgaard)'', Зендер Фленсбург-Јиргенсби || Холвеге ''(Hohlwege; Hulvejene)'' |- | 10 || Фрирлунд<br>''(Fruerlund; Fruerlund)'' || style="text-align:right" | 6.333 || style="text-align:right" | 1.067 (16,8&nbsp;%) || Бласберг ''(Blasberg; Blæsbjerg)'', Болберг ''(Bohlberg; Bolsbjerg)'', (Фрирлунд) Хоф ''(Hof; Fruerlundgård)'' || Килзенг ''(Kielseng; Kilseng)'' |- | 11 || Мирвик<br>''(Mürwik; Mørvig)'' || style="text-align:right" | 14.334 || style="text-align:right" | 2.454 (17,1&nbsp;%) || Штицпункт Фленсбург-Мирвик (со Зонвик), Осбек ''(Osbek; Osbæk)'', Васерлос ''(Wasserloos; Vandløs)'', Фридхајм, Золитиде ''(Solitüde; Solitude)''|| Блоксберг ''(Blocksberg; Bloksbjerg)'', Енгелсби Дорф, Фаренсоде ''(Fahrensodde; Farnæsodde)'', Кауслунд ''(Kauslund; Kavslund)'', Тветер Холц ''(Twedter Holz; Tvedskov)'', Валдзидлунг Тремеруп, Тветер Фелд |- | 12 || [[Енгелсби]]<br>''(Engelsby; Engelsby)'' || style="text-align:right" | 7.774 || style="text-align:right" | 1.843 (23,7&nbsp;%) || Енгелсби Зид ''(Engelsby Süd; Engelsby syd)'', Фогелзанг ''(Vogelsang; Fuglsang)''|| Трегелсби ''(Trögelsby; Troelsby)'', Твет ''(Twedt; Tved)'', Виндлох ''(Windloch; Vejrgab)'' |- | 13 || Таруп<br>''(Tarup; Tarup)'' || style="text-align:right" | 4.317 || style="text-align:right" | 689 (16,0&nbsp;%) || Таруп || Аделсби |} === Соседни општини === Следниве [[Општини во Германија|општини]] на округот [[Шлезвиг-Фленсбург]] и регионот [[Јужна Данска]] се граничат со градот Фленсбург (започнувајќи од североисток на десно): [[Гликсбург (Балтичко Море)|Гликсбург]] (слободен град), [[Вес]] ([[Лангбалиг (амт)|Амт Лангбалиг]]), [[Масбил]], [[Хируп]], [[Таструп]] и [[Фрајенвил]] (сите во [[Хируп (амт)|Амт Хируп]]), [[Хандевит]] (слободна општина), [[Харисле]] (слободна општина) и [[Општина Обенро]] на данската страна на Фленсбуршкиот Фјорд. Како предградија на Фленсбург се сметаат големиот Харисле, заедно со Васерслебен и Купфермиле, како и Вес и Таструп, бидејќи се силно поврзани со градот и делумно се потпираат на самата градска инфраструктура. Исто така, бидејќи градските автобуски линии веќе со години поминуваат низ Васерслебен, голем број на Фленсбуржани, Васерслебен го сметаат како дел од градот. Воедно, голем број млади од Харисле посетуваат настава во Фленсбург. Учество на годишниот божиќен панаѓур земаат и слободните уметници од Харисле.<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/neujahrsempfang-der-stadt-flensburg-id5376536.html|title=Neujahrsempfang der Stadt Flensburg|language=de|work=Flensburger Tageblatt|date=9 јануари 2014|accessdate=1 март 2014}}</ref> Сепак и покрај повторените предлози од страна на градот Фленсбург за припојување кон него, општината Харисле опстојува на својата самостојност.<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/harrislees-einziger-ehrenbuerger-gestorben-id155224.html|title=Harrislees einziger Ehrenbürger gestorben|author=Felicitas Gloyer|work=Flensburger Tageblatt|date=5 мај 2012|accessdate=1 март 2014}}</ref> Таструп е остаток на поранешната општина Аделби. Со брзиот развој на Зиндеруп, Фленсбург сè повеќе се шири кон Таструп.<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/flensburger-puzzle-der-bauflaechen-id1190646.html|title=Neue Wohngebiete, Flensburger Puzzle der Bauflächen|language=германски|work=Flensburger Tageblatt|date=28 февруари 2011|accessdate=17 март 2014}}</ref> Слично важи и за Вес, каде се наоѓаат единиците Васерлос и Кауслунг кои се шират преку новоградби. Уште една населба, која долго време се развива со Фленсбург, е Мајервик, но сепак припаѓа на градот Гликсбург. Хандевит се развива заедно со Фленсбург, а воедно [[Аеродром Фленсбург-Шеферхаус|Фленсбуршкиот аеродром]] се граничи со градот и недалеку од фленсбуршката градска единица Вајхе. Исто така, заедничката поврзаност од 1990 година се засили со ракометниот клуб [[РК Фленсбург-Хандевит]]. Од другите, Масбил важи за рурално предградие на Фленсбург. === Соседни градови === Фленсбург има развиено административни врски со [[Гликсбург (Балтичко Море)|Гликсбург]] (околу 5.700 жители), како и заедничка соработка во рамките на основаниот европски регион Јужен Јитланд-Шлезвиг од 1997 година, во кој на германската страна се окружните градови [[Хузум]] (22.000 жители) во округот [[Северна Фризија (округ)|Северна Фризија]] и [[Шлезвиг (град)|Шлезвиг]] (23.600 жители) во округот [[Шлезвиг-Фленсбург]], поранешен главен град на [[Војводство Шлезвиг|Војводството Шлезвиг]], како и данска страна со [[Тендер]] (7.500 жители), [[Обенро]] (15.700 жители), [[Хадерслев]] (21.400 жители) и [[Сенербор]] (27.300 жители). По некои од овие градови се наречени некои историски излезни улици, како и по [[Лек (Северна Фризија)|Лек]] (7.600 жители), [[Капелн]] (8.700 жители) и [[Екернферде]] (21.700 жители). Во рамките на проектот на гранична тромеѓа, областа со површина од 1.494,2&nbsp;км<sup>2</sup> и со околу 240.000 жители, градот соработува со општините Обенро и Сенербор. Заедничката соработка ги опфаќа областите на инфраструктура, туризам, работа, регионално планирање и култура.<ref>{{нмс|url=http://www.grenzdreieck.de/statement/|title=Изјава за индината|publisher=Grænsetrekanten/Grenzdreieck » Aabenraa – Flensburg – Sønderborg|work=www.graensetrekanten.dk|accessdate=17 септември 2014|archive-date=2014-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229054608/http://www.grenzdreieck.de/statement/|url-status=dead}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.grenzdreieck.de/fileadmin/download/BR_Grenzdreieck.pdf|title=Grenzdreieck – eine Region mit Profil|publisher=Grænsetrekanten/Grenzdreieck » Aabenraa – Flensburg – Sønderborg|work=www.graensetrekanten.dk|5=|accessdate=17 септември 2014|archive-date=2020-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010506/http://www.grenzdreieck.de/fileadmin/download/BR_Grenzdreieck.pdf|url-status=dead}}</ref> Во географска гледна точка, блиски големи градови се главниот град на Шлезвиг-Холштајн, [[Кил]] (239.800 жители), како и [[Оденсе]] (170.300 ) и [[Орхус]] (256.000 жители) во Данска; најблизок милионски град е [[Хамбург]] (1,75 мил. жители) на 141 километар на југ. [[Арнис]], најмал град во Германија по број на жители (300 жители) и по површина (0,45&nbsp;км<sup>2</sup>), се наоѓа околу 36 километри од Фленсбург. Растојанието помеѓу Фленсбург и дадените градови е измерено преку воздушна линија.<ref>{{нмс|url=http://www.luftlinie.org/ |title=Luftlinie.org|accessdate=1 февруари 2015}}</ref> {{Местоположба |средина = |север = [[Орхус]] <small>(161&nbsp;км)</small><br />[[Колдинг]] <small>(79&nbsp;км)</small><br />[[Обенро]] <small>(21&nbsp;км)</small> |североисток = [[Оденсе]] <small>(91&nbsp;км)</small><br />[[Сенербор]] <small>(27&nbsp;км)</small><br />[[Гликсбург (Балтичко Море)|Гликсбург]] <small>(10&nbsp;км)</small> |исток = |југоисток = [[Капелн]] <small>(35&nbsp;км)</small><br />[[Арнис]] <small>(36&nbsp;км)</small><br /> [[Екернферде]] <small>(43&nbsp;км)</small><br />[[Кил]] <small>(68&nbsp;км)</small> |југ = [[Шлезвиг (град)|Шлезвиг]] <small>(30&nbsp;км)</small><br />[[Рендсбург]] <small>(55&nbsp;км)</small><br />[[Хамбург]] <small>(141&nbsp;км)</small> |југозапад = [[Хузум]] <small>(41&nbsp;км)</small> |запад = [[Лек (Северна Фризија)|Лек]] <small>(30&nbsp;км)</small><br />[[Нибил]] <small>(39&nbsp;км)</small> |северозапад = [[Есбјерг]] <small>(99&nbsp;км)</small><br />[[Рибе]] <small>(90&nbsp;км)</small><br />[[Тендер]] <small>(41&nbsp;км)</small> }} === Клима === [[Податотека:Schleppbarkasse Solitüde (Flensburg 2013), Bild 00.jpg|мини|Зима во Фленсбург: Поглед на пристаништето, [[Фленсбуршки Фјорд|Фјордот]] и градскиот округ Јиргенсби (јануари 2013 г.)]] {{Климатска табела | Место = Фленсбург | Извор = [[Германска временска служба]]: Климатски податоци за Германија, [http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fkldat__D__mittelwerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue Средни вредности за 30-годишен период] како и ''weatherbase'': [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=33001&cityname=Flensburg-Schleswig-Holstein-Germany Фленсбург, Германија] | Јан_прос_макс = 2 | Фев_прос_макс = 2 | Мар_прос_макс = 6 | Апр_прос_макс = 10 | Мај_прос_макс = 15 | Јун_прос_макс = 18 | Јул_прос_макс = 20 | Авг_прос_макс = 20 | Сеп_прос_макс = 16 | Окт_прос_макс = 11 | Ное_прос_макс = 7 | Дек_прос_макс = 4 | Год_прос_макс = 11 | Јан_прос_мин = 0 | Фев_прос_мин = −1 | Мар_прос_мин = 1 | Апр_прос_мин = 3 | Мај_прос_мин = 7 | Јун_прос_мин = 11 | Јул_прос_мин = 12 | Авг_прос_мин = 12 | Сеп_прос_мин = 10 | Окт_прос_мин = 7 | Ное_прос_мин = 3 | Дек_прос_мин = 1 | Год_прос_мин = 5.5 | Јан_прос = 0.6 | Фев_прос = 0.7 | Мар_прос = 2.7 | Апр_прос = 6.3 | Мај_прос = 11.3 | Јун_прос = 14.9 | Јул_прос = 16.0 | Авг_прос = 15.9 | Сеп_прос = 13.0 | Окт_прос = 9.6 | Ное_прос = 5.2 | Дек_прос = 2.2 | Год_прос = 8.2 | Јан_прос_врнежи = 74.2 | Фев_прос_врнежи = 47.6 | Мар_прос_врнежи = 62.4 | Апр_прос_врнежи = 50.5 | Мај_прос_врнежи = 61.8 | Јун_прос_врнежи = 66.1 | Јул_прос_врнежи = 83.9 | Авг_прос_врнежи = 98.6 | Сеп_прос_врнежи = 89.7 | Окт_прос_врнежи = 87.8 | Ное_прос_врнежи = 105.3 | Дек_прос_врнежи = 90.9 | Год_прос_врнежи = 918.8 | Јан_сончеви_часови_днев = 1.11 | Фев_сончеви_часови_днев = 1.94 | Мар_сончеви_часови_днев = 3.39 | Апр_сончеви_часови_днев = 5.23 | Мај_сончеви_часови_днев = 6.96 | Јун_сончеви_часови_днев = 7.48 | Јул_сончеви_часови_днев = 6.45 | Авг_сончеви_часови_днев = 6.26 | Сеп_сончеви_часови_днев = 4.52 | Окт_сончеви_часови_днев = 2.89 | Ное_сончеви_часови_днев = 1.57 | Дек_сончеви_часови_днев = 1.51 | Год_сончеви_часови_днев = 4.1 | Јан_врнежливи_денови = 19 | Фев_врнежливи_денови = 14 | Мар_врнежливи_денови = 21 | Апр_врнежливи_денови = 20 | Мај_врнежливи_денови = 20 | Јун_врнежливи_денови = 20 | Јул_врнежливи_денови = 21 | Авг_врнежливи_денови = 21 | Сеп_врнежливи_денови = 22 | Окт_врнежливи_денови = 22 | Ное_врнежливи_денови = 22 | Дек_врнежливи_денови = 21 | Год_врнежливи_денови = 243 }} === Природни заштитени подрачја === Од 2003 година постои првото и единствено природно заштитено подрачје во Фленсбург, Тветер Фелд (89&nbsp;ha), кое се наоѓа во градскиот дел Мирвик. Покрај него, познати се уште 14 ареали како заштитени подрачја, во источниот дел на градот Фогерлзанд (околу 278&nbsp;ha) и Осбектал (62&nbsp;ha), во западниот дел се Мариенаутал (137&nbsp;ha) и големата шума на градот, Мариенхелцунг (250&nbsp;ha), како и во северозападниот дел Клисризер Гехелц (106&nbsp;ha).<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg.de/imperia/md/content/asp/flensburg/buergerservice/verordnung/landschaftsschutzgebiete.pdf|title=Stadtverordnung über das Landschaftsschutzgebiet in der Stadt Flensburg vom 14. März 2001|publisher=Град Фленсбург|accessdate=24 април 2014|archive-date=2010-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226131148/http://www.flensburg.de/imperia/md/content/asp/flensburg/buergerservice/verordnung/landschaftsschutzgebiete.pdf|url-status=dead}}</ref> == Историја == === Потекло на името === Потеклото на името „Фленсбург“ кое првпат се споменало во 1248 година не е докрај јасно. Едни велат дека војводата Кнуд Лавард му дал договор на витезот Флено да изгради замок на крајот на фјордот. Овој замок „Флено“ најверојатно го донел името на градот.<ref>Horst-Dieter Landeck: ''Flensburg.'' Boyens, Heide 2006, S август</ref> Една понова теорија вели, дека името потекнува од името на една мала тврдина, чии основи се најдени во близина на црквата Св. Богородица и кои лежат на еден вид мал остров, полуостров или земјен дел.<ref>Vgl. [http://www.stadtgeschichte-flensburg.de/Flensburgs_Anfaenge.pdf Flensburgs Anfänge] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121210034314/http://www.stadtgeschichte-flensburg.de/Flensburgs_Anfaenge.pdf |date=2012-12-10 }} (3 септември 2010; PDF; 1,4&nbsp;MB)</ref> === Почетоци === Во средината на {{римски|12}} век<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/nachrichten/lokales/husumer-nachrichten/artikeldetails/article/805/eingetaucht-in-die-anfaenge-flensburgs.html|title=Seesperre in der Förde – Eingetaucht in die Anfänge Flensburgs|author=Joachim Pohl|work=Flensburger Tageblatt|date=1 септември 2011|accessdate=10 јули 2014}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> постоеле трговски и рибарски населби на местото на подоцнежните цркви Св. Јован, Св. Никола, Св. Богородица и Св. Гертруд. Прва и најстара населба била поновиот дел на Хусбихарде на [[Ангелн]]. Останатите се наоѓале западно од фјордот, покрај потокот Шеребек и Висхарде. Целата област некогаш припаѓала на Кралството Данска. Историчарите посочуваат дека имало повеќе причини за овој избор. Местото служело како сигурно пристаниште во фјордот со заштита од силните ветришта. Покрај тоа, во Фленсбург се вкрстуваат два значајни трговски патишта: низ [[Јитланд]] поминувал „говедскиот пат“, како и трговските пат помеѓу [[Северна Фризија]] и [[Ангелн]]. Уште една причина била големиот улог на харинги. По уништувањето на [[Венди|вендските]] владетели од страна на Данците со Валдемар I и Саксонците со Хајнрих Лавот, областа добила поголема значајност. Во ова време постоеле еснафи, кои веќе се стекнале со одредени права и затоа можеле да влијаат на градската власт. Откако градот бил уништен во борбата во 1248 година помеѓу данскиот крал Ерик IV и неговиот брат и следбеник Абел, Абел започнал со повторна изградба. [[Податотека:Stadtrechtsurkunde Flensburgs von 1284 (The Town Charter of Flensburg).JPG|мини|Градските права на Фленсбург од 1284 година]] Во 1284 година, новото место добило градски права, одобрени од данскиот крал Ерик V и војводата Валдемар IV. Фленсбург прераснал во најзначаен град во [[Војводство Шлезвиг|Војводството Шлезвиг]]. Војводството Шлезвиг претпоставувало дански вазал, а данските владетели биле совладетели и за разлика од јужниот сосед [[Холштајн]] не припаѓало на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. Како и другите шлезвишки градови, Фленсбург не бил член на [[Ханза]]та. Сепак, одржувал тесни трговски контакти со германските и европските ханзеатски градови. Значајно трговски добро во секое време биле посолените харинги. Биле испорачувани во многу европски земји. Голема моќ во Фленсбург до времето на [[Протестантска реформација|реформацијата]] имале еснафите. Се претпоставува дека во 1263 година или порано бил изграден францисканскиот манастир. === Трговскиот град во средниот век и во раниот нов век === Од 1409 година започнале разјаснувањата помеѓу [[Војводство Холштајн|Холштајн]] и [[Данска]] за превласта над [[Војводство Шлезвиг|Шлезвиг]]. Во 1411 година кралицата Маргарета I донела закон на сила со што презела голем дел од Војводството Шлезвиг и го предала на Данска. Во истата година била изградена и тврдината Дубург над градот. [[Податотека:2011 10 05 Flensburg um 1783 DSCI0053.JPG|мини|Фленсбуршкото пристаните во 1783 година]] [[Податотека:2011 10 05 Hafen Flensburg 1833 DSCI0051.JPG|мини|Бродскиот мост во 1833 година]] На 28 октомври 1412 година умрела Маргарета I на еден брод во Фленсбуршкото пристаниште од [[чума]]. Чумата и другите заразни болести биле голем проблем за средновековните градови. Во потешки ситуации се појавувале [[сипаници]], како и болест од стаорците, [[дизентерија|црвена треска]] и други болести поради кои голем дел од населението на Фленсбург умрело. [[Лепра]]та била изолирана во болницата „Св. Јирген“, која била сместена пред портите на градот (денес: црква „Св. Јирген“).<ref>По податоци на германското „Здружение за лепра“ билницата била првпат основана во 1283 година. Градскиот дел Јиргенсби го добил своето име по истоимената болница, погледнете [http://www.muenster.org/lepramuseum/start.htm Dokumentation: Mittelalterliche Leprosorien in Schleswig-Holstein und Hamburg] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150228231901/http://www.muenster.org/lepramuseum/start.htm |date=2015-02-28 }} и [http://www.muenster.org/lepramuseum/tab-shh.pdf Mittelalterliche Leprosorien in Schleswig-Holstein und Hamburg – Anlage, Details der Leprosorien] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141210232102/http://www.muenster.org/lepramuseum/tab-shh.pdf |date=2014-12-10 }}, 7 декември 2014</ref> Во 1500 година се раширил [[сифилис]]от. Црковната болница „Свет Дух“ (денес: црква „Св. Дух“) се наоѓала во Големата улица (денес Фленсбуршката пешачка зона). Секојдневието на Фленсбуржаните било тешко, а превозните средства лоши. Главните улици не биле калдрмисани и осветлениt. Прозорци имале само малкуте богати куќи. Секое домаќинство имало добиток во куќата и во дворот. Граѓаните имало неколку крави и свињи, кои секојдневно биле изнесувани од градот за хранење. За време на војната на Данска против [[Ханза]]та и Холштајн, Фленсбург бил освоен и уништен од данските војници во 1426 година, подоцна освоен од холштајнските и ханзините војници во 1431 година. Во 1485 година во градот се случил голем пожар. Воедно, градот не останал поштеден ниту од олујните поплави. На портата Компањи и денес стои нивото на водата кое го оставила поплавата. Од 1526 година влегла лутеранската црква. Претходно проповедал хузумскиот реформатор [[Херман Таст]]. Поддржан од младиот војвода Кристијан, доминиканскиот монах Герд Слеверт ја предводел [[Протестантска реформација|реформацијата]]. Подоцна, Фленсбург се отворил кон германската култура и јазик, додека во околината владеел данскиот јазик. По пропаѓањето на Ханзата во {{римски|16}} век, Фленсбург добил улога на еден од најзначајните трговски градови во [[Скандинавија]]. Постоеле трговски врски од фленсбуршките трговци до [[Средоземно Море]], до [[Гренланд]], како и до [[Кариби]]те. Најважни трговски добра покрај харингите биле [[шеќер]]от и китолово масло. Со крајот на [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] завршил страшниот период за градот и граѓаните. Падот на царските сили на Валенштајн во 1627 и 1628 година, како и данско-шведските војни во периодите 1643–1645 и 1657–1660 му нанеле штети на самиот градот. === Повторно издигнување како трговски град во {{римски|18}}/{{римски|19}} век === [[Податотека:Flensburg 1830.png|мини|Поглед на Фленсбург (околу 1830 г.)]] Во текот на {{римски|18}} век, благодарение на трговијата со румот, Фленсбург доживеал втор бум. Суровиот шеќер бил увезуван од Данска Западна Индија и бил рафиниран во Фленсбург. Дури во {{римски|19}} век, со почетокот на индустријализацијата, фленсбуршките шеќерани не можеле повеќе да се борат со конкуренцијата од соседните метрополи [[Копенхаген]] и [[Хамбург]]. Румот произведен во Фленсбург бил главно средство во трговијата со Западна Индија, од каде бил извезуван и во цела Европа. По [[Втора шлезвишка војна|Втората шлезвишка војна]] во 1864 година, суровиот шеќер не бил носен повеќе од Данска Западна Индија, туку од некогашната британска [[Јамајка]]. Од некогашните над 20 куќи со рум, кои ги имало во градот, денес постојат само куќата на Јохансен во Мариенштрасе. Градот започнал во {{римски|18}} век да се шири и надвор градските бедеми. Се појавил градскиот дел Нојштат<ref>[http://neu.flensburgernorden.de/uploads/media/3._Ein_altes_Bauverbot_und_seine_Folgen__1596_.pdf Schriften der Gesellschaft für Flensburger Stadtgeschichte e.V. Nr јуни , Ein altes Bauverbot und seine Folgen] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140331162258/http://neu.flensburgernorden.de/uploads/media/3._Ein_altes_Bauverbot_und_seine_Folgen__1596_.pdf |date=2014-03-31 }}; 30 март 2014</ref> и со Хафермаркт и со поголемиот плоштад во близина на Св. Јоханис.<ref>Schriften der Gesellschaft für Flensburger Stadtgeschichte (Hrsg.): ''Flensburg in Geschichte und Gegenwart''. Flensburg 1972, S.&nbsp;439</ref> Помеѓу 1460 и 1864 година, Фленсбург бил по Копенхаген второ најголемо пристаниште во Данска, а надвор од Кралството најголемо. Во 1848 година се случила Битката кај Бау од трговски причини кај фленсбуршкиот Нојштат. По [[Втора шлезвишка војна|Втората шлезвишка војна]] (1864) градот припаднал на [[Прусија]] и стандардниот германски јазик, кој бил присутен во градот особено од реформацијата, станал главен говор во секојдневниот живот на градот. Сепак, и денес постои бројно малцинство на Фленсбуржани кои припаѓаат на данската јазична група. Лекарот Петер Хенингсен во 1875 година заедно со трговци основал морска бања и се обидел да го етаблира Фленсбуршкиот Фјорд. Од плановите останала само бањата на плажата Остзебад.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg.de/sport-freizeit/freizeitangebote/naherholung/foerdebaeder/index.php|title=Fördebäder|publisher=Град Фленсбург|accessdate=1 март 2014}}</ref><ref>Vgl. Falk-Verlag: Stadtplan Flensburg + Umgebungskarte, 2013; таму Остзебад е обележана како Штрандбад</ref> На 1 април 1889 година, Фленсбург станал [[Урбани окрузи во Германија|слободен град]] во рамките на [[Покраина Шлезвиг-Холштајн|Покраината Шлезвиг-Фленсбург]], но останал седиште на округот Фленсбург-Ланд. === Референдум во Шлезвиг === [[Податотека:Abstimmung-schleswig-1920.png|мини|При референдумот во Шлезвиг во 1920 година, три четвртини од гласачите во Фленсбург гласале за останување во [[Вајмарска Република|Германското Царство]]. Потоа, Фленсбург станал пограничен град.]] Во 1920 година се случило народното изјаснување за разграничувањето во Шлезвиг (Јужен Јитланд). Во [[Северен Шлезвиг]], 75% од населението се изјаснило за Данска, иако бројно население во јужните градови во оваа областа се изјасниле за Германија, но биле надгласани од другото население. Така, градовите [[Тендер (град)|Тондерн]] (со 76% гласови за Германија), [[Хејер Согн|Хојер]] (со 73% гласови за Германија), [[Тинглеф]] (со 64% гласови за Германија), [[Зондербург]] на истокот (со 55% гласови за Германија) и [[Апенраде]] на северот (со 54% гласови за Германија), како и јужните области на народното изјаснување, со околу 40-59%, делумно со изјаснување за Германија, отколку за Данска. Во другата половина, [[Јужен Шлезвиг]] заедно со Фленсбург гласале со големо мнозинство за останување во Германија. Надежта на данската страна, дена една или повеќе општини ќе се определат за другата страна, не се остварила. Само во три општини имало послабо данско мнозинство, на островите [[Зилт]] и [[Фер]].<ref>Flensburg Atlas, Flensburg 1978, Karte Nr. 5 und Beiheft zum Flensburg-Atlas, Flensburg 1986</ref> Во [[Версајски договор|Версајскиот договор]] биле одредени измените на гласачките зони и измените во гласањето, како големите делови на внатрешноста, особено на округот Фленсбург, Колундер Валд на Данска, а Фленсбург станал пограничен град.<ref>Peter Wulf: ''Revolution, schwache Demokratie und Sieg in der Nordmark – Schleswig-Holstein in der Weimarer Republik''. In Ulrich Lange (Hrsg.): ''Geschichte Schleswig-Holsteins.'' Wachholtz, Neumünster 1996, ISBN 3-529-02440-6, S.&nbsp;522.</ref> Градот Фленсбург како благодарност од германската влада за прогерманското изјаснување добил повеќе објекти, со кои се развил самиот центар на градот, а градот станал средиште на данските Фленсбуржани. === Националсоцијализмот и Втората светска војна === Со преземањето на власта на националсоцијалистите во 1933 година, градската администрација во Фленсбург исто така се променила и за градоначалник бил поставен Вилхелм Зиферс, долгогодишен член на [[НСДАП]]. Овој бил сменет со Ернст Крахт по една внатрепартиска пресметка кон крајот на 1935 година, кој ги остранил Бизмарковите извори во 1937 година од идеолошки причини. Во времето на националсоцијализмот биле гонети луѓето со еврејско потекло. На 9 ноември 1938 година бил заземен дворецот Јегерслуст од полицијата и [[Шуцштафел|СС]], каде скоро целото еврејско семејство Волф, кое таму живеело, било испратено во концентрациски логор и убиено). Денес постојат 23 камен-плочи низ улиците на Фленсбург од овие причини. Со наоружувањето, Фленсбург станал познат како поморски град и касарна. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], градот доживеал само делумна штета од 41 бомба која паднала врз него, вкупно 176 загинати и само 4,7% од целиот град бил уништен.<ref>Karl Baedeker: ''Flensburg.'' Verlag Karl Baedeker, Ostfildern 1977, S.&nbsp;7</ref> На 19 мај 1943 година загинале 15 деца и 2 воспитувачки во една данска градинка. Во текот на 41. воздушен напад на Фленсбург биле целосно уништени околу 1000 станови.<ref>Deutscher Städtetag: ''Statistisches Jahrbuch deutscher Gemeinden.'' Braunschweig 1952, S.&nbsp;376</ref> Од 1943 година, во градот се појавиле групи на отпор, каде член бил и Хани Матизен.<ref>Irene Dittrich und Ludwig Hecker: Auf den Spuren von Verfolgung und Widerstand 1933–1945 in Flensburg, herausgegeben von der: Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes – Bund der Antifaschistinnen und Antifaschisten in Flensburg 2013, Seite 41 f.</ref> Во 1944 година бил поставен кампот Фреслев, кој не се наоѓал далеку од границата со градот. На 30 ноември 1944 година бил погубен Фленсбуржанецот [[Јенс Јесен]] како дел од отпорот во Берлин-Плецезе. Кратко по војната во Фленсбург се случила несреќа во еден магацин за муниција во Килсенг со бројни жртви. === Седиште на последната влада === {{Главна статија|Фленсбуршка влада}} [[Податотека:The Second World War 1939 - 1945- Germany- Personalities BU6711.jpg|мини|мај 1945 г. во дворот на полицијата во Нордерхофенден: во присуство на светскиот печат бил даден говор од [[Карл Дениц]] (средина, во униформа на адмирал), зад него [[Алфред Јодл]] и [[Алберт Шпер]].]] Во 1945 година, Фленсбург-Мирвик неколку недели било последното седиште на владата под водство на адмиралот [[Карл Дениц]], кој таму ја префрлил по самоубиството на [[Адолф Хитлер]] на 30 април 1945 година и по освојувањето на [[Берлин]].<ref name="D" /> Оваа привремена влада се наоѓала на работ на поморската школа Мирвик, во спортската школа. Таму биле фатени и уапсени нејзините членови на 23 мај 1945 година од британските трупи. === Повоено време === [[Податотека:Sonwik Marina Panorama 2015.jpg|мини|Некогашната воена база Мирвик, денес современо пристаниште на новиот градски округ Зонвик. (сликано во 2015 г.)]] По крајот на Втората светска војна, Фленсбург потпаднал под британската окупациска зона. Британската воена администрација отворила два логори за згрижување на раселените лица. Мнозинството од нив биле поранешните принудни работници од [[Полска]], [[Украина]], [[Балтик]]от и [[Југославија]]. Во времето по војната пристигнале многу избркани Германци во градот, па така бројот на жители се искачил над 100.000 и Фленсбург неколку години бил голем град. Во овој период во Фленсбург постоела служба на германскиот Црвен крст.<ref>{{нмс|url=https://www.drk-suchdienst.de/de/wir-%C3%BCber-uns/geschichte-des-drk-suchdienstes|title=Geschichte des DRK-Suchdienstes|work=Германски Црвен крст |accessdate=17 јуни 2015}}</ref> Како и во целиот Шлезвиг, и во Фленсбург по 1945 година се развило релативно силно проданско движење. Целта на многумина било припојување на градот кон Данска. Фленсбург неколку години по 1945 година имал градоначалник од данското малцинство. По основањето на [[Западна Германија|Сојузната Република Германија]], во Фленсбург се сместиле воени единици. По германското [[Повторно обединување на Германија|повторно обединување]] бројот на војници повторно се искачил над 8000, бидејќи воените објекти биле обновени или преместени во источните сојузни покраини. Особено, големите поморски единици биле делени со пешадиските единици на [[Мекленбург-Западна Померанија]]. Денес, на местото на поранешните објекти на пристаништето на германската војска, се наоѓаат јахти и спортски бродови (марина Зонвик). Голема улога до денес има германско-данската погранична трговија. Некои дански претпријатија како Данфос, чисто од даночни причини, се преселиле јужно од границата во Фленсбург и во неговите соседни општини. Во 1970 година, округот Фленсбург-Ланд се проширил со општините на општинските заедници [[Меделби]] во округот Јужен Тондерн, а во 1974 година со округот Шлезвиг се здружиле во новиот округ [[Шлезвиг-Фленсбург]], чие окружно седиште станал градот [[Шлезвиг (град)|Шлезвиг]]. Со тоа, Фленсбург ја изгубил својата функција како окружен град, но самиот останал слободен град. За време на снежното невреме во Северна Германија кон крајот на 1978 година, Фленсбург бил отсечен од светот. Дури и тешките моторни возила на германската војска не успеале да го исчистат автопатот А7, а железничкиот сообраќај кон Кил бил прекинат. Невремето било проследено и со плима, која ги поплавила улиците со вода од 1,6 метри над нормалната кота.<ref>{{Наведена книга|author=Helmut Sethe|title=Der große Schnee|publisher=Husum Druck- und Verlagsgesellschaft|place=Хузум|year=1979|isbn=3-88042-074-2|pages=15–20}}</ref> === {{римски|21}} век === Денес, Фленсбург е најголем град во делот Шлезвиг и средишто на германско-данската погранична област. Градот е универзитетско седиште и до денес зависи од морнарицата, пограничната трговија како и својата историја како град на румот. Поради лошата финансиска состојба, градот ја продала Колундската шума во 2006 година на приватно лице. === Припојувања === Првото припојување се случило во 1398 година, кога бил припоен Руде. Кон крајот и почетокот на {{римски|19}} век, големи делови на источниот брег биле припоени, со што се зголемила површината на Фленсбург. Во 1970-тите години сите општини во близина на [[Аделби]] биле припоени, освен [[Таструп]]. <div class="NavFrame"> <div class="NavHead">Припојувања</div> <div class="NavContent" style="text-align:left;"> До средината на {{римски|19}} век, градската област на Фленсбург имала површина од вкупно 2639 [[хектар]]и (ha). Со тек на време, следниве [[Општини во Германија|општини]] биле припоени во градот Фленсбург: {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |- bgcolor="#efefef" ! Година !! Места !! Промена во ha |- | 1398<ref name="Engelsby, Mürwik, Jürgensby – Stadtgeschichte vor der Haustür">{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/stadtgeschichte-vor-der-haustuer-id866616.html|title=Енгелсби, Мирвик, Јиргенсби - градската историја пред дворот|author= Герхард Новк|work=Flensburger Tageblatt|date=5 февруари 2009|accessdate=10 јули 2014}}</ref>|| Рудер || |- | 24 февруари 1874 || Зидер- и Нордер-Ст. Јирген || align="right" | 36{{0|,58}} |- | 1874<ref name="C">Schriften der Gesellschaft für Flensburger Stadtgeschichte (Hrsg.): ''Flensburg in Geschichte und Gegenwart''. Flensburg 1972, S.&nbsp;413</ref> || Фишерхоф || align="right" | 3{{0|,58}} |- | 27 јули 1875<ref name="C" /> || Дубург || align="right" | 10,5{{0|,58}} |- | 1877<ref name="C" /> || Холвеге || align="right" | 5,5{{0|,58}} |- | {{0}}1 декември 1900 || Јиргенсби || align="right" | 205{{0|,58}} |- | {{0}}1 април 1909 || Клис || align="right" | 19{{0|,58}} |- | {{0}}1 април 1910 || Енгелсби, Фрирлунд, Твет и Тветерхолц || align="right" | 1458{{0|,58}} |- | {{0|26 април }}1916 || Дел од Клисризеската шума (вкл. вода) || align="right" | 146,5{{0|8}} |- | 26 април 1970 || Аделбилунд (општина [[Аделби]]) || align="right" | 132{{0|,58}} |- | {{0}}1 ноември 1971<ref name="Gemeindeverzeichnis1970bis1982">{{Наведена книга|publisher=Сојузна служба за статистика|title=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27. Mai 1970 bis 31. Dezember 1982|year=1983|place=Stuttgart/Mainz|isbn=3-17-003263-1|pages=181}}</ref> || одземање на плажите од Васерслебен || align="right" | 147,5{{0|8}} |- | 1972<ref>Beiheft zum Flensburg-Atlas, Flensburg 1986, S. 35</ref> || поместување на границата помеѓу Фленсбург и [[Харисле]], до движењето на западната тангента || align="right" | |- | 24 март 1974<ref name="Gemeindeverzeichnis1970bis1982" /> || Зиндеруп и Таруп (општина [[Аделби]]) || align="right" | 494,58 |- | 1975<ref>''Flensburg Atlas'', Flensburg 1978, Karte Nr. 16</ref> || еден дел од [[Мајервик]] на општината Гликсбург || align="right" | |- | 2007<ref name="Engelsby, Mürwik, Jürgensby – Stadtgeschichte vor der Haustür" /> || преземање на земја од општина [[Таструп]] || |- |- |} </div></div> == Население == Со почетотокот на индустријализацијата во {{римски|19}} век, Фленсбург доживеал силен пораст на населението. Во 1835 година, во градот живееле околу 12.000 жители, додека во 1900 година овој број достигнал скоро 50.000. Во 1945 година, градот Фленсбург ја поминал границата од 100.000 жители, со што станал голем град. Во 1949 година, бројот на жители го достигнал својот историски врв со 108.585 жители (заедно со бегалците). Во 1952 година опаднал повторно бројот под 100.000 и оттогаш е во постојан пад. На 31 декември 2012 година, бројот на жители според [[Статистичка служба за Хамбург и Шлезвиг-Холштајн|Статистичката служба на Хамбург и Шлезвиг-Холштајн]] изнесувал 83.462 жители. Според пописот од 2011 година на Европската Унија, чии резултати биле објавени во 2013 година, биле избројани 82.258 жители, додека регистарот за пријавување на градот во истото време изброил 88.807 жители — разлика од околу 6.500 лица. Додека Фленсбург за тоа мора да издвојува секоја година 3,5 милиони евра, градот во април 2015 година најавил, дека по поднесување на приговор против резултатите на [[Сојузна статистичка служба на Германија|Сојузната статистичка служба]] била поднесена и тужба.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/stadt-will-gegen-den-zensus-klagen-id9488131.html|title=Volkszählung von 2011: Stadt will gegen den Zensus klagen|author=Тина Лудвиг|work=Flensburger Tageblatt|date=19 април 2015|accessdate=27 мај 2015}}</ref> Од околу 90.000 жители (состојба 2014)<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/sie-alle-halfen-mit-beim-wetterfolg-id7952376.html|title=Flensburger Bürgerwette: Sie alle halfen mit beim Wetterfolg|author=Карло Џоли|work=Flensburger Tageblatt|date=17 октомври 2014|accessdate=27 мај 2015}}</ref> — ''Статистичката служба на градот Фленсбург'' објавила дека до крајот на јуни 2015 година имал 91.499 жители<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg.de/imperia/md/content/asp/flensburg/politik_verwaltung/daten-zahlen-fakten/ma062015.pdf|title=Flensburger statistische Daten|work=Statistischer Monatsabschuss Juni 2015|publisher=Статистичка служба на градот Фленсбург|date=јули 2015|accessdate=24 јули 2015|format=[[PDF]]}}</ref> — [[Данци]]те со состојбата од 31 декември 2013 година (со 2.305 лица) го сочинуваат најголемиот дел од странското население, следени од [[Турци]]те (861), [[Полјаци]]те (737), [[Грци]]те (255), [[Руси]]те (250), [[Ирачани]]те (155), [[Босанци]]те (136) и [[Хрвати]]те (136), [[Романци]]те (112), [[Бугари]]те (111), [[Авганистанци]]те (108), [[Италијанци]]те (105), [[Косовари]]те (103) и [[Иранци]]те (101).<ref name="Ausländer in der Stadt Flensburg 2013">{{нмс|url=http://www.flensburg.de/imperia/md/content/asp/flensburg/politik_verwaltung/daten-zahlen-fakten/2statistikengesamt/ausl__nder_2013_komplett.pdf|title=Ausländer in der Stadt Flensburg|publisher=Град Фленсбург|date=31 декември 2013|accessdate=19 јуни 2015|format=[[PDF]]; 130&nbsp;kB}}</ref> Најголемиот дел од 7.565 странци доаѓаат од Европа (вкупно 6.108; состојба 31 декември 2013 г.)<ref name="Ausländer in der Stadt Flensburg 2013" /> и живеат во Нордштат (вкупно 1.748; состојба 2014).<ref name="Sozialatlas 2014" /><ref name="Tageblatt 2014 zum Sozialatlas" /> Во [[агломерација|пошироката област]] на Фленсбург живеат околу 108.000 жители (состојба крај на 2012 г.). Близу Фленсбург се наоѓа површина од 170,28&nbsp;км<sup>2</sup> на општините [[Харисле]] (11.000 жители), [[Хандевит]] (10.800 жит.), [[Таструп]] (близу 400&nbsp;жит.) и [[Вес]] (2200&nbsp;жит.). Тоа претставува [[густина на населеност]] од 634,2 жит./км<sup>2</sup>.<ref>{{нмс|url= http://www.citypopulation.de/php/germany-agglo_d.php?cid=01001000 |title=Flensburg (Agglomeration, Agglomerationen)|author=Томас Бринкхоф|work=Градско население|date=23 септември 2014|accessdate=1 октомври 2014}}</ref> == Јазици == [[Податотека:Flensburg-Flensborg.jpg|мини|Од 2008 година патоказите низ градот се двојазични, покрај германските називи присутни се и данските.]] Бидејќи во повеќејазичниот Фленсбург се зборувале различни јазици и дијалекти уште од средниот век, јазичната промена е подрастична отколку во другите делови на областа Шлезвиг. Во текот на {{римски|14}} век, јужнојитландскиот бил главен јазик, додека во текот на {{римски|15}} век, него го заменил [[Долногермански јазик|долногерманскиот]]. Подоцна под влијание на [[Протестантска реформација|реформацијата]], во Фленсбург како стандарден јазик се јавува стандардниот [[германски јазик]].<ref name="Wanda Guckes 2011 S40">{{Наведена книга|author=Wanda Guckes|title=Die gegenwärtige sprachliche Situation der dänischen Minderheit in Schleswig-Holstein|publisher=Peter Lang GmbH. Internationaler Verlag der Wissenschaften|place=Frankfurt am Main|year=2011|pages=40|isbn=978-3-631-61391-7}}</ref> До денес се забележува дека главно говорениот германски јазик главно се зборува со изразен долногермански акцент, особено во мелодијата и висината на тонот.<ref name="Wanda Guckes 2011 S41–55">{{Наведена книга|author=Wanda Guckes|title=Die gegenwärtige sprachliche Situation der dänischen Minderheit in Schleswig-Holstein|place=Frankfurt am Main|year=2011|pages=41–55}}</ref> Поголема вредност од долногерманскиот јазик поседува [[Дански јазик|данскиот јазик]] и не само кај данското малцинство. Данскиот јазик е дел од наставната програма во сите германски училишта каде се изучува по англискиот јазик како втор (или трет) странски јазик, додека во училиштата (и градинките) кои ги води Данскиот училиштен сојуз за Јужен Шлезвиг е наставен јазик. Германскиот јазик повлијаел да се предава стандардниот дански јазик, па така покрај стандардниот дијалект јужнојитландски, другите дијалекти се скоро изумрени, како ангелскиот дански јазик.<ref name="Wanda Guckes 2011 S41–55" /> Од [[Фризи]]те населени од Северна Фризија, денес уште малкумина си го говорат својот [[севернофризиски јазик]]. Потеклото во фленсбуршката област на нашироко раширениот поздрав ''Moin Moin'' се претпоставува дека е во долногерманскиот и во [[Источнофризиски јазик|источнофризиските јазици]].<ref>{{нмс|url=http://www.duden.de/rechtschreibung/moin__moin_|title=moin (moin), Moin, (Moin)|work= Duden|accessdate=24 јуни 2014}}</ref> Една особеност, еден јазичен феномен е фленсбуршкиот [[пету]], кој поврзува елементи од стандардниот германски јазик, долногерманскиот јазик, стандардниот дански јазик и јужнојитландскиот јазик. == Религии == [[Податотека:Adelbyer Kirche 0705.JPG|мини|Од припојувањето на [[Таруп]], црквата „Св. Јован“ во [[Аделби]] од {{римски|11}} век е најстара црква во Фленсбург. (2007)]] === Христијанство и цркви === ==== Евангелистичко-лутерански цркви ==== Фленсбург и околината на градот биле традиционален дел на [[Фленсбуршка епископија|Фленсбуршката епископија]], основана во 948 година. Во 1526 година, со првиот лутерански предикт во црквата „Св. Никола“ се вовела [[Протестантска реформација|реформацијата]]. Во 1540 година се создала во војводствата Евангелистичко-лутеранската црква на Шлезвиг-Холштајн, која во 1977 година се споила со црквите во Либек и Хамбург во [[Северноелпска евангелистичко-лутеранска црква|Северноелпска црква]], а во 2012 година во Северна црква. Градот се наоѓа во областа Шлезвиг-Холштајн со епископско седиште во Шлезвиг<ref>{{нмс|url= https://www.nordkirche.de/adressen/visitenkarten/institutionen/detail/institution/sprengel-schleswig-und-holstein.html|title=Sprengel Schleswig und Holstein|work=www.nordkirche.de|publisher=Евангелистичко-лутеранска црква во Северна Германија|date=2 јуни 2012|accessdate= 18 јуни 2015}}</ref> и во црковниот округ Шлезвиг-Фленсбург со седиште исто така во Шлезвиг. Црковниот округ бил создаден на 1 мај 2009 година со спојување на претходните црковни окрузи Фленсбург, Шлезвиг и Ангелн. Нему му припаѓаат 24 црковни општини во рамките на бискупијата Фленсбург, која опфаќа од Фленсбург преку [[Шафлунд]] до [[Егебек]].<ref>{{нмс|url=http://kirchenkreis-schleswig-flensburg.de/kirchenkreis/index.html|title=Црковен округ|publisher=Црковен округ Шлезвиг-Фленсбург|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> Трите главни цркви во Стариот град (Св. Никола, Св. Богородица и Св. Јован) припаѓаат на Северната црква. Заедно со германската црква во 1920 година била создадена Данската црква во Јужен Шлезвиг, која се занимавала со црковна работа во рамките на данското малцинство. Нејзина главна црква е црквата „Св. Дух“ во Стариот град.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dks.folkekirken.dk/Flensborgmen.htm |title=Dansk Kirke i Sydslesvig: ''Flensborg-menigheder'' |accessdate=2015-10-07 |archive-date=2012-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027050551/http://www.dks.folkekirken.dk/Flensborgmen.htm |url-status=dead }}</ref> Кон нив се вбројува и една мала општина на Независната евангелистичко-лутеранската црква. {{clear|right}} <gallery mode="packed-hover" widths="150" caption="Евангелистичко-лутерански цркви" > Die Nikolaikirche (Flensburg 2013), Bild 05.JPG|Црква „Св. Никола“ на Јужниот плоштад (сликано 2013 г.) Flensburg 2015-08 img04 Evangelische Marienkirche.jpg|Црква „Св. Богородица“ (сликано 2015 г.) Blick über den Bahndamm rüber zur St. Johanniskirche (Flensburg), Bild 01.JPG|Црквата „Св. Јован“ е најстарата од главните цркви во Фленсбург (сликано 2013 г.) Flensburg 2015-08 img09 View from Schlosswall.jpg|Црквата „Св. Јирген“ во [[Јиргенсби]] (2015 г.) Bauer Landstrasse 10, Flensburg.jpg|Св. Петар во Бауерландштрасе (2012 г.) Am Ochsenmarkt 40, Flensburg.jpg|Св. Михаил во градскиот дел Фризишер Берг (2012 г.) Christuskirche (Flensburg).jpg|Црква Христос од 1958 година во [[Мирвик]] (2011) Heiliggeistkirche, Flensburg 2011, Vorweihnachtszeit, Nachtaufnahme, Bild 1.JPG|Црква „Св. Дух“ од 1386 година (сликано 2011 г.) Ansgar Kirche, Ansgar Kirke, Flensburg, Flensborg, Apenrader Straße.JPG|Ансгар Кирке </gallery> ==== Римокатолички цркви ==== [[Податотека:Flensburg 2015-08 img02 Katholische Marienkirche.jpg|мини|Црква „Св. Богородица од 1899 година на католичката црковна општина (сликана 2015 г.)]] Во {{римски|19}} век повторно се населиле [[Римокатоличка црква|католици]] во градот. Во 1899 година била изградена католичката парохиска црква „Св. Богородица“ во центарот на градот. Бидејќи Бискупијата Шлезвиг од реформацијата повеќе не постоела, католичките општини на Фленсбург припаѓале на Апостолскиот Викаријат на Северна Германија. Во 1930 година, областа на Шлезвиг-Холштајн била припоена на [[Оснабричка епископија|Оснабричката епископија]]. Од северните области на оваа бискупија во 1993 година била создадена новата [[Хамбуршка архиепископија|Хамбуршката архиепископија]]. Во рамките на Хамбуршката архиепископија припаѓаат петте парохиски општини „Св. Богородица (во центарот на градот), „Св. Ансгар“ (во [[Мирвик]]), како и „Св. Ана“ (во предградието [[Харисле]]), „Св. Лаврентиј“ ([[Гликсбург (Балтичко Море)|во Гликсбург]]) и „Св. Мартин“ (во [[Тарп]]).<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg-erleben.de/content/kirche-erleben|title=Flensburg erleben: Kirche erleben|author=Reinhard Bassus|accessdate=9 јули 2014|archive-date=2014-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226073935/http://www.flensburg-erleben.de/content/kirche-erleben|url-status=dead}}</ref> ==== Евангелистички слободни цркви ==== Покрај гореспоменатите цркви во фленсбуршките општини постојат и евангелистички слободни цркви. Овие се [[Баптизам|баптисти]], [[Методизам|методисти]], [[Црква на Адвентистите од седмиот ден|адвентисти од седмиот ден]], слободната христијанска општина на Фленсбург и архе-евангелистичко слободна црква во Фленсбург-Вајхе. ==== Други цркви ==== Други цркви кои се сретнуваат во Фленсбург: од 1899 година Новоапостолска црква со две општини, Христијанската заедница, Прахристијанска општина, Црквата на Исус Христос и [[Јеховини сведоци]] со две општини. ==== Секуларен институт на светата Ангела Меричи ==== Во Фрирлунд постои Секуларен институт на светата Ангела Меричи, едно од малкуте места во Германија, дел од Урсулинките, кој е заснован на основите на светата [[Ангела Меричи]] (1474–1540).<ref>{{нмс|url=http://www.saekularinstitute.de/Institute/Heilige_Ursula.html|title=Gesellschaft der heiligen Ursula – Säkularinstitut Angela Merici|publisher=Arbeitsgemeinschaft der Sekularinstitute in Deutschland e.V.|date=2007|accessdate=10 јануари 2015|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093432/http://www.saekularinstitute.de/Institute/Heilige_Ursula.html|url-status=dead}}</ref> === Јудаизам === Во 1933 година живееле 39 [[Евреи]] во Фленсбург. Со доаѓањето на [[Националсоцијализам|националсоцијализмот]] се влошиле животните услови и симпатијата кон дотогаш интегрираните граѓани — градот важел за „типичен пример во Германија“, што може да донесе [[Антисемитизам|антисемитизмот]]. Некои се иселиле во Палестина.<ref>{{нмс|url=http://www.juedische-allgemeine.de/article/view/id/6779 |title=Leben an der Förde – Ein Buch über die Nachbarschaft von Juden und Nichtjuden in Flensburg|author=Gwendolin Jung|work=Jüdische Allgemeine|date=23 ноември 2006|accessdate=16 јуни 2015}}</ref> Од 1999 година повторно постои мала еврејска општина со над 50 членови, кои најголем дел дошле во Фленсбург по падот на Советскиот Сојуз во 1990-тите години. Нивниот општински центар се наоѓа во улицата Тосбиј.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/eine-thora-rolle-mit-geschichte-id7927771.html|title=Jüdische Gemeinde Flensburg: Eine Thora-Rolle mit Geschichte|work=Flensburger Tageblatt|date=14 октомври 2014|accessdate=16 јуни 2015}}</ref> === Ислам === Во Фленсбург постојат три муслимански општини, кои се врзани со една џамија. Од 2009 година муслиманите од над 20 земји може да ја посетуваат новоотворената џамија „Масјид ас-Суна“, во која се наоѓа и исламски културен центар, верска настава на германски и арапски јазик и библиотека. Општинскиот центар нуди помош на мигрантите за разни прашања и курсеви по германски јазик.<ref>{{нмс|url=http://www.islamflensburg.de/ueberuns.html|title=Über uns|work=www.islamflensburg.de|publisher=Essalem verein e.V – Das Islamische Kulturzentrum Flensburg|accessdate=16 јуни 2015|archive-date=2015-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618161834/http://www.islamflensburg.de/ueberuns.html|url-status=dead}}</ref> Други џамии се Фленсбург Ками на здружението Интеграција и образование во Фленсбург (со седиште во Келн) и Фатих Ками на здружението ДИТИБ - Турско-исламската унија за религија, исто така со седиште во Келн.<ref>{{нмс|url=http://www.moscheesuche.de/moschee/stadt/Flensburg/363|title=Moscheen in Flensburg|work=moscheesuche.de|publisher=Max Krüper|accessdate=16 јуни 2015|archive-date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910223112/http://www.moscheesuche.de/moschee/stadt/Flensburg/363|url-status=dead}}</ref> === Будизам === Во Фленсбург се наоѓа и будистички центар по линијата Карма-Кагју.<ref>{{нмс|url=http://www.buddhismus-flensburg.de/|title=Buddhistisches Zentrum Flensburg|accessdate=16 јуни 2015}}</ref> === Хиндуизам === Со хиндуизмот се поврзува фестивалот „Холи“, фестивалот на боите, кој секоја година се одржува во кампусот на Фленсбуршкиот универзитет како поздравување на летото.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/video-so-bunt-war-das-holi-festival-2015-in-flensburg-id9967591.html|title=Fest der Farben: Video: So bunt war das Holi-Festival 2015 in Flensburg|work=Flensburger Tageblatt |date=14 јуни 2015|accessdate=17 јуни 2015}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.holi-party.de/flensburg/|title=Holi Flensburg 2015|work=Holi – Fest der Farben|publisher=Deutsches Haus Veranstaltungsstätten GmbH|date=2015|accessdate=17 јуни 2015|archive-date=2015-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150616223251/http://www.holi-party.de/flensburg/|url-status=dead}}</ref> По [[Ганеша]], најомилениот обллик на светост во хиндуизмот, е наречена една продавница. == Политика == === Управување === На чело на градот Фленсбург со векови стоел Совет, со двајца градоначалници, по еден за Северниот град (Св. Богородица) и еден за Јужниот град (Св. Никола и Св. Јован). Членовите на Советите и градоначалниците биле самите одредувани. Ако си одел член на советот, се бирал наследник од преостанатите членови на Советот, каде секоја од обете градски половини имала исто членови во Советот. Членовите на Советот ја носеле титулата „сенатор“. Советот постоел во Фленсбург до 1742 година; потоа „градоначалникот на Северот“ бил признаен како „управувачки градоначалник“ од земјопоседниците и од данскиот крал. Од титулата „управувачки градоначалник“ подоцна се појавила „прв градоначалник“. „Вториот градоначалник“ ја носил титулата само „градоначалник“. По преминот на градот во [[Прусија]], градоначалникот од 1870 година бил избиран од страна на граѓаните, додека „Првиот градоначалник“ ја добил титулата „градоначалник“ (''Oberbürgermeister'')<ref name="Paul Selk – De Oberlehrer un de Overbörgermeister">{{Наведена книга|author=Paul Selk|title=Flensburger Anekdoten|publisher=Husum Druck- und Verlagsgesellschaft mbH u. Co. KG|place=Husum|year=1978|pages=54–55|isbn=3-88042-072-6}}</ref>. За време на националсоцијализмот, градската управа била под директно водство на [[НСДАП]]. [[Податотека:Rathaus im Sommer, Flensburg 2013, Bild 7.JPG|мини|Фленсбуршкото Градско собрание (2013 г.)]] По Втората светска војна, за време на британската администрација постоела двостепена административна управа. На чело на градот стоел претседачот на Советот и магистрантот избран од советот. Покрај тоа имало предводник на администрацијата. Во 1950 година стапила на сила новата територијална поделба. Потоа била воведена (повторно) титулата „градоначалник“, која го заменила предводникот на администрацијата. Потоа бил избиран од страна на Советот. Претседачот на Советот ја добил титулата „градски претседател“. Бил избиран исто така од Советот по секои општински избори. Од 1999 година, градоначалникот исто така е директно избиран од страна на граѓаните. === Градоначалник === Првиот директно избран градоначалник Херман Штел (CDU) починал на 4 мај 2004 година, откако доживеал удар два дена пред финалето во Германскиот куп.<ref>{{нмс|publisher=RP Digital GmbH|url=http://www.rp-online.de/panorama/deutschland/flensburgs-oberbuergermeister-stirbt-vor-handballspiel-1.2067611|title=Tod nach Schlaganfall|date=5 мај 2004|accessdate=29 октомври 2013}}</ref> За негов наследник на 14 ноември 2004 година со 59% од гласовите бил избран независниот кандидат Клаус Чојшнер, предложен од страна на CDU. Во октомври 2010 година бил избран нов градоначалник во Фленсбург. На изборите на 31 октомври 2010 година имало вкупно девет кандидати.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/nachrichten/lokales/flensburger-tageblatt/artikeldetails/article/111/sie-alle-wollen-den-ob-abloesen.html|title=Sie alle wollen den OB ablösen|author=Carlo Jolly|work=Flensburger Tageblatt|date=14 септември 2010|accessdate=10 јули 2014}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Од нив во вториот круг се нашле Елфи Хеш (со 25,1%, CDU/Зелени) и Зимон Фабер (19,4&nbsp;%, SSW). На 21 ноември 2014 година победил Фабер со 54,8% од гласовите пред Хеш (45,2%). === Совет === Советот<ref name="Paul Selk – De Oberlehrer un de Overbörgermeister" /> е општинско собрание на градот Фленсбург. За местата гласаат граѓаните на секои пет години. Последните избори се одржале на 26 мај 2013 година. === Градско собрание === Старото Градско собрание на градот се наоѓало на поранешниот плоштад Тинг во близина на денешниот Градски театар. Подоцна, како привремено Градско собрание бил користен Регирунгсхоф на Холм. Денес, двете градби повеќе не постојат. Во 1964 година следело преселувањето на градската администрација во новото Градско собрание, сива бетонска градба од 17 ката, која била обновена во 1990-тите години со околу 50 милиони марки. Во непосредно соседство на Градското собрание се наоѓа матичната служба. === Грб === Двата шлезвишки лава го претставуваат симболот на поранешното [[Војводство Шлезвиг]]. Копривата стои за [[Холштајн]] и била првпат употребена од страна на шауенбуршките грофови на Шлезвиг во {{римски|15}} век, која за време на царот била повторно дел од грбот. Кулата ги претставува старите градски права на Фленсбург и на поранешната тврдина, од која веројатно градот го добил своето име. Брановите ја означуваат положбата на [[Фленсбуршки Фјорд|Фленсбуршкиот Фјорд]]. Најстарото поставување на грб на Фленсбур потекнува од средината на {{римски|14}} век. Со тек на време се отстранувале одредени делови. Правото за веење на грбот било донесен од страна на кралот [[Вилхелм II (Германија)|Вилхелм&nbsp;II]] од Прусија во 1901 година и во некој преработен облик на 19 јануари 1937 година од претседателот на [[Покраина Шлезвиг-Холштајн|Покраината Шлезвиг-Холштајн]]. Овој денешен облик повторно се враќа на потеклото на грбот. Логото на Фленсбуршката пиварница, кое се наоѓа на пивските амбалажи на „Фленс“, поседува одредени елементи на фленсбуршкиот грб. [[Податотека:Flagge Flensburg.svg|мини|Знаме на градот Фленсбург]] === Химна === Покрај овие симболи постои исто така и Фленсбуршка песна. Песната била напишана во 1909 година од учителката Ида Марквардсен (1868–1941), која предавала во училиштето Августа-Викторија. Во 1993 година, текстот на песната бил подновен. === Општинска заедница === Од 1 јануари 2008 година, Фленсбург се наоѓа во рамките на една општинска заедница, вршејќи ги административните работи на [[Гликсбург (Балтичко Море)|Гликсбург]]. === Збратимени градови === [[Податотека:Flensburger Städtepartnerschafts-Denkmal vom Bahnhofsvorplatz beim Carlisle Park, Bild 02.JPG|мини|Споменик за збратимените градови во паркот Карлајл:<br />* {{знамеикона|ВБР}} [[Карлајл]] од 1961 г.<br />* {{знамеикона|ГЕР}} [[Нојбранденбург]] од 1987 г.<br />* {{знамеикона|ПОЛ}} [[Слупск]] од 1988 г.]] Во периодот 1954-1956 година, Фленсбург бил партнерски град на [[Швиноујшќе|Швинеминде]]. Партнерскиот статус не се засновал на врските со полската градска управа, туку на врските со избрканите германски граѓани на градот Свинеминде. Подоцна, граѓаните на Свинеминде се населиле во Фленсбург. Во 1965 година, граѓаните на Свинеминде ја одбележиле 200-годишнината од постоењето на градот. На 3 јуни 1765 година, Фридрих Велики му ги доделил градските права на Свинеминде. Фленсбург одржува врски со [[Карлајл]] во Англија (од 1961 г.), со [[Нојбранденбург]] во Мекленбург-Западна Померанија (од 1987 г.) и со [[Слупск]] во Полска (од 1988 г.). Карлајл, Фленсбург и Слупск имаат и тројно партнерство. По англискиот град бил именуван парк во близина на железничката станица.<ref>{{Наведена книга|author=Andreas Oeding, Broder Schwensen, Michael Sturm|title=Flexikon|place=Flexikon |year=2009|pages=41–42}}</ref> Во мај 2014 година, во Фрирлунд, бил именуван парк во чест на полскиот град Слупск, иако била направена грешка при именувањето.<ref>{{нмс|url= http://ratsinfo.flensburg.de/sdnetrim/Lh0LgvGcu9To9Sm0Nl.HayIYu8Tq8Sj1Kg1HauCWqBZo5Ol2OnyIhuGWsFSq4Qp0Oe-Ie1CXuCWn4Oi0Lg-IbvDauHTp8To1Ok0HbwHau8Vt6Pi4Nj2GJ/Beschlusstext_RV-44-2014_-oeffentlich-_Ratsversammlung_22 мај 2014.pdf#search=Slupsk-Park|title= Beschluss der Flensburger Ratsversammlung zur Benennung einer Parkanlage in Fruerlund|publisher= Град Фленсбург|date= 26 мај 2014|accessdate= 17 август 2014}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Со истоименуваниот мал град [[Фленсбург (Минесота)|Фленсбург]] во [[САД|американската]] сојузна држава [[Минесота]], градот не одржува никакви официјални врски.<ref>Andreas Oeding, Broder Schwensen, Michael Sturm: ''Flexikon. 725 Aha-Erlebnisse aus Flensburg!'' Flensburg 2009, Artikel ''Flensburg Minnesota''</ref> === Дански генерален конзулат === Данска, покрај амбасадата во Берлин, еден конзулат во Минхен и дванаесет други почесни конзуларни претставништа во Германија, има и генерален конзулат во Фленсбург.<ref>{{нмс|url=http://tyskland.um.dk/de/uber-uns/daenische-vertretungen/|title=Dänische Vertretungen in Deutschland|publisher=Данска амбасада|accessdate=24 јуни 2014}}</ref> Речиси еден месец по референдумот во Шлезвиг во јули 1920 година отворила биро за пасоши и визи. == Култура и знаменитости == === Театар === [[Податотека:Stadttheater, Flensburg.JPG|мини|Градскиот театар отворен во 1894 година е главно средиште на покраинскиот театар и симфонискиот оркестар на Шлезвиг-Холштајн (2009 г.).]] [[Податотека:Porticus (Flensburg).jpg|мини|„Портикус“ (''Porticus'') од 1740 година, најстарата [[крчма]] на градот, со малиот театар „Орфеј“ во поткровјето]] ;Претходно Претходник на театарскиот живот во Фленсбург биле — скитниците како улични уметници и куклен претстави — во играта на страста во црквата „Св. Богородица“ во 1450 година и од 1560 година претстави на евангелистичкото латинско училиште, денес Старата гимназија, која понекогаш додава латински делови во училишната комедија на германски јазик.<ref>{{Наведена книга|author=Brigitte Rosinki|title=Vorhang auf!|place= Flensburg|year=2013|isbn=978-3-925856-71-6|pages=8}}</ref> Од 1732 година, магистратот доделил концесии на театарски групи, чии претстави до 1795 година се одржувале во првата сала на Старото Градско собрание (1445–1883). Во Ратхаусхоф на местото на денешниот Градски театар, на 17 септември 1795 година се отворила првата театарска зграда во Фленсбург (''Schauspielhaus''), каде на почетокот свои претстави имале само претстави од дворот на замокот Готорф. Од средината на {{римски|19}} век настанале уште два други театри, чии претстави се одигрувале исклучиво лете и чии имиња биле претстава на Тиволи од [[Копенхаген]]: првиот, стариот „Тиволи“ се наоѓал во една двокатна станбена зграда со отворена [[бина (театар)|бина]]; вториот „Нов Тиволи“, имал бина во еден од омилените локални на Фленсбуржани. До 1906 година, кога пожар ја уништила Халата, во нејзе исто така се одржувале театарски претстави и големи концерти. Претходно, во 1883 година, се одлучил градот за нацртот на театарот, кој единаесет години подоцна бил изграден на истото место на Градскиот театар<ref name="Petuhtanten-Kaffeeklatsch">{{Наведена книга|author=Paul Selk|title=Flensburger Anekdoten|publisher=Husum Druck- und Verlagsgesellschaft mbH u. Co. KG|place=Husum|year=1978|pages=21–23|isbn=3-88042-072-6}}</ref>. Неговиот прв управник, Емил Фрицше, го отворил на 23 септември 1894 година.<ref>{{Наведена книга|author=Klaus Witt|title=Flensburger Theaterleben vom 16. Jahrhundert bis zur Gegenwart|place=Flensburg|year=1953}}</ref> ;Денес Фленсбуршката театарска сцена игра ја одразува јазичната и културна изобилност на градот и постојат околу половина дузина театри со постојани претстави, сите сместени во историски градби во центарот на градот. Бината на Градскиот театар во Ратхаусштрасе е една од водечките места на покраинскиот театар и симфониски оркеста на Шлезвиг-Холштајн, отворен во 1974 година, најголемата покраинска бина во Германија, чии претстави се посветени на операта, театарот и балетот.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|140–141}} Театарот на [[долногермански јазик]] настапувал во 1920-тите години на долногерманската бина во Фленсбург, која од 1982 година посетува студио со околу 100 седишта.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|169}} Слободните професионални театри во програмата се појавуваат од 1980-тите години, како што е Пилкентафел (''Theaterwerkstatt Pilkentafel''), кој постои од 1998 година во Јиргенсби.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|185–186}} Во блиското соседство се наоѓа Театарското училиште на Фленсбург, во чија зграда, театарот Паласт често изведува претстави. Театарски претстави, кабареа, концерти и читања се дел од репертоарот на театарот „Орфеј“, кој постои од 1992 година и со 60 седишта е еден од најмалите театри во Германија. Сместен е во една стара [[фахверк]] куќа над најстарата крчма во Фленсбург, „Портикус“ (''Porticus'') од 1740 година.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|178}} Недалеку оттаму, се наоѓа Дет лиле Театер ''(Hjemmet)'', аматерски театар на [[дански јазик]] и институција од 1966 година, во чии простории има 80 седишта.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|144}} Еден друг мал театар со околу 60 седишта е куклениот театар „Кримелмокел“ (''Krimmelmokel Puppentheater''), кој е дел од Германската куќа и главно е наменет за деца од претшколска и улилишна возраст.<ref>[http://www.krimmelmokel.de/ Krimmelmokel Puppentheater], 28 февруари 2014]</ref> Театар без свои постојани претстави е „Руско-германската сцена“,<ref>{{нмс|url=http://www.theater-rdb.de/index.php|title=Russisch-Deutsche Bühne|accessdate=9 април 2015|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626135701/http://www.theater-rdb.de/index.php|url-status=dead}}</ref> „ИмПроГрам“, импровизирачки театар,<ref name="FT 14. November 2013">{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/alles-theater-seit-1450-id4113596.html|title=Stadtgeschichte: Alles Theater – seit 1450 |author=Joachim Pohl|work=Flensburger Tageblatt|date=14 ноември 2013|accessdate=2015-04-09}}</ref><ref>{{нмс|url= http://www.improgramm.de/|title=ImProGramm|accessdate=9 април 2015}}</ref> и од 1996 година<ref name="FT 14. November 2013" /> групата „Брошман & Финке“ (''Broschmann & Finke Theater-Compagnie'').<ref>{{нмс|url=http://www.broschmann-finke.de/|title=Broschmann & Finke Theater Company|accessdate=9 април 2015}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/ein-neues-theater-fuer-flensburg-id1248696.html|title=Broschmann & Finke: Ein neues Theater für Flensburg|author=Joachim Pohl|work=Flensburger Tageblatt|date= 19 март 2011|accessdate=9 април 2015}}</ref> === Кино === [[Податотека:Deutsches Haus, mit Blick über den Berliner Platz (Flensburg 2014).JPG|мини|Салата за приредби од 1930 година: Германската куќа со киното „51 скала“, место на одржување на фленсбуршките денови на краткиот филм и на куклениот театар „Кримелмокел“]] [[Податотека:Ibis Budget Flensburg.JPG|мини|Над најголемото кино во градот, ''UCI Kinowelt'' на Централната автобуска станица, се наоѓа хотелот Фленсбург Сити од групацијата Ибис (2013 г.)]] ;Историја Во 1896 година започнала историјата на киното во Фленсбург, откако бил донесен кинетоскоп. Првите кратки филмови биле прикажани уште истата година на различни места низ градот.<ref name="Aha, Kino">{{Наведена книга|author=Andreas Oeding, Broder Schwensen, Michael Sturm |title=Flexikon. 725 Aha-Erlebnisse aus Flensburg!|place=Flensburg|year=2009|pages=124–125}}</ref> На 8 септември 1906 година било отворено првото кино во градот, „Косморама“ со 123 седишта. Следеле бројни други отворања на кина, меѓу кои биле она во театарот Паласт со 230 места и Лихтшпилхаузес Опера, првото новоизградена кино, кое подоцна било познато како „Германија“ и „Централ Тонфилмтеатер“. По [[Прва светска војна|Првата светска војна]] биле отворени „Еденс“ (подоцна „Корзо“), „Колосеум“ (со околу 1000 места било најголемото кино во градот), „Глорија“ и „Шауенбург“ (подоцна „Капитол“).<ref name="Aha, Kino" /> На 4 март 1930 година бил прикажан првиот филм со звук во киното „Глорија-Паласт“. Во времето на [[Третиот Рајх]] биле прикажувани главно забавни филмови, пред сè во Колосеум. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имало многу кинопосетители. ;Денес Денес, во Фленсбург останале само две кина. Отвореното програмско кино „51 скала“ (''51 Stufen'') во старата музичка сала на Германската куќа прикажува филмови надвор од редовните, има 120 места и воедно е седиште на фленсбуршките денови на краткиот филм. Името на киното се однесува на искачувањето на скалите до вториот кат и е поттикнато од претходниот класик на [[Алфред Хичкок]], 39 скали од 1935 година.<ref>{{нмс|url=http://www.51stufen.de/kino-51-stufen.html|title=Киното 51 скала|work=51 Stufen – Kino im Deutschen Haus|publisher= Deutsches Haus Veranstaltungsstätten GmbH|accessdate=17 јуни 2015}}</ref> Од 2000 година постои мултиплекс-кино на Централната автобуска станица<ref name="Aha, Kino" />, кое било дел од ланецот на кина Кинополис. Од 2004 година, киното е дел од ланецот Киноплекс и го земало името на новиот ланец.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg-online.de/az/kinoplex.html|title=Kinoplex|work=Flensburg Online|accessdate=26 мај 2015}}</ref> По уште едно преземање од ''UCI Kinowelt'', името се променило уште еднаш. Кино поседува скоро 2000 места во осум сали и е најголемо во градот. === Фленсбург како филмски град === [[Податотека:003 Kalles Polizei.jpg|мини|Полициската серија ''Da kommt Kalle'' во куќата на весникот ''Flensborg Avis'' (2011 г.)]] Во Фленсбург се снимала телевизиската серија ''Der Landarzt'' во периодот 1986-2012. Исто така, уште една серија од телевизијата ZDF, ''Da kommt Kalle'' (од 2006 г.) била снимана главно во Фленсбург. Освен нив биле снимани и делови на комичниот филм ''Werner – Beinhart!'' од 1990 година во Фленсбург. Во 2004 година режисерот [[Тил Францен]], роден во Фленсбург, го снимал својот прв филм ''Сината граница'' (Германија 2004/2005<ref>{{нмс|url=http://www.filmportal.de/film/die-blaue-grenze_f3d2e4b63a1049f2aa420c052eeeef8c|title=Die blaue Grenze: Deutschland 2004/2005, Spielfilm|work=filmportal.de|accessdate=24 март 2015}}</ref>) во Фленсбург и во соседниот регион [[Јужна Данска]].<ref>{{нмс|url= http://www.dieblauegrenze.de/|title=Die blaue Grenze: Produktionsdaten|publisher=jetfilm Verleih c/o Moviepilot GmbH|accessdate=24 март 2015}}</ref> Отприлика во истиот период снимал документарен филм за Фленсбург, Минесота, во истоимениот град во Минесота. Во кримикомедијата на ZDF ''Das geheime Leben meiner Freundin'' (Германија 2004/2005<ref>{{нмс|url=http://www.filmportal.de/film/das-geheime-leben-meiner-freundin_ff6b3f80cf984239a9f94c336a164d29|title=Das geheime Leben meiner Freundin: Deutschland 2004/2005, TV-Spielfilm|work=filmportal.de|accessdate=24 март 2015}}</ref>), главните улоги ги играле Мариеле Милович и Јирген Фогел. За филмувањето на книгата ''Die Sonnenuhr oder das geheime Leben meiner Freundin Roos'' од [[Мартен ’т Харт]] бил избрана плажа во [[Гликсбург (Балтичко Море)|Гликсбург]], Стариот град на Фленсбург и поморската школа во Мирвик.<ref name="Welt 2004">{{нмс|url=http://www.welt.de/print-welt/article331860/ZDF-verfilmt-t-Haarts-Sonnenuhr-in-Flensburg.html|title=ZDF verfilmt 't Haarts "Sonnenuhr" in Flensburg|work=Die Welt |date=3 август 2004|accessdate=24 март 2015}}</ref> === Архиви и библиотеки === [[Податотека:Hängende Schuhe in der Norderstraße bei der Dänischen Bibliothek, Bild 02.jpg|мини|Шуфити (''Shoefiti'') пред данската Централна библиотека]] Фленсбург е седиште на повеќе библиотеки и архиви: Градскиот архив на Фленсбург, кој се наоѓа во приземјето на Градското собрание од 1964 година, поседува бројни збирки од историјата на Фленсбург. Градската библиотека на Фленсбург во најгорниот кат на трговскиот центар ''Flensburg Galerie'' поседува над 120.000 дела. Со помошта на Заедната и меѓусебната библиотека (порано Централна библиотека на покраината во Фленсбург) во улицата Вајц можат да се позајмуваат книги и од други библиотеки. За заинтересираните читатели од данското малцинство постои данската Централната библиотека за Јужен Шлезвиг во улицата Нордер. Таму се наоѓа „Шлезвишката збирка“ (герм. ''Schleswigsche Sammlung''; дан. Den Slesvigske Samling)'', литература за историјата на Северен и Јужен Шлезвиг на [[Германски јазик|германски]], [[Дански јазик|дански]], [[Долногермански јазик|долногермански]], [[Севернофризиски јазик|севернофризиски]], јужнојитландски и пету. Посебна библиотека имаат студентите на Фленсбуршкиот универзитет, кои за студиски цели можат да позајмат научна литература во Централната универзитетска библиотека Фленсбург. Околу 60.000 дела се сместени во библиотеката на Поморската школа Мирвик. === Музеи и историско пристаните === ==== Музејска планина ==== [[Податотека:Museumsberg Flensburg.JPG|мини|Музејска планина Фленсбург]] Одлучувачка улога за туризмот на градот на фленсбуршката музејска сцена постојат два изложбени комплекси. Првиот комплекс е западно од Стариот град во блиската Музејска планина (''Museumsberg''). Изложбите од 1876 година на тогашниот основан градски музеј се сместени во две градби со шлезвишката уметничка и културна историја од средниот век до денес. Спектарот се движи од рурални соби преку изработки во југендстил и уметнички дела на [[Емил Нолде]] и [[Ерих Хекел]].<ref>[http://www.museumsberg-flensburg.de/ Официјална страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151117023946/http://www.museumsberg-flensburg.de/ |date=2015-11-17 }}, 30 ноември 2012</ref> Во приземјето на куќата „Хајнрих Зауерман“ од 2001 година се наоѓа природонаучниот музеј, во кој е прикажан животинскиот и растителниот свет на северниот дел на Шлезвиг-Холштајн. Во блискиот парк Кристијансен се наоѓа „куќа од леденото време“, сместена во една поранешна градба од 1920 година, која претставува збирка на земјата. Кон музејот припаѓа и Старите гробишта, на кои се подигнати Фленсбуршките лавови од 1862 година, кои потсетуваат на меѓусебните разместување на Германците и Данците. ==== Историско пристаниште ==== [[Податотека:Museumsschiff Alexandra Flensburg Hintergrund St. Jürgen-Kirche Winter.jpg|мини|На старото Фленсбуршко пристаниште е закотвен парниот брод „Александрија“, поморски експонат на Фленсбург; во позадина е црквата „Св. Јирген“ и четвртот на капитените во Јиргенсби (јануари 2015 г.)]] Втор комплекс и значајно туристичко одредиште е историското пристаниште на западната страна на фјордот на Фленсбуршкото пристаниште, на кое се одржуваат разни манифестации и привлекува многу посетители, особено лете. Во 1984 година тука бил отворен бродскиот музеј, сместен во една поранешна царинарница, кој како музејската планина се наоѓа во градски раце и во 2012 година бил повторно отворен во нова градба, по двегодишна градба. Оттогаш, исто така, и поранешната царинарница е дел од бродскиот музеј. Во подрумот се наоѓа музеј посветен на румот, во која се прикажува илјадагодишната историја на фленсбуршката трговија со румот, вклучувајќи ја и трговијата со робови.<ref>{{Наведена книга|author=Томас Овердик|publisher=Rainer Prüss|title=Leinen Los!place=Фленсбург|year=2012|pages=14–17|issn=1610-2827}}</ref> До отворањето на производствениот музеј Браш Рум во 2014 година во Роте Штрасе<ref>{{нмс|url=http://www.braasch.sh/|title=Herzlich willkommen im neuen Braasch Rum Manufaktur Museum|publisher=Wein- & Rumhaus Braasch e.K|accessdate=29 декември 2014}}</ref> претставувал единствен музеј за рум во Германија. Во соработка со музејското пристаниште на Фленсбург, од 1979 година постојат бројни историски едрилици сместени на пристаништето една до друга. Постојан гостин е тукашниот брод Дагмар Аен, изграден во 1931 година. На крајот се наоѓа новоградба од 1991 година, која потсетува на фленсбуршкиот пристаништен кран, кој постоел од 1726 до 1889 година. На другата страна се наоѓа музејското бродоградилиште, кое од 2001 година ја прикажува бродоградбата во минатото. Малку појужно се наоѓа парниот брод „Александрија“ од 1908 година. Последниот пловен патнички парен брод важи за поморска знаменитост на Фленсбург. ==== Рибарски музеј ==== [[Податотека:Das Fischereimuseum Flensburg, Bild 02.JPG|мини|Рибарскиот музеј на источниот брег (2013 г.)]] Туристички обележани се знаменитостите на историското пристаниште преку измислениот фленсбуршки капитенски пат, културна прошетка, на која се додадени други знаменитости во центарот на градот.<ref>[http://www.historischer-hafen.info/ Webpräsenz des Historischen Hafens] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130219085933/http://www.historischer-hafen.info/ |date=2013-02-19 }}, 20 октомври 2012</ref> Точка на патот е старото рибарско пристаниште на источниот брег, на кој се наоѓа мал рибарски музеј, од кое во неговите најдобри времиња прехранувало 150 семејства. Било основано на иницијатива од рибарското здружение основано во 1872 година, во кое денес членуваат 80 рибари (состојба 2012 г.).<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/index.php?id=160&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2557716&no_cache=1|title=Die letzten Gallier des Fischereivereins|publisher=shz.de|date=22 август 2012|accessdate=30 ноември 2012|archive-date=2013-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213351/http://www.shz.de/index.php?id=160&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2557716&no_cache=1|url-status=dead}}</ref> Музејот се простира на површина од 50&nbsp;м² и поседува еден аквариум од 1500&nbsp;литри, во кој се дава претстава за фауната и флората на Балтичкото Море.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/eine-leidenschaft-mit-tradition-id7241181.html|title=Fischereiverein Flensburg: Eine Leidenschaft mit Tradition|author=Нико Вазмунд|work=Flensburger Tageblatt|date=25 јули 2014|accessdate=24 јануари 2015}}</ref> ==== Други објекти ==== [[Податотека:Phänomenta Nordertor Nacht 2015.jpg|мини|Феномента близу Северната порта]] Во современи услови постои „Феномента“, научен центар на Фленсбуршкиот универзитет, во кој се проучува природата и технологијата од средината на 1990-тите години. Спорното проширување од неговото отворање во 2008 година претставува силен контраст со блиската Северна порта. Посеверно од него се наоѓа колиба на заштитената ветерница Бермиле од 1792 година. Последната од околу триесетина ветерници во градот<ref>{{нмс|url=https://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/flensburgs-letzte-windmuehle-feiert-runden-geburtstag-id161403.html |title=Flensburgs letzte Windmühle feiert runden Geburtstag|author=Кристин Станцикас|publisher=shz.de|date=23 мај 2012|accessdate=30 ноември 2012}}</ref> ги отвора повеќепати годишно своите врати за посетителите. Во градскиот дел Мирвик постои еднаш неделно пристап до збирката за илјадагодишната поморска историја. Се наоѓа во просториите на Поморската школа во Мирвик, која по правило е забранета за цивилите. <gallery> Schiffahrtsmuseum Flensburg2007.jpg|Бродскиот музеј спротив музејското пристаните (2007 г.) Museumswerft Flensburg - Danske Jagt 04.jpg|Хала за градба на бродови на музејското бродоградилиште (2006 г.) Mhf2.jpg|Обновениот пристаништен кран од 1991 година во музејското пристаниште во Фленсбург (2007 г.) Eiszeit-Haus IGP7439.jpg|Куќа од леденото доба во паркот Кристијансен (2012 г.) </gallery> === Градби === [[Податотека:Nordertor.jpg|мини|Северната порта, изградена на крајот на {{римски|16}} век, остаток на фленсбуршките бедеми, се смета за знаменитост на градот (2006 г.)]] [[Податотека:Kompagnietor Flensburg2007.jpg|мини|Портата Компањи од 1602 година е една од најстарите градби во градот (2007 г.)]] ==== Стар град ==== Фленсбург располага со добро зачуван Стар град со бројни знаменитости од неколку векови. Карактеристична е положбата паралелна со водата. Три од четирите четврти на Стариот град се протегаат долж насоката север-југ кон фјордот. Градежниот бум во царското време довело до делумна надградба на Стариот град и донел значајно проширување на градот. Во Втората светска војна останал скоро неуништен, поставувајќи градежна политика во Фленсбург како и во другите места во повоениот период, каде што биле изгубени старите градби и биле градени нови во преголеми димензии. Ова било попречено од недостигот на пари. Бројни стари градби биле срушени и биле изградени новоградби. Дури кон крајот на 1970-тите години овој тренд прекинал. Подоцна, биле подигнати значајни стари градби или биле изградени современи градби во историски стил. И покрај големата штета во Фленсбург постаи добро зачуван Стар град. По крајот на Првата светска војна, на рабовите на Стариот град се изградиле голем број училишни градби, од кои Старата гимназија е најстара. Нејзината градба и градбата на другите училишта и денес преовладуваат во панорамата на фленсбуршкото внатрешно пристаниште. ==== Зачувани градби ==== <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Црква „Св. Јован“ (''Johanniskirche'') — најстара црква во градското јадро, {{римски|12}} век * Црква „Св. Богородица“ (''Marienkirche'') — доцноготска, преобразена во барок, кула од 1885 година, вредни украси * Црква „Св. Никола“ (''Nikolaikirche'') — готска главна црква со познати оргули од Хајнрих Рингеринк * Црква „Св. Дух“ (''Heiliggeistkirche'') — поранешна капела на болницата на Светиот Дух * Францискански манастир — основан во 1263 година со историски градби * Северната порта — знаменитост на градот * Порта Компањи — изградена 1602 година * Стара фленсбуршка куќа или Екенер куќа — родна куќа на браќата [[Хуго Екенер|Хуго]] и [[Александер Екенер]] * Фленсбуршка куќа — поранешно сиропиталиште, денес дански културен центар * Бројни трговски куќи долж старата главна улица Холм * Гноменкелер — историска гостилница во Холм, важи за архитектонски бисер од {{римски|16}} век * Јужниот плоштад со најстарата куќа во градот * Северниот плоштад * Роте Штрасе (''Rote Straße'') * Јиргенштрасе со капитенскиот четврт, претходно предградие на градот * Олуг-Замсон-Ганг — сокак со мали куќи, историскиот „црвен четврт“ на Фленсбург * Маргаретенхоф — станбен комплекс од {{римски|17}} век или порано, кој бил проширен во {{римски|19}} век * Шифбрике (''Schiffbrücke'') — стара улица во Фленсбуршкото пристаниште * Градски ѕид — остатоци од градскиот бедем кои можат да се видат кај црквата „Св. Никола“ и Францисканскиот манастир * Бергмиле (''Bergmühle''; од 1792 г.) и Виндмиле (''Windmühle''; од 1808 г.) — двете последни ветерници во градот * Бургхоф (''Burghof'') — станбен комплекс со дворски карактер * Германска куќа (''Deutsches Haus'') — сала во центарот на градот од архитекторт Паул Циглер * Главната железничка станица — завршена во 1929 година * Градското собрание — 16 катна градба од 1964 година, обновена во 1997 година * [[Водокула]] Фленсбург-Мирвик — од 1961 година </div> <gallery perrow="6" caption="Зачувани градби"> Flensburg St. Nikolai-Kirche am Südermarkt Foto 2007 Wolfgang Pehlemann Wiesbaden 006 3A.jpg|Црква Св. Никола Ältester Profan-Bau in Flensburg, errichtet ca 1490, Südermarkt 12, Apotheke, Bild 1.JPG|Најстарата градба во Фленсбург од 1490 година на Јужниот плоштад Nordermarkt. Flensburg.jpg|Северниот плоштад Nordermarkt Flensburg Neptunbrunnen Nacht 2015.jpg|Нептунските изводи на Северниот плоштад Hospital und Kloster zum Heiligen Geist, anderes Bild.JPG|Манастирот на Светиот Дух кај поранешниот Францискански манастир Flensburg, Rote Straße, Advent 2011.jpg|Роте Штрасе Alte Post Flensburg (Flensburg).jpg|Старата пошта Flensburg Holm 17 6968.jpg|Граѓанска куќа Burghof, Flensburg.JPG|Бургхоф Flensburg Oluf-Samson-Gang 18 8039.jpeg|Олуф-Замзон-Ганг Flensborghus in Flensburg.jpg |Фленсбуршка куќа Westindienspeicher (Flensburg 2013).JPG|Западноиндиски склад Flensburger Walzenmühle, Bild 002.JPG|Валценмиле Фленсбург St. Petri Kirche und Flensburgs Bergmühle vom Hafen (Ostufer) aus.JPG|Црквата „Св. Петар“ и Бергмиле Johannisstraße 78a, Flensburg.jpg|Маргаретенхоф Flensburg Wasserturm Mürwik.jpg|Водокула Мирвик од 1961 година во народниот парк </gallery> ==== Загрозени градби ==== [[Податотека:Trollturm Süd (Trollseelager II), der Bunker in der Steinstraße beim Trollseeweg (Flensburg 2014), Bild 006.JPG|мини|Кула „Цомбек“ од 1942 година (2014 г.)]] Следниве градби се загрозени, им се направени големи промени и не се сметаат повеќе за историски: * Фленсбуршката пристанишна железница од 1854 година — најстарата зачувана (моментално) железница во Германија, поставена на постоечката железница околу градските бедеми<ref>{{нмс|url=http://www.flensburgjournal.de/2014/09/geburtstagsgruesse-tillykke-med-dagen/|title=Deutschlands älteste Gleisanlage: Geburtstagsgrüße / Tillykke med dagen|author=Hans-E. Henningsen|work=Flensburg Journal|date=26 септември 2014|accessdate=30 септември 2014|archive-date=2014-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219103211/http://www.flensburgjournal.de/2014/09/geburtstagsgruesse-tillykke-med-dagen/|url-status=dead}}</ref> * Царски двор (''Kaysers Hof'') — со околните стари пристанишни куќи и царските штали.<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/ein-schandfleck-soll-verschwinden-id3294316.html|title=Neues Hotel in Flensburg – Ein Schandfleck soll verschwinden|author=Joachim Pohl|work=Flensburger Tageblatt|date=15 јуни 2013|accessdate=15 април 2014}}</ref> Во тек се градежни работи до 2016 година во дворот на поранешната дискотека ''Rockpalast Speicher''<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/bagger-im-alten-rotlicht-viertel-id8188266.html|title=Hafenumbau in Flensburg: Bagger im alten Rotlicht-Viertel|author=Joachim Pohl|work=Flensburger Tageblatt|date=14 ноември 2014|accessdate=9 мај 2015}}</ref> * Ветерница Св. Јован — една од двете зачувани ветерници во Фленсбург. Единствената ветерница во Фленсбург на источната страна, која се наоѓала во областа [[Ангелн]]. * Кули Цомбек — иако северната кула во Тролзевег е сè уште културен споменик, јужната кула во Штајнштрасе важи како загрозена.<ref>[http://www.ihrsan.de/tl_files/ritschel/pdf/NST_RV140213_Rahmenplan_A3.pdf Rahmenplan RV 13 февруари 2014 (PDF)]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; 22 октомври 2014</ref> * Поморска клиника во Мирвик — заедно со градбите од поморската школа и водокулата Мирвик во годините 1906 до 1910 година. ==== Загубени градби ==== [[Податотека:Der wesentiche Teil der Duburg auf dem Beyerschen Epitaph in St. Marien (Flensburg) von 1591.JPG|мини|Дубург, стара тврдина од {{римски|15}} век, од која произлегло името на градскиот округ Дубург. (Баварски епитаф од 1591 г.)]] <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Дубург — градска тврдина од {{римски|15}} век * Едебе — тврдина од средниот век, од која денес постојат само руини * Црква Гертруда — црква на Рамсхарде, срушена по реформацијата, а нејзините гробишта биле зачувани до 1822 година * Болница „Св. Јирген“ — срушена по реформацијата, денес таму се наоѓа црквата „Св. Јирген“ * Касарни Дубург — првите касарни во градот од 1872/76 до 1987/95 * Старото Градско собрание — изградено во {{римски|15}} век на Тингплац, срушено во 1833 година * Владејачка палата — политички центар на [[Војводство Шлезвиг|шлезвишките војводи]] во периодот 1851–1864; од 1882 година била привремено Градско собрание, а од 1964 година е изграден нов трговски центар на нејзино место * Ветерница Бакен или Ветерница „Св. Павле“ — сместена во јужниот дел на градот, Зидштат. Претставува ветерница за нафта, од холандски тип и била срушена во 1942 година при сојузничките напади.<ref>''Flensburger Straßennamen''. Gesellschaft für Flensburger Stadtgeschichte, Flensburg 2005 , ISBN 3-925856-50-1, Artikel: Backensmühle sowie: Broder Schwensen und Dieter Nickel: ''Flensburg im Luftkrieg, 1939-1945'', Flensburg 2008, Seite 121</ref> * Амбарот на Маргаретенхоф во улицата Јоханис 78, уништен во 1945 година во бомбардирањата * Маргаретенбург — раскошна вила на винскиот трговец Јенс Штадсхолт од 1873 година. По големиот пожар во 1984 година била срушена.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/in-liebe-gewidmet-die-margarethenburg-id3418356.html|title=In Liebe gewidmet – die Margarethenburg|author=Felicitas Gloyer|work=Flensburger Tageblatt|date=31 јули 2013|accessdate=8 мај 2015}}</ref> * голем дел од градските бедеми * Изворите на Бизмарк * Водокула во Вајхе — поранешна знаменитост на градскиот дел<ref>Gerhard Nowc: ''Als Weiche noch europäischer Verkehrsknoten war'' im Flensburger Tageblatt, 24 октомври 2014</ref> * Англиска железничка станица — пруска железничка станица * „Блајштифт“ — 216. висок предавател, кој постоел од 1957 до 1990 во Јиргенсби </div> === Значајни споменици === [[Податотека:Flensburger Löwe (Einweihung, Redner Simon Faber).JPG|мини|Фленсбуршките лавови на Старите гробишта се симбол на германско-данските војни]] [[Податотека:Einweihung des Denkmals für Menschen, die sich nicht missbrauchen ließen für einen verbrecherischen Krieg, Bild 01.JPG|мини|Поставувањето на т.н. споменици на дезертери (2014 г.)]] Најстариот споменик е могила, која потсетува на борба помеѓу црковната парохија Св. Никола и црковната парохија Св. Марија.<ref>Andreas Oeding, Broder Schwensen, Michael Sturm: ''Flexikon. 725 Aha-Erlebnisse aus Flensburg!. Flensburg 2009,'' Artikel: ''Denkmale''</ref> За паднатите во Битката кај Бау од 1848 година е поставен обелик во Нојштат и споменик во Бергмиле.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg-szene.de/news-blog-flensburg/news/stadt-flensburg-stimmt-umsetzung-des-turnerdenkmals-zur-sportanlage-eckener-str-zu.html|title=Stadt Flensburg stimmt Umsetzung des Turnerdenkmals zur Sportanlage Eckener Str. zu|work=Flensburg Szene|date=16 декември 2014|accessdate=20 јуни 2015}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Turner-Denkmal: Der Ball liegt jetzt beim TSB Flensburg|work=Flensborg Avis|url=[http://www.fla.de/artikel/Der-Ball-liegt-jetzt-beim-TSB-Flensburg-1b2fb.html Online-Vorschau mit Foto des Turner-Denkmals]|accessdate=20 јуни 2015|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924013636/http://www.fla.de/artikel/Der-Ball-liegt-jetzt-beim-TSB-Flensburg-1b2fb.html|url-status=dead}}</ref> Најпознат споменик во градот се Фленсбуршките лавови на Старите гробишта. Споменикот бил откриен во 1862 година, во 1867 година бил пренесен во Берлин, од 1945 до 2011 година стоел во Копенхаген и од септември 2011 година повторно е поставен во Фленсбург на Старите гробишта. Во 1903 година, [[Хелмут Шифелкамп]] во чест на [[Ото фон Бизмарк]] на Јужниот плоштад поставил негов споменик во облик на Бизмарковата фонтана. Фонтаната била отстранети поради идеолошки причини во времето на националсоцијализмот. Исто така, во 1903 година бил поставен споменикот на Врангел на скулптурот Адолф Брит во Градскиот парк и споменикот „Блихер“ посветен на експлозијата на истоимениот брод во 1907 година.<ref>[http://www.flensburger-allerlei.de/ansichten_3.php?aw=1 Motivähnliche Ansichten aus Flensburg!, Denkmäler], 19 јуни 2015</ref> Паднатите на поранешната општина Тветер Холц во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] имале споменик од 1920 година во облик на двеметарска пирамида и со написи на 15. жртви.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/ein-vergessenes-denkmal-unter-baeumen-id9987571.html|title=Twedter Holz in Flensburg: Ein vergessenes Denkmal unter Bäumen|author=Joachim Pohl|work= Flensburger Tageblatt|accessdate=20 јуни 2015}}</ref> Особено значаен споменик бил и за фленсбуршките загинати во Германско-француската војна од 1870 до 1871 година на плоштадот Кристијан Фридрих Фогт. Обелискот со полетан орел на врвот содржел националпатриотски написи, кои во повеќе наврати од непознати лица — последен пат во јануари 2015 година — се вандализирани.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/tapfere-soehne-flensburgs-farb-anschlag-auf-ehrenmal-id8633341.html|title=Vandalismus: „Tapfere Söhne Flensburgs“ – Farb-Anschlag auf Ehrenmal|author=Gunnar Dommasch |work=Flensburger Tageblatt|date=9 јануари 2015|accessdate=26 мај 2015}}</ref> Слична судбина<ref name="Der Spiegel 1967">{{нмс|url= http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-45293116.html|title=Hohlspiegel|work=Der Spiegel|date=24 април 1967|accessdate=3 април 2014}}</ref> имал и споменикот „На стража“ за паднатите војници од региментата „Кралицата“ во Првата светска војна поставен на Бургплац од 1926 до 1874 година.<ref>{{нмс|url=http://www.moinmoin.de/detailansicht-news/wo-ist-der-sitzende-krieger.html|title=Wo ist der »Sitzende Krieger«? Die MoinMoin begab sich auf Spurensuche|work=MoinMoin|date=14 октомври 2014|accessdate=29 април 2015|archive-date=2015-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526025927/http://www.moinmoin.de/detailansicht-news/wo-ist-der-sitzende-krieger.html|url-status=dead}}</ref> Помеѓу 2003 и 2013 година се поставени вкупни 23 „Штолперштајне“,<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/stadtwanderung-auf-den-spuren-der-verfolgung-id3368946.html|title=Stadtwanderung auf den Spuren der Verfolgung|author=Carlo Jolly|work=Flensburger Tageblatt|date=27 јуни 2013|accessdate=23 јуни 2014}}</ref><ref>{{нмс|url=http://schleswig-holstein.vvn-bda.de/2014/03/11/eine-erfolgsgeschichte-geht-weiter/|title=Eine Erfolgsgeschichte geht weiter: Antifaschistische Stadtwanderung in Flensburg|publisher= VVN BdA Kreisverband Flensburg|date=11 март 2014|accessdate=23 јуни 2014}}</ref> повеќето во центарот на градот. На жртвите од националсоцијалистичкиот период потсетува и спомен-плочата од 1969 година поставена во паркот Карлајл, како и споменик, висок 2,35 метри, на раскрсницата кај Централната автобуска станица, поставен од скулптурот Клеменс М. Штругала и откриен од министерката за правда, култура и Европа на Шлезвиг-Холштајн Анке Шпорендонк на 1 септември 2013 година.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/stein-skulptur-vor-der-polizeidirektion-id3574591.html|title=Denkmal: Stein-Skulptur vor der Polizeidirektion|author=Bernd Philipsen|work=Flensburger Tageblatt|date=2 септември 2013|accessdate=25 мај 2015}}</ref> Во јануари истата година, Шпорендонк учествувале и во празничното поставување на спомениците на дезертерите.<ref>{{нмс|url=https://www.evangelisch.de/inhalte/91300/07-01-2014/flensburg-denkmal-fuer-deserteure-aufgestellt|title=Flensburg: Denkmal für Deserteure aufgestellt|work=evangelisch.de|publisher= Gemeinschaftswerks der Evangelischen Publizistik (GEP) gGmbH|date=7 јануари 2014|accessdate=21 јуни 2015}}</ref> === Паркови, зелени површини и плажи === Вкупни 197 хектари во Фленсбург се прогласени за рекреативни површини, што претставува 3,5% од вкупна површина на градот, од нив 129 хектари (2,3%) зелени површини (состојба 2011 г.).<ref>{{нмс|url=http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_V_1_j11_Korr.pdf|title=Bodenflächen in Hamburg und Schleswig-Holstein am 31. Dezember 2011|publisher=[[Статистичка служба за Хамбург и Шлезвиг-Холштајн]]|date=15 ноември 2012|accessdate=23 јуни 2014|archive-date=2013-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021154955/http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_V_1_j11_Korr.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== Паркови ==== [[Податотека:Panorama Lutherpark Flensburg.JPG|мини|Покрај Хузум, паркот „Лутер“ во пролет е најгустата површина со [[Качунка|качунки]] во околината. (март 2015 г.)]] Најголем парк со 75 хектари е Фолкспарк („Народен парк“), кој бил отворен во 1925 година во источниот дел на фјордот.<ref name="Gärten und Parks">{{нмс|url=http://www.flensburg.de/sport-freizeit/freizeitangebote/naherholung/gaerten-parks/index.php|title=Gärten & Parks |publisher=Град Фленсбург|accessdate=23 јуни 2014}}</ref> Други паркови, покрај другите, се: Кристијансенпарк од 1797 година (4,2&nbsp;ha), остаток од голем парк, Градскиот парк (2,2&nbsp;ha) од 1903 година, паркот Карлајл по англискиот збратимен град (1&nbsp;ha) и паркот Колунт (1&nbsp;ha) и паркот Лутер.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg.de/sport-freizeit/freizeitangebote/naherholung/gaerten-parks/index.php|title=Gärten & Parks|publisher=Град Фленсбург|accessdate=1 октомври 2014}}</ref> Најмал парк во градот е паркот Флено. ==== Шуми и гробишта ==== [[Податотека:Graureiher Flensburg Sumpf 2015.jpg|мини|[[Сива чапја]] во Мариенхелцунг (2015)]] Најголема шума е Мариенхелцунг (''Marienhölzung''), сместена во западниот дел на градот, во остатоците на некогашната тврдина Едебе. Клизер Валд, исто така во западниот дел, се протега до Васерслебен. Како едни од најстарите зачувани комунални гробишта во Северна Европа, Старите гробишта со површина од 2,6 хектари, денес претставуваат парк со значајни гробни споменици од {{римски|19}} век. Од 1813 до 1953 година, таму се вршеле закопувања.<ref>{{нмс|url= http://www.flensburger-friedhoefe.de/alter-friedhof.html|title=Alter Friedhof|publisher=Flensburger Friedhöfe – Anstalt des öffentlichen Rechts|accessdate=19 јуни 2015}}</ref> Поради недостиг на простор, во 1872 година биле отворени новите гробишта Милен, кои денес се протегаат на 11 хектари и поседуваат 4000 гробни места.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburger-friedhoefe.de/muehlenfriedhof.html|title= Ein Garten der Stille mitten in der Stadt|publisher=Flensburger Friedhöfe – Anstalt des öffentlichen Rechts|accessdate=19 јуни 2015}}</ref> Друг гробишта се Фриденсхигел, отворени во 1911 година. Со 12.000 гробни места на 25 хектари претставуваат најголеми гробишта во градот,<ref>{{нмс|url=http://www.flensburger-friedhoefe.de/friedhof-friedenshuegel.html|title=Eine grüne Oase mit alten Bäumen und modernen Themengrabfeldern|publisher=Flensburger Friedhöfe – Anstalt des öffentlichen Rechts|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> додека со 8 хектари, гробиштата Аделби се најмали. Во историската капела на гробиштата Милен и на гробиштата Фриденсхигел се одржуваат погреби.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburger-friedhoefe.de/kapellen.html|title=Ein würdiger Abschied in historischen Kapellen|publisher=Flensburger Friedhöfe – Anstalt des öffentlichen Rechts|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> На страничниот влез на гробиштата Фриденсхигел се наоѓа објект за мулисмански<ref>{{нмс|url=http://www.flensburger-friedhoefe.de/muslimischer-friedhof.html|title=Letzte Ruhe im Namen Allahs |publisher=Flensburger Friedhöfe – Anstalt des öffentlichen Rechts|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> и еврејски погреби.<ref>{{нмс|url= http://www.flensburger-friedhoefe.de/juedischer-friedhof.html|title=Der jüdische Friedhof in Flensburg|publisher=Flensburger Friedhöfe – Anstalt des öffentlichen Rechts|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> ==== Заштитени подрачја ==== До 2003 година, прво и единствено природно заштитено подрачје во Фленсбург било Тветер Фелд (''Twedter Feld''; 89&nbsp;ha), која се наоѓа во градскиот дел [[Мирвик]]. Понатаму, постоеле 14 ареали прогласени за природни подрачја, во источниот дел се Фогелзанг (околу 278&nbsp;ha) и Осбектал (62&nbsp;ha), во западниот дел Мариенаутал (137&nbsp;ha) и најголемата шума во градот, Мариенхелцунг (250&nbsp;ha), како и во северозападниот дел Клизер Валд (106&nbsp;ha).<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg.de/imperia/md/content/asp/flensburg/buergerservice/verordnung/landschaftsschutzgebiete.pdf|title=Stadtverordnung über das Landschaftsschutzgebiet in der Stadt Flensburg vom 14. März 2001|publisher=Град Фленсбург|accessdate=24 април 2014|archive-date=2010-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226131148/http://www.flensburg.de/imperia/md/content/asp/flensburg/buergerservice/verordnung/landschaftsschutzgebiete.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== Плажи ==== [[Податотека:SolitüdeDünen.jpg|мини|Една од трите плажи во градот: Золитиде во летото 2014 г.]] Во Фленсбург постојат три плажи: Остзебад е плажа во северозападниот дел на брегот на фјордот и постои од 1873 година. Нешто подоцна, во 1924 година, се појавила плажата Золитиде на североисточниот дел од брегот на фјордот. Од таму пешки е достапна Фаренсоде, помала плажа близу истоименото пристаниште за јахти. Како омилено одредиште за излет надвор од градот важи плажата во [[Васерслебен]], која се наоѓа околу шест километри од центарот на градот и е поврзана со патека од Остзебад. ''DLRG Flensburg'' со седиште во Фаренсоде<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/ferien-fuer-hartgesottene-id10335666.html|title=DLRG Fahrensodde: Ferien für Hartgesottene|author=Holger Ohlsen|work=Flensburger Tageblatt|date=30 јули 2015 |accessdate=6 август 2015}}</ref> има станици за спасување од 1982/1983 година во Остзебад и од 1999 година во Золитиде. Месната група на Германското здружение за спасување на животи (''Deutsche Lebens-Rettungs-Gesellschaft''; повторно основана во 1976 г.) била основана во 1950-тите години и се занимава со чување на плажите ''(Strandwache)''.<ref>{{нмс|url=http://flensburg.dlrg.de/wasserrettungsdienst.html|title=Wasserrettungsdienst|publisher=Deutsche Lebens-Rettungs-Gesellschaft Flensburg e.V|accessdate=18 јуни 2015|archive-date=2015-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618210348/http://flensburg.dlrg.de/wasserrettungsdienst.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{нмс|url=http://flensburg.dlrg.de/ueber-uns/historie.html|title=Die Geschichte der DLRG Flensburg|publisher=Deutsche Lebens-Rettungs-Gesellschaft Flensburg e.V|accessdate=18 јуни 2015|archive-date=2015-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618193840/http://flensburg.dlrg.de/ueber-uns/historie.html|url-status=dead}}</ref> Во 2011 година нудела 20 позиции за ренџери на плажа. Таканаречените „работник за едно евро“ се грижи за редот, собира стакло, ги предупредува сопствениците на кучиња за забраната за кучиња и внимава на сигурноста на плажите.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/patrouille-weg-stadt-spart-am-strand-id1485036.html|title= Strandranger: Patrouille weg: Stadt spart am Strand|author=Kristof Gatermann und Wolfgang Borm|work=Flensburger Tageblatt|date=30 јуни 2011|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> Целогодишна плажа за кучиња постои западно од плажата во Золитиде,<ref>{{нмс|url=http://www.dogs-magazin.de/reise/hundestraende-an-nord-und-ostsee-7471.html|title=Hundestrände an Nord- und Ostsee|work=dogs-magazin.de|publisher=G+J Living & Food GmbH|accessdate=18 јуни 2015|archive-date=2015-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213075416/http://www.dogs-magazin.de/reise/hundestraende-an-nord-und-ostsee-7471.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/dreimal-freiheit-fuer-hunde-id5181.html|title=Freilaufflächen: Dreimal Freiheit für Hunde|work=Flensburger Tageblatt|date=7 март 2013|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> додека друга плажа за кучиња постои во Остзебад.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/strand-mit-seebruecke-flair-und-glasscherben-id7248726.html|title=Flensburger Strandtest: Strand mit Seebrücke, Flair und Glasscherben|author=Carlo Jolly|work=Flensburger Tageblatt|date=27 јули 2014|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> Во зимата (1 октомври - 31 март) кучињата смеат да бидат на сите плажи.<ref>{{нмс|url=http://blog.flensburg-szene.de/wuff-beratung-uber-hundefreilaufflachen-in-flensburg-erst-im-marz/2952/|title=Wuff! Beratung über Hundefreilaufflächen in Flensburg erst im März|work=blog.flensburg-szene.de|date=6 февруари 2013|accessdate=18 јуни 2015}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Други одредишта за излети се во Данска, Лиле Штранд во Колунд (13&nbsp;км), како и на јужниот брег на фјордот плажите во [[Гликсбург (Балтичко Море)|Гликсбург]] во Квелентал (7&nbsp;км), Зандвиг (8&nbsp;км), Шаузенде (15&nbsp;км) и Драј (15&nbsp;км), како и во [[Мункбраруп]] (14&nbsp;км) и во општината [[Лангбалиг]] (17&nbsp;км). === Редовни настани === [[Податотека:Panorama Flensburger Rumregatta 2008.jpg|мини|Регата Рум во 2008 година]] [[Податотека:Flensburger Dampf Rundum 2013, Mehrere Dampfer, Der Dampfer Alexandra darunter, Bild 2.JPG|мини|Дампф Рундум е најголем собир во Европа на парни бродови и локомотиви (сликано 2013 г.)]] [[Податотека:Vom Flensburger Drachenbootrennen, 2013, Bild 05.JPG|мини|Змејски бродови во август 2013 година]] ==== Пристанишни фестивали и регати ==== Како средишно место на редовните настани се смета Фленсбуршкото пристаниште, особено шеталиштето на западниот брег, кое се протега од Фолксбад преку историското пристаниште до крајот на пристаништето. Најголемиот пристаништен фестивал бил — со околу 400.000 посетители во 2010 година<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/nautics-volkszaehlung-im-minutentakt-id2425571.html |title=Nautics: Volkszählung im Minutentakt|author=Gunnar Dommasch|work=Flensburger Tageblatt|date=16 август 2010|accessdate=10 јули 2014}}</ref> — ''Flensburg Nautics'', меѓународен собир на големи едрилици, која од 2004 до 2014 година<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/flensburg-versenkt-die-nautics-id9756701.html|title=Hafenfest: Flensburg versenkt die Nautics|author=Holger Ohlsen|work=Flensburger Tageblatt|date=20 мај 2015|accessdate=16 јуни 2015}}</ref> се одржувала на секои две години во месец август<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/flensburg-nautics-mit-glasperlenspiel-und-loona-id7089901.html|title=Segelschiffe: „Flensburg Nautics“ mit Glasperlenspiel und Loona|work=Flensburger Tageblatt|date=8 јули 2014 |accessdate=10 јули 2014}}</ref> и потсетувала на фрегатите, барките, едрилиците и бригантините кои биле сместени пред 200 години во пристаништето.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg-nautics.de/index1.htm|title=Flensburg Nautics|accessdate=16 јуни 2015}}</ref> Од 1993 година друг голем настан во непарни години претставува Дампф Рундум, кој во 2009 година привлекол 350.000 посетители<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/nachrichten/lokales/flensburger-tageblatt/artikeldetails/artikel/die-festmacher-des-dampf-rundum.html|title=Die „Festmacher“ des Dampf-Rundum|author=Janna Wilke|work=Flensburger Tageblatt|date=28 јули 2009|accessdate=10 јули 2014}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. На најголемиот собир во Европа на парни бродови и локомотиви (по коњска сила), домашниот парен брод „Александра“ претставува брод-домаќин.<ref name="Flexikon 2009">{{Наведена книга|author=Andreas Oeding, Broder Schwensen, Michael Sturm|title=Flexikon. 725 Aha-Erlebnisse aus Flensburg!|place=Flensburg|year=2009}}</ref>{{Rp|46, 106}}<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg-tourismus.de/kultur-events/veranstaltungshighlights/dampf-rundum/|title=Flensburger Dampf Rundum July 2015|publisher=Flensburg Fjord Tourismus|accessdate=10 јули 2014|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714102532/http://www.flensburg-tourismus.de/kultur-events/veranstaltungshighlights/dampf-rundum|url-status=dead}}</ref> Секоја година од музејското пристаниште на Фленсбург се тргнува на регатата Рум. Со околу 120 бродови (2012)<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/nachrichten/lokales/schleswiger-nachrichten/artikeldetails/artikel/ein-hafen-voller-gaffelsegler.html|title=Ein Hafen voller Gaffelsegler|work=Flensburger Tageblatt|date=21 мај 2012|accessdate=10 јули 2014}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> важи за најголем собир во Северна Европа.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|199}}<ref>{{нмс|url=http://www.rumregatta.de/|title=Webpräsenz der Rum-Regatta|publisher=Museumshafen Flensburg e.V|accessdate=10 јули 2014}}</ref> Покрај неа има уште неколку помали регати, како ''Kongelig Classic 1855'' кон крајот на август, која вози од Фленсбург преку Зендерборг кон Обенро, како и ''Flensburger Regatta (von) 1855'' кон крајот на септември. Првата регата од 1855 година ја засновала регатата како спорт во Балтичкото Море.<ref>{{нмс|url=http://www.k-y-flensburg.de/seiten/veranstaltungen.html|title=Flensburger Regatta 1855|publisher=Klassische Yachten Flensburg e.V|accessdate=10 јули 2014|archive-date=2014-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104030022/http://www.k-y-flensburg.de/seiten/veranstaltungen.html|url-status=dead}}</ref> Од здружението на музејското пристаниште се одржува „Јаболковото возење“ во октомври (од 1980 г.) и Грогтерн, зимска регата на вториот ден на Божиќ.<ref>{{нмс|url=http://www.museumshafen-flensburg.de/veranstaltungen.html|title=Veranstaltungen|publisher=Museumshafen Flensburg e.V|accessdate=10 јули 2014|archive-date=2013-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121155607/http://www.museumshafen-flensburg.de/veranstaltungen.html|url-status=dead}}</ref> Внатрешното пристаниште е редовно место за трките со змејски бродови во август (од 2004 г.), која привлекла дузина екипи и 12.000 гледачи.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/nachrichten/top-thema/artikel/und-wieder-schaeumte-die-foerde.html|title=Und wieder schäumte die Förde|author=Rainer Wilken|work=Flensburger Tageblatt|date=29 август 2011|accessdate=10 јули 2014}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Фестивали и панаѓури ==== Најголемиот фестивал во Стариот град на Фленсбург, посетен од неколку стотици илјаци посетители, е „Тумелум“, чие име потекнува од дијалектот пету и значи нешто како „неред“. Тридневниот фестивал започнал на 700-годишнината на градот во 1984 година и се одржува на секои две години во пролетта/летото.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|235}}<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/nachrichten/lokales/flensburger-tageblatt/artikeldetails/artikel/die-wiedergeburt-des-tummelum.html|title=Die Wiedergeburt des Tummelum|work=Flensburger Tageblatt|date=17 март 2012|accessdate=10 јули 2014}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во ноември/декември во центарот на градот се одржува Божиќниот панаѓур. Се поставуваат штандови на кои има [[пиво]], [[пунч]], [[варено вино]] и други алкохолни пијалаци.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|188}} Војската е позната по нивната супа од грашок, а од 1985 година супата и пунчот се наплаќаат. Годишно се собираат околу 10.000 евра за социјални организации во Фленсбург и Гликсбург. Во 35 години (до 2011 г.), доброволно над 2000 војници собрале повеќе од 280.000 евра<ref name="FT Gemeinnützige Erbensuppe 2011">{{нмс|url= http://www.shz.de/incoming/suppe-vom-bund-jubiliert-id1877446.html|title=Gemeinnützige Erbensuppe: Suppe vom Bund jubiliert|work=shz.de |publisher=Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag|date=10 декември 2011|accessdate=19 јуни 2015}}</ref> „за добри цели“.<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/tannengruen-punsch-und-erbsensuppe-id268451.html|title=Tannengrün, Punsch und Erbsensuppe |work=Flensburger Tageblatt|date=27 ноември 2012|accessdate=19 јуни 2015}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/ein-hauch-von-punsch-und-lichterglanz-id8280791.html|title=Flensburger Weihnachtsmarkt: Ein Hauch von Punsch und Lichterglanz |author=Cornelia Pfeifer|work=Flensburger Tageblatt|date=25 ноември 2014|accessdate=19 јуни 2015}}</ref> Ексе (скратено од „Ексерцирплац“) во градскиот округ Фризишер Берг е местото на панаѓурите кои се одржуваат двапати годишно. Уште од средината на {{римски|19}} век на местото се одржувале слични панаѓури.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|57}} ==== Музички и културни настани ==== Кон значајните музички настани во германско-данскиот пограничен регион се вбројуваат меѓународниот народен фестивал „Фолкбалтика“ (''Folkbaltica'') во април/мај (од 2005 г.), на кој учествува и данското малцинство,<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|75}} и во лето фестивалот на оргули Јужен Јитланд-Шлезвиг, основан во 2003 година од црковната општина Свети Никола и данското црковно музичко училиште. Друг важен настан во градот е фестивалот „Фленсбуршка дворска култура“ (''Flensburger Hofkultur'') кон крајот на летото. Овој културен фестивал од 1995 година им нуди на трговците од Стариот град за настани од најразличен вид.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|109}} Живата музика се прикажува на ''Flensburg unplugged'' во март и на фестивалот ''Honky Tonk'' во септември, основан во 1999 година.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|111}} За филмските љубители постојат Фленсбуршките денови на краткиот филм (од 2000 г.), кои заедно со фестивалот на анимација ''tricky'' (од 2005 г.) се одржуваат секоја година во октомври. Заедничко место на одржување е киното ''51 Stufen'' во Германската куќа.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|139}} Со заедничка соработка на Германците и Данците од 2010 година се одржува меѓународниот литературен фестивал ''litteraturfest.nu'', на кој се покануваат познати писатели од нордиските земји.<ref>[http://litteraturfest.nu/show.php Webpräsenz des ''litteraturfest.nu''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120904004928/http://litteraturfest.nu/show.php |date=2012-09-04 }}, 24 септември 2012</ref> Писателите поврзани со морето од 2013 година одржуваат поетски читања во рамките на книжевниот фестивал ''Literaturboot Festival'', на палубата на парниот брод „Александрија“.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/kultur-in-flensburg-lesen-im-laderaum-id7659371.html|title=Literaturboot-Festival 2014: Kultur in Flensburg: Lesen im Laderaum |author=Joachim Pohl|work=Flensburger Tageblatt|date=12 септември 2014|accessdate=8 април 2015}}</ref><ref>{{нмс|url= http://www.literaturboot.de/2014/05/flensburg-heimathafen-der-maritimen-literatur/|title=Flensburg, Heimathafen der maritimen Literatur! – Das zweite schwimmende Literaturboot Festival steigt im September in Flensburg|work=Literaturboot.de|publisher=Detlef Jens|accessdate= 8 април 2015}}</ref> Данското малцинство се собира во мајјуни на годишна средба (''Årsmøde''). Здружението на Јужен Шлезвиг е организатор на годишните средби, кои првпат се одржале во Фленсбург една година по народното изјаснување во 1920 година.<ref name="Flexikon 2009" />{{Rp|17}} == Спорт == === Клубови === [[Податотека:Jubelnde SG (Champions-League-Sieg, SG-Siegesfeier auf Südermarkt 2014), Bild 005.jpg|мини|Победничка прослава на [[РК Фленсбург-Хандевит]] по победата на [[ЕХФ Лига на шампиони 2013/14|Лигата на шампиони 2013/14]] на Зидермаркт (2014)]] Во 2012 година имало пријавено над 22.500 членови во 76 спортски клубови, од кои најбројни се [[гимнастика]]та со осум клубови; потоа [[фудбал]]от (11 клубови), како и [[едрење]]то (8 клубови), [[ракомет]]от (6 клубови), [[тенис]]от (6 клубови) и [[пливање]]то (2 клуба).<ref>{{нмс|url=http://www.svfl.de/Ueberuns/mitgliederentwicklung_verbaende.pdf|title=Mitgliederentwicklung|publisher=Sportverband Flensburg e.V|accessdate=24 јуни 2014|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134016/http://www.svfl.de/Ueberuns/mitgliederentwicklung_verbaende.pdf|url-status=dead}}</ref> Најголем спортски клуб во градот и во целиот Шлезвиг со над 4000 членови е [[ТСБ Фленсбург]] (состојба 2013 г.),<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/sport/lokaler-sport/lokaler-sport-flensburger-tageblatt/der-tsb-praesentiert-sich-in-der-foerdehalle-id5334.html|title= Der TSB präsentiert sich in der Fördehalle|work=Flensburger Tageblatt|date=7 март 2013|accessdate=23 јуни 2014}}</ref> кој заедно со Хандевитер СВ 1990 го основал [[РК Фленсбург-Хандевит]]. Ракометниот машки дел на клубот, најпознат спортски клуб на Фленсбург, чии домашни натпревари ги одигрува во повеќенаменската [[Фленс-Арена]], е повеќекратен германски и европски освојувач, влегувајќи во Бундеслигата во 2004 година. Други спортски клубови со над 1000 членови покрај ТСБ се и СВ Аделби, ПСВ Фленсбург и спортското друштво на претпријатијата на Фленсбург. === Собиралишта === [[Податотека:Campushalle.jpg|мини|[[Фленс-Арена]] (порано Кампусхале), собиралиште на [[РК Фленсбург-Хандевит]] (2009)]] Најголемо спортско собиралиште е [[Фленсбуршки стадион|Фленсбуршкиот стадион]] изграден во 1927 година во Народниот парк, домашен терен на [[Фленсбург 08]]. На стадионот има место за 10.000 гледачи, од кои 1000 седишта.<ref>{{нмс|author=Andreas Oeding, Broder Schwensen, Michael Sturm|title=Flexikon|place=Flensburg|year=2009|pages=219–220}}</ref> Друг стадион е Стадионот „Манфред Вернер“ во Вајхе, каде игра [[ФК Вајхе]]. Стадионот е наречен по поранешниот играч Манфред Вернер, кој бил прв претседател најпрвин од 1970 до 1972 година во ТСВ Вајхе-Вест, а потоа од 1972 до 2002 година на ФК Вајхе.<ref>{{нмс|url= http://www.etsvweiche.de/fileadmin/etsv_chronik/ETSV_Ehrentafel.pdf|title=ETSV-Ehrentafel|publisher=ETSV Weiche|accessdate=5 мај 2015}}</ref> На рекордниот натпревар на Вајхе против бундеслигашот [[ФК Хамбургер]] кон крајот на јуни 2014 година, на кој Хамбургер победил со 3:2, имало 2.834 гледачи.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/sport/lokaler-sport/lokaler-sport-flensburger-tageblatt/der-fast-perfekte-fussball-nachmittag-id6999206.html|title=Testspiel: Der (fast) perfekte Fußball-Nachmittag|work=Flensburger Tageblatt|date=30 јуни 2014 |accessdate=5 мај 2015}}</ref> Фудбалските настапи на ТСБ Фленсбург ги одигрува на Екенер Плац. Најголема повеќенаменска сала е [[Фленс-Арена]], до 2012 година наречена Кампусхале, на кампусот на Европскиот универзитет во Фленсбург на Зандберг. На натпреварите на РК Фленсбург-Хандевит доаѓаат до 6500 ракометни обожаватели од Германија и Данска. До преселувањето, од 1991 до 2001 година натпреварите се одигрувале во Фердехале на Фризишен Бег, каде била прославена победата на ЕХФ купот во 1997 година.<ref>{{нмс|url=http://www.sg-flensburg-handewitt.de/mannschaft/hallen/foerdehalle/|title=Fördehalle|publisher=SG Flensburg-Handewitt|accessdate=4 мај 2015|archive-date=2015-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415091748/http://www.sg-flensburg-handewitt.de/mannschaft/hallen/foerdehalle/|url-status=dead}}</ref> Данскиот ракометен клуб [[РК Фленсборг]] игра во Идретсхален од 1967 година на Вестлихен Хее, која има 648 седишта.<ref>{{нмс|url= http://www.sdu.de/huse-og-haller/huse-og-haller/idraetshallen/|title=Idrætshallen|publisher=Sydslesvigs danske Ungdomsforeninger |accessdate=4 мај 2015}}</ref> Во истиот градски округ постои ДГФ Фленсбург од 1948 година. Во Идретспарк се наоѓаат три фудбалски игралишта, тениско игралиште, како и други објекти.<ref>{{нмс|url=http://www.dgf-flensborg.de/pdf/DGF-90-Jahre.pdf|title=Idrætsparken|work=Dansk Gymnastik Forening 1923–2013|pages=26–28|publisher=DGF Flensborg|accessdate=5 мај 2015|archive-date=2015-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505074812/http://www.dgf-flensborg.de/pdf/DGF-90-Jahre.pdf|url-status=dead}}</ref> === Фудбал === [[Податотека:Arndstrasse 5, Flensburg-1.jpg|мини|Фленсбуршкиот стадион со место за околу 10.000 гледачи (2012 г.)]] Почетокот на [[фудбал]]от во Фленсбург го прателе проблеми со просторот. ДО 1914 година, фленсбуршкиот фудбалски клуб ФФК, основан во 1908 година, претходник на [[Фленсбург 08]], играл на единствениот терен. Фудбалскиот терен на машкиот гимнастички клуб се наоѓал во рамките на големата цементна патека на Шиценхоф и главно била користена од гимнастичарите за нивните игри. За извршување на лизгачките спортови, теренот во зима бил под вода. Посебно од гимнастичарите, фудбалерите играле на Ексе и на ливадите на Мариенхелцунг или во дворот на касарната. По крајот на Првата светска војна, бројот на членови во клубот ФФК пораснал од 14 на 640. За овозможување на напредокот на фудбалот, во 1925 година се споиле повеќе клубови. Во 1935 година следело уште едно спојување, кога и се создал денешниот Фленсбург 08. Неколку натпревари се одржале на Фленсбуршкиот стадион во 1927 година, пред да влезе во мирување самиот фудбал во нацистичко време и во времето на војната.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg08.de/verein/08-geschichte?showall=&start=4|title=Vom Sportplatz am Sender ins Flensburger Stadion|author=Horst Höfer|publisher=Flensburg 08|accessdate=18 јуни 2015}}</ref> По војната, Фленсбург 08 бил основач на покраинската лига на Шлезвиг-Холштајн во сезоната 1947/48 и го освоил второто место. Во сезоната 2015/2016, ФК Вајхе играл во регионалната фудбалска лига Север. ТСБ Фленсбург заедно со Фленсбург 08 учествувале во покраинската лига. == Медиуми == === Печатени медиуми === [[Податотека:Sitz des Schleswig-Holsteinischen Zeitungsverlages in (Flensburg-Mürwik Juli 2014).JPG|мини|„Медиумската куќа“ на Шлезвишко-холштајнската издавачка куќа, каде се наоѓа и редакцијата на весникот Фленсбургер Тагеблат (''Flensburger Tageblatt'') (2014 г.)]] Печатарството нагло започнало да се развива со основањето на весникот „Фленсбургер Нордојчен Цајтунг“ во 1864 година.<ref name="FT 19. Mai 2015" /> Една година подоцна се појавил „Фленсбургер Нахрихтен“, претходник на „Фленсбургер Тагеблат“<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/als-die-setzmaschinen-klapperten-id8771986.html|title=150 Jahre Flensburger Tageblatt: Als die Setzmaschinen klapperten|author=Gerhard Nowc|work=Flensburger Tageblatt|date=26 јануари 2015|accessdate=18 јуни 2015}}</ref>. Овие два весници, кои се обраќале на германските граѓани, ги следел „Фленсборг Авис“ во 1869 година, весник на данското малцинство. Како регионален весник од 1872 година постои „Фленсбургер Анонсенблат“.<ref name="FT 19. Mai 2015">{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/extrablaetter-zum-kriegsbeginn-1914-id9745436.html|title=150 Flensburger Tageblatt: Extrablätter zum Kriegsbeginn 1914|author=Harald Hohnsbehn|work=Flensburger Tageblatt|date=19 мај 2015|accessdate=16 јуни 2015}}</ref> Од 1980-тите години во Фленсбург работи Шлезвишко-холштајнската издавачка куќа, од која излегува „Фленсбургер Тагеблат“ (со тираж од 30.000 примероци). На дијалектот [[пету]] од 1865 година излегува весникот „Танте Мас“.<ref>{{Наведена книга|author=W. L. Christiansen |title=Petuh ABC|edition=1|publisher=Mohland Verlag|place=Goldebek|year=2003|isbn=3-936120-46-3|pages=85}}</ref><ref>{{Наведена книга|author= Renate Delfs|title=Ohaueha was'n Aggewars|publisher=Schleswiger Druck- und Verlagshaus|place=Schleswig|year=1979|isbn=3-88242-048-0 |pages=59}}</ref> Втор дневен весник е данскиот „Фленсборг Авис“ (тираж 5.200 примероци), кој објавува една третина на германски јазик, а две третини на дански јазик. Потоа, постои месечникот „Фленсбург Журнал“ (тираж 42.000)<ref>{{нмс|url=http://www.flensburgjournal.de/das-magazin/|title=Das Magazin|publisher=Flensburg Journal, Flensburger Nachrichten|date=2014|accessdate=1 април 2014}}</ref> како и огласникот „Вохеншау'' и неделникот ''MoinMoin'', кој постои од 1977 година, кои заедно со други неделници достигнуваат вкупен тираж од 225.000 примероци.<ref>{{нмс|url=http://www.moinmoin.de/verlag/geschichte.html|title=Die Geschichte des Kopp & Thomas Verlag GmbH |publisher=Kopp & Thomas Verlag GmbH|accessdate=1 април 2014}}</ref> === Телевизија и електронски медиуми === [[Податотека:Offener Kanal Flensburg, Bild 01.JPG|мини|Отворениот канал Фленсбург близу црквата „Св. Јирген“ (2013 г.)]] Во Фленсбург, јавна телевизија е „Отворениот канал Фленсбург“. Северногерманската телевизија употребува поранешен музички дел од Германската куќа за аудио студио (од 1950 г.) и телевизија (од 2000 г.) со околу дузина соработници. На Студио Фленсбург постојат дневни вести и репортажи, кои се прават за ''NDR 1 Welle Nord'' или ''Schleswig-Holstein Magazin''. Ова студио било првото северно од Хамбург кое емитувало програма и било седиште на телевизијата до отворањето на студиото во Кил во 1965 година.<ref>{{нмс|url=http://www.ndr.de/wellenord/wir_ueber_uns/studios/flensburg276.html|title=Studio Flensburg|publisher=Norddeutscher Rundfunk|accessdate=1 март 2014|archive-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301091337/http://www.ndr.de/wellenord/wir_ueber_uns/studios/flensburg276.html|url-status=dead}}</ref> Од 1990 до 1996 година, „Ферде Фец Радио“ емитувало секој петок програма со рок-музика и извештаи од Фленсбург. Постоело и локално радио на дански јазик.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg-online.de/az/az-radio.html|title=Radio in Flensburg|work=Flensburg online |accessdate=3 април 2014}}</ref> Од 1 октомври 2006 година, Радио Фленсбург емитува програма на интернет и од март 2011 година емитува 24-часа програма.<ref>{{нмс|url=http://www.foerde-radio.de/?page_id=1692|title=Über uns|publisher=Foerde Radio|accessdate=3 април 2014|archive-date=2021-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306005245/https://www.foerde-radio.de/?page_id=1692|url-status=dead}}</ref> Од електронските портали со вести од областа се ''Fördeschnack''<ref>{{нмс|url=http://www.foerdeschnack.de/fordeschnack-was-bieten-wir/ |title=Fördeschnack – was bieten wir?|publisher=RS Softwaresysteme UG|accessdate=2 април 2014}}</ref>, ''Flensburger Stadtanzeiger''<ref>{{нмс|url=http://www.flensburger-stadtanzeiger.de/#|title=Flensburger Stadtanzeiger|accessdate=3 април 2014}}</ref> и ''Flensburg-online''.<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg-online.de/impressum.html|title=Impressum Flensburg Online|publisher=Nane Jürgensen |accessdate=1 април 2014}}</ref> Од 2004 година постои и регионалното електронско списание ''Flensburg Szene''.<ref>{{нмс|url= http://blog.flensburg-szene.de/ueber-uns/|title=Über uns|publisher=Flensburg-Szene Blog Onlinemagazin|date=2014|accessdate=2 април 2014}}</ref> == Стопанство и инфраструктура == === Стопанство === [[Податотека:Agentur fuer Arbeit Flensburg.jpg|мини|Подрачна единица на Сојузната агенција за вработување (2012 г.)]] Како административен и универзитетски град, стопанството на Фленсбург е предводено од јавниот и приватниот услужен сектор, на кои отпаѓа половина од работоспособното население. Индустрискиот сектор го сочинуваат претпријатија, кои се занимаваат со техника, електроника, телекомуникации, издаваштво, машинство, механика и производство на хартија.<ref name="Gutachten 2002">{{Наведена книга|author=konsalt: Gesellschaft für Stadt- und Regionalanalysen und Projektentwicklung mbH (Auftragnehmer)|title=Entwicklungsgutachten Norderstraße|place= Hamburg und Flensburg|year=2002|pages=10–11}}</ref> Околу 40.000 вработени се наоѓаат во околу 5000 претпријатија.<ref>{{нмс|url= http://www.wireg.de/die-region/die-gemeinden/staedte-und-gemeinden-in-flensburg-und-schleswig/?user_dimregionalinformationen_pi1&#91;gemeindeid&#93;=136|title= Städte und Gemeinden in Flensburg und Schleswig: Flensburg|publisher= Wirtschaftsförderungs- und Regionalentwicklungsgesellschaft Flensburg/Schleswig mbH (WiREG)|accessdate= 6 август 2015|archive-date= 2016-03-04|archive-url= https://web.archive.org/web/20160304113020/http://www.wireg.de/die-region/die-gemeinden/staedte-und-gemeinden-in-flensburg-und-schleswig/?user_dimregionalinformationen_pi1%5Bgemeindeid%5D=136|url-status= dead}}</ref> Во 1990-тите години се случило заминувањето на морнарицата од градот. За ден од поранешните најзначајни воени градови во [[Западна Германија]], ова значело губење на работни места, поради што во годините потоа следувала висока стапка на невработеност.<ref name="Gutachten 2002" /> Со тек на време се смирил пазарот на труд. Така, во јуни 2015 година, стапката се спуштила под историските 10%. Вкупно 4822 лица биле невработени, односно стапка од 9,8%. Таква, ниска стапка, не била забележана од 1989 година.<ref>{{нмс|url=https://statistik.arbeitsagentur.de/Navigation/Statistik/Statistik-nach-Regionen/Politische-Gebietsstruktur/Schleswig-Holstein-Nav.html|title=Zeitauswahl der Übersicht für: Bundesland Schleswig-Holstein|publisher=Bundesagentur für Arbeit|accessdate=22 јули 2015|archive-date=2016-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220151413/http://statistik.arbeitsagentur.de/Navigation/Statistik/Statistik-nach-Regionen/Politische-Gebietsstruktur/Schleswig-Holstein-Nav.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/arbeitslosenzahl-schrumpft-unter-historische-marke-id10107106.html|title= Erwerbslosenquote: Arbeitslosenzahl schrumpft unter historische Marke|author=Carlo Jolly|work=Flensburger Tageblatt|date=1 јули 2015 |accessdate=22 јули 2015}}</ref> === Погранична трговија === [[Податотека:Scandinavian-Park Handewitt Luftbild.jpg|мини|Скандинавијан Парк на автопатот А7 во [[Хандевит]] (2010 г.)]] Стопанството има корист од пограничната трговија и од извозот на добра и услуги во соседната земја Данска. За тоа, градот во 2006 година ја добил титулата „Извозен првак во Шлезвиг и Холштајн“. Технолошкиот центар во Фленсбург-Руде го има својот удел, каде што се наоѓаат нови претпријатија, кои добиваат простор за работа. Бројни продавници им се обраќаат на своите муштерии на дански; скандинавските претпријатија отвораат подружници на Фјордот. Омилени кај Данците се блиските гранични продавници, во кои може да се најдат дански производи по поповолни германски цени.<ref>{{нмс|url= http://www.flensburg-tourismus.de/?id=509|title=Ein kulturelles Miteinander: Skandinavischer Grenzhandel in Flensburg|publisher=Flensburg Fjord Tourismus|accessdate=24 јуни 2014}}</ref> 60 гранични продавници јужно од [[германско-данска граница|германско-данската граница]] со своите 3000 вработени прават околу 800 милиони евра промет годишно.<ref name="FT 20. Mai 2015">{{нмс|url=http://www.shz.de/schleswig-holstein/wirtschaft/dosen-pfand-fuer-daenen-angst-um-arbeitsplaetze-in-sh-id9759806.html|title=Grenz-Shops von Nordfriesland bis Fehmarn: Dosen-Pfand für Dänen: Angst um Arbeitsplätze in SH|author=Frank Jung|work=shz.de|date=20 мај 2015|accessdate=22 мај 2015}}</ref> Од блиските погранични области (до 25 километри оддалеченост) според истражување од 2002 година се проценува дека околу 70% од Данците, своите купувања ги извршуваат во Германија.<ref name="Gutachten 002 S. 22–24" /> Најчесто, во поголеми количини се купува тутунот и слатките, но и пиво и вино. Пограничната трговија е ослободена од „такса за шишињата“ до 2018 година,<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/dosenpfand-im-deutsch-daenischen-grenzhandel-kommt-2018-id9934406.html|title=Bier und Softdrinks: Dosenpfand im deutsch-dänischen Grenzhandel kommt 2018|work=Flensburger Tageblatt|date=10 јуни 2015|accessdate=16 јуни 2015}}</ref> што доведува милиони нерециклирани шишиња да завршат во природата.<ref name="FT 20. Mai 2015" /> Исто така, соседите купуваат и домашни апарати, фотографска опрема и бродска опрема.<ref name="Gutachten 002 S. 22–24">{{Наведена книга|author=konsalt: Gesellschaft für Stadt- und Regionalanalysen und Projektentwicklung mbH (Auftragnehmer)|title=Entwicklungsgutachten Norderstraße|place=Hamburg und Flensburg|year=2002|pages=22–24}}</ref> === Трговски центри === На задоволство како на данските така и на германските муштерии, во Фленсбург се наоѓаат два големи трговски центри: Фленсбург Галери (''Flensburg Galerie'') со 70 продавници на 20.000 м² и Холмпасаж (''Holmpassage'') со 15 продавници. Трговијата во центарот има конкуренти на работ на градот, како што се Фердепарк (''Fördepark'') со 50 продавници на 36.290 м², на запад е Сити-Парк (''Citti-Park'') со 55 продавници на 25.000 м²<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/ein-meilenstein-fuer-den-einzelhandel-id3757846.html|title=Citti-Park in Flensburg: Ein Meilenstein für den Einzelhandel|work=Flensburger Tageblatt|date=1 октомври 2013 |accessdate=14 декември 2014}}</ref>, и западно во Хандевит е Скандинавијан Парк со 15 продавници. Повеќето нови градски центри со супермаркети, дисконти и соодветен паркинг ги надминуваат старите трговски улици во градот.<ref>{{нмс|url= http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/innenstadt-contra-einkaufszentren-id6780541.html|title=Einkaufen in Flensburg: Innenstadt contra Einkaufszentren|work=Flensburger Tageblatt|date=8 јуни 2014|accessdate=14 декември 2014}}</ref> {{clear|right}} <gallery mode="packed-hover" widths="100" caption="Погранични продавници и трговски центри во Фленсбург и околината" > Otto Duborg.JPG|Погранична трговија кај „Ото Дуборг“ во Харисле (2012 г.) Fleggaard.JPG|Погранична трговија кај „Флегард“ во Харисле (2008 г.) Poetzsch.JPG|Погренична трговија кај „Печ Крусо“ во Купфермиле (2012 г.) Flensburg Galerie (Eingang vom Holm mit dem Gebäude Holm 59 auf der rechten Seite).JPG|Најголемиот трговски центар во градот е „Фленсбург Галери“ на Холм (2011 г.) Flensburg Holm 39 6978.jpg|„Холмпасаж“ на Холм во центарот (2013 г.) CITTI PARK Flensburg 2010.JPG|„Сити Парк“ на запад (2010 г.) Flensburg Fördepark.jpg|Најголемиот трговски центар на југот е „Фердепарк“ (2002 г.) </gallery> === Туризам === [[Податотека:Europahaus (Flensburg).jpg|мини|Од 2003 година до преселбата во 2012 година тука било седиштето на туристичкото биро]] Градот Фленсбург од јануари 2015 година соработува со локалните туристички организации на соседните општини [[Гликсбург (Балтичко Море)|Гликсбург]], [[Харисле]] и [[Лангбалиг]].<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/taff-tourismus-mit-vier-buchstaben-id6755731.html|title=Flensburger Förde: TAFF: Tourismus mit vier Buchstaben|work=Flensburger Tageblatt|date=5 јуни 2014 |accessdate=10 јули 2014}}</ref> Секоја година градот е посетен од околу седум милиони луѓе и трошат околу 230 милиони евра, од кои половината отпаѓаат на шопингто и гастрономијата.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/stadt-will-bei-abgabe-mitverdienen-id9805246.html|title= Tourismus: Stadt will bei Abgabe mitverdienen|author=Holger Ohlsen|work=Flensburger Tageblatt|date=27 мај 2015|accessdate=28 мај 2015}}</ref> Во 2013 година, Фленсбург имал 20 сместувачки капацитети - хотели, гостилници, пансиони и хостели - со вкупно 1.450 кревети, кои биле искористени за 230.000 ноќевања, при што просечното времетраење на посетата било 1,8 дена.<ref>{{нмс|url=http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/GIV1-j13-SH.pdf|title=Beherbergung im Reiseverkehr in Schleswig-Holstein|publisher=[[Статистичка служба за Хамбург и Шлезвиг-Холштајн]]|date=4 март 2014|accessdate=10 јули 2014|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174453/http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/GIV1-j13-SH.pdf|url-status=dead}}</ref> Најголеми хотели во градот помеѓу другите се „Аркадија Хотел Фленсбург“ (94 соби), „Ајун Хотел Фленсбург“ (73 соби), „Алте Пост“ (71 соба) и Ибис Баџет Фленсбург Сити (68 соби), „Централ Хотел“ (45 соби) и „Дитмерс“ (33 соби), „Ратхаус“ (35 соби), „Фленсбургер Хоф“ (27 соби) и „Нордиг“ (27 соби).<ref>{{нмс|url=http://www.flensburg-tourismus.de/die-region/flensburg/hotels-online-buchen-teaser/|title=Hotels online buchen|publisher=Tourismus Agentur Flensburger Förde GmbH|accessdate=13 мај 2015|archive-date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517043700/http://www.flensburg-tourismus.de/die-region/flensburg/hotels-online-buchen-teaser|url-status=dead}}</ref> Хостелот во Фолкспарк (178 кревети во 39 соби), хостелот „Фленсбург“ и „Фленсбед“ се грижат за посетителите со мал буџет.<ref>{{нмс|url=https://www.uni-flensburg.de/portal-internationales/nach-flensburg-kommen/internationale-studierende/studieninteressierte/schritte-nach-flensburg/wohnen-in-flensburg/|title=Wohnen in Flensburg|publisher=Europa-Universität Flensburg (EUF)|date=12 јуни 2014|accessdate=25 мај 2015|archive-date=2016-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405095345/http://www.uni-flensburg.de/portal-internationales/nach-flensburg-kommen/internationale-studierende/studieninteressierte/schritte-nach-flensburg/wohnen-in-flensburg/|url-status=dead}}</ref> === Јавни установи === [[Податотека:Kraftfahrt-Bundesamt (Fenster mit Rollos bilden an dem Tag Abkürzung KBA), Flensburg-Mürwik Mai 2014, Bild 07.JPG|мини|Сојузната служба за возила (2014 г.)]] Од 1958 година постои Сојузната служба за возила, која го води целосниот регистар за возила во Германија.<ref>{{нмс|url=http://www.kba.de/DE/DasKBA/Aus_der_Geschichte_des_KBA/Zeittafel/zeittafel_inhalt.html?nn=668824|title=Zeittafel|publisher=Kraftfahrt-Bundesamt|accessdate=20 декември 2014|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230859/http://www.kba.de/DE/DasKBA/Aus_der_Geschichte_des_KBA/Zeittafel/zeittafel_inhalt.html?nn=668824|url-status=dead}}</ref> Со околу 900 вработени, Сојузната служба е еден од најголемите работодавци во градот.<ref>{{нмс|url=http://www.kba.de/DE/DasKBA/Arbeiten_beim_KBA/Die_Beschaeftigten/die_Beschaeftigten_inhalt.html?nn=669056|title=Die Beschäftigten|publisher=Kraftfahrt-Bundesamt|accessdate=20 декември 2014|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203849/http://www.kba.de/DE/DasKBA/Arbeiten_beim_KBA/Die_Beschaeftigten/die_Beschaeftigten_inhalt.html?nn=669056|url-status=dead}}</ref> Други установи со седиште во Фленсбург се Европскиот центар за малцински прашања, кој бил основан во 1996 година од владите на Германија, Данска и Шлезвиг-Холштајн, Индустриската и трговската комора на Фленсбург, која вклучува 44.000 членки од северниот и западниот дел на Шлезвиг-Холштајн и подружници во [[Хајде]], [[Хузум]] и [[Шлезвиг (град)|Шлезвиг]], како и Занаетчиската комора на Фленсбург, која има околу 10.000 членови. Еден од четирите покраински судови во округот Шлезвиг-Холштајн и наследник на Окружниот суд Фленсбург (1867–1879) — Покраинскиот суд Фленсбург. Најсеверниот суд во Германија е во истата зграда како Основен суд Фленсбург. <gallery widths="160" heights="100" perrow="4"> Heinrichstrasse 34, Flensburg.jpg|Индустриската и трговска комора на Фленсбург Suedergraben22 Flensburg.jpg|Основниот и Покраинскиот суд во Фленсбург Justizvollzugsanstalt Flensburg (Tor).jpg|Затвор во Фленсбург Arbeitsgericht Flensburg.jpg|Трудов суд Фленсбург </gallery> == Образование == === Универзитети === [[Податотека:Marineschule Muerwik.jpg|мини|Поморската школа „Мирвик“ од 1907 година образува офицери]] * [[Европски универзитет Фленсбург]] — имал повеќе од 5.000 студенти (зимски семестар 2014/2015)<ref name="Destatis März 2015">{{Наведена книга|publisher=[[Сојузна статистичка служба на Германија]]|title=Bildung und Kultur, Fachserie 11, Reihe 4.1: Studierende an Hochschulen – Vorbericht – Wintersemester 2014/2015|place=Висбаден|year=2015|url=[https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/BildungForschungKultur/Hochschulen/StudierendeHochschulenVorb2110410158004.pdf?__blob=publicationFile PDF-Datei]|accessdate=12 април 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130814/https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/BildungForschungKultur/Hochschulen/StudierendeHochschulenVorb2110410158004.pdf?__blob=publicationFile|url-status=dead}}</ref>, бил основан во 1946 година како Педагошка висока школа, а во 1994 година станал универзитет. * [[Висока школа Фленсбург]] — имал повеќе од 4.100 студенти (зимски семестар 2014/2015)<ref name="Destatis März 2015" />, бил основан во 1886 година како Кралска машинска школа, која била насочена кон бродското инженерство. Од нејзе се издигнала Висока школа за техника, а во 1973 година настанала Високата школа Фленсбург. * [[Стопанска академија Шлезвиг-Фленсбург]] — главното седиште е во [[Кил]]. * [[Нордиски универзитет]] (NU) — универзитет во Фленсбург и Нојминстер, основан во 1985 година и по четири години затворен, бил третиот приватен универзитет во Германија. === Воени школи === * [[Поморска школа Мирвик]] — офицерска школа на Германската морнарица * Школа за стратегиско изучување <gallery widths="160" heights="100" perrow="4"> Hafen Altes Gymnasium Flensburg2007.jpg|Зградата на Старата гимназија преовладува во панорамата на западниот брег (2007 г.) Goethe-Schule Flensburg Nacht.jpg|Училиштето Гете во Фленсбург, изградено во 1914 година (2011 г.) Duborg Skolen in Flensburg.JPG|До основањето на А. П. Мелер-Сколен во 2006 година во Шлезвиг, Дуборг-Сколен била единствената данска гимназија Universität Flensburg.jpg|Европскиот универзитет на Зандберг (2011 г.) </gallery> == Сообраќај == === Железнички и омнибуски === [[Податотека:Bahnhof Flensburg 2015 Hochformat HDR.jpg|мини|Зградата на денешната железничка станица Фленсбург, изградена во 1928 година (2015 г.)]] Јужно од Стариот град се наоѓа железничката станица од која има брзи врски до [[Орхус]] и [[Хамбург]], а за време на петоците и саботите кон [[Келн]] и [[Берлин]]. Освен тоа, дневно на секои два часа сообраќаат возови на Данските железници кон [[Копенхаген]]. Дополнително има ноќен воз кон градовите Прага, Базел (на 1 ноември 2014 г. укината) и Амстердам преку Фленсбург со Копенхаген. Регионални возови сообраќаат кон [[Кил]] и [[Нојминстер]], а вториот и со застанување во Фленсбург-Вајхе. Еден регионален воз со ознака „Шлезвиг-Холштајн експрес“ вози кон Хамбург. Како дополнување на поранешните железнички пруги кон Нибил и Хузум и поранешната железница околу Фленсбург кон Капелн и Затруп возат брзи автобуси. <gallery widths="160" heights="100" perrow="4"> Flensburger Hafenbahn.png|Фленсбуршката пристанишна железница Flensburghafenbahn 218 407-0.jpg|До 2013 година имало возови на пругата на Фленсбуршката пристанишна железница Flensburg-staedtische-strassenbahn-sl-1-725959.jpg|Линијата 1 на Градската железница во Фленсбург во 1972 година ZOB Flensburg Nacht 2015.jpg|Фленсбуршката автобуска станица била прва во Германија во 1927 година (2015 г.) </gallery> === Бродски === [[Податотека:Flensburg 2015-08 img10 View from Schlosswall.jpg|мини|Индустриското пристаниште во Фленсбург]] Бродскиот сообраќај во Фјордот го има загубено своето значење, кој порано бил многу користен поради поволните цени. Редовни бродски врски постојат во летните месеци кон Гликсбург и околу [[Оксенски Острови|Оксенските Острови]]. Значењето на Фленсбуршкото пристаниште полека се враќа: во 2011 година со 319 брода и околу 510.000 тони добра,<ref>''Bilanz der deutschen Seehäfen 2011''. In: ''Hansa''. Heft 4/2012, S.&nbsp;79, Schiffahrts-Verlag Hansa, Hamburg 2012, {{ISSN|0017-7504}}</ref> во 2012 година со 287 брода и околу 466.501 тон. Кога била затворена фабриката за добиточна храна во летото 2013 година, се случил голем чекор назад, бидејќи една четвртина од сите бродови отпаѓале на нејзе.<ref>''Weniger Güterumschlag in Flensburg – Hafen schlägt 2012 rund 466.000 Tonnen um – Sieben Prozent Rückgang – Weiterer Einbruch droht''. In: ''Täglicher Hafenbericht'' 24 јануари 2013, S.&nbsp;4</ref> Така, во 2013 година биле превезени само 398.229 тони; 227 брода влегле во Фленсбуршкото пристаниште.<ref>Eckhard-Herbert Arndt: ''Weniger Seegüter-Umschlag – Der Flensburger Hafen hat 2013 über 14 Prozent Ladung verloren''. In: ''Täglicher Hafenbericht'' vom 22 јануари 2014, S.&nbsp;15</ref> Во 2014 година биле превезени 367.883 тони.<ref>Eckhard-Herbert Arndt: ''Flensburg verliert Ladung · Umschlagrückgang 2014 liegt bei knapp acht Prozent''. In: ''Täglicher Hafenbericht'' vom 30.&nbsp;Januar 2015, S.&nbsp;3</ref> === Патен === [[Податотека:Short SC.7 Skyvan 3-100 Pink Aviation OE-FDE, FLF Flensburg, Germany PP1118667970.jpg|мини|Авион на пистата на аеродромот [[Аеродром Фленсбург-Шеферхаус|Фленсбург-Шеферхаус]] (2005 г.)]] Автопатот А7 од насока на Хамбург поминува западно од Фленсбург, кој во Данска се води како Е45. Подалеку се наоѓаат и сојузните автопатишта Б199 и Б200. === Воздушен === На запад од градот се наоѓа аеродром [[Аеродром Фленсбург-Шеферхаус|Фленсбург-Шеферхаус]], од каде се обавуваат летови за бизнис, приватни и рекреативни цели. За време на почетокот на цепелините во {{римски|20}} век не биле невообичаен призор, со што започнала историјата на аеродромот Шеферхаус на 8/9 јули 1910 година.<ref>{{нмс|url=http://www.shz.de/lokales/flensburger-tageblatt/landung-des-tollkuehnen-piloten-schall-id1609371.html|title=Beginn der Flugplatzgeschichte Schäferhaus: Landung des tollkühnen Piloten Schall|author= Gerhard Nowc|work=Flensburger Tageblatt|date=22 август 2011|accessdate=16 јуни 2015}}</ref> Во 1923 година било основано Германското воздушно друштво Фленсбург, кое постоело до 1937 година и во 1950 година било обновено како Воздушно-спортско друштво Фленсбург.<ref>{{нмс|url=http://www.luftsportverein-flensburg.de/geschichte-des-lsv|title=Geschichte des LSV|author=Jan Ipsen|publisher=Luftsportverein Flensburg e.V|accessdate=16 јуни 2015|archive-date=2016-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321022639/http://www.luftsportverein-flensburg.de/geschichte-des-lsv|url-status=dead}}</ref> == Личности == [[Податотека:Hugo Eckener.jpg|мини|десно|[[Хуго Екенер]] (1868–1954)]] === Почесни граѓани === Меѓу дузината почесни граѓани, најпознати се [[Ото фон Бизмарк]] (1815–1898), кој во над 400 градови бил прогласен за почесен граѓанин и [[Хуго Екенер]] (1868–1954), пионер во возењето цепелин, кој во 1932 година бил и претседателски кандидат. Единствен градоначалник на градот, кој ја добил почеста на почесен граѓанин бил [[Херман Бендикс Тодсен]]. Во негово време се зголемила градската површина на целиот источен брег, како и во Мирвик. === Родени во Фленсбург === Од познати личности кои се родени во Фленсбург меѓу другите се вбројуваат [[Кристијан V (Данска и Норвешка)|Кристијан V]] (1646–1699), крал на Данска и Норвешка, историчарот [[Георг Вајц]] (1813–1886), занаетчијата и основач на југендстил [[Ханс Кристијансен]] (1866–1945), сликарката [[Берта Катарина Ласен]] (1880–1956) и писателката [[Еми Хенингс]] (1885–1948). Тука се родени и претседателот и почесниот претседател на Германскиот спортски сојуз [[Ханс Хансен]] (1926–2007), правникот и директор на Европол, [[Јирген Шторбек]] (р. 1946), политичарката [[Бербел Хен]] и ракометарот [[Хан Холперт]] (р. 1968). === Жители на градот === Други личности, кои во Фленсбург живееле, меѓу другите се [[Вилхелм Менсинга]] (1836–1910), лекар, и [[Адалберт Келм]] (1856–1939), архитект на Поморската школа Мирвик. Сликарот и вајар [[Емил Нолде]] (1867–1956) учел во Фленсбург од 1884 до 1888 година. == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Flensburg}} {{Wikisource1911Enc}} * [http://www.flensburg.de/ Официјална страница] * [http://www.flensburg-tourismus.de/2.html?&UL=1&ACT=4&BUILD=6254&STRMVER=4&CAPREQ=0&L=1 Туристички информации за Фленсбург] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060519123928/http://www.flensburg-tourismus.de/2.html |date=2006-05-19 }} * [http://www.flensburg-online.de/ Фленсбург онлајн] * [http://www.flensborg-avis.de/ Дански весник во Фленсбург] * [http://www.flensburger-tageblatt.de/ Германски весник во Фленсбург] {{Окрузи во Шлезвиг-Холштајн}} {{Нормативна контрола}} {{избрана}} [[Категорија:Фленсбург| ]] [[Категорија:Пристанишни градови на Балтичкото Море]] [[Категорија:Универзитетски градови во Германија]] [[Категорија:Безокружни градови во Шлезвиг-Холштајн]] 1fz9k3lrubng8i5z2tnxnsx8pkfcjhk 0 1141291 5544078 5299379 2026-04-23T23:11:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544078 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Хронична опструктивна белодробна болест | Image = Centrilobular emphysema 865 lores.jpg | Caption = [[Микроскопска патологија]] на бел дроб со центрилобуларен емфизем што е карактеристичен кај пушење. Овој крупен кадар од [[фиксациска (хистологија)|фиксирана]], исечена површина на бел дроб има повеќе празнини што се густо обложени со наслаги од [[црн јаглерод]]. | DiseasesDB = 2672 | ICD10 = {{ICD10|J|40||j|40}}–{{ICD10|J|44||j|40}}, {{ICD10|J|47||j|40}} | ICD9 = {{ICD9|490}}–{{ICD9|492}}, {{ICD9|494}}–{{ICD9|496}} | OMIM = 606.963 | MedlinePlus = 000091 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 373 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|99}} | MeshName = COPD | MeshNumber = C08.381.495.389 }} <!--Дефиниција и симптоми --> '''Хронична опструктивна белодробна болест''' ('''ХОПБ'''), уште позната и како '''хронична опструктивна белодробна болест''' ('''ХОББ''') и '''хронична опструктивна болест на дишните патишта''' ('''ХОБДП'''), се само некои називи за тип на [[опструктивна белодробна болест]] што се одликува со хронично мал проток на воздух.<!-- <ref name=GOLD2013Chp1/> --> Со тек на време се влошува.<!-- <ref name=GOLD2013Chp1/> --> Главните симптоми вклучуваат [[недостиг на воздух]], [[кашлива]] и [[шлаем]].<ref name=GOLD2013Chp1/> Повеќето што имаат '„хроничен бронхит“' имаат ХОПБ.<ref name=Harr2012/> <!--Причини и дијагноза --> Најчеста причина за ХОПБ е [[пушење тутун]], а има и многу други фактори како [[загадување на воздух]] и [[генетика]], кои имаат помала улога.<ref name=Lancet2012>{{Наведено списание |author=Decramer M, Janssens W, Miravitlles M |title=Chronic obstructive pulmonary disease |journal=Lancet |volume=379 |issue=9823 |pages=1341–51 |date=April 2012 |pmid=22314182 |doi=10.1016/S0140-6736(11)60968-9|pmc=7172377 }}</ref> Во земјите во развој најчест извор на загадување на воздухот доаѓа од слаба вентилација на оган за готвење и греење. Долготрајната изложеност на овие раздразнувачи предизвикува [[воспаление|воспалителна реакција]] во белите дробови, што резултира со стеснување на малите дишни патишта и разложување на белодробното ткиво што е познато како '''емфизем'''.<ref name=GOLD2007>{{Наведено списание | author = Rabe KF, Hurd S, Anzueto A, Barnes PJ, Buist SA, Calverley P, Fukuchi Y, Jenkins C, Rodriguez-Roisin R, van Weel C, Zielinski J | title = Global strategy for the diagnosis, management, and prevention of chronic obstructive pulmonary disease: GOLD executive summary | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 176 | issue = 6 | pages = 532–55 | date = September 2007 | pmid = 17507545 | doi = 10.1164/rccm.200703-456SO | url = http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long | access-date = 2015-08-18 | archive-date = 2013-01-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130102150149/http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long | url-status = dead }}</ref> Дијагнозата се заснова на слаб доток на воздух кој се мери со [[тест за белодробна функција]].<ref name=Nathell>{{Наведено списание | author = Nathell L, Nathell M, Malmberg P, Larsson K | title = COPD diagnosis related to different guidelines and spirometry techniques | journal = Respir. Res. | volume = 8 | issue = 1| pages = 89 | year = 2007 | pmid = 18053200 | pmc = 2217523 | doi = 10.1186/1465-9921-8-89 | doi-access = free }}</ref> За разлика од [[астма]]та, смалениот доток на воздух не се подобрува значително со давањето лекарства. <!--Превенција и справување --> ХОПБ може да се спречи со намалување на изложеноста на познатите причинители. Ова вклучува обид за намалување на стапките на пушењето и подобрување на квалитетот на воздухот во затворен простор и на отворено. Лекувањето на ХОПБ опфаќа: [[прекинување со пушењето|откажување од пушење]], [[вакцинирање]], [[белодробна рехабилитација|рехабилитација]], а често и инхалација со [[бронходилататор]]и и [[кортикостероиди|стероиди]]. Кај некои, корист може да има од [[кислородна терапија|долготрајна терапија со кислород]] или [[пресадување на бел дроб]].<ref name=GOLD2007/> Кај оние што имаат периоди на [[акутна егзацербација на хроничната опструктивна белодробна болест|акутно влошување]], потребна е зголемена употреба на лекарства и хоспитализација. <!--Епидемиологија--> Во светот ХОПБ ја има кај 329&nbsp;милиони луѓе или речиси 5% од популацијата. Во 2012 година се вбројуваше како трета водечка причина за смртност, а уби над 3&nbsp;милиони луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=The 10 leading causes of death in the world, 2000 and 2011 |date=July 2013 |publisher=World Health Organization |url=http://who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/ |accessdate=November 29, 2013}}</ref> Се предвидува бројот на смртни случаи да се зголемува поради зголемени стапки на пушачи и старата популација на многу земји.<ref>{{Наведено списание |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of Global Mortality and Burden of Disease from 2002 to 2030 |journal=PLOS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |date=November 2006 |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442 |doi-access=free }}</ref> Тоа резултираше со проценет економски трошок од 2,1&nbsp;билиони американски долари во 2010 година.<ref name=Cost2013>{{Наведена книга|last=Lomborg|first=Bjørn|title=Global problems, local solutions : costs and benefits|year=2013|publisher=Cambridge University Pres|isbn=978-1-107-03959-9|page=143|url=https://books.google.com/books?id=cRZaAQAAQBAJ&pg=PA143}}</ref> [[File:Chronic bronchitis.webm|thumb|upright=1.3|Видео објаснување]] <!--{{TOC limit|3}}--> ==Знаци и симптоми== {{listen | filename = Wheeze2O.ogg | title = Отежнато дишење | description = Звук на тешко дишење слушнат со стетоскоп. | format = [[Ogg]] }} Најчести симптоми на ХОПБ се производство на исплувок, [[диспнеја|недостиг на воздух]] и продуктивна кашлица.<ref name=GOLD2013Chp2>{{Наведена книга |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |pages=9–17 |department=Diagnosis and Assessment |url=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#26 |access-date=2015-08-18 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234113/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#26 |url-status=dead }}</ref> Овие симптоми се присутни подолго време<ref name=Harr2012>{{Наведена книга |first1=John J. |last1=Reilly |first2=Edwin K. |last2=Silverman |first3=Steven D. |last3=Shapiro |department=Chronic Obstructive Pulmonary Disease |pages=2151–9 |editor1-first=Dan |editor1-last=Longo |editor2-first=Anthony |editor2-last=Fauci |editor3-first=Dennis |editor3-last=Kasper |editor4-first=Stephen |editor4-last=Hauser |editor5-first=J. |editor5-last=Jameson |editor6-first=Joseph |editor6-last=Loscalzo |year=2011 |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=18 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0-07-174889-6}}</ref> и обично со тек на време се влошуваат.<ref name=GOLD2007/> Не е познато дали постојат различни типови на ХОПБ.<ref name=Lancet2012/> Претходно болеста се делела на емфизем и на хроничен бронхит, но емфиземот е само опис на белодробна промена, не на самата болест. Хроничниот бронхит, пак, само ги опишува симптомите што може да се појават со ХОПБ.<ref name=GOLD2013Chp1>{{Наведена книга |last=Vestbo |first=Jørgen |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |year=2013 |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |pages=1–7 |department=Definition and Overview |url=http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#18 |access-date=2015-08-18 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234113/http://www.goldcopd.org/uploads/users/files/GOLD_Report_2013_Feb20.pdf#18 |url-status=dead }}</ref> ===Кашлица=== Хроничната кашлица е, обично, првиот симптом што се појавува.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Кога опстојува повеќе од три месеци и повеќе од две години, во комбинација со производството на исплувок, а за што нема друго објаснување, се смета, по дефиница, за хроничен бронхит.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Оваа состојба може да се појави пред ХОПБ целосно да се развие.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Количеството на произведен исплувок може да се менува во текот на неколку часа или денови.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Во некои случаи кашлицата може да отсуствува или да се појави само повремено, или да биде сува кашлица.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Некои што имаат ХОПБ симптомите ги припишуваат на „пушачка кашлица“.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Исплувокот може да се проголта или да се исплука, често, во зависност од општествени и културни фактори.<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Енергичното кашлање може да доведе до [[скршеници на ребра]] или [[синкопија (медицина)|кратко губење на свест]].<!-- <ref name=GOLD2013Chp2/> --> Луѓето со ХОПБ често имаат историја со „[[настинка]]и“ што траат долго.<ref name=GOLD2013Chp2/> ===Неодстиг на воздух=== Недостигот на воздух, често, е симптомот кој најмногу пречи.<ref name=NICE2010P60>{{NICE|101|Chronic Obstructive Pulmonary Disease|June 2010|60-70}}</ref> Често го опишуваат како: „тешко ми оди дишењето“, „немам воздух“ или „не можам убаво да вдишам“.<ref name=Mahler2006>{{Наведено списание |author=Mahler DA|title=Mechanisms and measurement of dyspnea in chronic obstructive pulmonary disease |journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=3 |issue=3 |pages=234–8 |year=2006 |pmid=16636091 |doi=10.1513/pats.200509-103SF}}</ref> Меѓутоа, во различни култури може да се користат различни термини.<ref name=GOLD2013Chp2/> Обично недостигот на воздух се влошува при егзацербација, трае подолго и со тек на време се влошува.<ref name=GOLD2013Chp2/> Во напредните степени се појавува при одмор и може постојано да биде присутен.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=What Are the Signs and Symptoms of COPD? |date=July 31, 2013 |publisher=[[National Heart, Lung, and Blood Institute]] |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/copd/signs.html |accessdate=November 29, 2013}}</ref><ref name=MedlinePlus>{{MedlinePlusEncyclopedia|000091|Chronic obstructive pulmonary disease}}</ref> Предизвикува и нервоза и влошен квалитет на живот кај болните со ХОПБ.<ref name=GOLD2013Chp2/> Многумина со напредна ХОПБ [[дишење со напрчени усни|дишат преку напрчени усни]], а со тоа кај некои може да се подобри недостигот на воздух.<ref>{{Наведена книга|last=Morrison|first=[edited by] Nathan E. Goldstein, R. Sean|title=Evidence-based practice of palliative medicine|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-3796-7|page=124|url=https://books.google.com/books?id=j0rCsKtCnq8C&pg=PA124|year=2013}}</ref><ref name=Holland2012>{{Наведено списание | author = Holland AE, Hill CJ, Jones AY, McDonald CF | title = Breathing exercises for chronic obstructive pulmonary disease | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 2012 | issue = 10| pages = CD008250 | year = 2012 | pmid = 23076942 | doi=10.1002/14651858.CD008250.pub2 | pmc = 11371308 | editor1-last = Holland | editor1-first = Anne E }}</ref> ===Други одлики=== In COPD, it may take longer to breathe out than to breathe in.<ref name=EB2008/> Chest tightness may occur<ref name=GOLD2013Chp2/> but is not common and may be caused by another problem.<ref name=NICE2010P60/> Those with obstructed airflow may have [[wheeze|wheezing]] or decreased sounds with air entry on examination of the chest with a [[stethoscope]].<ref name=EB2008/> A [[barrel chest]] is a characteristic sign of COPD, but is relatively uncommon.<ref name=EB2008/> [[Tripod position]]ing may occur as the disease worsens.<ref name=Harr2012/> Напредната ХОПБ води до [[белодробна хипертензија|висок притисок во белодробните артерии]], што става напор врз [[срцев недостиг#десностран недостиг|десната комора од срцето]].<ref name=GOLD2007/><ref name=Weit2009>{{Наведено списание | author = Weitzenblum E, Chaouat A | title = Cor pulmonale | journal = Chron Respir Dis | volume = 6 | issue = 3 | pages = 177–85 | year = 2009 | pmid = 19643833 | doi = 10.1177/1479972309104664 }}</ref><ref>{{Наведена книга |title=Professional guide to diseases |year=2009 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-7899-2 |pages=120–2 |department=Cor pulmonale |url=https://books.google.com/books?id=1h6vu60L6FcC&pg=PA120 |edition=9}}</ref> Оваа ситуација се нарекува [[кор пулмонале]] и води до симптоми на [[периферен едем|отекување на нозете]]<ref name=GOLD2013Chp2/> и [[раширување на вратната жила|набрекнување на вратните вени]].<ref name=GOLD2007/> ХОПБ е позастапена причина на кор пулмонале од другите белодробни заболувања.<ref name=Weit2009/> Кор пулмонале е помалку застапена состојба откако се користи кислород како додаток.<ref name=Harr2012/> ХОПБ често се јавува со други состојби, делумно поради заемните ризик-фактори.<ref name=Lancet2012/> Овие состојби вклучуваат: [[исхемична срцева болест]], [[хипертензија|висок крвен притисок]], [[дијабетес мелитус]], атрофија, [[остеопороза]], [[рак на бели дробови]], [[анксиозно нарушување]] и [[обемна депресија|депресија]].<ref name=Lancet2012/> Кај оние со сериозна болест често се јавува чувство на [[замор (медицински)|умор]].<ref name=GOLD2013Chp2/> [[Хипократските прсти|задебелување на ноктите]] не се карактеристични за ХОПБ, така што треба да поттигнат испитувања за скриен рак на белите дробови.<ref>{{Наведена книга|last=Mandell|first=editors, James K. Stoller, Franklin A. Michota, Jr., Brian F.|title=The Cleveland Clinic Foundation intensive review of internal medicine|year=2009|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-9079-6|page=419|url=https://books.google.com/books?id=O9F7wtiPWxgC&pg=PA419|edition=5}}</ref> ===Егзацербација=== [[Акутна егзацербација на хронична опструктивна белодробна болест|акутна егзацербација на ХОПБ]] се дефинира како зголемен недостиг на воздух, зголелемено производство на исплувок, промена на бојата на исплувокот од провидна до зелена или жолта или зголемена кашлица кај заболен од ХОПБ.<ref name=EB2008/> Тоа може да се појави со [[медицински знак|знаци]] на зачестено дишење како [[тахипнеја|брзо дишење]], [[тахикардија|забрзано срцебиење]], [[дијафореза|потење]], активна употреба на [[мускули во респирација|вратни мускули]], [[цијаноза|синкава боја на кожата]] и [[ментална забуна|забуна]] или борбено однесување при сериозни егзацербации.<ref name=EB2008>{{Наведено списание|last=Gruber|first=Phillip|title=The Acute Presentation of Chronic Obstructive Pulmonary Disease In the Emergency Department: A Challenging Oxymoron|journal=Emergency Medicine Practice|date=November 2008|volume=10|issue=11|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=63}}</ref><ref name=Burl2012>{{Наведено списание | author = Brulotte CA, Lang ES | title = Acute exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease in the emergency department | journal = Emerg. Med. Clin. North Am. | volume = 30 | issue = 2 | pages = 223–47, vii |date=May 2012 | pmid = 22487106 | doi = 10.1016/j.emc.2011.10.005 }}</ref> При преглед со стетоскоп на белите дробови може да се слушне [[шуштење]].<ref>{{Наведена книга|last=Spiro|first=Stephen|title=Clinical respiratory medicine expert consult|publisher=Saunders|location=Philadelphia, PA|isbn=978-1-4557-2329-4|page=Chapter 43|url=https://books.google.com/books?id=2sOJk-yKPpUC&pg=PT2420|edition=4 |year=2012}}</ref> ==Причина== Примарна причина за ХОПБ е чадот од цигарите, а во некои земји значителни причинители се професионалната изложеност и загадувањето од оган во затворен простор.<ref name=GOLD2013Chp1/> Обично оваа изложеност мора да се случува неколку децении пред да се појават симптомите.<ref name=GOLD2013Chp1/> Генетскиот склоп на поединецот исто така влијае на ризикот.<ref name=GOLD2013Chp1/> ===Пушење=== {{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Female Smoking by Country.png|image2=Male Smoking by Country.png|width=250|caption1=Процент на жени што пушат тутун од крајот на 1990-тите и почетокот на 2000-тите.|caption2=Процент на мажи што пушат тутун од крајот на 1990-тите и почетокот на 2000-тите. Може да се забележи дека стапките кај мажите и жените се разликуваат.<ref name="isbn92-4-159628-7">{{Наведена книга | author = World Health Organization | title = WHO Report on the Global Tobacco Epidemic 2008: The MPOWER Package | edition = | language = | publisher = World Health Organization | location = Geneva | year = 2008 | isbn = 978-92-4-159628-2 | url = http://www.who.int/tobacco/mpower/mpower_report_full_2008.pdf |pages=268–309}}</ref>}} Примарен ризик-фактор за ХОПБ во светот е [[пушење|пушење тутун]].<ref name=GOLD2013Chp1/> Од пушачите околу 20% ќе добијат ХОПБ,<ref name=Ward2012>{{Наведена книга|last=Ward|first=Helen|title=Oxford Handbook of Epidemiology for Clinicians|year=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-165478-7|pages=289–290|url=https://books.google.com/books?id=dHLjLwru-l8C&pg=RA1-PT194}}</ref> а од оние што цел живот се пушачи, половината ќе добијат ХОПБ.<ref name=La2009>{{Наведено списание|last=Laniado-Laborín|first=R|title=Smoking and chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Parallel epidemics of the 21st century|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|date=January 2009|volume=6|issue=1|pages=209–24|pmid=19440278|doi=10.3390/ijerph6010209|doi-access=free|pmc=2672326}}</ref> Во Соединетите Американски Држави и во Обединетото Кралство, од болните со ХОПБ 80-95% се или тековно пушачи или претходно биле пушачи.<ref name=Ward2012/><ref name=Ren2013>{{Наведена книга|last=Rennard|first=Stephen|title=Clinical management of chronic obstructive pulmonary disease|year=2013|publisher=Informa Healthcare|location=New York|isbn=978-0-8493-7588-0|page=23|url=https://books.google.com/books?id=DiTThQJkc0UC&pg=PA23|edition=2}}</ref><ref name=Rich2010>{{Наведена книга|author=Anita Sharma ; with a contribution by David Pitchforth ; forewords by Gail Richards|title=COPD in primary care|year=2010|publisher=Radcliffe Pub.|location=Oxford|isbn=978-1-84619-316-3|page=9|url=https://books.google.com/books?id=CrXFqhezbeMC&pg=PA9|author2=Barclay, Joyce}}</ref> Веројатноста од заболување со ХОПБ се зголемува со [[бројот на испушени кутии|вкупната изложеност на чад]].<ref>{{Наведена книга|last=Goldman|first=Lee|title=Goldman's Cecil medicine|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-1604-7|page=537|url=https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA537|edition=24th|year=2012}}</ref> Освен тоа, жените се поподложни на штетните ефекти на чадот од мажите.<ref name=Rich2010/> Кај непушачите, [[пасивното пушење]] е причина за околу 20% од случаите.<ref name=Ren2013/> Другите типови на пушење, како пушењето марихуана, пури и наргиле, се исто така ризик.<ref name=GOLD2013Chp1/> Жените што пушат за време на [[бременост]] може да го зголемат ризикот од ХОПБ кај своето дете.<ref name=GOLD2013Chp1/> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{рв|Chronic obstructive pulmonary disease}} *{{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Respiratory_Disorders/Chronic_Obstructive_Pulmonary_Disease/}} {{Медицински извори | DiseasesDB = 2672 | ICD10 = {{ICD10|J|40||j|40}}–{{ICD10|J|44||j|40}}, {{ICD10|J|47||j|40}} | ICD9 = {{ICD9|490}}–{{ICD9|492}}, {{ICD9|494}}–{{ICD9|496}} | OMIM = 606963 | MedlinePlus = 000091 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 373 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|99}} | MeshName = COPD | MeshNumber = C08.381.495.389 }} {{Респираторна патологија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дишни болести]] [[Категорија:Професионални заболувања]] [[Категорија:Пушење]] [[Категорија:Болести поврзани со стареење]] [[Категорија:Безбедност и здравје при работа]] 2l8z6w538dsmaynt6xy9h5880dd66ko 0 1142323 5544111 5140714 2026-04-24T04:26:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544111 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Атанасиј |слика = Црква „Св. Атанасиј“ - Зовиќ.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Старавинска |координати = {{coord|41|07|14.4|N|21|42|39.8|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Зовиќ |општина = Новаци |држава = Македонија |патрон = [[Атанасиј Александриски]] |изградба = |завршено = XVII век |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Атанасиј''' — [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Зовиќ]] == Местоположба == Црквата е сместена на врв од рид во непосредна близина на селото.<ref name="МРК">„[http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=120 Зович] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211201024955/https://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=120 |date=2021-12-01 }}“. ''Мој Роден Крај''.</ref> == Историја == Според своите архитектонски и ликовни крактеристики, црквата потекнува од поствизантиски период, односно од XVII век.<ref name="rural">„[https://ruraladventure.mk/mk/sv-atanasij-zovich-mariovo/ Црква „Свети Атанасиј“, село Зовиќ, XVII век]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}“. ''Rural Adventure''.</ref> Во поново време, со помош од месното население до црквата е изградена трпезарија, поставен е крст, а донесена е и [[електрична енергија]].<ref name="МРК"/> == Архитектура == Градбата на црквата е [[кораб (архитектура)|еднокорабна]] со правоаголна основа и полукружна [[апсида]] на источната страна.<ref name="МРК"/> Влезот е сместен на западната страна и над него има ниша со [[фреска]] којашто е во лоша состојба. Објектот е граден од [[камен]] и варов малтер, а прекриена е со кров од црвени [[ќерамида|ќерамиди]].<ref name="rural"/> Внатрешноста на црквата е зографисана. Иако црквата претрпела оштетувања низ годините, денес се сочувани вредни површини [[фрескопис|фрескоживопис]], како што е претставата во олтарниот простор позната како Богородица со епитетот Платитера – Знамение од XVII век. Според иконографскиот тип, Богородица Знамение е облик на Богородица Ширшаја со молитвено издигнати раце. На сиво-сината заднина на фреската со бели грчки букви е испишан епитетот на Богородица. Претставата е работена според текстот на пророкот [[Исаија]], според кој [[Богородица Марија|Богородица]] претставува отелотворение на црквата. Ваквата претстава на Богородица е значаен тематско-времеследен показател затоа што сведочи за присуството на пошироката сфера на византиската во постарата уметност.<ref name="rural"/> Во дворот на црквата се наоѓа помошен објект. == Галерија == <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Икона на Св. Атанас во истоимената црква во Зовиќ.jpg|Икона на Свети Атанасиј Податотека:Freska od Sv. Atanas vo Zovik 01.jpg|Фреска во црквата Податотека:Freska od Sv. Atanas vo Zovik 06.jpg|Претстава на Богородица Знамение Податотека:Freska od Sv. Atanas vo Zovik 05.jpg|Фреска со натпис Податотека:Freska od Sv. Atanas vo Zovik 04.jpg|Фреска со крст Податотека:Freska od Sv. Atanas vo Zovik 03.jpg|Претстава на Свети Никола Податотека:Freska od Sv. Atanas vo Zovik 02.jpg|Претстава на Свети Василиј </gallery> == Поврзано == * [[Црква „Св. Никола“ - Зовиќ]] * [[Зовиќ]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Старавинска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Athanasius Church (Zoviḱ)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасиј, Зовиќ}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Атанасиј во Македонија|Зовиќ]] 25hl0mww51saecdjjmqnmu3hs2hqhku 0 1142787 5544120 5141335 2026-04-24T06:33:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544120 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола |слика = Поглед на црквата во Зовиќ.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Старавинска |координати = {{coord|41|07|06.6|N|21|42|45|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Зовиќ |општина = Новаци |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = |завршено = 1862<br>1927 <small>(обновена)</small> |осветување = |живопис = |ктитор = Венедикт<br>Богдан Секилковиќ и Ангеле Ангелевиќ |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Никола''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Зовиќ]]. == Местоположба == Црквата е сместена во близина на сретселото.<ref name="МРК">„[http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=120 Зович] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211201024955/https://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=120 |date=2021-12-01 }}“. ''Мој Роден Крај''.</ref> == Историја == Црквата била изградена во 1862 година, многу подоцна од помалата [[Црква „Св. Атанасиј“ - Зовиќ|црква „Св. Атанасиј“]]. Според податоците кои може да се прочитаат на плочата која е исклесана на ѕидот веднаш лево од вратата, на [[црковнословенски јазик|црковнословенски]] е запишан следниот натпис: {{cquote|Во селото Бзоиќ овој свештен храм на нашиот отец Свети Николај, се изгради од православните христијани во времето на преосвештениот архиепископ Пелагониски г.г. Венедикт Византиски. 1862 Октомврија 30.}} Објектот на црквата бил многу оштетен во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Црквата била обновена во 1927 година по враќањето на селаните кои биле раселени за време на војната. Постои податок на камени релјефни плочи, вграден во фасадите на црквата, каде што се наведени имињата на дедо Богдан Секилковиќ и дедо Ангеле Ангелевиќ како ктитори на црквата. Тие потекнувале од селото и како поимотни и угледни луѓе ја потпомагале обновата на црквата. Во знак на благодарност кон нив биле изработени камените релјефни плочи на коишто се прикажани во локална народна носија.<ref name="rural">„[https://ruraladventure.mk/mk/sv-nikola-zovich-mariovo/ Црква „Свети Никола“, село Зовиќ, XIX век] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211117133940/https://ruraladventure.mk/mk/sv-nikola-zovich-mariovo/ |date=2021-11-17 }}“. ''Rural Adventure''.</ref> Во 1958 година, црквата била малтерисана, а покривот и трпезаријата биле поправени.<ref name="МРК"/> == Архитектура == Градбата на црквата има правоаголна основа со многуаголна [[апсида]] на источната страна. Таа е [[кораб (архитектура)|еднокорабна]] и е засводена со полукружен [[свод]].<ref name="МРК"/> Кон западната и јужната страна е доградена отворена [[припрата]]. Главниот влез се наоѓа на западната страна и над него има ниша со [[фреска]] на којашто е прикажан [[Свети Никола]]. Црквата има и спореден влез на јужната страна над којшто исто така има ниша со фреска на којашто е претставена [[Света Недела]]. Објектот е изграден од [[камен]]. Внатрешноста е зографисана и изобилува со [[икона|икони]].<ref name="МРК"/> Фрескописот е дело на локални зографи.<ref name="rural"/> Во дворот на црквата се сместени селските [[гробишта]], [[камбанарија]]та и помошен објект. Камбанаријата претставува примитивна метална конструкција којашто е покриена со пирамидален кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. == Галерија == ;Надворешност и други објекти <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ 6.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ 3.jpg|Припратата на јужната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ 4.jpg|Припратата на западната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ 5.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ 2.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ 9.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ 7.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Зовиќ 8.jpg|Помошниот објект Податотека:Гробишта во Зовиќ.jpg|Селските гробишта </gallery> ;Внатрешност <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Олтарот во црквата во Зовиќ.jpg|Внатрешноста на црквата Податотека:Натпис во црквата во Зовиќ.JPG|Натписна плоча Податотека:Внатрешноста во црквата во Зовиќ.jpg|Фреска во црквата </gallery> == Поврзано == * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Зовиќ]] * [[Зовиќ]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Старавинска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Church (Zoviḱ)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Зовиќ}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Зовиќ]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] ry9k8r7cvuk2syzmwsdlm2r5jrth9ic 0 1154935 5544140 5340854 2026-04-24T07:47:20Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544140 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Теодор Тирон |слика = Theodore of Amasea Church in Piperovo NW View.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата „Св. Теодор Тирон“ во селото [[Пиперово]] |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{Coord|41|34|31|N|22|16|12|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Пиперово |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = [[Теодор Тирон]] |изградба = {{римски|19}} век (обновена во 1912 г.) |завршено = |осветување = |живопис = 1912 |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Теодор Тирон''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во [[штип]]ското село [[Пиперово]], [[Македонија]]. Денес, црквата е запуштена и се наоѓа во лоша состојба и распаѓање, а околу нејзе вегетацијата е целосно обрасната.<ref name="прогноза"/> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел од селото. Околу црквата се наоѓаат и селските гробишта. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари и силни ветрови.<ref name="прогноза">{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=1 март 2025}}</ref> == Историја == Црквата е изградена во {{римски|19}} век, а не е познато од кого била осветена.<ref name="Брегалничка">{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-03-01}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во 1912 година, црквата била обновена.<ref name="Брегалничка"/> == Архитектура == === Фрескоживопис === Во 1912 година била живописана од непознат автор.<ref name="Брегалничка"/> === Икони и иконостас === Иконите заедно со [[иконостас]]от се стари од 1863 година, но нивниот автор исто така не е познат.<ref name="Брегалничка"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Theodore of Amasea Church in Piperovo Western Facade.jpg|Поглед на црквата од предната страна Податотека:Theodore of Amasea Church in Piperovo South View.jpg|Страничен поглед на црквата Податотека:Theodore of Amasea Church in Piperovo Iconostasis.jpg|Иконостасот во црквата Податотека:Theodore of Amasea Church in Piperovo Detail of the Iconostasis.jpg|Дел од внатрешноста на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Пиперово]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|St. Theodore of Amasea Church (Piperovo)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Теодор Тирон, Пиперово}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Теодор Тирон во Македонија|Пиперово]] bqf2snmbkf6rnrhynh23mc5akzydnfe 0 1156847 5544112 5341139 2026-04-24T04:51:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544112 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Богородица |слика = Црква „Св. Богородица“ - Пиперово 5.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{Coord|41|34|35|N|22|16|7|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Пиперово |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = [[Богородица]] |изградба = околу 1930 |завршено = околу 1930 |осветување = околу 1930 |живопис = |ктитор = Спасо и Ванѓа Божинови |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Богородица''' — главна манастирска [[Црква (градба)|црква]] на [[Пиперовски манастир|Пиперовскиот манастир]] во селото [[Пиперово]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=27}}</ref> == Местоположба == Се наоѓа на почетокот на селото, а околу нејзе се наоѓаат и други помошни објекти. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=1 март 2025}}</ref> == Историја == Манастирската црква била изградена и осветена околу 1930 година.<ref name="Брегалничка">{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-03-01}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Според натписната плоча поставена над влезот во црквата, истата била изградена од страна на Спасо и Ванѓа Божинови во 1934 година. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:ЕкспедицијаЛакавичко 11.jpg|Дел од манастирските објекти Податотека:ЕкспедицијаЛакавичко 12.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пиперово 2.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пиперово 3.jpg|Припратата Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пиперово 4.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пиперово.jpg|Јужната страна </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Пиперово]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Church of the Theotokos (Piperovo)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Богородица, Пиперово}} [[Категорија:Храмови посветени на Пресвета Богородица во Македонија|Пиперово]] [[Категорија:Пиперовски манастир]] i4812rovhomotzly0llyi72pjifzkq5 0 1174321 5544204 5366699 2026-04-24T10:30:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544204 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Apprenticeship.jpg|десно|мини|250x250пкс| Чевлар и неговиот чирак, околу 1914 година.]] '''Чирак'''<ref>{{ДРМЈ|чирак}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|чирак}}</ref> — лице кое е во процес на стекнување практични и теоретски [[Знаење|знаења]] во одредена струка, обично преку работа во [[работилница]] или претпријатие под надзор на мајстор. Овој поим најчесто се поврзува со [[Занает|занаети]], како што се [[Столарски занает|столарски]]<nowiki/>от, [[Ковачки занает|ковачкиот]], [[кројачкиот]], златарство и многу други, но може да се однесува и на други индустрии кои бараат професионални [[Вештина|вештини]] и пракса. Следното ниво во хиерархијата на еснафскиот систем е [[Калфа|калфата]]. == Историја == Концептот на чиракување датира од [[Среден век|средниот век]], кога [[Еснаф|еснафите]] - организации на занаетчии и [[Трговија|трговци]] - имале строги прописи за образованието и обуката на новите членови. Млад човек кој ќе започнел со чиракување би бил примен во работилницата на искусен мајстор, каде што би го научил занаетот преку секојдневна работа. Покрај практичната обука, чираците честопати морале да совладаат теоретско знаење, а мајсторите ги учеле и [[етика]], деловни правила и специфични занаетчиски техники.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://brewminate.com/the-medieval-guild-apprentice-journeyman-and-master/|title=The Medieval Guild: Apprentice, Journeyman, and Master|last=Wilson-Slack|first=Kristine|date=2022-09-20|work=brewminate.com|language=en|accessdate=2024-10-31}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blog.philosophicalsociety.org/2018/01/10/apprentice-journeyman-and-master-the-medieval-guild/|title=Apprentice, Journeyman, and Master: The Medieval Guild|last=Wilson-Slack|first=Kristine|date=2018-01-10|work=philosophicalsociety.org|language=en|accessdate=2024-10-31}}</ref> На крајот од чиракувањето, од чиракот обично се барало да го создаде своето [[ремек-дело]], т.н. „мајсторско дело“, како доказ за стекнатите вештини. Доколку мајсторскиот совет го признаел квалитетот на работата, чиракот се стекнувал со титулата мајстор и добивал право да отвори сопствена работилница или да стане член на еснафот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldhistory.org/Medieval_Guilds/|title=Medieval Guilds|last=Cartwright|first=Mark|date=2018-11-14|work=worldhistory.org|language=en|accessdate=2024-10-31}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://commonslibrary.parliament.uk/a-short-history-of-apprenticeships-in-england-from-medieval-craft-guilds-to-the-twenty-first-century/|title=A short history of apprenticeships in England: from medieval craft guilds to the twenty-first century|last=Mirza-Davies|first=James|date=2015-03-09|work=parliament.uk|language=en}}</ref> == Важност == Чиракувањето служело не само за пренесување на [[Техничка наука|технички вештини]], туку и за зачувување и развивање на квалитетот на занаетите во заедницата. Еснафите се осигурувале дека само квалификувани лица можат да работат како занаетчии, со што го заштитувале угледот на нивната струка и интересите на заедницата. Во денешниот контекст, чиракувањето е еквивалентно на приправничкиот стаж или стручно оспособување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.themedievalguide.com/medieval-guild-apprenticeship/|title=What Was Medieval Guild Apprenticeship Like?|date=2023-10-05|work=themedievalguide.com|language=en|accessdate=2024-10-31}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Денес, чиракувањето е регулирано преку образовни програми во техничките и стручните [[Училиште|училишта]] и во дуалните образовни системи. Многу [[Индустрија|индустрии]] сè уште го користат моделот на чиракување за обука на млади работници, како што се [[Градежништво|градежништвото]], [[Угостителство|угостителството]], [[Машинство|машинството]] и други. Програмите често вклучуваат периодична работа под надзор на стручњаци, што овозможува стекнување практични вештини заедно со теоретска основа. == Поврзано == * [[Калфа]] * [[Мајстор]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Занаети]] [[Категорија:Учење]] [[Категорија:Образование]] [[Категорија:Турцизми]] 6x8k9u0xkwzfofihzbe3auyuv665czo 0 1176651 5543927 5517102 2026-04-23T16:21:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543927 wikitext text/x-wiki '''Фудбал за приjателство''' ({{langx|en|Football for friendship}}) - е годишна меѓународна детска општествена програма имплементирана од ЈАД Гаспром. Целта на програмата е кај младата генерација да се култивираат важни вредности и интерес за здрав начин на живеење преку фудбалот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.sportindustry.biz/news/football-friendship-project-returns|title=Football For Friendship project returns|date=2016-03-30|work=www.sportindustry.biz|access-date=2018-04-21|language=en|archive-date=2016-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915232403/https://www.sportindustry.biz/news/football-friendship-project-returns|url-status=dead}}</ref> Во рамките на програмата, играчи на фудбал на возраст од 12 години од различни земји<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://inserbia.info/today/2014/04/gazproms-football-for-friendship-2014|title=Gazprom’s “Football for friendship 2014” {{!}} InSerbia Today|work=inserbia.info|language=en-US|accessdate=2018-04-21}}</ref> учествуваат во годишниот Меѓународен детски форум, Светскиот куп во „Фудбал за пријателство“ и Меѓународниот ден на фудбал и пријателство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newswire.ca/en/story/1505319/europe-and-asia-to-meet-within-football-for-friendship-international-children-s-social-project-of-gazprom|title=Europe and Asia to Meet Within Football for Friendship International Children's Social Project of Gazprom|work=www.newswire.ca|language=en|accessdate=2018-04-21|archive-date=2015-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524211756/http://www.newswire.ca/en/story/1505319/europe-and-asia-to-meet-within-football-for-friendship-international-children-s-social-project-of-gazprom|url-status=dead}}</ref> Програмата е поддржана од ФИФА, УЕФА, ООН, Олимпискиот и параолимпискиот комитет, влади и фудбалски федерации од разни држави, меѓународни хуманитарни организации, јавни организации, водечки светски фудбалски клубови<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/futbol-dlya-druzhby-2018-obyavleny-imena-uchastnikov-programmy-ot-rossii-1401229/|title="Футбол для дружбы" 2018: объявлены имена участников программы от России!|date=2018-04-25|work=www.sport-express.ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>. Главен организатор на програмата е АГТ Комјуникејшнс Груп (AGT Communications Group) (Русија).<ref name=":1"/> == Историја == === „Фудбал за пријателство“ 2013 === Првиот Меѓународен детски форум „Фудбал за пријателство“ беше одржан на 25 мај 2013&nbsp;г. во Лондон. Во него учествуваа 670 деца од 8 земји: Бугарија, Велика Британија, Унгарија, Германија, Грција, Русија, Србија и Словенија. Русија беше претставена од 11 фудбалски екипи од 11 руски градови што ќе бидат домаќини на натпреварите од ФИФА Светскиот куп во 2018&nbsp;г. Младинските екипи на клубовите Зенит, Челси, Шалке 04, Црвена ѕвезда, победници на детскиот ден на спортови на Гаспром и победници на фестивалот „Факел“, исто така учествуваа во форумот.<ref>{{Наведени вести|url=http://fcbusiness.co.uk/news/article/newsitem=2379/title=franz+beckenbauer+kicks+off+gazprom%2592s+%2591football+for+friendship%2592+campaign|title=Franz Beckenbauer Kicks Off Gazprom’s ‘Football for Friendship’ Campa…|date=2016-04-24|work=archive.is|access-date=2018-04-21|archive-date=2015-05-15|archive-url=https://archive.today/20150515191023/http:/fcbusiness.co.uk/news/article/newsitem=2379/title=franz+beckenbauer+kicks+off+gazprom%2592s+%2591football+for+friendship%2592+campaign|url-status=dead}}</ref> За време на форумот, децата се дружеа со своите врсници од други земји и со славни фудбалери, и исто така, присуствуваа на финалниот натпревар на УЕФА Лигата на шампиони во фудбал за 2012/2013 на стадионот Вембли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ntv.ru/sport/627113|title=В Москве подвели итоги детского форума «Футбол для дружбы»|last=ntv.ru|work=НТВ|language=en|accessdate=2018-04-21}}</ref> Резултатот на овој форум беше едно отворено писмо во кое децата ги изразија осумте вредности на програмата: пријателство, еднаквост, правда, здравје, мир, преданост, победа и традиции. Подоцна, тоа писмо се испрати кај раководните лица на УЕФА, ФИФА и МОК. Во септември 2013 год, за време на средбата на Владимир Путин и Витали Мутко, Сеп Блатер потврди дека го прими писмото и изјави дека е подготвен да го поддржи проектот „Фудбал за пријателство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222|title=Vladimir Putin und FIFA-Präsident Joseph S. Blatte bei “Football for Friendship” {{!}} Service - Epoch Times|date=2015-05-22|accessdate=2018-04-21|archive-date=2015-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522173321/http://www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222|url-status=dead}}</ref> === „Фудбал за пријателство“ 2014 === Втората сезона на програмата Фудбал за пријателство се одржа во Лисабон од 23-25 мај 2014&nbsp;г. и вклучи повеќе од 450 тинејџери од 16 земји: Белорусија, Бугарија, Велика Британија, Германија, Италија, Полска, Португалија, Русија, Србија, Словенија, Турција, Украина, Унгарија, Франција, Холандија и Хрватска. Младите фудбалери учествуваа во Меѓународниот форум „Фудбал за пријателство“, турнир во уличен фудбал и присуствуваа на финалниот натпревар на УЕФА Лигата на шампиони во фудбал за 2013/2014 година.<ref name=":0">{{Наведени вести|url=http://www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football|title=Football for Friendship: Teaching values through football|date=2014-05-27|work=euronews|access-date=2018-04-21|language=en|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928161857/http://www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football|url-status=dead}}</ref> Победникот на Меѓународниот турнир во уличен фудбал за 2014&nbsp;г. беше младинската екипа на Бенфика (Португалија). Резултат од втората сезона на програмата беше изборот на водач на движењето „Фудбал за пријателство“. Беше избран Фелипе Суарез од Португалија. Во јуни 2014&nbsp;г., како водач на движењето, тој го посети деветтиот Меѓународен младински турнир, организиран во сеќавање на Јури Андрејевич Морозов.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.lazionews.eu/settore-giovanile/oltre-450-ragazzi-riuniti-da-gazprom-in-occasione-del-secondo-forum-internazionale-football-for-friendship/|title=Oltre 450 ragazzi riuniti da Gazprom in occasione del Secondo Forum Internazionale FOOTBALL FOR FRIENDSHIP - Lazionews.eu|date=2014-05-27|work=Lazionews.eu|access-date=2018-04-21|language=it-IT}}</ref> === „Фудбал за пријателство“ 2015 === Третата сезона на меѓународната општествена програма „Фудбал за пријателство“ се одржа во јуни 2015&nbsp;г. во Берлин. За првпат во програмата учествуваа млади учесници од азискиот континент, детските фудбалски екипи од Јапонија, Кина и Казахстан. Сè на сè, во третата сезона учествуваа младински екипи од 24 фудбалски клубови од 24 земји.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html|title=Young Football Players From 24 Countries of Europe and Asia Meet at Third International Children's Football for Friendship Forum|last=center|first=The International Children's Social FOOTBALL FOR FRIENDSHIP project press|work=www.prnewswire.com|language=en|accessdate=2018-04-21}}</ref> Младите фудбалери се дружеа со своите врсници од други земји и со ѕвездите на светскиот фудбал, вклучувајќи го глобалниот амбасадор на програмата Франц Бекенбауер, и исто така, учествуваа во Меѓународниот турнир во уличен фудбал меѓу младинските екипи.<ref name=":1" /> Победникот на Меѓународниот турнир во уличен фудбал за 2015&nbsp;г. беше младинската екипа на Рапид (Австрија).<ref name=":1" /> За настаните од третата сезона на програмата „Фудбал за пријателство“ известуваа околу 200 новинари од светски водечки публикации, како и 24 млади новинари од Европа и Азија, членови на Меѓународниот детски прес-центар.<ref name=":1" /> Кулминација во 2015&nbsp;г. беше доделувањето на наградите од купот Девет вредности, во кој првата награда ја освои фудбалскиот клуб Барселона (Шпанија). Победникот го избраа децата, кои пред почетокот на Форумот учествуваа во глобално гласање што се одржа во сите 24 земји учеснички.<ref name=":1" /> На крајот на Форумот, сите учесници традиционално присуствуваа на финалниот натпревар на УЕФА Лигата на шампиони во фудбал 2014/2015 што се одржа во Олимпискиот стадион во Берлин.<ref name=":1" /> === „Фудбал за пријателство“ 2016 === Почетокот на Меѓународната општествена детска програма „Фудбал за пријателство“ во 2016&nbsp;г., се обележи со семрежна прес-конференција преку Hangout и се одржа на 24 март во Минхен со учество во програмата на глобалниот амбасадор Франц Бекенбауер.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/franz-beckenbauer-reveals-hes-barcelona-7695610|title=Bayern Munich legend Franz Beckenbauer reveals he's a Barcelona fan|last=Lawless|first=Matt|date=2016-04-05|work=mirror|access-date=2018-04-21}}</ref> Во четвртата сезона на програмата се приклучија 8 нови младински екипи од Азербејџан, Алжир, Аргентина, Бразил, Виетнам, Ерменија, Киргистан и Сирија, со што вкупниот број на земји учеснички се зголеми на 32.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sportindustry.co.za/news/football-friendship-project-returns|title=Football For Friendship project returns {{!}} www.sportindustry.co.za|work=www.sportindustry.co.za|language=en|accessdate=2018-04-21|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421044549/http://www.sportindustry.co.za/news/football-friendship-project-returns|url-status=dead}}</ref> На 5 април 2016&nbsp;г. започна гласањето за уникатниот трофеј и отпочна купот „Девет вредности“. Навивачи од целиот свет учествуваа во изборот на победникот, но крајната одлука ја донесоа учесниците на програмата „Фудбал за пријателство“ со гласање. Купот го освои фудбалскиот клуб Баерн (Минхен). Учесниците во „Фудбал за пријателство“ ги истакнаа активностите на клубот за поддршка на децата со посебни потреби, како и иницијативите да се обезбеди третман за деца во разни земји и помош на оние на коишто им е потребна.<ref name=":2">{{Наведени вести|url=http://rbth.com/sport/2016/06/01/gazprom-brings-soccer-crazy-kids-to-milan-for-uefa-champions-league-final_599353|title=Gazprom brings soccer-crazy kids to Milan for UEFA Champions League final|last=Mosko|first=Alexey|date=2016-06-01|access-date=2018-04-21|language=en-US}}</ref> Четвртиот меѓународен детски форум „Фудбал за пријателство“ и финалниот натпревар на детскиот меѓународен турнир во уличен фудбал се одржа од 27-28 мај 2016&nbsp;г. во Милано.  Победник на турнирот беше екипата Марибор од Словенија. На крајот на форумот, учесниците традиционално присуствуваа на финалниот натпревар на УЕФА Лигата на шампиони во фудбал. Настаните на форумот ги следеа повеќе од 200 новинари од водечки светски медиуми, како и Детскиот меѓународен прес-центар, што вклучуваше млади новинари од земјите учеснички.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prnewswire.co.uk/news-releases/fourth-international-football-for-friendship-forum-brings-together-young-footballers-from-three-continents-581479171.html|title=Fourth International FOOTBALL FOR FRIENDSHIP Forum Brings Together Young Footballers from Three Continents|last=center|first=International Children's Social FOOTBALL FOR FRIENDSHIP programme press|work=www.prnewswire.co.uk|accessdate=2018-04-21}}</ref> Во четвртата сезона на „Фудбал за пријателство“ учествуваа и млади фудбалери од сирискиот клуб Ал-Вахда, што беше без преседан. Вклучувањето на сириската екипа во програмата на учесници и посетата на сириските деца на настаните во Милано, беа еден важен чекор кон надминување на хуманитарната изолација на земјата. Арапската спортска редакција на Меѓународниот телевизиски канал „Русија денес“, со поддршка на Сириската фудбалска федерација, сними документарен филм „Три дена без војна“ за децата што учествуваа во проектот. На 14 септември 2016&nbsp;г., повеќе од 7.000 луѓе ја посетија премиерата на филмот во Дамаск.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.euronews.com/2016/05/31/football-for-friendship-syrian-youth-team-make-tournament-debut-in-milan|title=Football for Friendship: Syrian youth team make tournament debut in Milan|date=2016-05-31|work=euronews|access-date=2018-04-21|language=en}}</ref> === „Фудбал за пријателство“ 2017 === Местото каде што се одржа меѓународниот детски општествен проект „Фудбал за пријателство“ во 2017&nbsp;г. беше Санкт Петербург (Русија) и финалните настани се одржаа таму од 26 јуни до 3 јули.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.windsorstar.com/business/cnw/release.html?rkey=20170316C8720&filter=5613|title=(no title)|work=Windsor Star|language=en-US|accessdate=2018-04-21|archive-date=2017-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426062402/http://www.windsorstar.com/business/cnw/release.html?rkey=20170316C8720&filter=5613|url-status=dead}}</ref> Во 2017&nbsp;г. бројот на земји учеснички се зголеми од 32 на 64. За првпат, во програмата „Фудбал за пријателство“ учествуваа деца од Мексико и Соединетите Американски Држави. Така, проектот зближи млади играчи од четири континенти - Африка, Евроазија, Северна Америка и Јужна Америка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://finance.dailyherald.com/dailyherald/news/read/33918303/fifth_season_of_gazprom%27s_football_for_friendship_international_children%27s_project_launched|title=Fifth Season of Gazprom's Football for Friendship International Children's Project Launched {{!}} Daily Herald|work=finance.dailyherald.com|language=en-US|accessdate=2018-04-21}}</ref> Во петтата сезона програмата беше имплементирана со еден сосема нов концепт: од секоја земја се одбира еден млад фудбалер што ќе ја претставува. Децата се обединија во осум Меѓународни пријателски екипи, формирани од 12-годишни момчиња и девојчиња, вклучувајќи ги и оние со посебни потреби.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.merrilledge.com/research/story?stryKey=600-201703161740PR_NEWS_USPRX____enUK201703165338-1|title=News Story|work=www.merrilledge.com|accessdate=2018-04-21}}</ref> Составот на екипите и позициите во играта на претставниците од земјите учеснички се одредија со јавно извлекување. Извлекувањето се одржа преку интернетска конференција. На чело на осумте Пријателски екипи се наоѓаа младите тренери: Рене Ламперт (Словенија), Стефан Максимовиќ (Србија), Брендон Шабани (Велика Британија), Чарли Су (Кина), Анатоли Чентулојев (Русија) Богдан Кролевецки (Русија), Антон Иванов (Русија), Ема Хеншен (Холандија). Лилија Мацумото (Јапонија), претставник на меѓународниот прес-центар на „Фудбал за пријателство“, исто така учествуваше во извлекувањето.<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/|title=Fifth Season of Gazprom#s Football for Friendship International Children#s|work=www.newswit.com|accessdate=2018-04-21|archive-date=2019-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327143529/http://www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/|url-status=dead}}</ref> Победникот на Светскиот куп „Фудбал за пријателство“ за 2017&nbsp;г. беше „портокаловата“ екипа што вклучуваше млад тренер и млади фудбалери од девет земји: Рене Ламперт (Словенија), Хонг Јун Марвин Туе (Сингапур), Пол Пуиг Монтана Првиот (Шпанија), Габриел Мендоса (Боливија), Раван Казимов (Азербејџан), Крисимир Станимиров Станчев (Бугарија), Иван Агустин Каско (Аргентина), Роман Хорак (Чешка), Хамза Јусуф Нури Алхават (Либија).<ref name=":4" /> На меѓународниот детски форум присуствуваше Виктор Зубков (претседател на Одборот на директори на ЈАД Гаспром), Фатма Самура (Генерален секретар на ФИФА), Филип ле Флок (Главен комерцијален директор на ФИФА), Хулио Баптиста (бразилски фудбалер), Иван Заморано (чилеански фудбалски стрелец), Александер Керзахов (руски фудбалер) и други гости, кои повикаа на промоција на клучните човечки вредности меѓу помладата генерација.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.euronews.com/2017/07/06/football-brings-kids-together|title=Football brings kids together|date=2017-07-06|work=euronews|access-date=2018-04-21|language=en}}</ref> Во 2017&nbsp;г. проектот зближи повеќе од 600.000 луѓе и повеќе од 1.000 деца и возрасни од 64 земји присуствуваа на финалните настани во Санкт Петербург.<ref>{{Наведени вести|url=http://stomp.straitstimes.com/singapore-seen/12-year-old-sporean-messi-wins-global-football-contest-in-russia|title=12-year-old S'porean boy wins global football tournament in Russia - Stomp|date=2017-07-05|work=Stomp|access-date=2018-04-21|language=en}}</ref> === „Фудбал за пријателство“ 2018 === Во 2018&nbsp;г., се одлучи шестата сезона од програмата Фудбал за пријателство да се одржи од 15 февруари до 15 јуни. Завршните настани се одржаа во Москва, непосредно пред Светското првенство на ФИФА, 2018. Учесниците во програмата беа млади фудбалери и новинари кои претставуваа 211 држави и региони од светот.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thedailystar.net/sports/football/time-defender-bangladesh-1543027|title=This time a defender from Bangladesh|date=2018-03-04|work=The Daily Star|access-date=2018-04-21|language=en}}</ref> Официјалниот почеток на програмата во 2018 започна со отворена жрепка во живо, според која се оформија 32 меѓународни тимови за пријателство. Преку солидаризирање со мисијата за животната средина, меѓународните тимови за пријателство од 2018 ги добија своите имиња по ретки и загрозени видови на животни. Меѓународни тимови за пријателство од програмата Фудбал за пријателство од 2018 [[:en:African elephant|African Elephant]] [[:en:Komodo dragon|Komodo Dragon]] [[:en:Kipunji|Kipunji]] [[:en:Giant tortoise|Big Turtle]] [[:en:Dama gazelle|Dama Gazelle]] [[:en:Cheetah|Cheetah]] [[:en:Rhinoceros|Rhinoceros]] [[:en:Angelshark|Angel Shark]] [[:en:Polar bear|Polar Bear]] [[:en:Lemur|Lemur]] [[:en:Grizzly bear|Grizzly Bear]] [[:en:Whale shark|Whale Shark]] [[:en:Three-toed sloth|Three-Toed Sloth]] [[:en:King cobra|King Cobra]] [[:en:Chimpanzee|Chimpanzee]] [[:en:Gharial|Gharial]] [[:en:Western gorilla|Western Gorilla]] [[:en:Imperial woodpecker|Imperial Woodpecker]] [[:en:Saiga antelope|Saiga]] [[:en:Blond capuchin|Blond Capuchin]] [[:en:Koala|Koala]] [[:en:Siberian tiger|Siberian Tiger]] [[:en:Grévy's zebra|Grévy's Zebra]] [[:en:Orangutan|Orangutan]] [[:en:Giant panda|Giant Panda]] [[:en:Magellanic penguin|Magellanic Penguin]] [[:en:Rothschild's giraffe|Rothschild's Giraffe]] [[:en:Humpback whale|Humpback Whale]] [[:en:African wild dog|African Wild Dog]] [[:en:Lion|Lion]] [[:en:Hippopotamus|Hippopotamus]] [[:en:Galápagos sea lion|Galápagos Sea Lion]] Исто така, во рамки на мисијата за животната средина, меѓународната кампања Хепи баз, која ја охрабрува заедницата да ги поддржи организациите за заштита на загрозените видови, започна на 30 мај 2018. Национални паркови и резервати од Русија, САД, Непал и Велика Британија.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.africanews.com/2018/02/17/football-for-friendship-draw-held-ahead-of-the-2018-world-cup//|title=Football for Friendship draw held ahead of the 2018 World Cup {{!}} Africanews|last=AfricaNews|work=Africanews|access-date=2018-04-21|language=en|archive-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706022534/http://www.africanews.com/2018/02/17/football-for-friendship-draw-held-ahead-of-the-2018-world-cup/|url-status=dead}}</ref> ѝ се придужија на кампањата. Воедно, за време на завршните настани од програмата Фудбал за пријателство во Москва, учесниците патуваа со еколошки афтобуси на природен гас.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazprom-football.com/ru/f4f18/news/detail/215.htm|title=Газпром Футбол F4F News-Detail|work=www.gazprom-football.com|accessdate=2019-04-13|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411153126/https://www.gazprom-football.com/ru/f4f18/news/detail/215.htm|url-status=dead}}</ref> 1. Државна заедница Австралија 2. Република Австрија 3. Република Азербејџан 4. Народна Демократска Република Алжир 5. Американски Девствени Острови 6. Американска Самоа 7. Ангвила 8. Антигва и Барбуда 9. Арапска Република Египет 10. Аргентинска Република 11. Аруба 12. Барбадос 13. Белиз 14. Бермудски Острови 15. Боливарска Република Венецуела 16. Босна и Херцеговина 17. Британски Девствени Острови 18. Буркина Фасо 19. Војводство Луксембург 20. Унгарија 21. Источна Република Уругвај 22. Габонска Република 23. Република Гвинеја 24. Гибралтар 25. Држава Брунеј 26. Израел 27. Катар 28. Држава Кувајт 29. Држава Либија 30. Палестина 31. Гренада 32. Република Грција 33. Грузија 34. Демократска Република Источен Тимор 35. Демократска Република Конго 36. Демократска Република Саун Томе и Принсип 37. Демократска Социјалистичка Република Шри Ланка 38. Доминиканска Република 39. Хашемитско Кралство Јордан 40. Исламска Република Авганистан 41. Исламска Република Иран 42. Исламска Република Мавританија 43. Република Италија 44. Република Јемен 45. Кајмански Острови 46. Канада 47. Народна Република Кина 48. Република Кина-Тајван 49. Кнежевство Андора 50. Кнежевство Лихтенштајн 51. Кооперативна Република Гвајана 52. Народна Република Кореја 53. Кралство Бахреин 54. Кралство Белгија 55. Кралство Бутан 56. Кралство Данска 57. Кралство Шпанија 58. Кралство Камбоџа 59. Кралство Лесото 60. Кралство Мароко 61. Кралство Холандија 62. Кралство Норвешка 63. Кралство Саудиска Арабија 64. Кралство Свазиленд 65. Кралство Тајланд 66. Кралство Тонга 67. Кралство Шведска 68. Киргиска Република 69. Курасао 70. Лаоска Народна Демократска Република 71. Република Латвија 72. Република Либан 73. Република Литванија 74. Малезија 75. Република Малдиви 76. Обединети Мексикански Држави 77. Повеќенационална Држава Боливија 78. Монголија 79. Монтсерат 80. Народна Република Бангладеш 81. Независна Држава Папуа Нова Гвинеја 82. Независна Држава Самоа 83. Нов Зеланд 84. Нова Каледонија 85. Обединета Република Танзанија 86. Обединети Арапски Емирати 87. Кукови Острови 88. Туркс и Кајкос 89. Република Албанија 90. Република Ангола 91. Република Ерменија 92. Република Беларус 93. Република Бенин 94. Република Бугарија 95. Република Боцвана 96. Република Бурунди 97. Република Вануату 98. Република Хаити 99. Република Гамбиа 100. Република Гана 101. Република Гватемала 102. Република Гвинеја Бисао 103. Република Хондурас 104. Република Џибути 105. Република Замбија 106. Република Зимбабве 107. Република Индија 108. Република Индонезија 109. Република Ирак 110. Република Ирска 111. Република Исланд 112. Република Казахстан 113. Република Кенија 114. Република Кипар 115. Република Колумбија 116. Република Конго 117. Република Кореја 118. Република Косово 119. Република Костарика 120. Брег на Слоновата Коска 121. Република Куба 122. Република Либерија 123. Република Маврициус 124. Република Мадагаскар 125. Република Македонија 126. Република Малави 127. Република Мали 128. Република Малта 129. Република Мозамбик 130. Република Молдавија 131. Република Намибија 132. Република Нигер 133. Република Никарагва 134. Република Зелен ’Рт 135. Исламска Република Пакистан 136. Република Панама 137. Република Парагвај 138. Република Перу 139. Република Полска 140. Португалска Република 141. Република Руанда 142. Република Сан Марино 143. Република Сејшели 144. Република Сенегал 145. Република Србија 146. Република Сингапур 147. Република Словенија 148. Република Унија Мјанмар 149. Република Судан 150. Република Суринам 151. Република Сиера Леоне 152. Република Таџикистан 153. Република Тринидад и Тобаго 154. Република Туркменистан 155. Република Уганда 156. Република Узбекистан 157. Република Фиџи 158. Република Филипини 159. Република Хрватска 160. Република Чад 161. Република Црна Гора 162. Република Чиле 163. Република Еквадор 164. Република Екваторска Гвинеја 165. Република Ел Салвадор 166. Република Јужен Судан 167. Република Камерун 168. Руска Федерација 169. Романија 170. Хонгконг - специјален административен регион на Народна Република Кина 171. Државна заедница Порторико 172. Северна Ирска 173. Свети Винцент и Гренадини 174. Света Луција 175. Сириска Арапска Република 176. Словачка Република 177. Државна Заедница Бахами 178. Државна Заедница Доминика 179. Обединето Кралство на Велика Британија и Северна Ирска 180. Соединети Американски Држави 181. Соломонски Острови 182. Социјалистичка Република Виетнам 183. Коморски Острови 184. Макао - посебен административен регион на Народна Република Кина 185. Султанат Оман 186. Тахити 187. Гуам 188. Тогоанска Република 189. Република Тунис 190. Република Турција 191. Украина 192. Велс 193. Фарски Острови 194. Сојузна Демократска Република Непал 195. Федеративна Република Бразил 196. Федеративна Република Бразил 197. Сојузна Република Германија 198. Сојузна Република Нигерија 199. Сојузна Република Сомалија 200. Федерација Свети Кристофер и Невис 201. Република Финска 202. Република Франција 203. Централноафриканска Република 204. Чешка Република 205. Швајцарска Конфедерација 206. Шкотска 207. Еритреја 208. Република Естонија 209. Република Јужна Африка 210. Јамајка 211. Јапонија 32 меѓународни пријателски тимови земаа учество во светското првенстов Фудбал за пријателство 2018. За првпат во историјата на програмата, финалниот натпревар го коментираше млад коментатор од Сирија<ref name="sovsport.ru">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sovsport.ru/lifestyle/1059219-shikarnyj-futbol-krepkaja-druzhba|title=Шикарный футбол, крепкая дружба!|work=Советский спорт|language=ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>, Јазан Таха, а го судеше млад судија од Русија, Богдан Баталин<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sovsport.ru/lifestyle/1058343-ih-podruzhil-futbol|title=Их подружил футбол|work=Советский спорт|language=ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>. Победник на светското првенство Фубал за пријателство 2018 беше тимот „Шимпанзи“, составен од млади играчи од Доминика, Свети Кристофер и Невис, Малави, Колумбија, Бенин и Демократска Република Конго. Тренер на тимот беше Владислав Полиаков<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-trener-iz-rossii-stal-chempionom-mira-po-futbolu-dlya-druzhby-1420530/|title=Юный тренер из России стал чемпионом мира по "Футболу для дружбы"|date=2018-06-13|work=www.sport-express.ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>, млад учесник од Саранск, Русија. Завршниот настан од шестата сезона од програмата беше меѓународниот детски форум Фудбал за пријателство 2019, одржан на 13 јуни во Центарот за океанографија и морска биологија „Москвариум“. Форумот го посетија Виктор Зубков (претседавач на одборот на директори на компанијата Газпром), Олга Голодец (заменик претседател на владата на Руската Федерација), Икер Касиљас (шпански фудбалер, поранешен капитен на репрезентацијата на Шпанија), Александар Кержаков (руски фудбалер, тренер на младинската репрезентација на Русија), како и претставници од 54 амбасади од целиот свет и други гости<ref name="sport-express.ru">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/more-schastya-druzhby-i-futbola-1428124/|title=Море счастья, дружбы и футбола!|date=2018-06-29|work=www.sport-express.ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>. За време на форумот, беа наградени најдобрите млади играчи од шестата сезона. Део Каленга Мвензе од Демократксата Република Конго (најдобар напаѓач), Јамиру Оуру од Бенин (најдобар играч од средниот ред), Иван Волинкин од Велс (најдобар голман) и Густаво Синтра Роша од Бразил (МВП)<ref name="sovsport.ru"/>. Сакали Аценсион од Аруба стана најдобрата млада новинарка на програмата Фудбал за пријателство 2018. Таа води блог кој ги охрабрува младите од Океанија да станат посвесни за околината<ref name="sovsport.ru"/>. Форумот, исто така, беше домаќин на презентацијата и потпишувањето на книгата на претходниот учесник на сесијата, Анања Камбој<ref name="sport-express.ru"/> од Индија. Анања е автор на книгата „Мојот пат од Мохали до Сент Петерсбург“, по петтата сезона од Фудбал за пријателство 2017, каде што го опишува нејзиното искуство како млада новинарка. Таму, таа ги напиша деветте вредности на програмата, коишто помагаат светот да се промени на подобро. На 14 јуни, по меѓународниот форум Фудбал за пријателство 2018, младите играчи и новинари земаа учество во отворањето на ФИФА Светското првенство во Русија, 2018. На стадионот „Лужники“, децата свечено ги кренаа знамињата на сите 211 држави и региони, кои учествуваа во програмата таа година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsport.ria.ru/20180615/1138055010.html|title=Юные послы "Футбола для дружбы" приняли участие в церемонии открытия ЧМ-2018|date=20180615T2036+0300Z|work=Спорт РИА Новости|language=ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>. Потоа, младите учесници на Фудбал за пријателство, го гледаа првиот натпревар помеѓу репрезентациите на Русија и Саудиска Арабија. Претседателот на Руската Федерација, Владимир Путин, го покани рускиот млад амбасадор на Фудбал за пријателство во неговата ложа, заедно да го гледаат првиот натпревар. Таму, младите имаа можност да разговараат со освојувачот на светското првенство од Бразил, Роберто Карлос и шпанскиот фудбалер Икер Касиљас<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-posol-futbola-dlya-druzhby-vstretilsya-s-prezidentom-rossii-na-chm-v-moskve-1424143/|title=Юный посол "Футбола для дружбы" встретился с президентом России на ЧМ в Москве|date=2018-06-21|work=www.sport-express.ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>. Повеќе од 1500 деца и млади од 211 држави и региони, станаа учесници на завршните настани одржани во Москва. За време на шестата сезона, се одржаа вкупно 180 настани со повеќе од 240,000 млади учесници [93] во разни региони од светото. Во 2018&nbsp;г., претставници на владите го поддржаа проектот. Олга Голодец им го прочита на учесниците и гостите на меѓународниот детски форум, воведниот говор на рускиот Претседател Владимир Путин<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://government.ru/gov/persons/183/telegrams/32841/|title=Участникам и гостям Международного детского форума «Футбол для дружбы»|work=government.ru|language=ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>. Претседателот на владата на Руската Федерација, Дмитри Медведев, испрати телеграма за добредојде на учесниците и гостите на шестиот меѓународен детски форум Фудбал за пријателство. За време на брифингот од 23 мај, официјалниот претставник на руската МИА, Марија Захарова напомена дека светската заедница ја препознава програмата Фудбал за пријателство како важен хуманитарен дел од меѓународната општествена политика на Русија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mid.ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/3231268|title=Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой, Москва, 23 мая 2018 года|work=www.mid.ru|language=ru-RU|accessdate=2019-04-13}}</ref>. ФИФА традиционално ја поддржа програмата Фудбал за пријателство. Организацијата забележа дека вкупниот број на учесници и гости на завршниот настан во Москва изнесуваше 5,000 луѓе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/211-countries-and-regions-took-part-in-the-sixth-international-football-for-frie|title=2018 FIFA World Cup Russia™ - News - 211 countries and regions take part in the Sixth International Football for Friendship Children’s Forum - FIFA.com|last=FIFA.com|work=www.fifa.com|language=en-GB|accessdate=2019-04-13}}</ref>. === „Фудбал за пријателство“ 2019 === Стартување на седмата сезона на меѓународната детска општествена програма "Фудбал за пријателство" се одржа на 18 март 2019 година, завршните настани на програмата се одржаа во Мадрид од 28 мај до 2 јуни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season|title=The Daily Times Leader|work=business.dailytimesleader.com|accessdate=2020-12-19|archive-date=2020-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219130508/http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season|url-status=dead}}</ref> Меѓународниот ден на Фудбалот и Пријателството 25 април беше одбележан во повеќе од 50 земји во Европа, Азија, Африка, Северна и Јужна Америка, а на прославата се приклучи и Рускиот фудбалски сојуз (РФС).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/international-day-of-football-and-friendship-celebrated-in-schools-around-the-world-300837486.html|title=International Day of Football and Friendship Celebrated in Schools Around the World|last=Friendship|first=Gazprom Football for|work=www.prnewswire.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> На 30 мај, Мадрид беше домаќин на меѓународниот форум ПАО Газпром "Фудбал за пријателство" 2019. На форумот се собраа експерти од целиот свет - фудбалски тренери, лекари на детски тимови, ѕвезди, новинари од водечки меѓународни медиуми, претставници на меѓународни фудбалски академии и федерации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sputniknews.com/agency_news/201905301075473427-forum-children-experts/|title=Int'l Football for Friendship Forum 2019 in Madrid Unites Kids' Soccer Experts From Around the Globe|work=sputniknews.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> На 31 мај во Мадрид се одржа најнационален фудбалски тренинг во светот. По завршувањето тренинга "Фудбал за пријателство" доби официјален сертификат GUINNESS WORLD RECORDS®.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/547224-most-nationalities-in-a-football-soccer-training-session|title=Most nationalities in a football (soccer) training session|work=Guinness World Records|language=en-GB|accessdate=2020-12-19}}</ref> Како дел од седмата сезона, 32 млади новинари од Европа, Африка, Азија, Северна и Јужна Америка го формираа составот на меѓународниот детски прес-центар на програмата "Фудбал за пријателство", кој ги покриваше последните настани од програмата и учествуваше во подготовка на материјали во соработка со меѓународни и национални медиуми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tass.com/press-releases/1061492|title=Football for Friendship Young Participants became correspondents of international media|work=TASS|accessdate=2020-12-19}}</ref> Учесниците на седмата сезона го доделија Купот "Девет вредности" (награда на меѓународната детска општествена програма "Фудбал за пријателство") на Фудбалскиот клуб "Ливерпул" како општествено најодговорен тим.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sputniknews.com/society/201906041075611076-football-friendship-madrid/|title=End of Seventh Season of Football for Friendship in Madrid|work=sputniknews.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> На 1 јуни на фудбалскиот терен UEFA Pitch во Мадрид е случи кулминацијата на седмата сезона, финалето на Светското првенство „Фудбал за приателство“. Според своите резултати, репрезентацијата "Антигванска Змија"  играше со „Тасманскиот ѓавол“ со резултат 1: 1 во регуларното време, а потоа победи на пенали и ја освои главната награда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.com/2019/06/06/football-for-friendship-international-programme-for-kids-breaks-records-and-teaches-sports|title=Football for Friendship: Sportsmanship has no borders|date=2019-06-06|work=euronews|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> === „Фудбал за пријателство“ 2020 === Во 2020 година, последните настани од осмата сезона на "Фудбал за пријателство" се одржаа преку семрежна дигитална платформа од 27 ноември до 9 декември 2020 година. Повеќе од 10.000 учесници од повеќе од 100 земји во светот се приклучија на клучните настани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://footballforfriendship.com/|title=Gazprom Football For Friendship International Children’s Programme {{!}} F4F|work=footballforfriendship.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> За осмата сезона на програмата, беше развиен семрежен фудбалски симулатор со повеќе играчи Football for Friendship World, врз основа на кој се одржа Светското семрежно првенство "Фудбал за пријателство" 2020. Играта е достапна за преземање ширум светот од 10 декември 2020 година - Светскиот ден на фудбалот. Корисниците имаат можност да учествуваат на натпревари според правилата на "Фудбал за пријателство", обединувајќи се во меѓународни тимови. Новата игра со повеќе играчи се заснова на важни програмски вредности како што се пријателството, мирот и еднаквоста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sputniknews.com/sport/202011051081023614-new-football-simulator-football-for-friendship-to-be-released-on-world-football-day/|title=New 'Football for Friendship' Simulator to be Released on World Football Day|work=sputniknews.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> На 27 ноември се одржа отвореното извлекување на Светско првенство „Фудбал за пријателство“ 2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship|title=Gazprom Football: Newsdetail|work=Gazprom Football|language=de|accessdate=2020-12-19|archive-date=2020-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219130914/https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship|url-status=dead}}</ref> Од 28 ноември до 6 декември се одржа меѓународен семрежен камп за пријателство со хуманитарни и спортски образовни програми за деца<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://footballforfriendship.com/friendship-camp|title=Friendship Camp {{!}} F4F|work=footballforfriendship.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> Од 30 ноември до 4 декември се одржаа сесии на меѓународниот семрежен форум „Фудбал за пријателство“, на кој беа презентирани проекти во развој на детскиот спорт. Стручното жири ја цени презентацијата на проектите кои се применуваат за меѓународната награда "Фудбал за пријателство"<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast|title=Shortlist {{!}} F4F|work=footballforfriendship.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> На 7-8 декември се одржа светско семрежно првенство „Фудбал за пријателство“. Овогодинешното првенство се одржа преку Интернет на дигитална платформа, за што специјално беше развиен фудбалски симулатор за повеќе играчи Football for Friendship.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://footballforfriendship.com/world-championship|title=World Championship {{!}} F4F|work=footballforfriendship.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> На 9 декември се одржа големо финале на "Фудбал за пријателство"<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final|title=Live Broadcast: Grand Final {{!}} F4F|work=footballforfriendship.com|language=en|accessdate=2020-12-19}}</ref> За време на осмата сезона на програмата се одржа серија веб-семинари за деца од различни земји за поддршка на 75-годишнината од ООН.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=LZhV_4u6xDk&feature=youtu.be|title=F4F Ambassadors and FC Schalke 04 discussed the role of football in our future celebrating #UN75 - YouTube|work=www.youtube.com|accessdate=2020-12-19}}</ref> За време на осмата сезона на програмата заедно со фудбалските фристалери од целиот свет беше започнато неделното шоу "Стадионот е таму каде што сум". Во секоја епизода, фристајлери ги учеа младите амбасадори да изведуваат трикови, а на крајот од секоја епизода беше објавен конкурс за најдобра изведба на трик. Последното шоу беше глобален семрежен мастер клас, со кој програмата "Фудбал за пријателство"  стана по втор пат Гинисов рекордер по бројот на вклучени учесници (6 декември 2020 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=JM9IwE6-4PY&list=PLY-bMt3fklqN7YC2hfMoeG3lWeM7qgvka|title=STADIUM IS WHERE I AM {{!}} Easy Learning V-Move With Freestyle Blogger - YouTube|work=www.youtube.com|accessdate=2020-12-19}}</ref> Уредници на добри вести - неделно шоу, лансирано од млади новинари "Фудбал за пријателство", во кое децата споделуваа со гледачите позитивни вести од целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=iyiGvGvbN6w&list=PLY-bMt3fklqPBspUL7WTe-B3Ie9xIi3HG|title=Good News Show From Young Journalists To Cheer You Up - YouTube|work=www.youtube.com|accessdate=2020-12-19}}</ref> == Светско првенство „Фудбал за пријателство“ == Меѓународниот детски фудбалски турнир се одржува во рамките на програмата „Фудбал за пријателство“. Екипите што учествуваат во првенството, Пријателските екипи, се формираат со отворено извлекување. Екипите се организирани по принципот на „Фудбал за пријателство“: спортисти од различна националност, пол и физички способности играат во истата екипа.<ref>{{Наведени вести|url=http://rbth.com/sport/2014/05/30/big_soccer_for_little_europeans_37075.html|title=Big football for little Europeans|last=Mosko|first=Alexey|date=2014-05-30|access-date=2018-04-21|language=en-US}}</ref> == Меѓународен детски форум „Фудбал за пријателство“ == На годишниот Меѓународен детски форум „Фудбал за пријателство“, младите учесници во проектот, заедно со возрасните, дискутираат за промоцијата и развојот на вредностите на програмата низ целиот свет. За време на Форумот, децата се запознаваат и разговараат со нивните врсници од други земји, славни фудбалери, новинари и јавни лица, а исто така, стануваат млади амбасадори кои во иднина ќе продолжат независно да ги промовираат универзалните вредности меѓу своите врсници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vanluyken.nl/nieuws/149-ipersbericht-i-double-dutchies-na-trainingskamp|title=Van Luyken - Nieuws|work=www.vanluyken.nl|accessdate=2018-04-21|archive-date=2015-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404191724/http://www.vanluyken.nl/nieuws/149-ipersbericht-i-double-dutchies-na-trainingskamp|url-status=dead}}</ref> == Меѓународен детски прес-центар == Посебна одлика на програмата „Фудбал за пријателство“ е тоа што има сопствен Меѓународен детски прес-центар. Тој за првпат беше организиран во рамките на програмата „Фудбал за пријателство“ во 2014&nbsp;г. Младите новинари од прес-центарот известуваат за настаните од програмата во нивните земји: подготвуваат вести за национални и меѓународни спортски медиуми, учествуваат во создавањето материјал за ТВ-каналот „Фудбал за пријателство“, за детскиот весник на „Фудбал за пријателство“ и за официјалната радиостаница на програмата. Меѓународниот детски прес-центар ги обединува победниците на националните натпревари за Најдобар млад новинар, млади блогери, фотографи и писатели. Младите новинари од прес-центарот ги претставуваат своите гледишта во рамките на програмата, имплементирајќи го форматот „децата за децата“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/for-friendlies-football-scope-young-reporter/333164/|title=For Friendlies Football Scope Young Reporter Competition to be held|work=www.habermonitor.com|language=en|accessdate=2018-04-21}}</ref> == Меѓународен ден на фудбал и пријателство == Во рамките на програмата Фудбал за пријателство, на 25 април се слави Меѓународниот ден на фудбалот и пријателството. Овој празник првпат се славеше во 2014&nbsp;г. во 16 земји. На овој ден се одржаа пријателски натпревари, флеш-мобови, радиомаратони, мастер-класови, ТВ-емисии, отворени сесии за тренинг итн. Во прославата зедоа учество повеќе од 50.000 учесници.<ref name=":5"/> Во 2015&nbsp;г., во 24 земји се прослави Денот на фудбалот и пријателството. За време на фестивалот, се играа пријателски фудбалски натпревари и беа организирани други настани. Во Германија, фудбалерите на Шалке 04 одржаа отворена сесија за тренинг, во Србија се емитуваше ТВ-емисија, во Украина се одржа меч меѓу младинските екипи на ФК Волин и децата регистрирани во Центарот за социјални услуги за семејства, деца и младинци на градот Луцк.<ref>{{Наведени вести|url=http://rbth.com/multimedia/2015/05/12/the-international-day-of-football-and-friendship_95713|title=The International Day of Football and Friendship|last=Gazdyuk|first=Pavel|date=2015-05-13|access-date=2018-04-21|language=en-US|archive-date=2018-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330143516/https://www.rbth.com/multimedia/2015/05/12/the-international-day-of-football-and-friendship_95713|url-status=dead}}</ref> Во Русија, Денот на фудбалот и пријателството се прослави на 25 април во 11 градови. Пријателски натпревари се одиграа во Владивосток, Новосибирск, Екатеринбург, Краснојарск, Барнаул, Санкт Петербург и Саранск, како потсетник за клучните вредности на програмата. Во Краснојарск, Сочи и Ростов на Дон, се одржа „Штафетна трка за пријателство“ со учество на учесниците во штафетната трка на Олимписките игри во 2014&nbsp;г. Во Москва, со поддршка на Спортската федерација на слепите лица, се организира „Турнир за еднакви можности“. На 5 мај, Денот на фудбалот и пријателството се прослави во Нижни Новгород и Казан.<ref name=":0" /> Во 2016&nbsp;г., Денот на фудбалот и пријателството се прослави во 32 земји. Во Русија, се прослави во девет градови: Москва, Санкт Петербург, Новосибирск, Барнаул, Биробиџан, Иркутск, Краснодар, Нижни Новгород и Ростов на Дон. Нижни Новгород беше домаќин на пријателски натпревар на младите фудбалери од ФК Волга, а возрасните играчи од клубот го водеа загревањето и тренингот на децата. На пријателски натпревар во Новосибирск, децата со посебни потреби учествуваа во регионалната екипа на Новосибирск, Јермак-Сибир.<ref name=":2" /> Во 2017&nbsp;г. Денот на фудбалот и пријателството се прослави во 64 земји. Славни фудбалери, вклучувајќи го српскиот голман Бранислав Ивановиќ и холандскиот стрелец Дирк Кјут, зедоа учество во настани низ светот. Во Грција, на настанот учествуваше Теодорас Загоракис, освојувач на Европското фудбалско првенство во 2004&nbsp;г. со националната екипа на неговата земја. Во Русија, ФК Зенит беше домаќин на специјална тренинг-сесија за Захар Бадјук, младиот Амбасадор на програмата „Фудбал за пријателство“ во 2017&nbsp;г. На тренингот, голманот на ФК Зенит Јури Лодигин, високо ги оцени способностите на Захар и со него сподели тајни за професијата.<ref name=":3" /> == Деветте вредности на Фудбал за пријателство == За време на првиот меѓународен детски форум одржан на 25 мај 2013 г., младите амбасадори од Велика Британија, Германија, Словенија, Унгарија, Србија, Бугарија, Грција и Русија ги осмислија првите осум вредност на програмата - пријателство, еднаквост, правичност, здравје, мир, посветеност, победа и традиции - коишто ги претставија во отворено писмо. Писмото го испратија до шефовите на меѓународните спортски организации: Меѓународната фудбалска федерација (ФИФА), Унијата на европските фудбалски асоцијации (УЕФА) и Меѓународниот олимписки комитет. Во септември 2013 г., Јосеф Блатер, за време на состанокот со Владимир Путин, Витали Мутко, потврди дека го примил писмото и изјави дека е подготвен да ја поддржи програмата Фудбал за пријателство<ref name=":1" />. Во 2015 г., на програмата Фудбал за пријателство ѝ се придужија учесници од Кина, Јапонија и Казахстан, и ја предложија деветтата вредност - чест<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.joblenobl.ru/news/287-v-ramkakh-programmy-futbol-dlya-druzhby-uchrezhden-kubok-devyati-tsennostej|title=В рамках программы «Футбол для дружбы» учрежден Кубок «Девяти ценностей»|last=User|first=Super|work=www.joblenobl.ru|language=ru-ru|accessdate=2019-04-13}}</ref>. == Куп Девет вредности == Купот Девет вредности е награда на Меѓународната детска општествена програма „Фудбал за пријателство“. Секоја година купот се доделува за најголемата посветеност кон вредностите на проектот: пријателството, еднаквоста, правдата, здравјето, мирот, преданоста, победата, традицијата и честа. Навивачи од цел свет учествуваат во изборот на победникот, но, крајната одлука ја носат учесниците во проектот „Фудбал за пријателство“ со гласање. Фудбалски клубови што го освоиле Купот Девет вредности се: Барселона (2015), Баерн Минхен (2016), Ал-Вахда (специјална награда), Реал Мадрид (2017).<ref>{{Наведени вести|url=http://www.euronews.com/2017/07/17/f4f-nine-values-cup-2017-goes-to-real-madrid|title=F4F “Nine values cup” 2017 goes to Real Madrid|date=2017-07-17|work=euronews|access-date=2018-04-21|language=en}}</ref> == Белезица за пријателство == Сите активности во програмата „Фудбал за пријателство“ почнуваат со размена на Белезиците за пријателство, симбол на еднаквост и здрав начин на живеење. Белезицата се состои од две врвки со сина и зелена боја и може да ја носи секој што ги споделува вредностите на програмата.<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/football/2015/apr/26/said-and-done-blatter-putin-david-cameron|title=Said & Done: David Cameron; Sepp in Sochi; and how to say sorry like you mean it|last=Hills|first=David|date=2015-04-25|work=the Guardian|language=en|accessdate=2018-04-21}}</ref> Според Франц Бекенбауер „Симболот на движењето е двобојна белезица, едноставна и јасна како и вредностите својствени за програмата „Фудбал за пријателство““. Младите учесници во програмата ги врзаа белезиците за пријателство на зглобовите на славните спортисти и јавни лица, меѓу кои и: Дик Адвокаат, Анатоли Тимошчук и Луис Нету, Франц Бекенбауер, Луис Фернандев, Дидје Дрогба, Макс Мејер, Фатма Самура, Леон Горецка, Доменико Кришито, Мишел Салгадо, Александар Керзаков, Димас Пирос, Миодраг Божовиќ, Аделина Сотникова, Јури Каменец.<ref name=":5" /> == Активности на учесниците помеѓу сезони == Младите фудбалери од програмата „Фудбал за пријателство“ учествуваат во разни настани надвор од официјалната сезона. Во мај 2013&nbsp;г., играчи од младинскиот клуб Марибор (Словенија) одржаа хуманитарен пријателски натпревар со деца од Камбоџа<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sport.rbc.ru/article/172216/|title="Футбол для дружбы" шагает по планете|work=РБК|accessdate=2018-04-21}}</ref>. На 14 септември 2014&nbsp;г. во Сочи, руските учесници во програмата разговараа со Владимир Путин во тек на средбата на Претседателот на Руската Федерација со Претседателот на ФИФА, Сеп Блатер. Во јуни 2014&nbsp;г., францускиот претседател Франсоа Оланд ја покани екипата Таверни, членка на програмата „Фудбал за пријателство“ во Елисејската палата за да го гледаат заедно натпреварот на ФИФА Светскиот куп во 2014&nbsp;г. меѓу Франција и Нигерија. Во април 2016&nbsp;г., Јури Вашчук, амбасадор на програмата „Фудбал за пријателство“ во 2015&nbsp;г., се сретна со најсилниот човек на Белорусија, Кирил Шимко и младите фудбалери на ФК БАТЕ за да го споделат нивното искуство од учеството во проектот. Јури Вашчук му даде на Кирил Шимко симболична Белезица за пријателство, со што му ја предаде палката за промоција на идеалите на проектот: пријателство, правда, здрав начин на живеење.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.leparisien.fr/politique/mondial-2014-hollande-invite-deux-clubs-amateurs-a-l-elysee-pour-france-nigeria-28-06-2014-3960541.php|title=Mondial 2014. Hollande invite deux clubs amateurs à l'Elysée pour France-Nigéria|date=2014-06-28CEST11:22:00+02:00|work=leparisien.fr|access-date=2018-04-21|language=fr-FR}}</ref> == Награди и признанија == Програмата „Фудбал за пријателство“ освои разни натпревари и е носител на голем број руски и меѓународни награди. Меѓу нив се: „Најдобри општествени проекти на Русија“ во категоријата „Развој на меѓународна соработка“, наградата на Меѓународна асоцијација на деловни комуникатори (IABC) „Gold Quill“ во категоријата „Корпоративна општествена одговорност“ (2016&nbsp;г.) наградата „Saber“ во категоријата „Најдобар општествен проект на планетата“ (2016&nbsp;г.), наградата на „Drum Social Buzz“ во категоријата „Најдобра меѓународна стратегија“ (2017&nbsp;г.)<ref>{{Наведени вести|url=http://www.socialbuzzawards.com/social-buzz-awards-2017/best-international-strategy/how-to-make-kids-voices-to-be-heard-globally|title=How to make kids voices to be heard globally?|last=t.akulov_63369|date=2017-08-31|work=The Drum Awards|access-date=2018-04-21|language=en|archive-date=12 јуни 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162230/http://www.socialbuzzawards.com/social-buzz-awards-2017/best-international-strategy/how-to-make-kids-voices-to-be-heard-globally|url-status=dead}}</ref>, меѓународните награди за иновативни дигитални маркетиншки решенија на списанието „The Internationalist“ во категоријата „Најдобра медиумска стратегија“ (2017&nbsp;г.)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.internationalist-awards.com/new-digital-awards/|title=Internationalists Awards for Innovative Digital Solutions 2017|work=www.internationalist-awards.com|accessdate=2018-04-21}}</ref>, „Сребрен стрелец“ во категоријата „Најдобар општествен проект на Русија“ (2018&nbsp;г.) и Големата награда „Сребрен стрелец“ (2018&nbsp;г.). == Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Фудбал]] [[Категорија:Младински фудбалски натпреварувања]] [[Категорија:Детски спорт]] er5aba11vkey1puujvhv4dw1s1on4w1 0 1182082 5544214 5424519 2026-04-24T10:37:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544214 wikitext text/x-wiki {{Infobox album <!-- See Wikipedia:WikiProject_Albums --> | Name = Човек од челик <br>Man of Steel | Type = Саундтрак | Artist = [[Ханс Цимер]] | Cover = | Released = {{Start date|2013|6|11}} | Recorded = Eastwood Scoring Stage<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Rome|first1=Emily|title='Man of Steel' soundtrack: New tech simulates surround sound through headphones|url=http://www.ew.com/article/2013/06/11/man-of-steel-hans-zimmer-soundtrack|website=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Time Inc.]]|accessdate=April 9, 2015|date=January 18, 2015|archive-date=2018-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715065129/http://www.ew.com/article/2013/06/11/man-of-steel-hans-zimmer-soundtrack/|url-status=dead}}</ref> | Genre = [[Саундтрак]] | Length = 87:49 <small>(standard edition)</small><br>118:18 <small>(deluxe edition)</small><ref name="Man of Steel Soundtrack">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hans-zimmer.com/index.php?rub=disco&id=1153|title=Man of Steel Soundtrack| publisher = [[Hans Zimmer]]|accessdate=June 10, 2013}}</ref> | Label = [[WaterTower Music|WaterTower]] | Producer = [[Ханс Цимер]], [[Стефан Липсон]], [[Питер Ашер]] | Last album = ''[[Rush (саундтрак)|Rush]]''<br />(2013) | This album = '''''Човек од челик '''''<br />(2013) | Next album = ''[[Осамениот ренџер (саундтрак)|Осамениот ренџер]]''<br />(2013) }} '''Човек од челик ''' ({{langx|en|Man of Steel }}) — албум издаден за [[Човек од челик (филм)|истоимениот филм]] од страна на [[Ханс Цимер]]. Саундтракот бил објавен на [[11 јуни]] [[2013]] година преку [[WaterTower Music]]. Ексклузивното издание на албумот содржи шест бонус песни, со наслов ''„Are You Listening, Clark?“, „General Zod“, „You Led Us Here“, „This Is Madness!“'', „Earth“ и „''Arcade''“<ref>{{ASIN|B00C2U6EUG|title=Man of Steel: Original Motion Picture Soundtrack}}</ref>. [[Ханс Цимер]] првично ги негирал популарните гласини дека тој ќе ја композира музиката во филмот<ref name="zimmer">{{Наведена мрежна страница |url=http://collider.com/hans-zimmer-superman-rumor/63591/ |title=Hans Zimmer Debunks SUPERMAN Rumor |work=Collider |accessdate=December 17, 2011 |archive-date=2012-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318232156/http://collider.com/hans-zimmer-superman-rumor/63591 |url-status=dead }}</ref>. Сепак, во [[јуни]] [[2012]] година се потврдило дека всушност Цимер ќе е композиторот на музиката во филмот<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Eisenberg |first=Eric |title=Man Of Steel To Feature The Music Of Hans Zimmer |url=http://www.cinemablend.com/new/Man-Steel-Feature-Music-Hans-Zimmer-31457.html |publisher=cinemablend.com |accessdate=June 18, 2012}}</ref>. За целосно да се разликува „Човек од челик“ од претходните филмови, не бил употребен иконскиот „''Марш на Супермен''“ од [[Џон Вилијамс]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://geektyrant.com/news/2012/8/13/man-of-steel-wont-include-john-williams-superman-score.html |title=MAN OF STEEL Won't Include John Williams' SUPERMAN Score |publisher=Geektyrant.com |date=August 13, 2012 |accessdate=June 3, 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.worstpreviews.com/headline.php?id=25767 |title="Man of Steel" Won't Use John Williams' "Superman" Music |publisher=Worstpreviews.com |accessdate=June 3, 2013 |archive-date=2017-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926042318/http://www.worstpreviews.com/headline.php?id=25767 |url-status=dead }}</ref>. Тонскиот запис (саундтрак) на [[Ханс Цимер]] за „Човек од челик“ бил пуштена во јавноста на [[11 јуни]] [[2013]] година. Неофицијален исечок од филмската музика од третите рекламни инсерти (од филмот), наречен „''Идеал на надежта''“, се потврдило дека е скратена верзија од песната „''What Are You Going to Do When You Are Not Saving the World''?” („''Што ќе правиш кога нема да го спасуваш светот'' ?“)<ref>{{Наведена мрежна страница|title=WaterTower Music|url=https://www.facebook.com/WaterTowerMusic?fref=ts}}</ref>, издадена на [[19 април]] [[2013]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Hans Zimmer’s ‘Man of Steel’ Trailer Song Available To Stream In Full: "An Ideal of Hope" |url=http://www.flicksandbits.com/2013/04/20/hans-zimmers-man-of-steel-trailer-song-available-to-stream-in-full-an-ideal-of-hope/45272/ |publisher=Flicks and Bits |accessdate=April 24, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130423044309/http://www.flicksandbits.com/2013/04/20/hans-zimmers-man-of-steel-trailer-song-available-to-stream-in-full-an-ideal-of-hope/45272/ |archivedate=April 23, 2013 |df= }}</ref>. При крајот на [[април]] [[2013]] година била откриена официјалната плоча која е на дво-страно издание<ref name="Fort Mill Times">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fortmilltimes.com/2013/04/30/2656187/man-of-steel-two-disc-soundtrack.html |title=Man of Steel Two-Disc Soundtrack Featuring Original Music by Hans Zimmer Set for Release June 11th |date=April 30, 2013 |publisher=fortmilltimes.com |accessdate=April 30, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506132200/http://www.fortmilltimes.com/2013/04/30/2656187/man-of-steel-two-disc-soundtrack.html |archivedate=May 6, 2013 |df= }}</ref>. Популарниот прием на албумот бил позитивен и албумот се искачил на #4 на [[iTunes]] во текот на првата недела од неговото пуштање. Меѓутоа, критичкиот прием за резултатот бил поларизиран<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/man-steel-soundtrack-heading-top-569430|title='Man of Steel' Soundtrack Heading for Top 10 on Billboard 200|author=Keith Caulfield, Billboard|work=The Hollywood Reporter}}</ref> . Саундтракот се искачил на број 9 на [[Билборд 200]] со продадени 32.000 копии. ==Список на песни== ===Стандардно издание=== {{Track listing | headline = Диск 1 – ''Flight'' | total_length = 87:49 | title1 = Look to the Stars | length1 = 2:58 | title2 = Oil Rig | length2 = 1:45 | title3 = Sent Here for a Reason | length3 = 3:46 | title4 = DNA | length4 = 3:34 | title5 = Goodbye My Son | length5 = 2:01 | title6 = If You Love These People | length6 = 3:22 | title7 = Krypton's Last | length7 = 1:58 | title8 = Terraforming | length8 = 9:49 | title9 = Tornado | length9 = 2:53 | title10 = You Die or I Do | length10 = 3:13 | title11 = Launch | length11 = 2:36 | title12 = Ignition | length12 = 1:19 | title13 = I Will Find Him | length13 = 2:57 | title14 = This Is Clark Kent | length14 = 3:47 | title15 = I Have So Many Questions | length15 = 3:47 | title16 = Flight | length16 = 4:18 | title17 = What Are You Going to Do When You Are Not Saving the World? | length17 = 5:27 }} ===Луксузно издание=== * На дигиталната верзија на делуксното издание, песната „''What Are You Going to Do When You Are Not Saving the World''?“ е прикажана како прва песна на вториот диск, наместо последната песна на првиот диск. {{Track listing | headline = Диск 1 – ''Flight'' | title1 = Look to the Stars | length1 = 2:58 | title2 = Oil Rig | length2 = 1:45 | title3 = Sent Here for a Reason | length3 = 3:46 | title4 = DNA | length4 = 3:34 | title5 = Goodbye My Son | length5 = 2:01 | title6 = If You Love These People | length6 = 3:22 | title7 = Krypton's Last | length7 = 1:58 | title8 = Terraforming | length8 = 9:49 | title9 = Tornado | length9 = 2:53 | title10 = You Die or I Do | length10 = 3:13 | title11 = Launch | length11 = 2:36 | title12 = Ignition | length12 = 1:19 | title13 = I Will Find Him | length13 = 2:57 | title14 = This Is Clark Kent | length14 = 3:47 | title15 = I Have So Many Questions | length15 = 3:47 | title16 = Flight | length16 = 4:18 | length17 = 5:27 | title17 = What Are You Going to Do When You Are Not Saving the World? }} {{Track listing | headline = Диск 2 – ''Experiments from the Fortress of Solitude'' | music_credits = yes | title1 = Man of Steel | note1 = Hans' Original Sketchbook | music1 = Hans Zimmer | length1 = 28:16 | title2 = Are You Listening, Clark? | music2 = Zimmer | length2 = 2:48 | title3 = General Zod | music3 = Zimmer, [[Junkie XL]] | length3 = 7:21 | title4 = You Led Us Here | music4 = Zimmer | length4 = 2:59 | title5 = This Is Madness! | music5 = Zimmer, Junkie XL | length5 = 3:48 | title6 = Earth | music6 = Zimmer | length6 = 6:11 | title7 = Arcade | music7 = Zimmer, Junkie XL | length7 = 7:25 }} ;Музиката се појавува во филмот и не е вклучена во саундтракот {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"|# ! style="text-align:center;"|Title ! style="text-align:center;"|Performer(s) |- | 1 | "[[Ring of Fire (песна)|Ring of Fire]]" | [[Allison Crowe]] |- | 2 | "[[Singles: Original Motion Picture Soundtrack|Seasons]]" | [[Крис Корнел]] |- | 3 | "The Long Walk" | [[Марко Белтрами]], |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.watertower-music.com/releases/release.php?title=manofsteel Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170713090927/http://www.watertower-music.com/releases/release.php?title=manofsteel |date=2017-07-13 }} {{Ханс Цимер}} [[Категорија:Филмска музика од 2013 година]] [[Категорија:Филмска музика од Ханс Цимер]] [[Категорија:Албуми од Ханс Цимер]] [[Категорија:Супермен]] fl4lz4wqziq3n16h72u5pfbr0vqkw6q 0 1182610 5544121 4829668 2026-04-24T06:40:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544121 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола |слика = Викиекспедиција во Копачка 71.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Кичевско |парохија = Трета кичевска |координати = {{coord|41|21|27.09|N|20|59|33.11|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Прострање |општина = Кичево |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = 1858 |завршено = |осветување = |живопис = 1889 |ктитор = |зограф = [[Коста Анастасов]] од [[Крушево]] |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Никола''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Прострање]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата е сместена во северозападниот раб на селото, во подножје на рид. Околу нејзе се наоѓаат селските гробишта. == Историја == Црквата била подигната во 1858 година.<ref name="Кичевија">{{Наведени вести|url=https://kicevo.mk/kicevija-tomo-smiljanic-bradina/|title=Кичевија - Тома Смиљаниќ (1926) - Кичево|date=2018-05-16|work=Кичево|access-date=2018-11-25|language=mk-MK}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иконостасот и иконите се дело на зографот Коста од [[Крушево]], изработени во [[1889]] година.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/kicevsko.asp|title=Дебарско-кичевска епархија|date=2014-03-04|work=web.archive.org|accessdate=2019-01-26|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304122930/http://www.dke.org.mk/namesnistva/kicevsko.asp|url-status=dead}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Викиекспедиција во Копачка 67.jpg|Апсидата на црквата Податотека:Викиекспедиција во Копачка 68.jpg|Влез во црквата Податотека:Викиекспедиција во Копачка 69.jpg|Фреска над влезот Податотека:Викиекспедиција во Копачка 70.jpg|Статуа во црковниот двор Податотека:Викиекспедиција во Копачка 72.jpg|Селските гробишта Податотека:Викиекспедиција во Копачка 73.jpg|Крст во дворот на црквата Податотека:Викиекспедиција во Копачка 74.jpg|Дел од училиштето се користи за црковни цели Податотека:Црква „Св. Никола“ во село Прострање.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Кичевско архијерејско намесништво]] * [[Трета кичевска парохија]] * [[Прострање]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Church (Prostranje)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Прострање}} [[Категорија:Прострање]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Прострање]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] b4xdhsswu1l3sjshytfdyvz3b4ydm9e 0 1182920 5544051 5481848 2026-04-23T22:43:11Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Култура на Стара Грција]] → [[Категорија:Старогрчка култура]] 5544051 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Houghton MS Gr 20 - Works and Days, 10.jpg|мини|Старогрчки ракопис од почетокот на [[Теогонија]] на [[Хесиод]]]]{{Книжевност}} '''Старогрчката книжевност''' се однесува на [[книжевност]]а напишана на [[Старогрчки јазик|старогрчки грчки]] јазик, од најстарите текстови до подемот на [[Византија|Византиското Царство]]. Најстарите сочувани дела на старогрчката литература се две епски песни ''[[Илијада]]'' и ''[[Одисеја]]''. Овие два епа, заедно со Хомеровите химни и две поеми на [[Хесиод]], ''[[Теогонија]]'' и [[Дела и дни,|''Дела и дни'',]] ја сочинуваат основата на старогрчката книжевна традиција. Лирските поети [[Сафо]], [[Алкеј]] и [[Пиндар]] биле мошне влијателни во текот на раниот развој на грчката поетска традиција. [[Есхил]] е најстариот грчки трагичар чии драми се сочувани до денес. [[Софокле]] е познат по неговите трагедии за [[Едип]], особено ''[[Цар Едип (драма од Софокле)|Кралот Едип]]'' и ''Антигона''. [[Еврипид]] е познат по своите драми со кои често ги турка границите на трагичниот жанр. Комедиографот [[Аристофан]] пишувал во жанрот на Старата комедија, додека подоцна драматургот [[Менандар]] бил зачетникот на Новата комедија. Историчарите [[Херодот|Херодот од Халикарнас]] и [[Тукидид]], кои и двајцата живееле за време на 5 век п.н.е, ги запишале настаните кои се случиле непосредно пред и за време на нивниот живот. Филозофот [[Платон]] напишал дијалози, обично фокусирани околу неговиот учител [[Сократ]], кои се занимаваат со различни филозофски теми, додека пак, неговиот ученик [[Аристотел]] напишал бројни трактати, кои подоцна станале многу влијателни. Подоцнежни важни писатели се [[Аполониј од Родос]], кој го напишал ''Аргонаутика'', епска песна за патувањето на [[Аргонаути]]те, [[Архимед]], кој  напишал математички трактати, и [[Плутарх]], кој главно пишувал биографии и есеи. Писателот од вториот век Лукијан бил хеленизиран Сириец, кој главно пишувал [[Сатира|сатири]]. Старогрчката литература имала големо влијание врз подоцнежната [[Грчка книжевност|грчката литература]] а воедно и на цела западната книжевност. Многу [[Римска книжевност|римски автори]] црпеле инспирација од нивните грчки претходници. Уште од [[ренесанса]]та, европските автори, вклучително [[Данте Алигиери]], [[Вилијам Шекспир]], [[Џон Милтон]], и [[Џејмс Џојс]], своите теми и мотиви ги црпеле од старогрчката книжевност.[[Податотека:Linear_B_Musée_archéologique_de_Mycènes.jpg|лево|мини|278x278px|[[Линеарно писмо Б|Линеарно Б]] писмо од Археолошкиот Музеј на [[Микена]]]] == Предкласична и класична антиката == {{History of the Greek language}} Овој период од грчката книжевност се протега од [[Хомер]] до 4 век п.н.е и подемот на [[Александар III Македонски|Александар Велики]]. Најстарите познати грчки ракописи се [[Микенски јазик|микенски]], напишани на [[Линеарно писмо Б|линеарно Б]] писмо, на глинени таблици. Овие документи главно се трговски записи (списоци, залихи, прием на роба итн.). Тука не е откриена вистинска литература.<ref>{{Наведена книга|last1=Chadwick|first1=John|title=The Decipherment of Linear B|date=1967|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=978-1-107-69176-6|page=101|edition=Second}} "The glimpse we have suddenly been given of the account books of a long-forgotten people..."</ref> Неколку теории постојат за да се објасни ова чудно отсуство. Една од нив е дека микенската книжевност, како и делата на Хомер и други епски песни, се пренесувале усно, бидејќи линеарното слоговно писмо не било прилагодено за запишување на грчките гласови (''види:'' [[Фонемски принцип]]). Грчката книжевност се одвивала во добро дефинирани книжевни жанрови, а секој од нив има формална структура, како по дијалект така и по метрика.<ref>{{Наведена книга|editor=Heath, Malcolm|title=Aristotle's ''Poetics''|publisher=Penguin Books|year=1997|isbn=0-14-044636-2}}</ref> Првата поделба е на [[проза]] и [[поезија]]. Во рамките на поезијата имало три големи жанрови: [[Епика|еп]], [[лирика]] и [[драма]]. Заедничката европска терминологија за литературните жанрови директно произлегува од старогрчката терминологија.<ref>{{Наведена книга|author=Grendler, Paul F|title=The Universities of the Italian Renaissance|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2004|isbn=0-8018-8055-6|page=239}}</ref> Лириката и драмата понатаму биле поделени на повеќе жанрови: лириката на четири (елегии, јамби, монодична лирика и хорска лирика); драмата во три ([[трагедија]], [[комедија]] и пастирална драма).<ref>{{Наведена книга|last=Frow|first=John|title=Genre|year=2007|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-28063-1|pages=57–59|edition=Reprint}}</ref> Во прозната литература имало повеќе слобода. Главните области биле историографијата, филозофијата и политичката реторика. === Епска поезија === ==== Хомер ==== На почетокот на грчката книжевност стојат две монументални делата на [[Хомер]], ''Илијада'' и ''[[Одисеја]]''.<ref name="Jenkyns2016">{{Наведена книга|last=Jenkyns|first=Richard|date=2016|title=Classical Literature: An Epic Journey from Homer to Virgil and Beyond|location=NewYork City, New York|publisher=Basic Books, A Member of the Perseus Books Group|isbn=978-0-465-09797-5}}</ref>{{rp|1-3}} Хомер е обвиткан во мистерија. Иако денес делата му се припишуваат нему, сигурно е дека нивните корени датираат далеку пред неговото време (''види'': [[Хомерово прашање|Прашањето околу Хомер]]).{{rp|15}} ''Илијада'' е приказна во една епизода за десетдневниот период на крајот на десетгодишната [[Тројанска војна]]. Централен лик е [[Ахил]],<ref>{{Наведена книга|title=The Iliad of Homer|last=Lattimore|first=Richmond|publisher=The University of Chicago Press|year=2011|isbn=978-0-226-47049-8|location=The University of Chicago Press, Ltd., London|at=Book 1, Line number 155 (p. 79)}}</ref>, кој отелотворува грчки јуначки идеал.<ref>Guy Hedreen, "The Cult of Achilles in the Euxine" ''Hesperia'' '''60'''.3 (July 1991), pp. 313–330.</ref>{{rp|3}} [[Податотека:Thomas_Degeorge_Ulysse.jpg|мини|Слика од францускиот неокласицистички уметник Тома Дежорж на која е насликана последната сцена од 22 книга на ''[[Одисеја]]'' каде [[Одисеј]] ги убива додворувачите на Пенелопа.|291x291пкс]] ''Одисеја'' е приказна за авантурите на [[Одисеј]], еден од борците во [[Троја]].{{rp|3}} По десет години борба во војната, истрошил уште десет години пловејќи накај дома за да ѝ се врати на неговата сопруга и семејството. [[Пенелопа]] се смета за женски идеал. Хомер неа ја прикажал како идеална жена која се одликува со посветеност, скромност, невиност и почит за време на нејзиниот брак со Одисеј. За време на неговите десет години патување, тој ги загубил сите негови другари и бродови и дома на [[Итака]] се вратил преправен во питач. И двете дела се врз основа на древни легенди.{{rp|15}} Приказните се раскажани на едноставен и директен јазик. Хомеровиот дијалект бил архаичен [[јонски дијалект]] со елементи на [[еолиски дијалект]] и [[атички дијалект]].<ref>{{Наведена книга|last=Stanford|first=William Bedell|date=1959|authorlink=William Bedell Stanford|title=Homer: Odyssey I-XII|volume=1|department=Introduction, Grammatical Introduction|pages=ix–lxxxvi|orig-year=1947|edition=2|publisher=Macmillan Education Ltd|isbn=1-85399-502-9}}</ref> Последново се должи на атинското издание од 6-от век п.н.е. Епскиот стих бил [[хексаметар]]<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Harris|first1=William|title=The Greek Dactylic Hexameter: A Practical Reading Approach|url=http://community.middlebury.edu/~harris/dactylic.hex.html|publisher=Middlebury College|accessdate=12 March 2017}}</ref> ==== Хесиод ==== Друг голем поет на предкласичниот период бил [[Хесиод]].{{rp|23-24}} За разлика од Хомер, Хесиод зборувал за себе во неговата поезија.<ref>J.P. Barron and [//en.wikipedia.org/wiki/P.E._Easterling P.E. Easterling], "Hesiod" in ''The Cambridge History of Classical Literature: Greek Literature'', P. Easterling and B. Knox (eds), Cambridge University Press (1985), page 92</ref> Сепак, ништо не е познато за него од некој надворешен извор. Тој е роден во [[Беотија]] во централна Грција, и се смета дека живеел и творел околу 700 година п.н.е.<ref>West, M. L. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Theogony Theogony]''. Oxford University Press (1966), page 40</ref> Двете поеми на Хесиод се  ''Дела и дни'' и ''Теогонија''. ''Дела и дни'' е верен опис на селскиот живот во сиромашна земја, живот кој нему му бил добро познат, и за кој утврдува принципи и правила за земјоделците. ''Теогонија'' е дело за создавањето на боговите. Тоа сликовито го опишува човештвото, почнувајќи уште од Златното доба.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Jasper_Griffin Jasper Griffin], "Greek Myth and Hesiod", J. Boardman, J. Griffin and O. Murray (eds), ''The Oxford History of the Classical World'', [//en.wikipedia.org/wiki/Oxford_University_Press Oxford University Press] (1986), page 88</ref> Делата на Хомер и Хесиод биле исклучително почитувани низ антиката<ref name="Moses Hadas">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=dOht3609JOMC&printsec=frontcover&dq=Ancient+Greek+literature#v=onepage&q=Ancient%20Greek%20literature&f=false|author=M. Hadas|title=A History of Greek Literature (p.16)|publisher=published by Columbia University Press 13 Aug 2013, 327 pages, {{ISBN|0-231-51486-7}}|accessdate=2015-09-08|isbn=978-0-231-51486-6|date=2013-08-13}}</ref> и од голем број антички автори се сметале за фундаментални текстови на древната грчка религија<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Cartwright|first1=Mark|title=Greek Religion|url=http://www.ancient.eu/Greek_Religion/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=Ancient History Encyclopedia|accessdate=17 January 2017}} "...&nbsp;These traditions were first recounted only orally as there was no sacred text in Greek religion and later, attempts were made to put in writing this oral tradition, notably by Hesiod in his ''Theogony'' and more indirectly in the works of Homer.</ref> Хомер раскажал приказна за херојско минато, а Хесиод раскажувал за практичната реалност на современиот секојдневен живот.{{rp|23-24}}[[Податотека:Sir_Lawrence_Alma-Tadema,_RA,_OM_-_Sappho_and_Alcaeus_-_Walters_37159.jpg|мини|Слика од англискиот сликар Сер Лоренс Алма-Тадема (19 век) на која е насликана поетесата  [[Сафо]] како со восхит гледа додека поетот Алкеј свири на лира.|276x276пкс]] === Лирска поезија === [[Лирика|Лирската поезија]] го добила своето име од фактот дека првично се пеела од поединци или од хор во придружба на инструментот наречен [[лира]]. И покрај името, лирската поезија во оваа општа смисла била поделена во четири жанрови, од кои две не беа придружени со [[китара]], туку со флејта. Овие два жанра биле елегиска поезија и јамбиска поезија. И двата се напишани на [[јонски дијалект]]. Елегиските песни биле напишани во [[елегичен дистих]] а јамбиските песни биле напишани во јамбиски [[триметар]]. Првиот од лирските поети веројатно бил [[Архилох од Парос]], околу 700 година п.н.е, најзначаен јамбиски поет.<ref name="GroupedRef1">J. P. Barron and P. E. Easterling, 'Elegy and Iambus', in ''The Cambridge History of Classical Literature: Greek Literature'', P. Easterling and B. Knox (ed.s), Cambridge University Press (1985), page 117</ref> Од неговото дело останале само фрагменти како што е случај со повеќето од поетите. Неколку зачувани поеми укажуваат на тоа дека тој бил огорчен авантурист, кој водел многу бурен живот.<ref name="GroupedRef2">David A. Campbell, ''Greek Lyric Poetry'', Bristol Classical Press (1982) page 136</ref> Многу лирски песни биле напишани на [[еолски дијалект]]. Лирските песни често имале многу различна поетска метрика. Најпознати лирски поети биле т.н."Деветте лирски поети."<ref>J. M. Edmonds - [https://books.google.com/books?id=CdLGSRQvDYMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Lyra Graeca (p.3)] Wildside Press LLC, 2007 {{ISBN|1-4344-9130-7}} [Retrieved 2015-05-06]</ref> Од сите лирски поети, [[Сафо]] на [[Лезбос]] (в. 630-в. 570 п.н.е) била далеку најпочитувана. Во антиката, нејзините песни ја имале истата почит како песните на Хомер.<ref>Hallett, Judith P. (1979). "Sappho and her Social Context: Sense and Sensuality". ''Signs''. 4 (3).</ref> Само една од нејзините поеми, "''Ода за Афродита''," преживеала до денес во својата изворна форма.<ref>Rayor, Diane; Lardinois, André (2014). ''Sappho: A New Edition of the Complete Works''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-1-107-02359-8}}.</ref> По Сафо, нејзиниот современик [[Алкеј]] од [[Лезбос]] бил исто така значаен за монодиската лирска поезија. Поезијата на Алкман се сметала за убава, иако тој пишувал исклучиво на [[дорски дијалект]], што нормално се сметал за непријатен за слушање.<ref>Pausanias 3.15.2 {{јаз|grc|Ἀλκμᾶνι ποιήσαντι ἄισματα οὐδὲν ἐς ἡδονὴν αὐτῶν ἐλυμήνατο τῶν Λακῶνων ἡ γλῶσσα ἥκιστα παρεχομένη τὸ εὔφωνον}}.</ref> Подоцна, поетот [[Пиндар]] од Теба бил познат по неговата [[хор]]ски лирски поезија.<ref>M. Davies's "Monody, Choral Lyric, and the Tyranny of the Hand-Book" in ''Classical Quarterly'', NS&nbsp;38 (1988), pp.&nbsp;52&#x2013;64.</ref> === Драма === Сите дела на грчката драма се од драматурзи од [[Атина]] и се напишани исклучиво на [[атички дијалект]].<ref name="Sterling">{{Наведена книга|last1=Garland|first1=Robert|title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization|date=2008|publisher=Sterling|location=New York City, New York|isbn=978-1-4549-0908-8|page=284|accessdate=25 June 2017}}<code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;access-date=</code> requires <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors%23accessdate_missing_url help]) </ref> Хорските настапи биле заедничка традиција во сите грчки градови-држави.<ref>{{Наведена книга|last1=Garland|first1=Robert|title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization|date=2008|publisher=Sterling|location=New York City, New York|isbn=978-1-4549-0908-8|page=284|accessdate=25 June 2017}} </ref> Атињаните за основоположник на драмата го сметаат Теспис кој ја измислил драмата<ref name="Sterling"/> со воведување на првиот [[Глумец|актер]], чија основна цел била да комуницира со предводникот на хорот.<ref>Buckham, Philip Wentworth, [https://books.google.com/books?id=IjAZAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Theatre+of+the+Greeks ''Theatre of the Greeks''], Cambridge : J. Smith, 1827.</ref> Подоцна драмите го прошириле бројот на глумци на три, овозможувајќи поголема слобода во раскажување.<ref>{{Наведена книга|last1=Garland|first1=Robert|title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization|date=2008|publisher=Sterling|location=New York City, New York|isbn=978-1-4549-0908-8|page=290|accessdate=25 June 2017}}<code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;access-date=</code> requires <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors%23accessdate_missing_url help]) </ref> Во ерата после [[Грчко-персиски војни|Грчко-персиските војни]], будењето на националниот дух на [[Атина]] бил изразен во стотици трагедии врз основа на херојски и легендарниот теми од минатото. Трагичните драми произлегле од едноставни хорски песни и дијалози прикажувани на фестивалите посветени на богот [[Дионис]]. Во класичниот период, изведбите вклучувале три трагедии и една пасторална драма, кои отсликуваат четири различни епизоди на ист мит. Богатите граѓани биле избрани да ги сносат трошоците за костимите и вежбањето на хорот како нивна јавна и верска должност. Присуството на фестивалот се сметала како чин на обожување. Настапите се изведувале во голем амфитеатар посветен на [[Дионис]] во Атина. Поетите се натпреварувале за награди коисе давале на најдобрите претстави.<ref>{{Наведена книга|last1=Garland|first1=Robert|title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization|date=2008|publisher=Sterling|location=New York City, New York|isbn=978-1-4549-0908-8|pages=284–296|accessdate=16 May 2017}}<code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;access-date=</code> requires <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors%23accessdate_missing_url help]) </ref>[[Податотека:Medeia_child_Louvre_K300.jpg|лево|мини|285x285px|Медеја го убива својот син (сцена од [[Еврипид]]овата ''[[Медеја (Еврипид)|Медеја]]''), црвенофигурална амфора, околу. 330 п.н.е., [[Лувр]] (К 300)]]Сите целосно преживеани грчки трагедии им се припишуваат на [[Есхил]], [[Софокле]] или [[Еврипид]]. Авторството на ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|Окованиот Прометеј]]'', кој  традиционално му се припишува на Есхил,<ref>Griffith, Mark. ''The Authenticity of the Prometheus Bound''. Cambridge, 1977.</ref> и ''Рес'', кој е традиционално припишана на Еврипид, се спорни.<ref>Walton, J. Michael, ''Euripides Our Contemporary'', University of California Press, 2009, {{ISBN|0-520-26179-8}}.</ref> Постојат седум преживеани трагедии кои му се припишуваат на Есхил. Три од овие драми, ''Агамемнон'', ''Покајници'', и ''Еумениди'', прават трилогија позната како'' Орестија''.<ref>Burke, Kenneth (1952). "Form and Persecution in the Oresteia". The Sewanee Review. 60 (3: July – September): 377–396. {{JSTOR|27538150}}.</ref> Сепак, една од овие драми, ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|Окованиот Прометеј]]'', може да е дело на синот на Есхил, Еуфорион.<ref>West, M.L. Studies in Aeschylus. Stuttgart, 1990.</ref> Седум дела на [[Софокле]] преживеале, повеќето признати меѓу кои се [[Софокле|трите тебански драми]], кои зборуваат за приказната на Едип и неговите потомци.<ref>Suda (ed. Finkel et al.): s.v. Σοφοκλῆς.</ref> Тебанската трилогија се состои од ''[[Цар Едип (драма од Софокле)|Кралот]]'' Едип, ''[[Едип во Колон]]'', и ''Антигона''. Иако драмите, често се нарекуваат "трилогија", тие всушност биле напишани со многу години разлика. ''Антигона'', последната од трите драми, всушност била напишана прва, во 441 година п.н.е, на почетокот на кариерата на Софокле.<ref>{{Наведена книга|last=Fagles|first=Robert|authorlink=|title=The Three Theban Plays|publisher=Penguin|year=1986|location=New York|page=35|url=|doi=|id=|isbn=}}</ref> ''Кралот Едип'', најпознатата од трите, била напишана околу 429 година п.н.е во екот на неговата кариера.<ref group="Навод">Иако Софокле ја освоил втората награда со групата претстави која ја вклучува ''Кралот Едип'', датата на пиесата е несигурна. Појавата на тебанската [//en.wikipedia.org/wiki/Plague_(disease) чума] на почетокот на пиесата на многу научници им сугерира дека се однесува на чумата која ја опустошила Атина во 430 п.н.е, Види, {{Наведено списание|authorlink=Bernard Knox|first=Bernard|last=Knox|title=The Date of the ''Oedipus Tyrannus'' of Sophocles|journal=[[American Journal of Philology]]|volume=77|issue=2|year=1956|pages=133–147|jstor=292475}}</ref> ''[[Едип во Колон]]'', втората од трите драми хронолошки, всушност била последната драма изведена во 401 година п.н.е., по смртта на Софокле.<ref>{{Наведена книга|last=Pomeroy|first=Sarah|first2=Stanley|last2=Burstein|first3=Walter|last3=Donlan|first4=Jennifer|last4=Roberts|title=Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History|location=New York|publisher=Oxford University Press|year=1999|page=322|isbn=0-19-509742-4}}</ref> Постојат деветнаесет преживеани драми кои му се припишуваат на [[Еврипид]]. Повеќето познати се ''[[Медеја (Еврипид)|Медеја]]'', ''Хиполит'', и ''Бакханки''.<ref>B. Knox,'Euripides' in The Cambridge History of Classical Literature I: Greek Literature, P. Easterling and B. Knox (ed.s), Cambridge University Press (1985), page 316</ref> ''Рес'' понекогаш се мисли дека е напишана од страна на синот на Еврипид, или дека е посмртна репродукција на Еврипидова драма.<ref>Walton (1997, viii, xix)</ref> Еврипид ги турка границите на трагичниот жанр и голем број елементи во неговата драма биле потипични за комедијата отколку за трагедијата.<ref>B. Knox. "Euripides" in ''The Cambridge History of Classical Literature I: Greek Literature'', P. Easterling and B. Knox (ed.s), Cambridge University Press (1985), page 339</ref> Неговата драма ''Алцест'', на пример, често се категоризираат како "проблематична драма" или можеби дури и како дело на [[трагикомедија]] наместо вистинска трагедија, поради нејзините комични елементи и фактот дека има среќен крај.<ref>Banham, Martin, ed. 1998. ''The Cambridge Guide to Theatre.'' Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-43437-8}}.</ref><ref>Brockett, Oscar G. and Franklin J. Hildy. 2003. ''History of the Theatre''. Ninth edition, International edition. Boston: Allyn and Bacon. {{ISBN|0-205-41050-2}}.</ref> [[Податотека:Lysistrata.jpg|мини|315x315px|Илустрација за [[Аристофан]]овата ''[[Лисистрата]]'' на Обри Бирдсли (1896)]] Како трагедијата, така и комедијата потекнала од ритуалот во чест на [[Дионис]], но во овој случај претстави биле полни со искрена бесрамност, злоупотреба и навреда. Во [[Атина]], комедиите станале службен дел на фестивалот во 486 година п.н.е., и награди биле давани за најдобрите претстави. Како и кај трагичарите, неколку дела се останати на поголемите комедиографи. Единствените комплетни дела од класичната комедија се единаесет драми напишани од драматургот [[Аристофан]].<ref>Aristophanes: Clouds K.J. Dover (ed), Oxford University Press 1970, Intro. page X.</ref> Тие се богата ризница на комични претстави. Тој го исмевал секого и секоја институција. Во ''Птиците'', ја исмева демократијата на Атина. Во ''Облаци'', го напаѓа филозоф [[Сократ]]. Во ''[[Лисистрата]]'', објавува војна.<ref>David Barrett's edition ''Aristophanes: the Frogs and Other Plays'' (Penguin Classics, 1964), p. 13</ref> Аристофан бил пофален за својот драмски вештина и мајсторство. Во книгата на Џон Лампиер ''Класична библиотека'' Аристофан е опишан како "најголемиот комедиограф во светската литература: до него [[Жан Батист Поклен Молиер|Молиер]] изгледа досаден а [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] како кловн."<ref>{{Наведена книга|last1=Roche|first1=Paul|title=Aristophanes: The Complete Plays: A New Translation by Paul Roche|date=2005|publisher=New American Library|location=New York|isbn=978-0-451-21409-6|pages=x–xi}}</ref> Од сите Аристофанови најмногу признание добила драмата ''[[Жаби (комедија)|Жаби]]'', која на сатиричен начин ги овековечила и прикажува двата гиганта на атинската трагедија: Есхил и Еврипид. Кога била изведена за првпат на фестивалот во 405 п.н.е, само една година по смртта на Еврипид, Атињаните ѝ доделиле прва награда.<ref>{{Наведена книга|last1=Roche|first1=Paul|title=Aristophanes: The Complete Plays: A New Translation by Paul Roche|date=2005|publisher=New American Library|location=New York|isbn=978-0-451-21409-6|pages=537–540}}</ref> Таа била единствената грчки драма што некогаш добила бис изведба, два месеци подоцна, во градот Дионисија.<ref>{{Наведена книга|last1=Garland|first1=Robert|title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization|date=2008|publisher=Sterling|location=New York City, New York|isbn=978-1-4549-0908-8|page=288|accessdate=25 June 2017}} </ref> Дури и денес, ''Жаби'' допира до современата публика. Како музичка адаптација била изведена на Бродвеј во 2004 година.<ref name="book">{{Наведена книга|last1=Hall|first1=Edith|last2=Wrigley|first2=Amanda|title=Aristophanes in Performance, 421 BC-AD 2007: Peace, Birds and Frogs|url=https://books.google.com/books?id=fAjUXmBnNYUC&pg=PA219&dq=the+frogs+script+nathan+lane&hl=en&ei=XVSaTYTuAYOH0QGwhf3wCw&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=1&ved=0CC8QuwUwAA#v=onepage&q=the%20frogs%20script%20nathan%20lane&f=false|accessdate=5 April 2011}}</ref> Третиот драмски жанр била сатиричната драма. Иако жанрот бил многу популарен, само еден комплетен примерок на сатирична драма опстојал: ''Киклопи'' од [[Еврипид]].<ref>Euripides. McHugh, Heather, trans. ''Cyclops; Greek Tragedy in New Translations''. Oxford Univ. Press (2001) {{ISBN|978-0-19-803265-6}}</ref> Голем дел од вторта сатирична драма, ''Трагачи (Ichneutae'') од Софокле, биле откриени во наоѓалиштето [[Оксиринхус]] во Египет меѓу Оксиринхуските свитоци.<ref>Hunt, A.S. (1912) ''The Oxyrhynchus Papyri: Part IX''. London.</ref> === Историографија === [[Податотека:Herodotos_Met_91.8.jpg|мини|Римска копија на грчка [[Биста (скулптура)|биста]] на Херодот од првата половина на 4 век п.н.е.]] Двајцата најзначајни историчари, кои живееле во текот на класичната ера биле [[Херодот]] од Халикарнас и [[Тукидид]]. Херодот обично се нарекува "Таткото на историјата."<ref>T. James Luce, ''The Greek Historians'', 2002, p. 26.</ref> Неговата книга ''Истории'' е меѓу најстарите прозни дела откако постои книжевноста. Книгата на Тукидид ''Историја на Пелопонеската војна'' во голема мера влијаела подоцна на писателите и историчарите, вклучувајќи го и авторот на книгата на [[Дела на светите апостоли|Делата на Апостолите]] и на историчарот од [[Византија|Византиската ера]] Прокопиј од Цезареа.<ref>''Procopius'', John Moorhead, ''Encyclopedia of Historians and Historical Writing: M–Z'', Vol. II, Kelly Boyd, (Fitzroy Dearborn Publishers, 1999), 962</ref> Третиот историчар на Стара Грција, Ксенофонт од [[Атина]], ја започнал својата ''Хеленика'' онаму каде што Тукидид го завршил неговото дело за 411 п.н.е. и пишувал историја до 362 п.н.е.<ref>Xenophon, ''Hellenica'' 7.5.27; Xenophon. ''Xenophontis opera omnia'', vol. 1. Oxford, Clarendon Press. 1900, repr. 1968</ref> Најпознато дело на Ксенофонт е ''[[Анабаза]]'', детален приказ на неговото учество во платената војска која се обидела да му помогне на Персијанецот Кир да го избрка неговиот брат од престолот. Ксенофонт, исто така, напишал три дела во слава на филозофот [[Сократ]]: ''Извинувањето на Сократ пред поротата'', ''Симпозиумот'', и ''Спомени''. Иако и двајцата Ксенофонт и Платон го познавале Сократ, нивните кажувања се многу различни. Многу споредби се направени помеѓу пишувањата на воениот историчар и оние на поетот-филозоф.<ref>Danzig, Gabriel. 2003. "Apologizing for Socrates: Plato and Xenophon on Socrates' Behavior in Court." Transactions of the American Philological Association. Vol. 133, No. 2, pp. 281–321.</ref> === Филозофија === Многу важни и влијателни филозофи живееле за време на 5 и 4 век п.н.е. Меѓу најраните грчки филозофи биле тројцата од т.н."[[Милетска школа]]": [[Талес од Милет]], [[Анаксимандар|Анаксимандер]] и [[Анаксимен]]ес.<ref>G. S. Kirk and J. E. Raven and M. Schofield, ''The Presocratic Philosophers'' (Cambridge University Press, 1983, 108–109.</ref> Од пишувањата на овие филозофи преживеал само еден фрагмент од Анаксимандер зачуван од [[Симпликиј]] од Киликија.<ref group="Навод">Симпликиј, ''Коментари за изгледот на Аристотел'' (24, 13): : "{{јаз|grc|Ἀναξίμανδρος [...] λέγει δ' αὐτὴν μήτε ὕδωρ μήτε ἄλλο τι τῶν καλουμένων εἶναι στοιχείων, ἀλλ' ἑτέραν τινὰ φύσιν ἄπειρον, ἐξ ἧς ἅπαντας γίνεσθαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τοὺς ἐν αὐτοῖς κόσμους· ἐξ ὧν δὲ ἡ γένεσίς ἐστι τοῖς οὖσι, καὶ τὴν φθορὰν εἰς ταῦτα γίνεσθαι κατὰ τὸ χρεών· διδόναι γὰρ αὐτὰ δίκην καὶ τίσιν ἀλλήλοις τῆς ἀδικίας κατὰ τὴν τοῦ χρόνου τάξιν, ποιητικωτέροις οὕτως ὀνόμασιν αὐτὰ λέγων. δῆλον δὲ ὅτι τὴν εἰς ἄλληλα μεταβολὴν τῶν τεττάρων στοιχείων οὗτος θεασάμενος οὐκ ἠξίωσεν ἕν τι τούτων ὑποκείμενον ποιῆσαι, ἀλλά τι ἄλλο παρὰ ταῦτα· οὗτος δὲ οὐκ ἀλλοιουμένου τοῦ στοιχείου τὴν γένεσιν ποιεῖ, ἀλλ' ἀποκρινομένων τῶν ἐναντίων διὰ τῆς αἰδίου κινήσεως.}}"На старогрчки цитатите се помешани со околниот текст. Поради тоа често е тешко да се знае каде текстот почнува а каде завршува. Сепак, генерално е прифатено дека овој цитат не е лична интерпретација на Симпликиј туку е пишување на Анаксимандер, со „на некој начин поетски термини“ како што е споменато од Симпликиј.</ref><ref>Curd, Patricia, ''A Presocratics Reader: Selected Fragments and Testimonia'' ([[Hackett Publishing]], 1996), p. 12.</ref> Многу малку е познато за животот на филозофот [[Питагора|Питагора од Самос]] од него денес нема останато преживеани текстови,<ref>{{DGRBM|https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/616/mode/1up|inline=1|title=Pythagoras|pages=616–625}}</ref> но импресивен корпус на поетски дела се напишани од страна на неговиот ученик [[Емпедокле|Емпедокле од Акрагас]] со што Емпедокле станал еден од најпознатите широко признати [[Претсократовци]].<ref>Simon Trépanier, (2004), ''Empedocles: An Interpretation'', Routledge.</ref> Голем број на фрагменти напишани од страна на филозофите [[Хераклит|Хераклит од Ефес]]<ref>{{Наведена книга|last=Kahn|first=Charles H.|title=The Art and Thought of Heraclitus. An Edition of the Fragments with Translation and Commentary|year=1979|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-21883-7}}</ref> и [[Демокрит|Демокрит од Абдера]]<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Berryman|first1=Sylvia|title=Democritus|url=https://plato.stanford.edu/entries/democritus/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|accessdate=25 March 2017}}</ref> исто така преживеале. Од сите класични филозофи, сепак, [[Сократ]], [[Платон]] <nowiki/>и [[Аристотел]] главно се сметаат за најважни и највлијателни. Сократ не напишал ниедна книга а современите научници дебатираат дали портретите што за него ги направил Платон се доследни. Некои научници сметаат дека многу од неговите идеи се изразени во Платоновите рани сократски дијалози.<ref>{{Наведена книга|last=Kofman|first=Sarah|title=Socrates: Fictions of a Philosopher|year=1998|isbn=0-8014-3551-X|page=34}}</ref> Од друга страна, други научници тврдат дека Платоновиот портрет на Сократ е фиктивен и наменет на тоа Платон да си ги изрази сопствените мислења кои има многу малку со историската слика со истото име.<ref>Cohen, M., [https://books.google.com/books?id=yhUg7xHDggIC&dq=Martin+Cohen%2C+Philosophical+Tales&q=an+idol#v=snippet&q=an%20idol&f=false ''Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy''], John Wiley & Sons, 2008, p. 5, {{ISBN|1-4051-4037-2}}.</ref> Дебатата за степенот до кој Платон го портретира Сократ и дали ги претставува вистинските сократови идеи е позната  Сократовиот проблем.<ref>{{Наведена книга|first=A.|last=Rubel|first2=M.|last2=Vickers|page=[https://books.google.com/books?id=SmJ_BAAAQBAJ&pg=PA147 147]|title=Fear and Loathing in Ancient Athens: Religion and Politics During the Peloponnesian War|publisher=Routledge|date=11 September 2014|isbn=1-317-54480-3}}</ref><ref name="Louis-André Dorion">{{Наведена книга|last=Dorion|first=Louis-André|url=http://universitypublishingonline.org/cambridge/companions/chapter.jsf?bid=CBO9780511780257&cid=CBO9780511780257A004|title=The Rise and Fall of the Socratic Problem (pp. 1–23) (The Cambridge Companion to Socrates)|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83342-4|accessdate=2015-05-07|doi=10.1017/CCOL9780521833424.001}}</ref> [[Податотека:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|мини|341x341px|''Смртта на Сократ'', од Жак-Луј Давид (1787)|лево]] Платон своите идеи ги искажувал преку дијалози, што е, писмена претстава на разговори помеѓу различни поединци. Некои од најпознатите од овие вклучуваат: ''Извинувањето на Сократ'', наводниот запишан говор кој Сократ го дал на судењето;<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Henri_Estienne Henri Estienne] (ed.), ''Platonis opera quae extant omnia'', Vol. 1, 1578, [https://archive.org/stream/platonisoperaqua01plat#page/16/mode/2up p. 17].</ref> ''Фаедо'' опис на последниот разговор помеѓу Сократ и неговите ученици пред неговото погубување<ref name="Ancient name">{{Наведена мрежна страница|url=http://plato.stanford.edu/entries/ancient-soul/#3.2|author=Lorenz, Hendrik|title=Ancient Theories of Soul|accessdate=2013-12-10|date=22 April 2009|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> ''Симпозиум'', дијалог за природата на [[љубов]]та;<ref name="Penguin">Plato, The Symposium. Translation and introduction by Walter Hamilton. Penguin Classics. 1951. {{ISBN|978-0-14-044024-9}}</ref> и ''[[Држава (Платон)|Република]]'', дело кое нашироко се смета како најважно дело на Платон<ref>National Public Radio (August 8, 2007). [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 Plato's 'Republic' Still Influential, Author Says]. Talk of the Nation.</ref><ref>[http://www.allphilosophers.com/ Plato: The Republic]. Plato: His Philosophy and his life, allphilosophers.com</ref> долг дијалог кој ја опишува идеалната власт.<ref>{{Наведена книга|last=Baird|first=Forrest E.|authorlink=|author2=Walter Kaufmann|title=From Plato to Derrida|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2008|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=0-13-158591-6}}</ref> [[Аристотел]] од Сагира нашироко се смета за еден од најважните и највлијателни филозофски мислители на сите времиња.<ref>{{Наведена книга|last=Magee|first=Bryan|authorlink=Bryan Magee|title=The Story of Philosophy|date=2010|publisher=Dorling Kindersley|page=34}}</ref> Првата реченица на неговата ''Метафизика'' гласи: "Сите луѓе по природа имаат желба да знаат." Тој, според тоа е наречен "Татко на оние кои знаат." Неговиот средновековен ученик [[Тома Аквински]]  едноставно на него се повикува како на "Филозофот". Аристотел му бил ученик на Платон во Академијата, и исто како неговиот учител, и тој пишувал дијалози, или разговори. Сепак, ниту еден од овие не постојат денес. Корпусот дела што ги имаме денес претставуваат негови предавања од неговата школа во Атина, Лицеј.<ref name="iep-lyceum">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iep.utm.edu/lyceum/|title=The Lyceum|last=Morison|first=William|year=2006|work=Internet Encyclopedia of Philosophy|accessdate=30 October 2009}}</ref> Макар и од овие книги, огромниот спектар на неговите интереси е очигледен: Тој истражувал прашања и надвор од тоа што денес го нарекуваме филозофија: обемни трактати од областа на логиката, физичките и биолошки науки, етиката, политиката, и уставната власт. Меѓу најзначајните дела на Аристотел се: ''[[Политика (Аристотел)|Политика]]'', Никомахова етика, ''Поетика,'' ''За Душата'', и ''Реторика''.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Great Philosophers: Aristotle (384-322 BCE)|url=https://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Aristotle/aristotle.html|website=Great Philosophers|publisher=Oregon State University|accessdate=23 June 2017|archive-date=2018-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926023159/http://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Aristotle/aristotle.html|url-status=dead}}</ref> == Хеленистички период == [[Податотека:Ancientlibraryalex.jpg|десно|мини|Гравура за [[Александриска библиотека|Александриската библиотека (19 век)]]]] До 338 п.н.е сите грчки [[Град-држава|градови-држави]] , освен [[Спарта]], биле обединета под [[Филип II Македонски]].<ref>{{Наведена книга|last1=Bury|first1=J. B.|title=A History of Greece to the Death of Alexander the Great|date=1937|publisher=Modern Library|location=New York|pages=668–723|accessdate=6 April 2017}} </ref> Синот на Филип, [[Александар III Македонски|Александар Велики]], го продолжил освојувањето на неговиот татко во уште поголема мера. Атина го загубила статусот на предводник на грчката култура, и привремено била заменета со [[Александрија]], [[Египет]].<ref>{{Наведена книга|last1=Bury|first1=J. B.|title=A History of Greece to the Death of Alexander the Great|date=1937|publisher=Modern Library|location=New York|pages=724–821|accessdate=6 April 2017}} </ref> Александрија во северниот дел на Египет, од 3 век п.н.е., станала центар на грчката култура. Наскоро привлекла и голема еврејска популација, а подоцна станала една од главните фокусни точки за развој на [[Христијани|христијанската]] мисла. Музејот, во кој била вклучена библиотеката и училиштето, беше основана од страна на [[Птоломеј I Сотер|Птоломеј I]]. Институцијата била од почетокот голем меѓународното училиште и библиотека.<ref>Entry [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2368883 Μουσείον] at [//en.wikipedia.org/wiki/Liddell_%26_Scott Liddell & Scott]</ref> Библиотеката, со време содржела повеќе од половина милиони тома, претежно напишани на старогрчки. Била наменета да послужи како складиште за секое дело на класичната грчка литература што можело да се најде.<ref>{{Наведено списание|last=Phillips|first=Heather A.|url=http://unllib.unl.edu/LPP/phillips.htm|title=The Great ''Library'' of Alexandria?|journal=Library Philosophy and Practice|date=August 2010|issn=1522-0222|access-date=2017-11-04|archive-date=2012-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418191647/http://unllib.unl.edu/LPP/phillips.htm|url-status=dead}}</ref> === Поезија === [[Податотека:Jason_and_Medea_-_John_William_Waterhouse.jpg|мини|Слика на Џон Вилијам Вотерхаус која прикажува сцена од ''Аргонаутика'' од Аполониј од Родос]] Поезија својот процут во Александрија го имала во 3 век п.н.е. Главни александриски поети биле [[Теокрит]], [[Калимах]] и [[Аполониј од Родос]]. Теокрит, кој живеел од околу 310-250 п.н.е, измислил нов жанр на поезијата—''буколики'',<ref>Introduction (p.14) to Virgil: ''The Eclogues'' trans. Guy Lee (Penguin Classics)</ref> жанрот кој римскиот поет [[Вергилиј]] подоцна ќе се имитира во неговата ''Еклоги''.<ref>Article on "Bucolic poetry" in ''The Oxford Companion to Classical Literature'' (1989)</ref> Калимах, кој живеел во исто време како Теокрит, работел цел живот во Александрија и го составил прозиот трактат ''Пинакес'' кој ги каталогизира големите дела во [[Александриска библиотека|библиотеката]].<ref>Blum 1991, p. 236, cited in {{Наведено списание|last=Phillips|first=Heather A.|url=http://unllib.unl.edu/LPP/phillips.htm|title=The Great ''Library'' of Alexandria?|journal=Library Philosophy and Practice|date=August 2010|issn=1522-0222|access-date=2017-11-04|archive-date=2012-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418191647/http://unllib.unl.edu/LPP/phillips.htm|url-status=dead}}</ref> Освен збирката на химни, преживеале само фрагменти на неговата поезија. Најпознато дело е ''Aetia'' (Причини). Во четири книги на [[Елегичен дистих|елегиски дистих]] се објаснува легендарното потекло на непознатите адети, фестивали, имиња. Неговата структура станала модел за делото на римскиот поет Овидиј. Од неговите елегии за посебни пригоди, најдобро позната е ''Заклучување на Берениса'', подоцна адаптиран од страна на римскиот поет [[Катул]]. Калимах, исто така, напишал кратки песни за посебни пригоди и најмалку еден краток еп, ''Ибис'', насочен против неговиот поранешен ученик Аполониј.<ref>{{Наведена книга|last1=Nisetich|first1=Frank|title=The Poems of Callimachus|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|isbn=0-19814760-0|pages=xviii-xx|url=https://books.google.com/books?id=ykWBWUOP8ukC&pg=PR20&lpg=PR20&dq=Callimachus+Ibis&source=bl&ots=_lCQWVHYlv&sig=FfanPWe_SSu1pYbI6jflOJFr5gg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjOvafAxajVAhVIjVQKHa8uCzcQ6AEIMDAC#v=onepage&q=Callimachus%20Ibis&f=false|accessdate=27 July 2017}}</ref> [[Аполониј од Родос]] се родил околу 295 п.н.е.  Најдобро е запаметен по неговата епска песна ''Аргонаутика'', за [[Јасон]] и неговите бродски другари, [[Аргонаути]], во потрага по [[Златно руно|Златното руно]].<ref>{{Citation|first=Susan|last=Stephens|title=Brill's Companion to Apollonius Rhodius; Second, Revised Edition|editor=T. Papaghelis and A. Rengakos|publisher=Brill|year=2011|department=Ptolemaic Epic}}</ref> Учител на Аполониј бил Калимах, со кого подоцна да скарал. Тој, исто така, работел како библиотекар во Александрија околу 13 години. Освен ''Аргонаутика'', пишувал поезија за основањето на градовите, како и голем број на епиграми. Римскиот поет Вергилиј бил под силно влијание на ''Аргонаутика'' додека ја пишувал Енеида. Помалку значајни поети од 3 век биле [[Арат]] од Соли и [[Херодас]]. Арат ја напишал ''Феномена'', поетски верзија на трактатот за ѕвездите од Евдокс Книтски, кој живеел во 4 век.<ref>A. W. Mair and G. R. Mair, trans., Callimachus and Lycophron; Aratus, Loeb Classical Library (New York: G. P. Putnam's Sons, 1921), p. 363</ref> Делото на Херодас било популарна забава. Тој пишувал мимики. Мимиката и пантомимата биле главна форма на забава за време на почетокот на Римското Царство.<ref>Lust, Annette. [http://www.mime.info/history-lust.html "The Origins and Development of the Art of Mime".] ''From the Greek Mimes to Marcel Marceau and Beyond: Mimes, Actors, Pierrots and Clowns: A Chronicle of the Many Visages of Mime in the Theatre''. 9 March 2000. Retrieved 14 February 2010.</ref><ref>Broadbent, R. J. (1901) [http://www.mime.info/history-broadbent.html#2HCH0006 ''A History of Pantomime'', Chapter VI.] London. Retrieved 14 February 2010.</ref>[[Податотека:Relief_with_Menander_and_New_Comedy_Masks_-_Princeton_Art_Museum.jpg|мини|221x221px|[[Римска Република|Релјеф:]] Менандар ја држи маската на Новата комедија (1 век п.н.е – ран 1 век) Уметнички музеј на Универзитетот Принстон|лево]] === Драма === Во тек на хеленистичкиот период, Старата комедија на класичната ера била заменета со Новата комедија. Најзначаен писател бил атинскиот драматург  [[Менандар]]. Ниедна драма на Менандар не преживеала до денес во нејзината комплетна форма, освен, ''Човекот со лош табиет'', која тукуречи е целосна. Од него останала и една друга драма ''Девојката од Самос'' која исто така во поголем дел преживеала.<ref>Konstan, David (2010). ''Menander of Athens''. Oxford: Oxford University Press. pp. 3–6. {{ISBN|0-19-980519-9}}.</ref> === Историографијата === Историчарот [[Тимеј]] се родил во [[Сицилија]] но поголемиот дел од животот го поминал во [[Атина]].<ref>Baron, Christopher A. (2013). ''Timaeus of Tauromenium and Hellenistic Historiography''. Cambridge University Press.</ref> Неговата ''Историја'', е значајна поради влијанието врз Полибиј. Во 38 книги ја покривала историјата на Сицилија и на Италија до 264 п.н.е, од каде Полибиј го започнува неговото дело. Тимеј исто така го напишал делото ''Олимпионике'' вредно хронолошко проучување на Олимписките игри.<ref>Brown, Truesdell S. (1958). Timaeus of Tauromenium. Berkeley: University of California Press.</ref> === Наука и математика === [[Податотека:Archimedes_Palimpsest.jpg|мини|Во 1906, Палимпсестот на Архимед се открил трудот на [[Архимед]] за кој претходно се мислело дека е изгубен]] [[Ератостен|Ератостен од Александрија]], кој умрел околу 194 п.н.е, пишувал за астрономија и биологија. Неговата заслуга е дека бил првиот кој ја измерил Земјината кружница. Многу од тоа што било напишано од математичарите [[Евклид]] и [[Архимед]] било сочувано. Евклид е познат по неговите ''Елементи'', трактат по геометрија кој извршил големо влијание на математиката. Од Архимед останале повеќе дела. Меѓу нив Мерење на кругот, каде ја разработил вредноста на пи, ''Методот на механичките теореми'', труд за механика, ''Псамит''; ''и за Лебдење на телата''. Ракопис од неговото дело сега се проучува.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slac.stanford.edu/gen/com/images/technical%20summary_final.pdf|title=X-Ray Fluorescence Imaging of the Archimedes Palimpsest: A Technical Summary|first=Uwe|last=Bergmann|format=PDF|date=|accessdate=2013-09-29}}</ref> === Прозна фикција === Многу малку опстанало од прозата од хеленистичката ера. Делото ''Милесиака'' (односно, ''Милетски приказни'') од [[Аристид]] од Милет најверојатно било напишано во 2 век. ''Милетските приказни'' не преживеале до денес во комплетна форма но разни повикувања на него опстанале. Книгата воспоставила цел еден нов жанр наречен  "Милетски сказни," од кои ''Златното магаре'' на подоцнежниот римски писател [[Апулеј]] е најдобар пример.<ref>{{Наведено списание|last1=Walsh|first1=P.G.|title=Lucius Madaurensis|journal=Phoenix|date=1968|volume=22|issue=2|pages=1–15|doi=10.2307/1086837|url=https://www.jstor.org/stable/1086837|accessdate=27 May 2017}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Apuleius Madaurensis|first1=Lucius|last2=trans. Lindsay|first2=Jack|title=The Golden Ass|date=1960|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington, Indiana|isbn=0-253-20036-9|page=31|accessdate=15 April 2017}}<code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;access-date=</code> requires <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors%23accessdate_missing_url help]) </ref> Старогрчките романи ''Хереја и Калироја''<ref>Edmund P. Cueva (Fall 1996). "Plutarch's Ariadne in Chariton's Chaereas and Callirhoe". American Journal of Philology. 117 (3): 473–484. {{doi|10.1353/ajp.1996.0045}}.</ref> од Харитон Афродисиски и ''Метиох и Партенопа''<ref>Cf. Thomas Hägg, 'The Oriental Reception of Greek Novels: A Survey with Some Preliminary Considerations', Symbolae Osloenses, 61 (1986), 99–131 (p. 106), {{doi|10.1080/00397678608590800}}.</ref><ref>Thomas Hägg and Bo Utas, ''The Virgin and Her Lover: Fragments of an Ancient Greek Novel and a Persian Epic Poem''. Brill Studies in Middle Eastern Literatures, 30 (Leiden: Brill, 2003), p. 1.</ref> најверојатно биле напишани кон крајот на 1 век пред нашата ера или во почетокот на 1 век од нашата ера, за време на вториот дел на хеленистичкиот период. Откривањето на неколку фрагменти од ''Феникиска Приказна'' на [[Лолианос]] го открива постоењето на жанрот на старогрчкиот љубовен роман.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=AZT8fEYMKBwC&pg=PA809&lpg=PA809&dq=Phoenicica+ancient+Greek+novel&source=bl&ots=WhOs-cnxj3&sig=mdeilxdkoNdftIOLmQQE9z0vBUM&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3-pvU4ZrUAhWEwiYKHcqdDE8Q6AEIKzAB#v=onepage&q=Phoenicica%20ancient%20Greek%20novel&f=false|title=Collected Ancient Greek Novels|last=Reardon|first=Bryan P.|date=1989|publisher=University of California Press|isbn=0-520-04306-5|location=Berkeley|pages=809–810|access-date=31 May 2017}}</ref>[[Податотека:Mykonos_vase.jpg|мини|Фрагмент од вазна од Миконос,  еден од најраните преживеани цртежи од митот за [[Тројански коњ|Тројанскиот Коњ]], ]] == Римски период == Додека преминот од град-држава до царство значително влијаел врз филозофијата , пренесувајќи го акцентот од политичката теорија на лична етика, грчката книжевност продолжила да се развива и под <nowiki/>[[дијадоси]]те и под римска власт. Римјаните со книжевни или реторички склоности се угледувале на грчките модели и грчката литература продолжила да се чита и да се пишува на старогрчки јазик. Забележлива одлика на овој период е ширењето на книжевната критика како жанр. [[Нов завет|Новиот завет]], напишан од различни автори во различни квалитети на [[коине|коински]] дијалект исто така датира од овој период,<ref>{{Наведена книга|url=http://ixoyc.net/data/Fathers/134.pdf|title=The Canon of the New Testament: Its Origin, Development, and Significance|last=Metzger|first=Bruce M.|year=1987|isbn=0-19-826180-2|pages=295–296|access-date=2017-11-04|archive-date=2013-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601181717/http://www.ixoyc.net/data/Fathers/134.pdf|url-status=dead}}</ref>{{rp|208-209}} каде најважните дела се [[Евангелие|Евангелијата]] и [[Послание на апостол Павле до Тит|Посланијата на Свети Павле]].<ref name="Trobisch">{{Наведена книга|title=Paul's Letter Collection: Tracing the Origins|last=Trobisch|first=David|year=1994|isbn=0-8006-2597-8|pages=1–27}}</ref>{{rp|208-213}} === Поезија === Поетот [[Квинт]] од Смирна, кој веројатно живеел за време на крајот на 4 век ,<ref>Thomas Christian Tychsen, ''Quinti Smyrnaei Posthomericorum libri XIV. Nunc primum ad librorum manoscriptorum fidem et virorum doctorum coniecturas recensuit, restituit et supplevit Thom. Christ. Tychsen acceserunt observationes Chr. Gottl. Heynii'' (Strassburg: Typhographia Societatis Bipontinae) 1807.</ref><ref>Armin H. Köchly, ''Quinti Smyrnaei Posthomericorum libri XIV. Recensuit, prolegomenis et adnotatione critica instruxit Arminius Koechly'' (Leipzig: Weidmannos) 1850.</ref> ја напишал ''Постхомерика'', епска песна која ја раскажува приказната за падот на Троја, почнувајќи онаму каде што застанала ''Илијада''.<ref>A.S. Way, ''Introduction'' 1913.</ref> Поетот Нон од Панополис ја напишал ''Дионисијака'', најдолгата епска поема која останала од антиката. Тој, исто така напишал поетска парафраза на [[Евангелие според Јован|Евангелието на Јован]].<ref>Vian, Francis. '"Mârtus" chez Nonnos de Panopolis. Étude de sémantique et de chronologie.' REG 110, 1997, 143-60. Reprinted in: L'Épopée posthomérique. Recueil d'études. Ed. Domenico Accorinti. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 2005 (Hellenica 17), 565-84</ref>{{Sfnp}} Нон веројатно живеел некаде при крајот на 4 век или на почетокот на 5 век од нашата ера.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Agathias_Scholasticus Agathias Scholasticus], ''Hist.'' 4.23. (530&nbsp;{{Крат|x|sometime between}} 580)</ref><ref>Fornaro, S. s.v. Nonnus in ''Brill's New Pauly'' vol. 9 (ed. Canick & Schneider) (Leiden, 2006) col.812–815</ref>[[Податотека:Plutarch_of_Chaeronea-03.jpg|мини|Биста на [[Плутарх]], еден од најпознатите антички грчки историчари, од неговиот роден град Херонеја|лево]] === Историографија === Историчарот [[Полибиј]] се родил околу 200 п.н.е. Тој бил донесен во [[Рим]] како заложник во 168. Во Рим тој станал пријател на генералот Скипио Емилијан. Веројатно го придружувал генералот во Шпанија и Северна Африка во војните против [[Картагина]]. Тој бил со Скипио при уништувањето на [[Картагина|К<nowiki/>артагина]] во 146.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0144:book=39:chapter=35&highlight=lycortas|title=Titus Livius (Livy), The History of Rome, Book 39, chapter 35|accessdate=2016-11-02}}</ref> ''Историјата'' по која е познат е составена од 40 книги, од кои пет биле зачувани, заедно со различни извадоци. Тие се сликовит опис на воздигнувањето на Рим како светска сила. Изгубената книга, ''Тактики'', била за воени прашања. [[Диодор Сицилиски|Д<nowiki/>иодор Сицилиски]] бил грчки историчар, кој живеел во 1 век п.н.е., околу времето на Јулиј Цезар и Август. Тој напишал универзална историја, ''Историска библиотека'', во 40 книги. Од овие, првите пет и 11-тата останале. Првите два дела ја покриваат историјата на раниот хеленистички период. Третиот дел ја зема приказната за почетокот на војните на Цезар во Галија, сега Франција.<ref>Sacks, Kenneth S. (1990). ''Diodorus Siculus and the First Century''. Princeton University Press. {{ISBN|0-691-03600-4}}.</ref> [[Дионисиј од Халикарнас]] живеел подоцна во првиот век пред нашата ера. Неговата историја за Рим од почетокот, до [[Прва пунска војна|Првата пунска војна]] (264 до 241 п.н.е.) е напишана од римски аспект. Тој напишал голем број на други трактати, вклучително и ''За имитацијата'', ''Коментари на античките говорници'', и ''За поставеноста на зборовите''.<ref>T. Hidber. ''Encyclopedia of Ancient Greece'' (p.229). Routledge 31 Oct 2013, 832 pages, {{ISBN|1-136-78799-2}}, (editor N. Wilson). Retrieved 2015-09-07.</ref> Историчарите [[Апијан од Александрија]] и [[Аријан од Никомедија]] живееле во вториот век.<ref name="Loeb">{{Наведена книга|title=Appian's Roman History|last=White|first=Horace|publisher=The Loeb Classical Library|year=1912|isbn=0-674-99002-1|location=Cambridge, Mass|pages=vii–xii|department=Introduction}}</ref><ref name="FW Walbank">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=lnIpo8KBbP4C&pg=PA8&dq=Bithyniaca+Arrian#v=onepage&q=Bithyniaca%20Arrian&f=false|title=The Cambridge Ancient History|last=FW Walbank|date=November 1984|publisher=Cambridge University Press, 6 Sep 1984|isbn=0-521-23445-X|editor-last=F. W. Walbank|access-date=2015-04-01}}</ref> Апијан пишувал за Рим и неговите освојувања, додека Аријан е запаметен по неговиот труд за [[Александар III Македонски|Александар Велики]]. Аријан служел во Римската војска. Неговата книга затоа се концентрира во голема мера на воените аспекти на животот на Александар. Аријан, исто така, напишал филозофска расправа, ''Диатрибал'' врз основа на учењата на неговиот ментор [[Епиктет|Е<nowiki/>пиктет.]] Најпознатиот од доцните грчки историчари е [[Плутарх]] од Херонеја, кој умрел околу 119 година. Неговите ''[[Напоредни животописи|Паралелни животи]]'' на големите грчки и римски водачи е прочитана од секоја генерација уште откако за првпат била објавена. Неговото друго преживеано дело е ''Моралија'', колекција на есеи на етички, верски, политички, физички, и книжевни теми.<ref>"Plutarch". ''Oxford Dictionary of Philosophy''.</ref><ref>Stadter, Philip A. (2015). ''Plutarch and His Roman Readers''. Oxford University Press. p. 69. {{ISBN|978-0-19-871833-8}}. Retrieved 2015-02-04. Although Plutarch wrote in Greek and with a Greek point of view, [...] he was thinking of a Roman as well as a Greek audience.</ref> Во текот на подоцнежните времиња,  опишувањето на историските анегдоти, станало доста популарно. Конкретни примери на овој популарен жанр ги вклучува делата Атички н''оќи,'' на Аул Гел,<ref>Ramsay, William (1867), "A. Gellius", in Smith, William, ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', 2, Boston, p. 235</ref> ''Гоштевање на софистите'' на Атенеј од Навкратис,<ref>Ἀθήναιος [Athenaeus]. Δειπνοσοφισταί [Deipnosophistaí, Sophists at Dinner], c. 3rd century (Ancient Greek) Trans. Charles Burton Gulick as Athenaeus, Vol. I, p. viii. Harvard University Press (Cambridge), 1927. Accessed 13 Aug 2014.</ref> и делата на Клавдиј Елијан ''За животинската природа'' и ''Разни истории''.<ref>Aelian, ''Historical Miscellany''. Translated by Nigel G. Wilson. 1997. Loeb Classical Library. {{ISBN|978-0-674-99535-2}}</ref> === Наука и математика === [[Податотека:Pausanias_Description_of_Greece.jpg|десно|мини|280x280пкс|Ракопис(1485) од Паузаниј - Описот на Грција]] Лекарот [[Гален]] живеел во текот на 2 век. Тој внимателно ја проучувал анатомија, и неговите дела имале моќно влијание врз медицината во следните 1,400 години. [[Страбон|С<nowiki/>трабо]]<nowiki/>н, кој умрел околу 23, бил географ и историчар. Неговите ''Историски скици'' во 47 тома скоро сите се изгубени. Неговите ''Географски скици'' останале како единствена постоечка древна книга за покривање на целиот спектар на луѓе и земјите кои им биле познати на Грците и Римјаните во времето на [[Октавијан Август|А<nowiki/>вгуст]].<ref>{{Наведена книга|title=Strabo of Amasia: A Greek Man of Letters in Augustan Rome|last=Dueck|first=Daniela|publisher=Routledge: Taylor & Francis Group|year=2000|isbn=0-415-21672-9|location=London, New York|page=145}}</ref> Паузаниј, кој живеел во 2 век., исто така, бил географ.<ref>Historical and Ethnological Society of Greece, Aristéa Papanicolaou Christensen, ''The Panathenaic Stadium – Its History Over the Centuries'' (2003), p. 162</ref> Неговиот ''Опис на Грција'' е патописен водич кој ја опишува географијата и митската историја на Грција за време на 2 век. Книгата како водич низ Стара Грција почнува во [[Атина]] , а завршува во Нафпактос.<ref>{{Наведена книга|title=Description of Greece: Complete|last=Pausanias|first=|publisher=First Rate Publishers|isbn=978-1-5028-8547-0|access-date=17 May 2017}}</ref> Научникот од римскиот период кој имал најголемо влијание на подоцнежните генерации бил несомнено астрономот [[Клавдиј Птоломеј|Птоломеј]]. Тој живеел за време на 2 век ,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/biography/Ptolemy|title=Ptolemy {{!}} Accomplishments, Biography, &amp; Facts|accessdate=2016-03-06}}</ref> макар што малку се знае за неговиот живот. Неговото ремек-дело, најпрво наречено ''На Математичка збирка'', денес е познато под насловот ''Алмагест'', бидејќи било преведено од страна на арапските астрономи под тој наслов.<ref>A. I. Sabra, "Configuring the Universe: Aporetic, Problem Solving, and Kinematic Modeling as Themes of Arabic Astronomy," ''Perspectives on Science'' 6.3 (1998): 288–330, at pp. 317–18</ref> Птоломеј го смислил деталниот опис на Земјата како центар на универзумот,<ref>NT Hamilton, N. M. Swerdlow, [//en.wikipedia.org/wiki/G._J._Toomer G. J. Toomer]. "The Canobic Inscription: Ptolemy's Earliest Work". In Berggren and Goldstein, eds., ''From Ancient Omens to Statistical Mechanics''. Copenhagen: University Library, 1987.</ref> поим кој доминирал во астрономската мисла повеќе од 1300 години.<ref>Fraser, Craig G. (2006). ''The Cosmos: A Historical Perspective''. p. 14.</ref> Птоломејскиот поглед на универзумот го побиле [[Никола Коперник|К<nowiki/>оперник]], [[Галилео Галилеј|Г<nowiki/>алилео]], [[Јоханес Кеплер|К<nowiki/>еплер]], и други современи астрономи заменувајќи го со хелиоцентризам.<ref>Lattis, James L. (1995). ''Between Copernicus and Galileo: Christoph Clavius and the Collapse of Ptolemaic Cosmology'', University of Chicago Press, pgs 186–190</ref> === Филозофија === [[Податотека:Plotinos.jpg|лево|мини|Портретот на [[Плотин]], најголем филозоф од римскиот период|223x223пкс]] [[Епиктет|Е<nowiki/>пиктет,]] кој умрел во 135 бил поврзан со моралната филозофија на [[Стоицизам|с]]<nowiki/>тоиците. Неговите учења биле собрани од страна на неговиот ученик Аријан во ''Дискурси'' и ''Енхиридион'' (Прирачник за студии).<ref>Epictetus, [http://classics.mit.edu/Epictetus/discourses.html ''Discourses''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110410132429/http://classics.mit.edu/Epictetus/discourses.html |date=2011-04-10 }}, prologue.</ref> [[Диоген Лаертски]], кој живеел во третиот век, го напишал делото ''Животите и мислењата на значајните филозофи'', обемна збирка на биографиите на речиси сите грчки филозоф кои некогаш живееле. За жал, Диоген Лаертски често не успева да ги цитира своите извори и многу современи историчари сметаат дека неговото сведочење е неверодостојно.<ref>{{Наведена книга|title=Lives of Eminent Philosophers|last=Laërtius|first=Diogenes|publisher=Loeb Classical Library|year=1972|edition=reprint|volume=1|page=xvi|department=Introduction}}</ref> Сепак, и покрај ова, тој останува единствениот извор за животот на многу рани грчки филозофи.<ref>"Diogenes Laërtius", ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Columbia_Electronic_Encyclopedia The Columbia Electronic Encyclopedia]'', 2013</ref> Неговата книга не е целосно без заслуга, и зачувала огромно богатство од информации кои инаку не би биле сочувани. Неговата биографија за Епикур на пример, е особено добра и содржи три писма кои му се пприпишуваат на самиот Епикур и од кои најмалку две генерално се смета дека се автентични. Друг голем филозоф на овој период бил [[Плотиниј]]. Тој Платоновата философија ја претворил во школа која се нарекува [[Неоплатонизам]].<ref>Philip Merlan, ''From Platonism to Neoplatonism'' (The Hague: Martinus Nijhoff, 1954, 1968), p. 3.</ref> Неговото дело ''Енеади'' имало широко влијание врз европската мисла најмалку до 17 век.<ref>Detlef Thiel: ''Die Philosophie des Xenokrates im Kontext der Alten Akademie'', München 2006, pp. 197ff. and note 64; Jens Halfwassen: ''Der Aufstieg zum Einen.''</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2011/3237626.htm|title=Who was Plotinus?}}</ref> По подемот на христијанството, многу од најважните мислители биле христијани. [[Јустин Философ|Ј<nowiki/>устин Философ]] (2 век), кој пишувал исклучиво на грчки, користел идеи од грчката филозофија, особено [[Платонизам|П<nowiki/>латонизмот]].<ref name="NSH_284">New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge 3rd ed. 1914. [http://www.ccel.org/ccel/schaff/encyc06/Page_284.html Pg 284]</ref> Ориген[[Ориген|од Александрија]], основачот на Христијанската теологија,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iep.utm.edu/origen-of-alexandria/|title=Origen of Alexandria (entry in the Internet Encyclopedia of Philosophy)|last=Moore|first=Edward|publisher=[[Internet Encyclopedia of Philosophy|IEP]]|issn=2161-0002|accessdate=2014-04-27}}</ref> исто така користел идеи од грчката филозофија<ref name="Schaff">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cafNAAAAMAAJ&vq=%22double%20church%20of%20men%20and%20angels%22&pg=PA272|title=The new Schaff-Herzog encyclopedia of religious knowledge: embracing biblical, historical, doctrinal, and practical theology and biblical, theological, and ecclesiastical biography from the earliest times to the present day|last=Schaff|first=Philip|publisher=Funk and Wagnalls Company|year=1910|page=272|access-date=2014-07-30}}</ref><ref>{{наведена енциклопедија|last=Herzog|author2=Philip Schaff|author3=Albert Hauck|first=Johann Jakob|date=December 1908|encyclopedia=The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge|title=Celsus|volume=II|pages=466|location=New York and London|publisher=Funk and Wagnalls Company|editor=Samual Macauley Jackson}}</ref> === Прозна фикција === [[Податотека:Charles_Gleyre_-_Daphnis_et_Chloe_revenant_de_la_montagne.jpg|мини|Марк Гаврил Шарл Глир  (19 век) прикажува сцена од ''Дафнис и Клое'']] Римскиот период бил време кога поголемиот дел од  прозната фикција на грчки била напишана.  Старогрчките романи ''Леукип и Клитофон'' од [[Ахил Татиј]]<ref>The "early dating of P.Oxy 3836 holds, Achilles Tatius' novel must have been written 'nearer 120 than 150'" Albert Henrichs, Culture In Pieces: Essays on Ancient Texts in Honour of Peter Parsons, eds. Dirk Obbink, Richard Rutherford, Oxford University Press, 2011, p. 309, n. 29 {{ISBN|0-19-929201-9}}, 9780199292011</ref><ref>"the use (albeit mid and erratic) of the Attic dialect suggest a date a little earlier [than mid-2nd century] in the same century." The Greek Novel: Oxford Bibliographies Online Research Guide Oxford University Press, 2010, p. 7 {{ISBN|0-19-980303-X}}, 9780199803033</ref> и ''Дафнис и Клое'' од [[Лонго]]<ref name="a">Longus; Xenophon of Ephesus (2009), Henderson, Jeffery, ed., Anthia and Habrocomes (translation), Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, pp. 69 & 127, {{ISBN|978-0-674-99633-5}}</ref> веројатно биле напишани на почетокот на вториот век. ''Дафнис и Клое'', најпознатиот од петте преживеани старогрчки љубовни романи, е носталгична приказна на двајца млади љубовници кои растат во идеализирана пасторална средина на грчкиот остров [[Лезбос|Л<nowiki/>езбос]].<ref>{{Наведена книга|title=The Novel in the Ancient World|last=Richard Hunter|publisher=Brill|year=1996|isbn=90-04-09630-2|editor-last=Gareth L. Schmeling|pages=361–86|department=Longus, ''Daphnis and Chloe''|author-link=Richard L. Hunter}}</ref> ''Чудата зад Туле (на грчки: Τὰ ὑπὲρ Θoύλην ἄπιστα Apista huper Thoulen)'' на Антониј Диоген можеби исто така биле напишани за време на почетокот на вториот век, иако научниците не се сигурни за точниот датум. ''Чудата зад Туле'' не преживеале во нивна комплетна форма, но многу долг преглед напишан од [[Фотиј I Цариградски]] преживеал.<ref>J.R. Morgan. Lucian's True Histories and the Wonders Beyond Thule of Antonius Diogenes. The Classical Quarterly (New Series), 35, pp 475–490 {{doi|10.1017/S0009838800040313}}.</ref> ''Ефесиска приказна'' од Ксенофонт од Ефес била веројатно напишана за време на крајот на вториот век. Сатиричарот [[Лукијан]] од Самосата живеел за време на крајот на вториот век  а неговите дела биле неверојатно популарни за време на антиката. Над осумдесет различни дела му се припишуваат на Лукијан и истите преживеале до денес.<ref>Moeser, Marion (Dec 15, 2002). The Anecdote in Mark, the Classical World and the Rabbis: A Study of Brief Stories in the Demonax, The Mishnah, and Mark 8:27–10:45. A&C Black. p. 88. {{ISBN|978-0-8264-6059-2}}. Retrieved 16 September 2016.</ref> Речиси сите Лукијанови дела се напишани на [[атички дијалект]] на старогрчки, кој преовладува меѓу добро-образовани на тоа време. Неговата книга ''Сириска божица'', сепак, била напишана на [[јонски дијалект]], намерно имитирајќи го дијалектот и стилот на [[Херодот|Х]]<nowiki/>еродот.<ref>Lightfoot, ''De Dea Syria'' (2003)</ref><ref>Lucinda Dirven, "The Author of De Dea Syria and his Cultural Heritage", Numen 44.2 (May 1997), pp. 153–179.</ref> најпознатото дело на Лукијан е романот ''Вистинска Приказна'', која некои автори ја опишуваат како најстарото преживеано дело на [[научна фантастика]].<ref>Greg Grewell: "Colonizing the Universe: Science Fictions Then, Now, and in the (Imagined) Future", Rocky Mountain Review of Language and Literature, Vol. 55, No. 2 (2001), pp. 25–47 (30f.)</ref><ref>Fredericks, S.C.: "Lucian's True History as SF", Science Fiction Studies, Vol. 3, No. 1 (March 1976), pp. 49–60</ref>. Неговиот дијалог ''Љубовник на лаги'' содржи неколку од најстарите познати приказни со [[Духови|дух]]<nowiki/>ови<ref>"The Doubter" by Lucian in Roger Lancelyn Green (1970) ''Thirteen Uncanny Tales''. London, Dent: 14–21; and Finucane, pg 26.</ref> , како и најстарата позната верзија на "Чиракот на маѓесникот."<ref>George Luck "Witches and Sorcerers in Classical Literature", p. 141, ''Witchcraft and Magic in Europe: Ancient Greece And Rome'' edited by Bengt Ankarloo and Stuart Clark {{ISBN|0-8122-1705-5}}</ref> Неговото писмо ''Преминот на Перегрин'', безмилосна сатира против х[[Христијани|ристијаните]], ги содржи најстарите  неоспорени повикувања на Исус Христос од страна на грчки автор.<ref>Robert E. Van Voorst, <cite id="VanVoorst">''Jesus outside the New Testament''</cite>, Wm. B. Eerdmans Publishing, 2000.</ref> ''Делото Етиопика'' од [[Хелиодор]] од Емеса веројатно било напишано во текот на третиот век<ref>Holzberg, Niklas. The Ancient Novel. 1995. p. 78</ref> Тоа ја раскажува приказната за млада етиопска принцеза по име Хариклеа, која бега од семејството и поминува низ згоди и незгоди низ познатиот свет.<ref>Bowersock, Glanwill W. The Aethiopica of Heliodorus and the Historia Augusta. In: Historiae Augustae Colloquia n.s. 2, Colloquium Genevense 1991. p. 43.</ref> Од сите старогрчки романи, оној кој постигнал најголема популарност бил ''[[Александрида|Александр]]<nowiki/>ида'', приказна за подвизите на [[Александар III Македонски|Александар Велики]] напишано во 3 век. Осумдесет верзии на тоа преживеале во дваесет и четири различни јазици, се потврдува дека, за време на средниот век, романот бил популарен речиси исто како [[Библија]]та.<ref name="Reardon1989">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=AZT8fEYMKBwC&pg=PA809&lpg=PA809&dq=Phoenicica+ancient+Greek+novel&source=bl&ots=WhOs-cnxj3&sig=mdeilxdkoNdftIOLmQQE9z0vBUM&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3-pvU4ZrUAhWEwiYKHcqdDE8Q6AEIKzAB#v=onepage&q=Phoenicica%20ancient%20Greek%20novel&f=false|title=Collected Ancient Greek Novels|last=Reardon|first=Bryan P.|date=1989|publisher=University of California Press|isbn=0-520-04306-5|location=Berkeley|access-date=22 June 2017}}</ref>{{rp|650-654}} == Наследство == Старогрчката литература имала огромно влијание врз западната литература како целина.<ref name="Western literature">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/art/Western-literature|title=Western literature|publisher=Encyclopaedia Britannica|accessdate=19 June 2017}}</ref> Античките римски автори усвоиле различни стилови и мотиви од старогрчката литература. Овие идеи подоцна повторно биле усвоени од страна на други западноевропски писатели и книжевни критичари.[[Податотека:Gillis_Backereel_-_Hero_mourns_the_dead_Leander.jpg|мини|321x321px|''Херо тагува по мртвиот Леандер'' - слика од 1640]]Старогрчката литература особено влијаела подоцна на [[Грчка книжевност|грчката литература]]. На пример, грчките романи извршиле влијание на ''Херо и Леандер'', напишана од Музеј Граматик.<ref>English translations of Musaeus Grammaticus' ''Hero and Leander: The Divine Poem of Musaeus: First of All Books Translated According to the Original'' (George Chapman, 1616); Hero & Leander (E.E. Sikes, 1920)</ref> Старите римски писатели биле свесни за старогрчкото книжевно наследство и многу намерно го применувале стилот и формула на грчките класици во своите дела. Римскиот поет [[Вергилиј|В<nowiki/>ергилиј,]] на пример, епската песна ''Енеида'' ја напишал по моделот на ''Илијада'' и ''Одисеја''.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books/about/Classical_epic.html?id=k0cXAQAAIAAJ&redir_esc=y|title=Classical Epic: Homer and Virgil|last=Jenkyns|first=Richard|publisher=Duckworth|year=2007|isbn=1-85399-133-3|location=London|page=53}}</ref> Во текот на [[Среден век|Средниот Век]], старогрчката литература  во голема мера била заборавена во Западна Европа. Средновековниот писател [[Роџер Бејкон|Роџер Бекон]] пишува дека "не постојат четири мажи во латинското христијанство кои ги знаат грчките, хебрејските и арапските граматики."<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-cA8AAAAIAAJ&pg=PA591&lpg=PA591&dq=there+are+not+four+men+in+Latin+Christendom+who+are+acquainted+with+the+Greek,+Hebrew,+and+Arabic+grammars.&source=bl&ots=4BzCAkF8Hr&sig=vUEn5QkdSARI97h0INMbK4CYL4A&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiZh5zptfDSAhVHxYMKHVv3Bk8Q6AEIGjAA#v=onepage&q=there%20are%20not%20four%20men%20in%20Latin%20Christendom%20who%20are%20acquainted%20with%20the%20Greek%2C%20Hebrew%2C%20and%20Arabic%20grammars.&f=false|title=A History of Classical Scholarship; Volume One: From the Sixth Century B.C. to the End of the Middle Ages|last=Sandys|first=Sir John Edwin|date=1921|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-02706-9|edition=3|location=Cambridge, England|page=591|access-date=24 March 2017}}</ref>[[Податотека:Poetique_Aristote_Arabe_2346.jpg|лево|мини|Страница од арапскиот превод на Абу Бишр Мата на ''Поетиката на'' [[Аристотел]] |302x302пкс]]Дури во [[ренесанса]]та грчките дела повторно биле откриени од страна на западните европски научници.<ref name="MP">[https://books.google.com/books?id=kKGgoNo4un0C&pg=PA261&lpg=PA261 ''Western Civilization: Ideas, Politics, and Society''], Marvin Perry, Myrna Chase, Margaret C. Jacob, James R. Jacob, 2008, 903 pages, p.261/262.</ref> За време на ренесансата, за првпат на универзитетите почнало да се предава [[Грчки јазик|грчки]]  во Западна Европа што резултирало во западноевропските научници повторнода ја откријат литературата на Стара Грција.<ref>Reynolds and Wilson, pp. 119, 131.</ref> ''Textus Receptus'', првиот [[Нов завет]], печатен на оригинален грчки, бил објавен во 1512 од страна на италијанскиот хуманист научник [[Еразмо Ротердамски|Е<nowiki/>размо Ротердамски]].<ref name="W. Combs, 1996">W. W. Combs, ''Erasmus and the textus receptus'', DBSJ 1 (Spring 1996), 45.</ref> Еразмо, исто така, објавил латински преводи на класичните грчки текстови, вклучувајќи латински превод на [[Хесиод|Хесиод<nowiki/>овото]] дело ''Дела и дни''.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vBDfKCyC2LMC&pg=PA56#v=onepage&q&f=false|title=The Meaning of Helen: In Search of an Ancient Icon|last=Meagher|first=Robert E.|date=2002|publisher=Bolchazy-Carducci Publishers|isbn=0-86516-510-6|location=Wauconda, Illinois|page=56|access-date=19 June 2017}}</ref> Влијанието на класичната грчка литература врз модерната литература е видливо. Бројни личности од класичната литература и митологија се појавуваат во ''[[Божествена комедија|Божествената Комедија]]'' на Данте Алигиери<ref name="OsbornBurgess1998">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Ly8nbJj5DY0C&pg=PA270|title=The Complete Idiot's Guide to Classical Mythology|last=Osborn|first=Kevin|last2=Burgess|first2=Dana|date=1998-07-01|publisher=Penguin|isbn=9780028623856|pages=270–|access-date=19 December 2012}}</ref> Плутарховите ''Животи'' биле големо влијание на [[Вилијам Шекспир]] и служеле како главен извор на неговите трагедии ''Јулиј Цезар'', ''Антониј и Клеопатра'', и ''Coriolanus''.{{rp|883-884}} Исто така, Шекспировата трагедија ''Тимон од Атина'' била инспирирана од приказната напишана од Лукијан<ref>Armstrong, A. Macc. "Timon of Athens - A Legendary Figure?", ''Greece & Rome'', 2nd Ser., Vol. 34, No. 1 (April 1987), pp.&nbsp;7–11</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=MA7rRGBC7IMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Collected Ancient Greek Novels|last=Reardon|first=Bryan P.|date=1989|publisher=University of California Press|isbn=0-520-04306-5|location=Berkeley|page=737|access-date=17 June 2017}}</ref> Епската поема на [[Џон Милтон]] ''Изгубениот рај ''има чести алузии на личности од класичната литература и митологија, користејќи ги како симболи за да се пренесе христијанската порака.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.questia.com/read/77762244/the-classical-mythology-of-milton-s-english-poems|title=The Classical Mythology of Milton's English Poems|last=Osgood|first=Charles Grosvenor|date=1900|publisher=Henry Holt|location=New York City, New York|page=ix-xi|access-date=5 June 2017}}</ref> ''Вистинска Приказна'' на Лукијан била дел од инспирацијата за романот  ''[[Гуливеровите патувања|Г<nowiki/>уливеровите патувања]] на'' .<ref name="GraftonMostSettis">{{Наведена книга|title=The Classical Tradition|last=Grafton|first=Anthony|last2=Most|first2=Glenn W.|last3=Settis|first3=Salvatore|date=2010|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-0-674-03572-0|location=Cambridge, Massachusetts and London, England|access-date=8 June 2017}}</ref>{{rp|545}}<ref>[https://books.google.com/books?id=0qAY29cYNxsC&pg=PA33&dq=bulfinch’s+mythology+by+thomas+bulfinch&hl=en&ei=Ew9fTYqwB8iCgAfYmuWKDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFQQ6AEwCDgU#v=onepage&q=bulfinch’s%20mythology%20by%20thomas%20bulfinch&f=false Richard, Carl J., ''The Golden Age of the Classics in America,''] Harvard University Press, 2009, page 33.</ref> Драмата на [[Џорџ Бернард Шо]] [[Пигмалион|''П<nowiki/>игмалион'']] е модерна, рационализирано прераскажување на античката грчка легенда за Пигмалион.{{rp|794}} Романот на [[Џејмс Џојс]]''[[Улис (роман)|, У<nowiki/>лис]]'', прогласен од страна на критичарите за еден од најголемите дела на модерната литература,<ref>{{Наведено списание|last=Harte|first=Tim|date=Summer 2003|title=Sarah Danius, The Senses of Modernism: Technology, Perception, and Aesthetics|url=http://www.brynmawr.edu/bmrcl/Summer2003/Danius.html|journal=Bryn Mawr Review of Comparative Literature|volume=4|issue=1|access-date=2001-07-10|archive-date=2003-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20031105063256/http://www.brynmawr.edu/bmrcl/Summer2003/Danius.html|url-status=dead}} (review of Danius book).</ref><ref name="Kiberd on Bloomsday">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2009/jun/16/jamesjoyce-classics|title=Ulysses, Modernism's Most Sociable Masterpiece|last=Kiberd, Declan|date=16 June 2009|work=The Guardian|access-date=28 June 2011|location=London}}</ref> е прераскажување на Хомеровата ''Одисеја'' поставен во денешен [[Даблин]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=__8cwVnwFEoC&pg=PA29|title=Beckett, Joyce and the Art of the Negative|last=Jaurretche|first=Colleen|publisher=Rodopi|year=2005|isbn=978-90-420-1617-0|series=European Joyce studies|volume=16|page=29|access-date=February 1, 2011}}</ref><ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Richard_Ellmann Ellmann, Richard]. ''James Joyce''. Oxford University Press, revised edition (1983).</ref>.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maryrenaultsociety.org/who-is-mary-renault.html|title=Who was Mary Renault?|publisher=The Mary Renault Society|accessdate=31 May 2017}}</ref> == Литература == ** {{Наведена книга|title=Ancient Greek Literature and Society|last=Beye|first=Charles Rowan|publisher=Cornell University Press|year=1987|isbn=0-8014-1874-7|location=Ithaca, New York}} ** {{Наведена книга|title=The Cambridge History of Classical Literature: Volume 1: Greek literature|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=0-521-21042-9|location=Cambridge [Cambridgeshire]; New York|editor=Easterling, P.E.|editor2=Knox, B.M.W.}} ** {{Наведена книга|title=A Literary History of Greece.|last=Flacelière|first=Robert|publisher=Aldine Pub. Co.|others=(Translated by Douglas Garman)|year=1964|location=Chicago|authorlink=Robert Flacelière}} ** {{Наведена книга |title=A Guide to Hellenistic Literature|last=Gutzwiller|first=Kathryn|publisher=Blackwell|year=2007|isbn=0-631-23322-9}} ** {{Наведена книга|title=A History of Greek Literature|last=Hadas|first=Moses|publisher=Columbia University Press|year=1950|location=New York, NY|authorlink=Moses Hadas}} ** {{Наведена книга|title=A History of Greek Literature|last=Lesky|first=Albin|publisher=Hackett Publishing Company, Inc.|others=Translated by James Willis and Cornelis de Heer|year=1966|isbn=0-87220-350-6|location=Indianapolis / Cambridge}} ** {{Наведена книга|title=The First Poets: Lives of the Ancient Greek Poets|last=Schmidt|first=Michael|publisher=Weidenfeld & Nicolson|year=2004|isbn=0-297-64394-0|location=London}} ** {{Наведена книга|title=Greek Poetry from Homer to Seferis|publisher=University of Chicago Press|year=1981|author=C. A. Trypanis|authorlink=C. A. Trypanis}} ** {{Наведена книга|title=Ancient Greek Literature|last=Whitmarsh|first=Tim|publisher=Polity Press|year=2004|isbn=0-7456-2792-7|location=Cambridge}} == Надворешни врски == * Библиотека на [http://demonax.info/doku.php?id=start Старогрчка книжевност] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171113165228/http://demonax.info/doku.php?id=start |date=2017-11-13 }} - на Demonax.info == Наводи == {{наводи|3}} == Белешки == <references group="Навод" responsive="" /> == Надворешни врски == * Библиотека на с [http://demonax.info/doku.php?id=start тарогрчка книжевност] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171113165228/http://demonax.info/doku.php?id=start |date=2017-11-13 }} - на Demonax.info {{Европска книжевност}} [[Категорија:Pages using citations with accessdate and no URL|Category:Pages using citations with accessdate and no URL]] [[Категорија:Старогрчка култура]] [[Категорија:Старогрчки јазик]] [[Категорија:Старогрчка книжевност]] [[Категорија:Европска книжевност]] [[Категорија:Историја на книжевноста]] [[Категорија:Книжевноста по јазик]] [[Категорија:Западна култура]] 40iokorgnx30manle6kqlubnkj3qx8l 0 1184265 5544020 5424838 2026-04-23T21:21:06Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544020 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планета | name = Хималија | image = Himalia.png | caption = Himalia as seen by spacecraft „[[Касини-Хајгенс|Касини]]“ | discovery = yes | adjectives = | discoverer = [[Чарлс Дилон Перин]] | discovered = 3 декември 1904<ref name="Discovery" /> | mean_orbit_radius = 11.460.000 км<ref name="Jacobson2000">{{наведено списание | last = Jacobson | first = R. A. | title = The orbits of outer Jovian satellites |journal = Astronomical Journal | date = 2000 | volume = 120 | issue = 5 | pages = 2679–2686 | doi = 10.1086/316817 | bibcode = 2000AJ....120.2679J }}</ref> | eccentricity = 0,16<ref name="Jacobson2000" /> | periapsis = 9.782.900 км | apoapsis = 13.082.000 км | period = 250,56 д (0,704 [[година|г]])<ref name="Jacobson2000" /> | avg_speed = 3,312 км/с | inclination = {{unbulleted list | 27,50° (кон [[еклиптика]]та) | 29,59° (кон Јупитеровиот екватор)<ref name="Jacobson2000" /> }} | satellite_of = [[Јупитер (планета)|Јупитер]] | physical_characteristics = yes | mean_radius = 75±10 × 60±10 км (проц. на „Касини“)<ref name="Porco2003"/><br>85 ± ?? км<ref name="jplssd">{{нмс | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par | publisher=[[JPL]] (Solar System Dynamics) | title=Planetary Satellite Physical Parameters | date=2008-10-24 | accessdate=2008-12-11 }}</ref> (проц. од тлото)<ref name="Porco2003"/> | surface_area = ~90.800 км<sup>2</sup> | volume = ~2.570.000 км<sup>3</sup> | mass = 6,7{{e|18}} [[килограм|кг]]<ref name="jplssd" /> <br> 4,19{{e|18}} кг<ref name="Emelyanov2005" /> | density = 2,6 г/см<sup>3</sup> (претп.)<ref name="jplssd" /> <br> 1,63 г/см<sup>3</sup> (претп. полупречник од 85&nbsp;км)<ref name="Emelyanov2005" /><ref name="lowden">Density = GM / [[гравитациска константа|G]] / (Зафатнина на сферата од 85 км) = 1,63 [[грам|г]]/[[кубен сантиметар|см<sup>3</sup>]]</ref> | surface_grav = ~0,062 [[забрзување|м/с<sup>2</sup>]] (0,006 г) | escape_velocity = ~0,100 км/с | sidereal_day = 7,782 ч<ref name="Pilcher2012">{{наведено списание | last = Pilcher | first = Frederick | author2=Mottola, Stefano | author3=Denk, Tilmann | title = Photometric lightcurve and rotation period of Himalia (Jupiter VI) |journal = Icarus | date = 2012 | volume = 219 | issue = 2 | pages = 741–742 | doi = 10.1016/j.icarus.2012.03.021 |bibcode = 2012Icar..219..741P }}</ref> | albedo = 0,04<ref name="Porco2003">{{наведено списание | last = Porco | first = Carolyn C. |display-authors=etal | title = Cassini Imaging of Jupiter's Atmosphere, Satellites, and Rings | url = http://www.researchgate.net/profile/Paul_Helfenstein/publication/10867818_Cassini_imaging_of_Jupiter's_atmosphere_satellites_and_rings/links/09e4150ca3aa7f043a000000.pdf | journal = Science | volume = 299 |date=March 2003 | pages = 1541–1547 | doi = 10.1126/science.1079462 | pmid = 12624258 | issue = 5612 | bibcode = 2003Sci...299.1541P }}</ref><ref name="jplssd" /> | single_temperature = ~124 K | magnitude = 14,6<ref name="jplssd" /> }} '''Хималија''' ({{langx|grc|Ἱμαλία}}) или '''Јупитер VI''' — најголема [[неправилна месечина]] на [[Јупитер (планета)|Јупитер]] и шеста негова месечина по големина, а по маса помала само од четирите [[Галилееви месечини]]. Откриена е од американскиот астроном [[Чарлс Дилон Перин]] во [[Ликова опсерваторија|Ликовата опсерваторија]] на 3 декември 1904 г. и наречан по нимфата [[Хималија (митологија)|Хималија]], која му родила три сина на [[Зевс]] (Јупитер). Ова е меѓу најголемите планетарни месечини во Сончевиот Систем чиј изглед не е познат во подробност.<ref name="Discovery"> {{наведено списание|title=Discovery of a Sixth Satellite of Jupiter|journal=Astronomical Journal| volume=24|issue=18|date=1905|pages=154B|bibcode = 1905AJ.....24..154P |doi = 10.1086/103612|last1=Porter|first1=J. G. }}; <br> {{наведено списание|title=Sixth Satellite of Jupiter Confirmed|journal= Harvard College Observatory Bulletin|volume=175|date=1905-01-25|page=1|bibcode = 1905BHarO.175....1P|author1=Perrine|first1=C. D. }}; <br> {{Наведено списание|last=Perrine|first=C.D.|title=Discovery of a Sixth Satellite to Jupiter|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=17|date=1905|pages=22–23|doi=10.1086/121619|bibcode=1905PASP...17...22.}}; <br> {{наведено списание|last=Perrine|first=C.D.|title=Orbits of the sixth and seventh satellites of Jupiter|journal=Astronomische Nachrichten|volume=169|date=1905|issue=3|pages=43–44|doi=10.1002/asna.19051690304|bibcode=1905AN....169...43P}}</ref> Од 1955 до 1975 г. месечината го носела името '''Хестија''', наречена по [[Хестија|старогрчката божица]].<ref name="Gaposchkin">{{наведена книга| last=Payne-Gaposchkin|first=Cecilia|author2=Katherine Haramundanis|title=Introduction to Astronomy|date=1970|publisher=Prentice-Hall|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=0-13-478107-4}}</ref> == Орбита == На растојание од 11,5 милиони километри од Јупитер, Хималија прави круг околу планетата за 251 (Земјин) ден.<ref>{{нмс |title=Himalia: Overview |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/himalia |publisher=NASA |accessdate=25 May 2011 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411155354/http://solarsystem.nasa.gov/planets/himalia |url-status=dead }}</ref> Претставува најголема во групата месечини [[Хималиина група|наречена по неа]] кои кружат околу Јупитер на растојание од 11,4 до 13 милиони километри при наклон од 27,5°.<ref name=Jewitt2004>{{наведена книга |last=Jewitt |first=David C. |author2=Sheppard, Scott |author3=Porco, Carolyn |lastauthoramp=yes |chapter=Jupiter's Outer Satellites and Trojans |title=Jupiter: The planet, Satellites and Magnetosphere |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |editor=Bagenal, F. |editor2=Dowling, T. E. |editor3=McKinnon, W. B. |url=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/Sheppard04JupChapter.pdf |format=PDF |access-date=2017-11-26 |archive-date=2010-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100716005747/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/Sheppard04JupChapter.pdf |url-status=dead }}</ref> Орбиталните елементи постојано се менуваат поради [[растројување (астрономија)|растројувањата]] на [[Сонце]]то и планетите; тука наведените податоци важат за јануари 2000 г.<ref name="Jacobson2000" /> == Физички особености == [[Вртежен период|Вртежниот период]] на Хималија изнесува 7&nbsp;ч 46&nbsp;м 55±2&nbsp;с.<ref name="Pilcher2012" /> Како и другите месечини од групата, има неутрален (сив) изглед, со [[боен показател|бојни показатели]] B−V=0,62, V−R=0,4, слично на [[астероид од типот C]].<ref name="RettigWalshConsolmagno2001" /> Испитувањата на „Касини“ потврдуваат дека има безличен [[електромагнетен спектар|спектар]], со мало впивање при 3&nbsp;μм, што може да се должи на присуството на вода.<ref name="Chamberlain">{{наведено списание|last=Chamberlain|first=Matthew A.|author2=Brown, Robert H.| title=Near-infrared spectroscopy of Himalia |journal=Icarus |volume=172|date=2004 |issue=1 |pages=163–169 |doi=10.1016/j.icarus.2003.12.016 |bibcode=2004Icar..172..163C}}</ref> === Маса === Во 2005 г. рускиот астрофизичар Николај Емелјанов ја проценил масата на Хималија на 4,19×10<sup>18</sup>&nbsp;кг (GM=0,28), водејќи се по растројувањето на [[Елара (месечина)|Елара]] од 15 јули 1949 г.<ref name="Emelyanov2005">{{наведено списание | last = Emelyanov | first = N.V. | title=The mass of Himalia from the perturbations on other satellites | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=438 | issue=3 |pages=L33–L36 |date=2005 | doi=10.1051/0004-6361:200500143 |bibcode=2005A&A...438L..33E | author2=Archinal, B. A. | last3=a'Hearn | first3=M. F. | display-authors=3 | author4=}}</ref> Порталот „Динамика на Сончевиот Систем“ на [[Лабораторија за реактивен погон|Лабораторијата за реактивен погон]] од САД наведува маса од 6,7×10<sup>18</sup>&nbsp;кг (GM=0,45) и пречник од 85&nbsp;км.<ref name="jplssd" /> Густината на месечината би зависела од тоа дали истата има просечен пречник од 67&nbsp;км ([[геометриска средина]] од „Касини“)<ref name=Emelyanov2005/> или 85&nbsp;км.<ref name="jplssd" /> == Истражување == Во ноември 2000 г. на пат кон [[Сатурн (планета)|Сатурн]] леталото „[[Касини–Хајгенс|Касини]]“ направило низа слики од Хималија на оддалеченост од 4,4 милиони километри. Иако зафаќа само неколку пиксели од снимката, јасно е дека се работи за издолжено тело со оски во должина од 150±20 и 120±20&nbsp;км, приближно на проценките направени од Земјата.<ref name="Porco2003" /> Во февруари и март 2007 г. на пат кон Плитон леталото „[[Нови хоризонти]]“ исто така направило слики, но на растојание од 8 милиони километри. == Поврзано == * [[Јупитерови месечини]] * [[Неправилна месечина]] * [[Хималиина група]] == Наводи == {{наводи | colwidth = 30em | refs = <ref name="RettigWalshConsolmagno2001"> {{наведено списание| doi = 10.1006/icar.2001.6715| last1 = Rettig | first1 = T. W.| last2 = Walsh | first2 = K.| last3 = Consolmagno | first3 = G.| date=December 2001 | title = Implied Evolutionary Differences of the Jovian Irregular Satellites from a BVR Color Survey| journal = Icarus| volume = 154| issue = 2| pages = 313–320| pmid = | pmc = | bibcode = 2001Icar..154..313R}} </ref> }} == Надворешни врски == * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/himalia Преглед на Хималија — „Истражување на сончевиот Систем“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160411155354/http://solarsystem.nasa.gov/planets/himalia |date=2016-04-11 }} на НАСА {{en}} * [https://web.archive.org/web/20060901072706/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/irregulars.html Неправилни Јупитерови месечини] — страница на Дејвид Џуит {{en}} * [http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/jupsatdata.html Познати Јупитерови месечини] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150318034833/http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/jupsatdata.html |date=2015-03-18 }} — страница на Скот Шепард {{en}} * [http://remanzacco.blogspot.co.uk/2012/11/two-irregular-satellites-of-jupiter.html Две неправилни Јупитерови месечини] {{en}} {{Јупитерови месечини}} [[Категорија:Јупитерови месечини]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1904 година]] [[Категорија:Хималиина група]] [[Категорија:Неправилни месечини]] 41ql41tyhohdv22xv0jiv9mphq9meb4 0 1184333 5544009 5525172 2026-04-23T20:45:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544009 wikitext text/x-wiki [[Image:Ερμίππη.gif|thumb|upright=1.10|Слика од откривањето на месечината ([[Скот Шепард]] и [[Дејвид Џуит]] во 2001 година)]] '''Хермипа''' ( старогрчки јазик: ''Ερμίππη''), или '''{{nowrap|Јупитер XXX}}''' — [[приородна месечина]] на [[Јупитер]]. Откриен е од страна на екипа на астрономи [[Хавајски универзитет|Хавајскиот универзитет]] предводена од [[Скот Шепард]], [[Дејвид Џуит]] и [[Џен Клијна]] во 2001 година, и дадена е привремената ознака '''{{nowrap|S/2001 J 3}}'''.<ref>[http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K02/K02J54.html MPEC 2002-J54: ''Eleven New Satellites of Jupiter''] May 15, 2002 (discovery and ephemeris)</ref> Хермипа има пречник од 4 километри, ие во орбита околу Јупитер на просечно растојание од 21 Gm со период од 630 денови, со [[Наклон (орбита)|наклон]] од 151° во однос на [[еклиптика]]та (149° во однос на Јупитеровиот екватор), во [[повратно движење|повратна]] насока и со [[занесување (орбита)|занесување]] од 0,2290. Именувана е во август 2003 година од страна на [[Меѓународен астрономски сојуз|МАС]], според [[Хермипа]], љубовница на [[Зевс]] (Јупитер).<ref>[http://cfa-www.harvard.edu/iauc/08100/08177.html IAUC 8177: ''Satellites of Jupiter, Saturn, Uranus''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709055841/http://cfa-www.harvard.edu/iauc/08100/08177.html |date=2008-07-09 }} 2003 August (naming the moon)</ref> Хермипа е припадник на [[Ананкина група|Ананкината група]], и е повратна неправилна месечина во орбита околу Јупитер на растојание меѓу 19,3 и 22,7 Gm, со наклон од 150°. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/jupsatdata.html Jupiter's Known Satellites] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131015093943/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/jupsatdata.html |date=2013-10-15 }} (by Scott S. Sheppard) *[http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/jupmovie.html New Jupiter Satellite Movie Images] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100715232002/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/jupmovie.html |date=2010-07-15 }} (image) * [http://www.jpl.nasa.gov/releases/2002/release_2002_118.html Astronomers Discover 11 More Small Moons of Jupiter (JPL, 2002)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170102185216/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2002/release_2002_118.html |date=2017-01-02 }} {{Јупитерови месечини}} {{DEFAULTSORT:Хермипа (месечина)}} [[Категорија:Ананкина група]] [[Категорија:Откритија на Скот Шепард]] [[Категорија:Јупитерови месечини]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 2001 година]] [[Категорија:Неправилни месечини]] [[Категорија:Откритија на Дејвид Џуит]] [[Категорија:Месечини со повратна орбита]] k3sfkgkdulkbhmqm8u14ihtqxki2x4l 0 1184759 5544138 3648881 2026-04-24T07:34:19Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: олифаз → овеќефаз 5544138 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина | name = Уво-Буковец | other_name = | photo = Уво-Буковец.jpg | photo_size = 280 | photo_caption = Поглед на Уво (десно) и Буковец (лево) | elevation_m = 1.472 / 1.423 | elevation_ref = <ref name="Геодив" /> | prominence_m = 250 | prominence_ref = <ref name="Геодив" /> | range = | area = {{км2|10}} | map_size = 240 | parent_peak = | label = Уво-<br>Буковец | label_position = left | listing = | map = Македонија | lat = 42.0580 | long = 22.2255 | location = | coordinates = {{Coord|42|03|29|N|22|13|32|E|type:mountain_region:MK|display=inline,title}} | region_type = Регион | region = [[Општина Кратово]], [[Североисточна Македонија]] | coordinates_ref = <small>(седло)</small> | first_ascent = | easiest_route = }} '''Уво-Буковец''' — пар [[вулканска купа|вулкански купи]] на 4&nbsp;км источно од планината [[Плавица]], над селото [[Близанци]], [[Кратовско]]. '''Буковец''' на запад е висок 1.423&nbsp;м, а '''Уво''' на исток е на висина од 1.472&nbsp;м. Ги двои плитко [[планинско седло|седло]] на растојание од 1&nbsp;км, поставено со [[расед]] во правец ССИ-ЈЈЗ. Купите се прилично симетрични, и обете се со [[топографска истакнатост|истакнатост]] од околу 250&nbsp;м.<ref name="Геодив">{{ГеодивГеонас|глава= Вулканска купа Васов Град |страница= 140-141}}</ref> Не е точно познато дали во минатото купите биле дел од една целина на чиј врв стоел [[кратер]] (подоцна уништен со раседната структура) или пак станува збор за главна и [[паразитска купа]] со сопствен механизам на дејствување (повеќефазност). По страните на купите се забележуваат траги од радијално течење на [[лава]]та, особено кон јужната и југозападната страна. Изливите биле претежно сочинети од [[дацит]]и (дацитски [[игнимбрит]]и). Од паразитските купи подобро се изразени Куновска Чука (1.347&nbsp;м) на исток, Лески (1.073&nbsp;м) на север и неколку други послабо изразени. Целата структура Уво-Буковец, заедно со паразитските кратери, се протега на површина од околу {{км2|10}}, а лавно-[[пирокластичен тек|вулканокластичниот]] материјал е распространет на површина од {{км2|35}}<ref name="Геодив" />. Староста на оваа структура веројатно е [[олигоцен]]ска. Поради тоа, палеовулканските облици значително се уништени и видоизменети со подоцнежните водосоголителни процеси. == Куновска Чука == Купата '''Куновска Чука''', набљудувана од долината на [[Злетовска Река]] има особено величествен изглед, поради стрмното издигање над долинското дно во висина од околу 600&nbsp;м.<ref name="Геодив" /> Ваквата истакнатост впрочем се должи на длабокото всекување на Злетовска Река од источната страна, кое се случило многу подоцна од настанокот на купата. == Поврзано == * [[Плавица]] * [[Здравчи Камен]] * [[Вулканизам во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Ридови во Македонија]] [[Категорија:Близанци]] [[Категорија:Вулкански купи]] [[Категорија:Вулканизам во Македонија]] ciea50cs1077rr3ok1wbin8apt3ipry 0 1188907 5543984 5525109 2026-04-23T19:18:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543984 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател |name='''Хафез''' |birth_date=1315 |death_date=1390 |imagesize= |image= Divan hafiz.jpg |caption=Хафез со играч на чанг (харфа). |birth_place=[[Шираз]], [[Фарс]] |death_place=[[Шираз]], [[Фарс]] }} '''Хаџе Шамсудин Мухамад Хафезе Ширази''' ({{Langx|fa|خواجه شمس‌‌الدین محمد حافظ شیرازی}}), познат по неговиот псевдоним '''Хафез '''({{Јаз|fa|حافظ}} ''Ḥāfeẓ'' "меморист, чувар", 1315-1390) — [[Иран|персиски]] поет кој пишувал за "радостите на љубовта и виното, но исто така го напаѓал верското лицемерство." Неговите дела се сметаат за врвот на [[Персиска книжевност|персиската литература]] и често се наоѓаат во домовите на луѓето од персиското говорно подрачје, кои ги учат неговите песни и сè уште ги користат како поговорки и изреки. Неговиот живот и неговите песни биле предмет на многу анализи, коментари и интерпретации и тој влијаел врз персиската литература по 14 век повеќе од било кој друг автор.<ref>Yarshater. Accessed 25 July 2010.</ref><ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Aga_Khan_III Aga Khan III], [http://www.amaana.org/sultweb/msmhafiz.htm "Hafiz and the Place of Iranian Culture in the World"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220609215724/http://www.amaana.org/sultweb/msmhafiz.htm |date=2022-06-09 }}, November 9, 1936 London.</ref> Хафез, кој беше поет од 14 век во [[Иран]], е најдобро познат по неговите песни кои можат да се опишат како "антиномски"<ref>"Hafez’s Poetic Art". Encyclopaedia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-iii Accessed August 23, 2016.</ref> и со средновековниот термин "теозофски"; терминот [[теозофија]] во 13 и 14 век се однесувал на мистични дела од "автори инспирирани само од светите книги". Хафез првенствено пишувал [[Лирика|лирска поезија]], кој е идеален стил за изразување на екстазата на божествената инспирација во [[Мистицизам|мистична]]та форма на љубовни песни. Теми на неговите газали се саканата, верата и изложувањето на лицемерието. Во неговите газали тој се занимава со темите за љубовта, виното и таверната, сите од кои ја презентираат екстазата и слободата од ограничувањето, или во форма на вистинско светско ослободување или во гласот на љубовникот<ref>“Hafez’s Poetic Art" Thematics and Imagery." Encyclopaedia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-iii Accessed 2016-08-23. Also Shaida, Khalid Hameed (2014). Hafiz, Drunk with God: Selected Odes. Xlibris Corporation. p. 5. {{ISBN|978-1-4653-7091-4}}. Accessed 2016-08-23.</ref> зборувајќи за божествена љубов.<ref>Shaida, Khalid Hameed (2014). Hafiz, Drunk with God: Selected Odes. Xlibris Corporation. p. 5. {{ISBN|978-1-4653-7091-4}}. Retrieved 2016-08-23.</ref> Неговото влијание во животот на персиските говорници може да се најде во "Хафезните читања" (''fāl-e hāfez'', {{Langx|fa|فال حافظ}}) и честата употреба на неговите песни во персиската традиционална музика, визуелна уметност и персиската калиграфија. Неговиот гроб е често посетуван. Адаптации, имитации и преводи на неговите песни постојат на сите главни јазици. == Живот == [[Податотека:Divan-of-Hafiz-1842-Doublures.jpg|мини|Дублура во копија од Диванот на Хафез од 19 век. Предната дублура го покажува Хафез нудејќи го делото на патронот.]] Хафез е роден во Шираз, [[Иран]]. Неговите родители биле од Казерун, [[Фарс]]. И покрај неговото големо влијание врз персискиот живот и култура и неговата долговековна популарност и влијание, многу малку детали се познати за неговиот живот. Описите на неговиот ран живот се потпираат на традиционалните анегдоти. Раните ''тазкири ''(биографски скици) кои го споменуваат Хафез генерално се сметаат за недоверливи.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Hafez%23reflhp Lit. Hist. Persia] III, pp. 271-73</ref> Од рана возраст, тој го меморизирал [[Куран]]от и му беше дадена титулата ''Хафез'', што тој подоцна ја користел како псевдоним.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XGYgcVVRuekC&pg=PA5|title=Hafiz, Drunk with God: Selected Odes|author=Shaida, Khalid Hameed|year=2014|publisher=Xlibris Corporation|location=|page=5|isbn=978-1-4653-7091-4|accessdate=2015-03-21}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_aAoP3JaI_sC&pg=PA166|title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power|author=Jonathan, Bloom|year=2002|publisher=Yale University Press|location=|page=166|isbn=0-300-09422-1|accessdate=2015-03-21}}</ref> Предговорот на неговиот Диван, во кој се дискутира неговиот ран живот, е напишан од непознат современик кој се смета дека е Мохамед Голандам.<ref name="Khorramshahi">Khorramshahi. Accessed 25 July 2010</ref> Двете најпознати и највисоко ценети современи изданија на Диванот од Хафез биле составени од страна на Мохамед Газвини и Ќасем Гани (495 ''газали'') и од Парвиз Нател-Канлари (486 ''газали'').<ref name="Lewisohn, p. 69">Lewisohn, p. 69.</ref><ref>Gray, pp. 11-12. Gray notes that Ghazvini's and Gani's compilation in 1941 relied on the earliest known texts at that time and that none of the four texts they used were related to each other. Since then, she adds, more than 14 earlier texts have been found, but their relationships to each other have not been studied.</ref> Современите научници главно се согласуваат дека Хафез е роден или во 1315 или во 1317; според прибелeшката од Џами, 1390 се смета за годината кога тој починал.<ref>Lewisohn, p. 67</ref> Хафез беше поддржан од страна на патронажната служба на неколку последователни локални режими: Шах Абу Ишаќ кој дојде на власт кога Хафез беше млад; [[Тамерлан]] при крајот на неговиот живот; и дури строгиот владетел Шах Мубариз уд-Дин Мухамед (Мубариз Музафар). Иако неговото творештво расцветало најмногу под 27-годишното владеење на Џалал уд-Дин Шах Шуџа (Шах Шуџа),<ref name="Gray">Gray, pp. 2-4.</ref> се тврди дека имало тензии меѓу Хафез и Шах Шуџа бидејќи Хафез се потсмевал на инфериорните поети (Шах Шуџа самиот пишувал поезија и е можно да ги прифатил коментарите лично), принудувајќи го Hāfez да избега од Шираз во [[Исфахан]] и Јазд, но нема никакви историски докази за ова на располагање. Се вели дека кога тој бил во дворот на [[Тамерлан]], Хафез напишал газала според која ако Турчинката ја прифати неговата чест; ''За црната бемка на нејзиниот образ'' ''Јас би ги дал градовите Самарканд и Бухара'' Тамерлан како одговор на овој стих му рече; "Со ударите на мојот цврст меч јас го освоив поголемиот дел од светот со цел зголемување на [[Самарканд]] и [[Бухара]], моите метрополи и живеалишта; а ти кутро суштество би ги зменил овие два града за бемка". Хафез одговорил: "О, Владетеле на светот; Од оваа држава со таква великодушност јас бев редуциран, како што можете да ја видите мојата сегашна состојба на сиромаштија." Се тврди дека кралот бил изненаден од духовитиот одговор и поетот си заминал со прекрасни подароци.<ref>{{Наведена книга|title=The Mogul Emperors of Hindustan (1398-1707 A.D)|last=Holden|first=Edward S.|publisher=Westminster, Archibald Constable and Co.|origyear=1895|type=reprint New Delhi|year=2004|isbn=81-206-1883-1|location=New Delhi, India|pages=47–48}}</ref> Неговиот мавзолеј, Хафезиех, се наоѓа во Мусаланските Градини на Шираз. == Легенди == [[Податотека:Thr_muze_art_islam_17.jpg|лево|мини|Диванот на Хафез, со персиски [[животопис]] на лево и газали во Насталик на десно. Потпишан од страна на Шах Ќасем, 1617. Националниот музеј на Иран, [[Техеран]], [[Иран|Персија]].]] Многу получудесни митски приказни биле исткаени околу Хафез по неговата смрт. Се вели дека слушајќи ги рецитациите на неговиот татко, Хафез го научил [[Куран]]от наизуст на рана возраст (што е и значењето на зборот ''Х''афез). Истовремено, се вели дека тој ги знаел на памет делата на Р[[Џалалудин Руми|уми]] ([[Џалалудин Руми|Џалал ад-Дин Мухамед Балкхи]]), Саади, Фарид уд-Дин и Низами. Според една традиција, пред состанокот со неговиот патрон Хаџи Зејн ал-Атар, Хафез работеше во пекарница, доставувајќи леб во еден богат кварт од градот. Таму, тој за првпат ја виде Шакх-e Набат на која тој ги посвети некои од неговите песни. Возвишен од нејзината убавина, но знаејќи дека неговата љубов за неа нема да биде возвратена, тој наводно ја одржа својата прва мистична вигилија со желба за остварување на оваа унија. Сепак, тој се сретнал со суштество со неопишлива убавина кој се идентификувал себеси како [[ангел]] и неговите понатамошни обиди за остварување на унијата станале мистични; желба за духовно единство со божественото. Еден западен паралел е [[Данте Алигиери|"Пеколот"]] и Беатриче. На 60-годишна возраст, се вели дека тој дозна за ''Чила-нашини'', вигилија од 40-дена и ноќи направена седејќи во круг што тој го нацртал. На 40-тиот ден, тој повторно се сретна со Зејн ал-Атар на нивната четиридесета годишнина и му беше понудена чаша вино. Се вели дека во тој момент тој постигнал "Космичка Свест". Тој поткажува за овој настан во еден од неговите стихови, во кој му препорачува на читателот да постигне "јасност од виното" со тоа што ќе го остави да "отстои 40 дена". Иако тој скоро никогаш не патувал надвор од Шираз, во една приказна, [[Тамерлан]] луто го повика Хафез да одговара за еден од неговите стихови:{{quote|text=Ако таа Турчинка од Шираз го земе моето срце во нејзините раце Јас ќе ги продадам Самарканд и Бухара за нејзината црна бемка.}}[[Самарканд]] беше престолнината на Тамерлан, а [[Бухара]] беше меѓу најдобрите градови. "Со ударите на мојот цврст меч", Тамерлан се пожали, "го имам потчинето поголемиот дел од населениот свет... да ги облагородам Самарканд и Бухара, седиштата на моето владеење; а ти ќе ги продадеш за црна бемка на некоја девојка во Шираз!" Хафез се поклони длабоко и му одговори: "За жал, О принце, токму оваа блуднина е причината за мизеријата во која ќе ме најдете". Толку изненаден и задоволен беше Тамерлан од овој одговор што го отповикал Хафез со убави подароци.<ref name="Gray"/> == Влијание == [[Податотека:Hafez_Ghazal.svg|десно|мини|[[Дистих]] версифициран од Хафез во Насталик.]] === Интелектуално и уметничко наследство === Хафез беше фален ширум [[Муслимански свет|исламскиот свет]] за време на неговиот живот, со што другите персиски поети ги имитирале неговите дела и тој бил со постојани понуди од патронажната служба од Багдад до Индија.<ref name=Gray/> Неговите дела за првпат биле преведени на англиски јазик во 1771 година од страна на Вилијам Џонс. Тоа оставило белег на повеќе западни писатели вклучувајќи ги Торо, [[Јохан Волфганг фон Гете|Гете]] и[[ Ралф Валдо Емерсон]] (последниот познат како "поет на поетите"). Карактерот на Сер Артур Конан Дојл, Шерлок Холмс, тврди дека "има толку многу смисла во делата на Хафез и [[Хорациј]], колку што има знаење во светот" (во Случајот за идентитетот).[[ Фридрих Енгелс]] го споменува во писмо од 1853 до [[Карл Маркс]]:{{quote|text=Навистина е пријатно да се чита стариот Хафез на оригиналниот јазик, кој звучи сосема прооден, а во својата граматика стариот Сер Вилијам Џонс сака да ги цитира како примери сомнителните персиски шеги, подоцна преведени во грчки стих во неговиот "Commentariis poeseos asiaticae" бидејќи дури и на [[латински]] му се чинат премногу непристојни. Овие коментари на Џонс, во Works, Vol. II, De Poesi erotica, ќе ви се интересни. Персиската проза од друга страна е смртоносно досадна. На пример, Раузат-ус-сафа од благородниот Миркхонд, кој го раскажува персискиот еп со многу украсен, но празен јазик. За [[Александар Велики]], тој вели дека името Искандер на јонски јазик е Акшид Рус (како Искандер, корумпирана верзија на Александрос); тоа изгледа доста слично на filusuf, кој произлегува од fila - љубов и суфа - мудрост, значи "Iskander" е синоним за "пријател на мудроста".<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Letters: Marx-Engels correspondence|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1853/letters/53_06_06.htm|accessdate=15 January 2012}}</ref>}} === Во современата иранска култура === Хафез е најпопуларниот поет во Иран и неговите дела можат да се најдат во речиси сите ирански домови.<ref name=darke>{{наведени вести|last1=Darke|first1=Diana|title=The book in every Iranian home|url=http://www.bbc.com/news/magazine-29648166|work=BBC|date=1 November 2014}}</ref> Всушност, 12 октомври се слави како Денот на Хафез во [[Иран]].<ref>Hossein Kaji, [http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=393152 "Hafez’s incomparable position in Iranian culture: October 12 is Hafez Day in Iran"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015160848/http://mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=393152 |date=2007-10-15 }}, [[Mehr News Agency|Mehrnews]]. ''[[Tehran Times]]'' Opinion Column, October 12, 2006.</ref> [[Податотека:Annual_celebration_of_the_Chelcharagh_magazine_(22_8610030051_L600).jpg|мини|Катами со Фатамех Мотамед-Арија во 2007 година за време на Јалда користејќи го Диванот на Хафез за предвидување на иднината.]] Дваесет години по неговата смрт гробот ''Хафезиех'' беше подигнат во чест на Хафез во Мусаланските Градини во Шираз. Тековниот мавзолеј беше дизајниран од страна на Андре Годард, француски археологист и архитект на крајот од 1930-тите. Гробот бил подигнат на даис среде градини со [[Роза|рози]], водни канали и зелени дрвја. Внатре, има алабастерски [[саркофаг]] на Хафез кој носи натпис на две негови песни. Неговиот гроб е "преполн со обожаватели" кои го посетуваат местото и атмосферата е "празнична" со пеење и рецтирање на омилените песни на Хафез од страна на посетителите.<ref name=darke/> Многу Иранци го употребуваат Диванот на Хафез за [[Библиомантија|предвидување на иднината]]. Иранските семејства обично го имаат Диванот на Хафез во својот дом и кога се заедно во текот на празниците [[Новруз]] или Јалда, го отвораат Диванот на случајна страница и ја читаат песната на неа која тие веруваат ќе биде показател за нештата што ќе се случат во иднината.<ref>[[:fa:حافظ]]</ref> Не постои дефинитивна верзија на неговите собрани дела (или ''Dīvān''); изданијата се разликуваат по бројот на песните - од 573 до 994. Во [[Иран]] и [[Авганистан]], неговите собрани дела се користат како помош при популарната [[Претскажување|дивинација]].<ref>[[Massoud Khalili#September 9, 2001]] Massoud Khalili speaking to BBC correspondent Lyse Doucet</ref> Дури од 1940 година почнале научните обид (од Масуд Фарзад, Ќасим Гани и други во [[Иран]]) направени за идентификување на неговите дела и отстранување на грешките воведени подоцна од оние коишто ги копирале и од цензорите. Сепак, доверливоста на ова е во прашање<ref>Michael Hillmann in ''Rahnema-ye Ketab'', 13 (1971), "Kusheshha-ye Jadid dar Shenakht-e Divan-e Sahih-e Hafez"</ref> и според научникот на Хафез - Ираџ Башири, "останува малку надеж дека од таму (т.е. од Иран) ќе произлезе автентичен диван".<ref>[http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hafiz/Hafiz.html "Hafiz' Shirazi Turk: A Structuralist's Point of View"]</ref> Дури и библиотеки во [[Азербејџан]], [[Ерменија]] и [[Грузија]] го имаат неговиот Диван.<ref name="Lewisohn, p. 69"/> === Во иранската музика === Многу ирански композитори компонирале дела инспирирани од или врз основа на поезијата на Хафез. Меѓу иранските пејачи, Мохсен Намџу има компонирано музика и вокали за неколку од песните, како што се ''Золф'', ''Дел Миравад'', ''Намех'' и други. Хајадех ја извел песната "Падешах-e Кхубан" со музика од Фарид Золанд. Мохамед-Реза Шаџаријан ја извел песната "Дел Миравад Зе Дастам" со музика од Парвиз Мешкатијан. Отоманскиот композитор Бухуризаде Мустафа Итри го компонирал неговиот магнум опус Нева Кар врз основа на една од песните на Хафез. Полскиот композитор Карол Шимановски ја компонирал Љубовите песни на Хафез врз основа на германскиот превод на песните на Хафез. === Во авганистанската музика === Многу авганистански пејачи, вклучувајќи ги Ахмад Захир и Сарбан, компонирале песни како што се "Ај Падешах-e Кубан", "Гар-Зулф Парајшанат" и други врз основа на песни од Хафез. == Интерпретација == [[Податотека:Hafez_statute_at_Tehran's_Hafez_street.jpg|лево|мини|Статуа на Хафез на улица именувана според него, во [[Техеран]].]] Прашањето за тоа дали неговите дела треба да се толкуваат буквално, мистично или и на двата начина е извор на раздор меѓу западните научници.<ref>Schroeder, Eric, "The Wild Deer Mathnavi" in ''The Journal of Aesthetics and Art Criticism'', Vol. 11, No. 2, Special Issue on Oriental Art and Aesthetics (December 1952), p.118</ref> Од една страна, некои од неговите рани читатели како Вилијам Џонс го сметале за конвенционален лиричар сличен на европските љубовни поети како што е [[Франческо Петрарка|Петрарка]].<ref>[[William Jones (philologist)|Jones, William]] (1772) "Preface" in ''Poems, Consisting Chiefly of Translations from the Asiatick Tongues'' p. iv</ref> Други научници, како што е Хенри Вилберфорс Кларк го гледале сосема како поет на поучен, екстатичен [[мистицизам]] во стилот на [[Џалалудин Руми|Руми]], гледиште кое модерните научници го одбиваат.<ref>Davis, Dick: ''Iranian Studies'', Vol. 32, No. 4 (Autumn, 1999), p.587</ref> [[Податотека:Divan_von_Hafiz.jpg|десно|мини|Диванот на Хафез, персиски животопис, 1585 година]] Оваа збрка произлегува од фактот што на почетокот на персиската книжевна историја, поетскиот речник беше узурпиран од мистици кои верувале дека до неискажливото може подобро да се пријде преку поезијата отколку преку прозата. Со пишувањето на песни со мистична содржина, тие го задоиле секој збор и секоја слика со мистични нијанси, предизвикувајќи мистицизмот и лирицизмот да се спојат во една традиција. Како резултат на ова, немало персиски поет од четиринаесеттиот век кој би можел да напише [[Лирика|лирска песна]] без тон на мистичност да биде форсиран врз неа од страна на самиот поетски речник.<ref>Thackston, Wheeler: ''A Millennium of Classical Persian Poetry'', Ibex Publishers Inc. 1994, p.&nbsp;ix in "Introduction"</ref><ref>Davis, Dick, "On Not Translating Hafez" in the ''[[New England Review]]'' 25:1-2 [2004]: 310-18</ref> Додека некои поети, како што се Убајд Закани, се обиделе да се дистанцираат од оваа фузирана мистично-лирска традиција со пишувањето на [[Сатира|сатири]], Хафез го прифатил спојот и просперирал благодарение на истата. Вилер Таксон кажал за ова дека Хафез "пеел со ретка мешавина од човечка и мистична љубов толку избалансирана... што било невозможно да се одвојат една од друга".<ref>Thackston, Wheeler, ''A Millennium of Classical Persian Poetry'', Ibex Publishers Inc.' 1994, p.64</ref> Поради таквите причини, историјата на преведувањето на Hāfez е полна со компликации и само неколку преводи во западните јазици биле целосно успешни. Еден од симболичните гестови според кој Хафез е најпознат (и кој е меѓу тие кои најтешко се преведуваат) е ''ихам ''или подмолната [[парономазија]]. Така, еден збор како што е ''гоухар'', што може да значи и "суштина, вистина" и "бисер," може да ги добие и ''двете'' значења одеднаш како во фразата "бисер/суштинска вистина надвор од школката на површното постоење". Хафез често ја искористувал предноста на споменатиот недостаток на дистинкција помеѓу лирското, мистичното и панегиричното пишување со користење на високо интелектуализирани, елаборирани [[Метафора|метафори]] и слики за укажување на повеќе можни значења. На пример, еден [[дистих]] на Хафез гласи:{{quote|text=Синоќа, од гранката на чемпрес, славејчето ја пееше,<br /> Во стари персиски тонови, поуката за духовните станици.}}Дрвото чемпрес е симбол и на сакана и на регалното присуство; [[Славејче|славеј]]от и неговата песна потсетуваат на традиционалниот амбиент за човечката љубов. "Поуките за духовните станици" исто така укажуваат очигледно на мистичен субтон (иако зборот "духовни" исто така може да се преведе и како "суштински значајни"). Затоа, зборовите можат истовремено да укажуваат на принц кој зборува на неговите посветени следбеници, на љубовник со неговата сакана и на примањето на духовна мудрост.<ref>Meisami, Julie Scott (May, 1985). "Allegorical Gardens in the Persian Poetic Tradition: Nezami, Rumi, Hafez." ''[[International Journal of Middle East Studies]]'' 17(2), 229-260</ref> == Сатира, религија и политика == [[Податотека:Hafis-Goethe-Denkmal_in_Weimar.jpg|мини|Хафез-Гете споменик во [[Вајмар]], Германија.]] Иако Хафез е добро познат по неговата поезија, тој е поретко признат за неговите интелектуални и политички придонеси.<ref>[http://www.hawzah.net/fa/magazine/magart/3282/4773/39121# Hafez, singing love Mahmood Soree, Golbarg magazine, mehr 1382, number 43]</ref> Дефинирачка одлика на поезијата на Хафез била нејзиниот ироничен тон и темата на хипокризијата, која нашироко се смета за критика на верските и владејачките установи на неговото време.<ref name="views">[https://books.google.com/books?id=98s_RXcO2c4C&pg=PA119&lpg=PA119&dq=Amir+Mobarez+Din+Mohammad&source=bl&ots=cZh_56OsbH&sig=DyDIytnAPRcHbtzGCvlmsFzDtnY&hl=en&sa=X&ved=0CCIQ6AEwAmoVChMI_aOc_b2hxwIVSWw-Ch2n_A0a#v=onepage&q=hafez&f=false Views from the Edge]</ref><ref name="aftabir">[http://www.aftabir.com/articles/view/art_culture/literature_verse/c5c1230197619_hafez_p1.php/طنز-حافظ Hafez humor aftabir.com]</ref> Персиската сатира се разви во текот на 14 век, во рамките на дворовите од монголскиот период. Во овој период, Хафез и други значајни рани сатиристи како што се Убајд Закани, произвеле творештво кое оттогаш стана образец за користењето на сатирата како политички алат. Многу од неговите критики се верува дека се насочени кон владеењето на Амир Мобариз Ал-Дин Мохамед, поточно, кон дезинтеграцијата на важните јавни и приватни институции. Тој беше [[Суфизам|суфиски муслиман]].<ref name="tebyan1">{{Наведена мрежна страница |url=http://adab.tebyan.net/newindex.aspx?pid=4202&Keyword=%D8%B7%D9%86%D8%B2+%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8 |title=the body Maede arrived- part 3 tebyan.net |accessdate=2018-03-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214143/http://adab.tebyan.net/newindex.aspx?pid=4202&Keyword=%D8%B7%D9%86%D8%B2+%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8 |url-status=dead }}</ref> Неговите дела, особено неговите креативни наводи на [[манастир]]и, Шахнех и мухтасиб, ги игнорирале верските табуа на неговиот период и тој најде хумор во некои од верските учења на.неговото општество.<ref name="aftabir"/><ref name="tebyan1"/> Полемичната употреба на хуморот оттогаш стана вообичаена практика во иранскиот јавен дискурс и сатирата е сега можеби [[де факто]] јазикот на иранските социјални коментари.<ref name="aftabir"/> == Современи изданија == Стандардно модерно издание на англиски јазик на поезијата на Хафез е ''Лицата на љубовта'' (2012) преведена од страна на Дик Дејвис за Penguin Classics.<ref>[[Washington Post]] [https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/book-world-faces-of-love-translations-of-persian-poetry-reviewed-by-michael-dirda/2013/09/18/53931700-1a53-11e3-a628-7e6dde8f889d_story.html Book World: ‘Faces of Love,’ translations of Persian poetry reviewed by Michael Dirda]</ref> == Поврзано == * [[Персиска книжевност|Персиска литература]] * [[Џалалудин Руми]] == Наводи == {{reflist|30em}} ==Дополнителна литература== {{Wikisource author|Hafez}} <!-- [[File:Hafiz Goethe.JPG|right|thumb|<center>Hāfez-[[Goethe]] memorial in [[Weimar]].]] REAL IMAGE??--> *{{Наведена мрежна страница | last = Bashiri| first = Iraj| year = 1979| title = "Hafiz' Shirazi Turk": A Structuralist's Point of View | url=http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hafiz/Hafiz.html | publisher=Bashiri's Working Papers: Central Asia and Iran}} * [[Peter Avery]], ''[http://www.archetype.uk.com/Hafiz%20Lyrics.htm The Collected Lyrics of Hafiz of Shiraz]'', 603 p. (Archetype, Cambridge, UK, 2007). {{ISBN|1-901383-09-1}} <br />Translated from ''Divān-e Hāfez'', Vol. 1, ''The Lyrics (Ghazals)'', edited by [[Parviz Natel-Khanlari]] ([[Tehran]], [[Iran]], 1362 [[Persian calendar|AH]]/1983-4). * Parvin Loloi, ''Hafiz, Master of Persian Poetry: A Critical Bibliography - English Translations Since the Eighteenth Century'' (2004. I.B. Tauris) * E. G. Browne. ''Literary History of Persia''. (Four volumes, 2,256 pages, and twenty-five years in the writing with a new introduction by J.T.P De Bruijn). 1997. {{ISBN|978-0-936347-66-0}} * [[Will Durant]], ''The Reformation''. New York: Simon & Schuster, 1957 * Erkinov A. “Manuscripts of the works by classical Persian authors (Hāfiz, Jāmī, Bīdil): Quantitative Analysis of 17th-19th c. Central Asian Copies”. ''Iran: Questions et connaissances. Actes du IVe Congrès Européen des études iraniennes organisé par la Societas Iranologica Europaea'', Paris, 6-10 Septembre 1999. vol.&nbsp;II: Périodes médiévale et moderne. [Cahiers de Studia Iranica. 26], M.Szuppe (ed.). Association pour l`avancement des études iraniennes-Peeters Press. Paris-Leiden, 2002, pp.&nbsp;213–228. * Hafez. ''The Poems of Hafez.'' Trans. Reza Ordoubadian. Ibex Publishers., 2006 {{ISBN|978-1-58814-019-7}} * Hafez. ''The Green Sea of Heaven: Fifty ghazals from the Diwan of Hafiz.'' Trans. Elizabeth T. Gray, Jr. White Cloud Press, 1995 {{ISBN|1-883991-06-4}} * Hafez. ''The Angels Knocking on the Tavern Door: Thirty Poems of Hafez.'' Trans. Robert Bly and Leonard Lewisohn. HarperCollins, 2008, p.&nbsp;69. {{ISBN|978-0-06-113883-6}} * Hafiz, ''Divan-i-Hafiz'', translated by Henry Wilberforce-Clarke, Ibex Publishers, Inc., 2007. {{ISBN|0-936347-80-5}} *{{Наведена мрежна страница | last = Khorramshahi | first = Bahaʾ-al-Din | year = 2002 | title = Hafez II: Life and Times | url=http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ii |encyclopedia=Encyclopædia Iranica | accessdate = 25 July 2010}} *{{Наведена мрежна страница | last = Yarshater | first = Ehsan | year = 2002 | title = Hafez I: An Overview | url=http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-i |publisher=Encyclopædia Iranica | accessdate = 25 July 2010}} * Jan Rypka, ''History of Iranian Literature''. Reidel Publishing Company. 1968 {{OCLC|460598}}. {{ISBN|90-277-0143-1}} * Chopra, R. M., "Great Poets of Classical Persian", June 2014, Sparrow Publication, Kolkata, {{ISBN|978-81-89140-99-1}}. * {{наведена енциклопедија | article = HAFEZ ii. HAFEZ’S LIFE AND TIMES | last = Khorramshahi | first = Bahaʾ-al-Din | authorlink = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ii | editor-last = | editor-first = | editor-link = | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. XI, Fasc. 5 | pages = 465–469 | location = | publisher = | year = 2012 | isbn = }} * {{наведена енциклопедија | article = Karim Khan Zand | last = Perry | first = John R. | authorlink = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand | editor-last = | editor-first = | editor-link = | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. XV, Fasc. 6 | pages = 561–564 | location = | publisher = | year = 2011 | isbn = }} * {{Наведена книга | title = Shiraz in the Age of Hafez: The Glory of a Medieval Persian City | year = 2011 | publisher = University of Washington Press | location = | editor-last = | editor-first = | last = Limbert | first = John W. | authorlink = | chapter = | pages = 1–192 | isbn = 9780295802886 | url = https://books.google.com/books?id=mPcnCnCNNF8C&dq=false }} * {{Наведена книга | title = Hafiz, Master of Persian Poetry: A Critical Bibliography | year = 2004 | publisher = I.B.Tauris | location = | editor-last = | editor-first = | last = Loloi | first = Parvin | authorlink = | chapter = | pages = 1–392 | isbn = 9781860649233 | url = https://books.google.com/books?id=a6T-6HUl9vcC&dq=false }} == Надворешни врски == {{рв|Hafez}} '''Англиски преводи на поезијата на Хафез''' * [http://allspirit.co.uk/poetry/poets/hafez/ Hafiz Selections of his poetry on Allspirit] * [http://poemsintranslation.blogspot.com/search/label/Hafiz Hafez in English from ''Poems Found in Translation'' website] * [http://www.blackcatpoems.com/h/hafez.html Poems by Hafez from Blackcat Poems website] * [http://hafezdivan.blogpars.com/ ''Hafez Divan'' in Persian and English] * [http://www.hafizonlove.com/ Life and Poetry of Hafez from "Hafiz on Love" website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140517122140/http://hafizonlove.com/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.poetseers.org/the-poetseers/hafiz/hafiz-poems-gertrude-bell/index.html Hafez Poems translated G. Bell] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170824063055/http://www.poetseers.org/the-poetseers/hafiz/hafiz-poems-gertrude-bell/index.html |date=2017-08-24 }} * [http://www.falehafez.com Selection of Love Poems by Hafez] '''Персиски текстови и извори''' * [http://mastaneh.ir/fehrest-ghazal''Hafez Divan'' with readings in Persian] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140423161321/http://mastaneh.ir/fehrest-ghazal |date=2014-04-23 }} * [http://www.mshams.ir/wp-content/uploads/2010/08/divan.html Fall-e Hafez] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140316161336/http://www.mshams.ir/wp-content/uploads/2010/08/divan.html |date=2014-03-16 }} An online Flash application of his poems in Persian. * [http://www.falehafez.org Text-Based Fal e Hafez] A light-weight website ranked 1 on search engines for Fal e Hafez. * [https://itunes.apple.com/us/app/falehafez.me/id671500861 Fale Hafez iPhone App] an iPhone application for reading poems and taking 'faal'. * [http://www.RadioHafez.com''Radio Programs on Hafez's life and poetry'] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160904030605/http://www.radiohafez.com/ |date=2016-09-04 }} * [https://web.archive.org/web/20140409063413/http://faalhafez.com/ Faal-e-Hafez] '''Извори на англиски јазик''' * {{Britannica|251392|Ḥāfeẓ}} * "[http://www.archetype.uk.com/Hafiz%20Lyrics.htm The Collected Lyrics of Hafiz of Shiraz]", a translation of the Divan-i Hafiz by [[Peter Avery]], published by [http://www.archetype.uk.com/ Archetype] 2007 {{ISBN|1-901383-26-1}} hb; {{ISBN|1-901383-09-1}} pb * [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hafiz/Hafiz.html "Hafez' Shirazi Turk": A Structuralist's Point of View] by [[Iraj Bashiri]], [[University of Minnesota]]. * [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Poets/Hafiz.html ''Hafiz, Shams al-Din Muhammad''], A Biography by Iraj Bashiri * [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hafiz/Gufta.html ''Hafiz and the Sufic Ghazal''], 1979, by Iraj Bashiri * [https://web.archive.org/web/20050201034830/http://www.iranica.com/articles/v11f5/v11f5004.html Comprehensive set of scholarly entries about Hafez, on the ''[[Encyclopædia Iranica]]''] ([[Columbia University]]). * [http://www.iranicaonline.org/articles/hafez HAFEZ – Encyclopaedia Iranica] * {{Internet Archive author |sname=Khwāja Shams-ud-Dīn Muhammad Hāfez-e Shīrāzī}} * {{Librivox author |id=9891}} '''Германски преводи и композиции''' * [[Viktor Ullmann]], [http://www.dailymotion.com/video/xfyfe7_ullmann-drunken-betrunken-from-the-songbook-of-hafis_creation "The Songbook of Hafis / Das Liederbuch des Hafis"], [[ARBOS - Company for Music and Theatre]] '''Друго''' * [https://www.facebook.com/ThePoetHafez?sk=app_4949752878 Facebook Page for Hafez] Selected poetry and images. * [https://web.archive.org/web/20120719231002/http://www.photoparsi.com/5/491-hafez-tomb-in-2012-nowruz Hafez Tomb in 2012 Nowruz Celebration] Photos. * [http://mihand.ir/pictures-tomb-of-hafez Hafez Tomb Photos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141219152354/http://mihand.ir/pictures-tomb-of-hafez/ |date=2014-12-19 }} Photos. * [http://vimeo.com/livingwisdomschool/hafiz-of-shiraz Life and Poetry of Hafiz] Theater play by Living Wisdom School * {{YouTube|YFFMzoOUpsM|One Day with Hafez at Leiden University, The Netherlands}} * {{Find a Grave|11870|Muhammad Hafez of Shiraz}} [[Категорија:Родени во 1315 година]] [[Категорија:Починати во 1390 година]] [[Категорија:Суфиски поети]] [[Категорија:Персиски поети]] 5y7ver6udhi4xlf05b58ynjiu4qxdiu 0 1189418 5544085 5474118 2026-04-24T00:46:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544085 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|мини|300x300пкс|[[Древен Египет|Стар Египет]] е пример за рана култура која се смета за цивилизација]] '''Цивилизацијата''' е комплексно општество кое се одликува со урбан развој, [[Општествена хиерархија|социјална стратификација]] наметната од страна на културна елита, [[симбол]]ички системи на комуникација (на пример, [[Писмо|системи на пишување]]), и значителна оддалеченост од и доминација над [[Животна средина|природната средина]].<ref name="Adams 1966">{{Наведена книга|author=Adams, Robert McCormick|title=The Evolution of Urban Society|year=1966|page=13|publisher=Transaction Publishers|url=https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|isbn=9780202365947}}</ref><ref name="Haviland 2013">{{Наведена книга|author=Haviland, William|title=Cultural Anthropology: The Human Challenge|publisher=Cengage Learning|year=2013|page=250|url=https://books.google.com/books?id=DfEWAAAAQBAJ&q=%22civilization+refers+to+societies%22|display-authors=etal|isbn=1285675304}}CS1 maint: Uses authors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_authors_parameter link])</ref><ref name="Wright 2004">{{Наведена книга|first=Ronald|last=Wright|title=A Short History of Progress|publisher=House of Anansi|year=2004|pages=115, 117, and 212|url=https://books.google.com/books?id=nzWPFQIEvfEC&q=%22technical,%20anthropological%22|isbn=9780887847066}}</ref><ref name="Llobera 2003">{{Наведена книга|first=Josep|last=Llobera|title=An Invitation to Anthropology|publisher=Berghahn Books|year=2003|pages=136–137|url=https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22|isbn=9781571815972}}</ref><ref name="Fernández-Armesto 2001">{{Наведена книга|last=Fernández-Armesto|first=Felipe|title=Civilizations: Culture, Ambition, and the Transformation of Nature|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2001|url=https://books.google.com/?id=3MNzi698aXwC|isbn=9780743216500}}</ref><ref name="Boyden 2004">{{Наведена книга|last=Boyden|first=Stephen Vickers|title=The Biology of Civilisation|year=2004|pages=7–8|publisher=UNSW Press|url=https://books.google.com/books?id=TX78DfVbM7kC&q=%22the+essential+precondition%22|isbn=9780868407661}}</ref><ref name="Solms-Laubach 2007">{{Наведена книга|first=Franz|last=Solms-Laubach|title=Nietzsche and Early German and Austrian Sociology|publisher=Walter de Gruyter|year=2007|pages=115, 117, and 212|url=https://books.google.com/books?id=TxTITNduFc4C&dq|isbn=9783110181098}}</ref><ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/897810261|title=Children's literature, domestication, and social foundation : narratives of civilization and wilderness|last=1964-|first=AbdelRahim, Layla|publisher=|year=|isbn=9780415661102|location=New York|pages=8|oclc=897810261}}</ref> Цивилизациите се интимно поврзани со и често се дополнително дефинирани од страна на други социо-правно-економски одлики, вклучувајќи ги централизацијата, [[припитомување]]то и на луѓето и на другите организми, специјализацијата на трудот, културно вкоренетите идеологии за напредокот и супремацијата, монументалната [[архитектура]], [[Данок|даноци]]те, социјалната зависност од [[земјоделство]]то и експанзионизмот. Историски, цивилизацијата била т.н. „напредна“ култура во контраст со наводно примитивните култури.<ref>{{Наведена книга|last=Bolesti|first=Maria|title=Barbarism and Its Discontents|year=2013|publisher=Stanford University Press|url=https://books.google.com/?id=cpZZKabXvWAC|isbn=9780804785372}}</ref> Во оваа широка смисла, цивилизацијата е во спротивност со нецентрализираните племенски општества, вклучувајќи ги и културите на номадските земјоделци и сточари и н[[Младо камено време|еолитски]]те општества на ловците-собирачи. Цивилизацијата исто така се однесува на процесот на развој на општеството во централизирана, урбанизирана, стратифицирана структура. Цивилизациите се организирани во густо населени населби поделени во хиерархиски [[Општествена класа|општествени класи]] со владејачка елита и подредено урбано и рурално население, кои се вклучени во интензивно земјоделство, рударство, производство во мал обем и трговија. Цивилизацијата ја концентрира моќта, проширувајќи ја човековата контрола врз природата, како и врз другите човечки суштества.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Michael_Mann_(sociologist) Michael Mann], ''The Sources of Social Power'', Cambridge University Press, 1986, vol. 1, pp. 34-41.</ref> Најраната појава на цивилизациите генерално се поврзува со завршната фаза на Неолитската револуција, кулминирајќи во релативно брз процес на урбана револуција и државна формација, политички развој поврзан со појавата на владејачката елита. Пораната неолитска технологија и начин на живот биле основани прво во Блискиот Исток, а подоцна и во басените на [[Жолта Река]] и [[Јангцекјанг]] во Кина (на пример пенгтушанската култура од 7.500 година п.н.е.), а подоцна се прошириле. Слични пред-цивилизациски "неолитски револуции" исто така независно започнале од 7.000 година п.н.е. во северозападниот дел на [[Јужна Америка]] (цивилизацијата Норте Чико)<ref>Haas, Jonathan; Winifred Creamer, Alvaro Ruiz (23 December 2004). "Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru," ''Nature'' 432 (7020): 1020–1023. doi:10.1038/nature03146. {{PMID|15616561}}</ref> и во [[Мезоамерика|Мез]]оамерика. Овие биле меѓу петте цивилизации во светот кои настанале независно.<ref>Kennett, Douglas J.; Winterhalder, Bruce (2006). ''Behavioral Ecology and the Transition to Agriculture''. University of California Press. pp. 121–. {{ISBN|978-0-520-24647-8}}. Retrieved 27 December 2010.</ref> [[Месопотамија]] е местото на најраниот развој на Неолитската револуција - околу 10.000 години п.н.е., со што цивилизациите почнале да се развиваат пред околу 6.500 години. Оваа област е идентификувана како област која има “инспирирано некои од најважните случувања во историјата на човештвото, вклучувајќи го пронаоѓањето на [[тркало]]то, развојот на курзивното писмо, [[математика]]та, [[астрономија]]та и [[земјоделство]]то.“<ref name="historyandpolicy">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html|title=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate?|last=Milton-Edwards|first=Beverley|date=May 2003|work=History & Policy|publisher=History & Policy|accessdate=9 December 2010|location=[[United Kingdom]]|archive-date=2010-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html|url-status=dead}}</ref> Цивилизациската урбана револуција пак била зависна од развојот на седентизмот, припитомувањето на животните и развојот на начини на живеење кои овозможиле економии од обем и акумулирање на вишок производство од страна на одредени општествени сектори. Преминот од ''комплексни култури'' во ''цивилизации'', додека сè уште спорен, се чини дека е поврзан со развојот на државните структури, во кои силата била уште повеќе монополизирана од страна на елитна владејачката класа<ref>Carniero, R.L. (Ed) (1967), "The Evolution of Society: Selections from Herbert Spencer’s Principles of Sociology", (Univ. of Chicago Press, Chicago, 1967), pp. 32-47,63-96, 153-165.</ref> која практикувала давање на човечки жртви.<ref name="nature.com">Joseph Watts, Oliver Sheehan, Quentin D. Atkinson, Joseph Bulbulia & Russell D. Gray, (2016), "Ritual human sacrifice promoted and sustained the evolution of stratified societies" (Nature 532, 228–231 (14 April 2016)) From http://www.nature.com/nature/journal/v532/n7598/full/nature17159.html sited 5/5/2016</ref> Кон крајот на неолитскиот период, различни елитистички енеолитски цивилизации почнале да се зголемуваат во различни "лулки" од околу 3300 година п.н.е.. Енеолитските цивилизации исто така се развиле во [[Претколумбовска Америка|Претколумбиска Америка]], и покрај раниот почеток во Египет, Аксум и Куш, многу подоцна во потсахарска Африка. Колапсот на бронзеното време бил проследен со железното време околу 1200 година п.н.е., време во кое голем број на нови цивилизации се појавиле, кулминирајќи во периодот од 8 до 3 век п.н.е. кој германскиот психијатар и филозоф [[Карл Јасперс]] го нарекол аксиален пероид, и кој тој тврдеше дека била критична преодна фаза која довела до [[Антика|класичната цивилизација]]. Голема технолошка и културна транзиција кон модерноста започна околу 1500 година од н.е. во [[Западна Европа]], што предизвика нови пристапи кон [[наука]]та и [[право]]то брзо да се прошират низ светот, инкорпорирајќи ги пораните култури во индустриската и технолошката цивилизација на сегашноста.<ref>{{citation|title=Civilization|last=Ferguson|first=Niall|authorlink=Niall Ferguson|year=2011}}</ref> == Историја на поимот == Англискиот збор "цивилизација" доаѓа од францускиот ''civilisé'' ("цивилизиран"), од латинскиот ''civilis'' ("граѓански"), поврзан со ''civis'' ("граѓанин") и ''civitas'' ("град").<ref>Larry E. Sullivan (2009), [https://books.google.com/books?id=3041K2Zv76AC&pg=PT73 ''The SAGE glossary of the social and behavioral sciences''], Editions SAGE, p. 73</ref> Фундаменталното дело е ''Цивилизацискиот процес'' (1939) на Норберт Елијас, според кое социјалните обичаи на средновековното благородничко општество поттекнуваат од п[[Ран нов век|очетокот на модерниот период]].<ref>It remains the most influential sociological study of the topic, spawning its own body of secondary literature. Notably, [//en.wikipedia.org/wiki/Hans_Peter_Duerr Hans Peter Duerr] attacked it in a major work (3,500 pages in five volumes, published 1988–2002). Elias, at the time a nonagenarian, was still able to respond to the criticism the year before his death. In 2002, Duerr was himself criticized by Michael Hinz's ''Der Zivilisationsprozeß: Mythos oder Realität'' (2002), saying that his criticism amounted to a hateful defamation of Elias, through excessive standards of [//en.wikipedia.org/wiki/Political_correctness political correctness]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Der_Spiegel Der Spiegel]'' [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-25327104.html 40/2002]</ref> Во ''Филозофијата на Цивилизација'' (1923), [[Алберт Швајцер]] подвлекува две мислења: едно чисто [[Материјализам|материјалистичко]] и друго кое е и материјалистичко и [[Етика|етичк]]о. Тој тврди дека светската криза произлегува од човековото губење на етичката идеја за цивилизацијата, "збирот на напредокот направен од страна на човекот во секоја сфера на дејствување и од секоја гледна точка сè додека напредокот помага кон духовното усовршување на поединците, како напредок на сите напредоци". Придавките како "граѓанство" се развиле во средината на 16 век. Апстрактната именка "цивилизација", што значи "цивилизирана состојба", се појави во 1760-тите на француски јазик. Првата позната употреба на француски јазик е од 1757 година од страна на Виктор Рикети, а првата употреба на англиски јазик се припишува на Адам Фергусон, кој во својот ''Есеј за Историјата на Граѓанското Општество'' од 1767 напиша, "Не само што поединецот се развива од детството кон младоста, но и самиот род од барбарност кон цивилизација".<ref name="Benveniste">Cited after [//en.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Benveniste Émile Benveniste], ''Civilisation. Contribution à l'histoire du mot'' (''Civilisation. Contribution to the history of the word''), 1954, published in ''Problèmes de linguistique générale'', [//en.wikipedia.org/wiki/%C3%89ditions_Gallimard Éditions Gallimard], 1966, pp. 336–345 (translated by Mary Elizabeth Meek as ''Problems in general linguistics'', 2 vols., 1971).</ref> Во доцните 1700-ти и раните 1800-ти, за време на [[Француска револуција|француската револуција]], „цивилизација“ се користи во еднина, никогаш во множина, и значи напредок на човештвото како целина. Ова е сè уште случајот во Франција. Употребата на „цивилизации“ била во повремена употреба во 19 век,<ref>E.g. in the title ''A narrative of the loss of the Winterton East Indiaman wrecked on the coast of Madagascar in 1792; and of the sufferings connected with that event. To which is subjoined a short account of the natives of Madagascar, with suggestions as to their civilizations'' by J. Hatchard, L.B. Seeley and T. Hamilton, London, 1820.</ref> но стана многу почеста во доцниот 20 век, понекогаш само со значење на [[култура]].<ref>"Civilization" (1974), ''[//en.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica Encyclopædia Britannica]'' 15th ed. Vol. II, Encyclopædia Britannica, Inc., 956. Retrieved 25 August 2007. Using the terms "civilization" and "culture" as equivalents is controversial and generally rejected, so that for example some types of culture are not normally described as civilizations.</ref> Само во оваа генерализирана смисла станува можно да се зборува за "средновековна цивилизација", што според смислата на Елијас би било оксиморон. Веќе во 18 век, цивилизацијата не била секогаш гледана како подобрување. Една историски значајна дистинкција помеѓу културата и цивилизацијата поттекнува од делата на [[Жан-Жак Русо|Русо]], особено од неговото дело за образованието, ''Emile''. Овде, цивилизација, сè повеќе [[Разум|рационал]]истички и социјално управувана, не е целосно во согласност со човековата природа, и „човековата целовност се постигнува само преку обновување на или доближување до оригиналното прерационално природно единство“. Врз основа на ова, еден нов пристап почна да се развива, особено во Германија, прво од страна на Јохан Готфрид Хердер, а подоцна и од филозофите како што се [[Серен Кјеркегор|Кјеркегор]] и [[Фридрих Ниче|Ниче]]. Овој пристап ги гледа културите како природни организми, не дефинирани од "свесни, рационални, претпазливи дела", но од еден вид на пред-рационален "народен дух". Цивилизацијата, за разлика од тоа, иако порационална и поуспешна во однос на материјалниот напредок, е неприродна и доведува до "пороците на општествениот живот" како што се измамата, хипокризијата и зависта.<ref name="velkley">{{Citation|title=Being after Rousseau: Philosophy and Culture in Question|last=Velkley|first=Richard|year=2002|chapter=The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy|pages=11–30|publisher=The University of Chicago Press}}</ref> За време на [[Втора светска војна|втората светска војна]], Лео Штраус, откако побегна од Германија, тврдел дека ова мислење за цивилизацијата било зад [[Националсоцијализам|нацизмот]] и германскиот [[милитаризам]] и [[нихилизам]].<ref>"[[iarchive:LeoStraussOnGermanNihilism1941|On German Nihilism]]" (1999, originally a 1941 lecture), ''Interpretation'' 26, no. 3 edited by David Janssens and Daniel Tanguay.</ref> == Особености == [[Податотека:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|десно|мини|"Никој во историјата на цивилизацијата не го обликувал нашето разбирање за науката и природната филозофија повеќе од големиот старо[[Стара Грција|грчки]] филозоф и научник [[Аристотел]] (384-322 година п.н.е.), кој имал длабоко и широко распространето влијание повеќе од две илјади години" —Гери Б. Фернгрен<ref>Gary B. Ferngren (2002). "''[https://books.google.com/books?id=weOOCfiDhDcC&pg=PA33&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Science and religion: a historical introduction]''". [//en.wikipedia.org/wiki/JHU_Press JHU Press]. p.33. {{ISBN|0-8018-7038-0}}</ref>]] Општествени научници како В. Гордон Чајлд сметаат дека има голем број на особини според кои се разликува цивилизацијата од другите видови на општества.<ref>Gordon Childe, V., ''What Happened in History'' (Penguin, 1942) and ''Man Makes Himself'' (Harmondsworth, 1951).</ref> Цивилизациите се разликуваат по нивните средства за опстанок, начини на живеење, видовите на [[Населено место|населби]], [[Влада|формите на владеење]], [[Општествена хиерархија|социјалната стратификација]], економските системи, писменоста и други културни одлики. Андреј Никифорук смета дека ропството била заедничка одлика на пред-современите цивилизации.<ref>Nikiforuk, Andrew (2012), "The Energy of Slaves: Oil and the new servitude" (Greystone Books).</ref> Сите цивилизации зависеле од [[земјоделство]]то за егзистенција, со исклучок на некои од раните цивилизации во [[Перу]] кои зависеле од поморските ресурси.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=85|title=The Maritime Foundations of Andean Civilization: An Evolving Hypothesis|last=Moseley|first=Michael|publisher=The Hall of Ma'at|format=|work=|accessdate=2008-06-13|archive-date=2019-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190828221631/http://www.hallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=85|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Moseley|first=Michael|title=The Maritime Foundations of Andean Civilization|year=1975|publisher=Cummings|location=Menlo Park|isbn=0-8465-4800-3}}</ref> Вишокот на жито бил од особено голема важност, бидејќи зрното можело да се чува долго време. Вишокот на храна дозволи некои луѓе да се занимаваат и со други нешта покрај производството на храна за останок: раните цивилизации вклучувале војници, [[Занаетчија|занаетчии]], свештеници и свештенички, и други луѓе со специјализирани кариери. Вишокот на храна резултирало со поделбата на трудот и поразновиден спектар на човечка активност, дефинирачка одлика на цивилизациите. Сепак, во некои места и ловците-собирачи имале пристап до вишок на храна. Можно е вишокот на храна и релативно високото ниво на социјална организација и поделба на трудот да го предатираат растителното и животинското припитомување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2011/06/gobekli-tepe/mann-text/1|title=Göbekli Tepe|publisher=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]|accessdate=November 13, 2014|archive-date=2018-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227040742/http://ngm.nationalgeographic.com/2011/06/gobekli-tepe/mann-text/1|url-status=dead}}</ref> Во споредба со другите општества, цивилизациите имаат посложена политичка структура, имено [[држава]]та.<ref>Grinin, Leonid E (Ed) et al. (2004), "The Early State and its Alternatives and Analogues" (Ichitel)</ref> Општествата организирани во држава се постратифицирани од другите општества; кај нив е поголема разликата меѓу социјалните класи. Владејачката класа, која обично е концентрирана во градовите, има контрола над голем дел од вишокот и ја наметнува својата волја преку [[влада]]та или [[бирократија]]та. Мортон Фрајд и Елман Сервис ги класифицирале човечките култури врз основа на политичките системи и социјалната нееднаквост. Овој систем на класификација содржи четири категории<ref>Bogucki, Peter (1999), "The Origins of Human Society" (Wiley Blackwell)</ref> * ''Групи на ловци-собирачи'', кои генерално се егалитарни.<ref>DeVore, Irven, and Lee, Richard (1999) "Man the Hunter" (Aldine)</ref> * ''[[Хортикултура|Хортикултурни]]/пастирски општества'' во кои генерално постојат две наследни социјални класи. * ''Високо стратифицирани структури'', со неколку наследни социјални класи: цар, благородник, слободен човек, кмет и роб. * ''Цивилизации,'' со сложени [[Општествена хиерархија|општествени хиерархии]] и организирани, институционални [[Влада|влади]].<ref>{{Наведена книга|last=Beck|first=Roger B.|author2=Linda Black|author3=Larry S. Krieger|author4=Phillip C. Naylor|author5=Dahia Ibo Shabaka|title=World History: Patterns of Interaction|publisher=McDougal Littell|year=1999|location=Evanston, IL|isbn=0-395-87274-X}}</ref> Економски, цивилизациите имаат посложени модели на сопственост и размена од помалку организираните општества. Живеењето на едно место им овозможило на луѓето да акумулираат повеќе личен имот од номадските народи. Некои луѓе исто така се стекнале и со приватната сопственост на земјиштето. Првите човечки култури функционирале преку подарок-економиите дополнети со ограничени системи на размена. До почетокот на ж[[Железно време|елезното]] време, современите цивилизации ги развиле [[пари]]те како средство за размена при покомплексни трансакции. Од времето на најраните монетизирани цивилизации, монополистичките контроли врз монетарните системи им биле во корист на општествените и политичките елити. [[Пишување]]то, развиено за првпат од [[Сумер]]ите, се смета за еден белег на цивилизацијата и "се појавува паралелно со порастот на сложени административни бирократии или освојувачката државата".<ref>{{Наведена книга|title=Ancient Cahokia and the Mississippians|last=Pauketat|first=Timothy R.|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=9780521520669|location=|pages=169}}</ref> Трговците и бирократите се потпирале на пишувањето за да чуваат точни записи. Како и парите, и пишувањето е произлезено од големината на населението во градот и сложеноста на трговијата меѓу луѓе кои не се лично познавале едни со други. Сепак, пишувањето не е секогаш неопходно за цивилизацијата, како во случајот на [[Царство на Инките|Инките]], кои воопшто не го користеле пишувањето, со исклучок на еден комплексен систем на евидентирање. Потпомогнати од поделбата на трудот и централното планирање, цивилизациите имаат развиено многу други различни културни одлики, вклучувајќи ја организираната [[религија]], развојот на уметностите и безброј нови достигнувања во [[наука]]та и технологијата. Низ историјата, успешните цивилизации се шириле, инкорпорирајќи во себе сè повеќе и повеќе територијата, и асимилирајќи сè повеќе и повеќе претходно-нецивилизирани луѓе. Сепак, некои племиња или луѓе остануваат нецивилизирани дури и до овој ден. Овие култури се наречени од страна на некои како "примитивни", термин кој се смета од страна на други како пејоративен. "Примитивни", значи на некој начин дека нивната култура е "прва" (латински = ''primus''), дека таа не е променета од зората на човештвото, иако ова е докажано како невистинито. Антрополозите денес го користат терминот "[[Протоисторија|неписмен]]и" за да ги опишат овие народи. Цивилизацијата се ширила преку колонизација, [[Империјализам|инвазија]], верско преобраќање, екстензија на [[Бирократија|бирократската контрола]] и [[трговија]]та, и со воведување на земјоделството и пишувањето кај неписмените народи. Некои нецивилизирани луѓе можат и доброволно да се прилагодат на цивилизираното однесување. Но цивилизацијата исто така се проширила и преку нејзината техничка, материјална и социјална доминација. Процените за нивото на цивилизација што го достигнала општеството се засноваат на споредбите на релативната важност на земјоделските, наспротив трговските или производните капацитети, на територијалните екстензии на неговата моќ, на комплексноста на неговата поделба на трудот и на капацитетот на неговите урбани центри. Секундарните елементи вклучуваат развиен транспортен систем, пишување, стандардизирани мерења, валути, договорни и деловни правни системи, уметност, архитектура, математика, научно разбирање, металургија, политички структури и организирана религија.  Традиционално, општествата кои успеале да постигнат значајна воена, идеолошка и економска моќ се дефинирале како "цивилизирани", наспротив други општества или групи надвор од нивната сфера на влијание - нарекувајќи ги последниве варвари, дивјаци и примитивци. Во современиот контекст, "цивилизираните луѓе" се контрастирани со домородните луѓе или со племенските општества. == Културен идентитет == "Цивилизација" исто така може да се однесува на [[култура]]та на едно сложено општество, не само на самото општество. Секое општество, цивилизација или не, има еден специфичен сет на идеи и обичаи, како и одредена група на производители и вештини кои го прават уникатно. Цивилизациите имаат тенденција да развиваат сложени култури, вклучувајќи [[Држава|држав]]но-засновани апарати за донесување одлуки, [[Книжевност|литература]], стручна [[уметност]], [[архитектура]], организирана [[религија]] и сложени форми на [[образование]], принуда и контрола поврзани со одржувањето на елитата. [[Податотека:Clash_of_Civilizations_mapn2.png|мини|Светска мапа на големите цивилизации според политичката хипотеза ''[[Судир на цивилизациите|Судирот на Цивилизации]]те'' од [[Семјуел Хантингтон]]]] Сложената култура поврзана со цивилизацијата има тенденција да се шири и влијае на други култури, понекогаш асимилирајќи ги (класичен пример е к[[Народна Република Кина|инеската]] цивилизација и нејзиното влијание врз соседните цивилизации, како што се [[Кореја]], [[Јапонија]] и [[Виетнам]]). Многу цивилизации се всушност големи културни сфери кои содржат многу нации и региони. Цивилизацијата во која поединецот живее е неговиот најопфатен културен идентитет. Многу историчари се фокусирале на овие крупни културни области и ги третирале цивилизациите како дискретни единици. Во почетокот на дваесеттиот век филозофот [[Освалд Шпенглер]],<ref name="Spengler, Oswald 1919">Spengler, Oswald, ''Decline of the West: Perspectives of World History'' (1919)</ref> го користел германскиот збор ''Kultur'', "култура", за она што многумина го нарекувале "цивилизација". Тој верувал дека доследноста на цивилизацијата се заснова на еден единствен примарен културен симбол. Културите имаат циклуси на раѓање, живот, опаѓање и смрт, често заменети од страна на една потенцијална нова култура, формирана околу еден нов културен симбол. Според Шпенглер цивилизацијата е почетокот на падот на една култура како "најголема надворешна и вештачка држава можна за развиеното човештво". [[Семјуел Хантингтон]] ја дефинирал цивилизацијата како "највисокото културно групирање на луѓето и најопфатно ниво на културен идентитет што ги разликува луѓето од другите видови". Неговите теории за цивилизациите се дискутирани подолу.<ref>Samuel P. Huntington (1997), [https://books.google.com/books?id=LO4xG-bH1CQC&pg=PA43 ''The clash of civilizations and the remaking of world order'']{{Мртва_врска|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Simon and Schuster, p. 43.</ref> == Сложени системи == Друга група на теоретичари, употребувајќи ја системската теорија, ја сметаат цивилизацијата за комплексен систем. Цивилизациите можат да се гледаат како мрежи на градови кои произлегуваат од пред-урбани култури и се дефинирани од страна на економски, политички, воени, дипломатски, социјални и културни интеракции меѓу нив. Секоја организација е комплексен општествен систем и цивилизацијата е голема организација. Системската теорија помага при заштитата од површни, но и погрешни аналогии во изучувањето и описот на цивилизациите. Системските теоретичари земаат предвид многу видови на односи помеѓу градовите, вклучувајќи ги и економските врски, културната размена и политичко/дипломатско-воените односи. Овие сфери често се појавуваат на различни нивоа. На пример, трговските мрежи биле, до XIX век, многу поголеми од кои било културни или политички сфери. [[Пат на свилата|Патот на свила]]та ги поврзувал [[Римско Царство|римската империја]], [[Историја на Иран|персиската империја]], [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] од пред 2000 години, кога овие цивилизации едвај имале заеднички политички, дипломатски, воени или културни врски.<ref>Algaze, Guillermo, ''The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization''" (Second Edition, 2004) ({{ISBN|978-0-226-01382-4}})</ref> Многу теоретичари тврдат дека целиот свет веќе стана интегриран во еден единствен "светски систем", процес познат како [[глобализација]]. Различни цивилизации и општествата во целиот свет се економски, политички, па дури и културно меѓузависни на многу начини. Постои дебата за тоа кога оваа интеграција започнала, и каков вид на интеграција – културна, техничка, технолошка, економска, политичка, или воено-дипломатска – е клучен индикатор за определување на степенот на цивилизација. Според Дејвид Вилкинсон економската и воено-дипломатската интеграција на [[Месопотамија|месопотамската]] и е[[Древен Египет|гипетска]]та цивилизација резултираше во создавањето на она што тој го нарекува "Централна цивилизација" околу 1500 година п.н.е..<ref>{{наведени вести|url=https://ojs.lib.byu.edu/spc/index.php/CCR/article/view/12262/12162|title=Central Civilization|last1=Wilkinson|first1=David|author-link1=David Wilkinson (political scientist)|journal=[[Comparative Civilizations Review]]|volume=17|issue=|date=Fall 1987|pages=31–59}}</ref> Централната цивилизација подоцна се прошири и на целиот Близок Исток и во Европа, а потоа се прошири на глобално ниво со европската колонизација, интегрирајќи ги Америка, Австралија, Кина и Јапонија од XIX век. Според Вилкинсон, цивилизациите можат да бидат културно-хетерогени како централната цивилизација, или хомогени како јапонската цивилизација. Она што Хантингтон го нарече "судир на цивилизациите" може да се одликува според Вилкинсон како судир на културните сфери во рамките на една глобална цивилизација. Други укажуваат на [[Крстоносни војни|крстоносните војни]] како прв чекор во глобализацијата. Поконвенционална гледна точка е дека мрежите на здружување се шириле и смалувале уште од [[Стар век|античките времиња]], и дека актуелната глобализирана економија и култура е производ на неодамнешниот европски колонијализам. == Историја == === Развојот на теориите за потеклото на цивилизацијата === Историски, се претпоставувало од страна на писатели како Аристотел дека цивилизациите се природната состојба на човештвото, затоа потеклото за грчкиот полис се сметало за непотребно. Сумерската Кралска Список на пример, тврди дека потеклото на нивната цивилизација е преку слегувањето од небото. Сепак, поморските откритија ги изложиле државите од западна Европа на културите на ловците-собирачи и на едноставните градинарски култури кои не биле цивилизирани. За да ги објаснат разликите, раните теоретичари се свртиле кон расистичките теории за културна надмоќ, теории за географски детерминизам или случајности на културата. По втората светска војна, овие теории биле отфрлени по разни основи и се барале други објаснувања. Се развиле четири училишта во модерниот период. # Теории за доброволен развој # Теории на принуден милитаризам # Теоријата на Карниеро за циркумскрипција на животната средина<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://72.52.202.216/~fenderse/Carneiro.htm|title=Архивиран примерок|accessdate=2014-08-05|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140530140606/http://72.52.202.216/~fenderse/Carneiro.htm|archivedate=30 May 2014|df=dmy-all}} accessed 5/08/2014</ref> # Моделот на Комплексна Интеракција на Клесон (CIM)<ref>Bondarenko, Dmitri M. “Early State” in Cross-Cultural Perspective: A Statistical Reanalysis of Henri J. M. Claessen’s Database" (Cross Cultural Research)</ref> === Раните цивилизации === [[Податотека:Centres_of_origin_and_spread_of_agriculture.svg|мини|Карта на светот прикажувајќи ги приближно центрите на потекло на земјоделството и неговото ширење во праисторијата<ref name="DiamondandBellwood2003">{{Наведено списание|doi=10.1126/science.1078208|last1=Diamond|first1=J.|last2=Bellwood|first2=P.|title=Farmers and Their Languages: The First Expansions|journal=Science|volume=300|issue=5619|pages=597–603|year=2003|pmid=12714734|bibcode=2003Sci...300..597D|url=http://faculty.bennington.edu/%7Ekwoods/classes/enviro-hist/diamond%20agriculture%20and%20language.pdf}}</ref>]] ==== Неолитскиот период и преминот во цивилизацијата ==== Процесот на седентизам за првпат се случи околу 12,000 години п.н.е. во [[Левант]]от во југозападна Азија и кратко потоа и во други региони низ светот. Појавата на цивилизацијата, генерално, се поврзува со неолитската, односно земјоделската револуција, која се случила на разни локации меѓу 8,000 и 5,000 година п.н.е., особено во југозападниот дел на Азија, северна/централна Африка и Средна Америка.<ref name="repository.ias.ac.in">{{Наведена мрежна страница |url=http://repository.ias.ac.in/21961/1/333.pdf |title="Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration", Anil K. Gupta*, Current Science, Vol. 87, No. 1, 10 July 2004 |accessdate=2018-02-12 |archive-date=2019-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120003139/http://repository.ias.ac.in/21961/1/333.pdf |url-status=dead }}</ref> Потоа следеле повеќе други револуции по кои луѓето припитомувале животни не само за месо, но исто така и за млеко, волна, отпадни води и за влечење предмети. Потоа следувало напуштањето на малите селски заедници и појавата на заѕидани градови, што се поврзува со првите цивилизации. Оваа "урбана револуција" го означи почетокот на акумулацијата на вишокот, што помогнаа економиите и градовите да се развијат. Тоа било поврзано со државниот монопол на принудата, појавата на војничка класа и ендемско војување, брзиот развој на хиерархиите и појавата на човечкото жртвопринесување.<ref>"Ritual human sacrifice promoted and sustained the evolution of stratified societies" op cit</ref> * Шувалери-Шому културата * Неолитска Европа ** Винча културата ** Кукутени-трипилијанска култура * Неолитска Кина ==== Бронзено време ==== * [[Африка]] ** [[Древен Египет|Стар Египет]] ** [[Историја на Етиопија|Античка Етиопија]] ** [[Историја на Сомалија|Античка Сомалија]] * [[Америка]] ** [[Претколумбовска Америка|Прерколумбовска Америка]] *** Чико/[[Карал]] *** Олмек *** Запотекската цивилизација * [[Азија]] ** Средна Азија во бронзеното време *** Бактро-Маргиански археолошки комплекс ** Древен Близок Исток *** Хајаса-Ази *** [[Месопотамија]] ([[Сумер]]) *** [[Левант]]/Ханан *** Анадолија ** [[Бронзено време|Кина]] во бронзеното време *** Ксиа династијата *** Шанг династијата *** Западната Жу династија ** [[Јужна Азија]] во бронзеното време *** Индуска Долина * Европа ** Егејски цивилизации *** [[Минојска цивилизација]] *** [[Микена]] *** [[Нурагиска цивилизација]] * [[Океанија]] ** Лапитска култура ==== Железно време ==== Железото време е [[Периодизација|период]] карактеристичен по употребата на железото. Раниот период се одликува со широката употреба на железото или челикот. Ова се совпадна со други промени во општеството, вклучувајќи различни земјоделски практики, религиозни верувања и уметнички стилови.<ref name="TJEB">The Junior Encyclopædia Britannica: A reference library of general knowledge. (1897). Chicago: E.G. Melvin.</ref><ref>C. J. Thomsen and [//en.wikipedia.org/wiki/Jens_Jacob_Asmussen_Worsaae Jens Jacob Asmussen Worsaae] first applied the system to artifacts.</ref> Според [[Карл Јасперс]], германски историски филозоф, древните цивилизации биле погодени во голема мера од Аксиалниот период, во периодот помеѓу 800–200 година п.н.е., време во кое серија на мудреци, пророци, верски реформатори и мислители, од Кина, Индија, Иран, Израел и Грција, го смениле правецот на цивилизациите.<ref>Tarnas, Richard (1993). ''The Passion of the Western Mind: Understanding the Ideas that Have Shaped Our World View'' (Ballantine Books)</ref> * [[Африка]] ** Куш ** Аксум ** Нок ** Игбо-Укву * [[Источна Азија|Источноазиски]] цивилизации ** Источна Жу династија * [[Евроазија|Евроазиски]] цивилизации ** Античките Номади, Скитија ** [[Келти]] ** Најрите ** Урарту * Средоземните цивилизации од класичниот период ** [[Стар век|Античка]] [[Феникија]] ** [[Стара Грција]] *** [[Хеленистички период|Хеленистичка цивилизација]] ** Античка Картагина (феникиска колонија) ** [[Римски период|Стар Рим]] *** [[Римско Царство|Римското Царство]] ** [[Етрурци]] ** [[Илири|Илирци]] ** [[Ибери]] * Цивилизациите на Блискиот Исток ** Древен Израел ** Неоaсирско Царство ** Нововавилонско Царство ** [[Историја на Иран|Персија]] * Јужноазиски цивилизации ** Ведска Индија ** Џанапада ** Сангамски период === Од средновековниот до почетокот на модерниот период === Ширењето на [[Зороастризам|зороастризмот]], [[конфуцијанство]]то и [[Будизам|будизмот]] е поврзано со развојот на осниот период. Од голема важност било создавањето на големи милитаристички територијални држави. Тоа било исто така поврзано со ширењето на монетарните економии. Подемот на религиите придонел да се обединат држави поголеми од претходните. * [[Христијанство]] ** Западно ** Источно * [[Муслимански свет]] ** Златно време ** Калифати *** [[Праведен Калифат|Рашидун]] *** [[Омејади|Омејадски]] *** [[Абасидски Калифат|Абасидски]] ** Монголско-турски (Илканат, [[Тимуриди|Тимуридска империја]]) ** [[Отоманско Царство]] * Азија ** Кинска Кина ** Ханска Кина ** Гогурјо (Кореја) ** Шесте династии (Кина) ** Суиска Кина ** Тангска Кина ** Сонгска Кина ** Горјо (Кина) ** Рјукју царството ** [[Монголско Царство]] ** [[Минг (династија)|Мингска Кина]] ** Џосон (Кореја) ** Кинг династија ** [[Историја на Јапонија|Феудална Јапонија]] ** [[Виетнам|Конфуцијански Виетнам]] * [[Југоисточна Азија|Југоисточна азија]] ** Фунан, Ченла, Чампа, Ангорска Камбодија ** Дваравати, Харифунчаи, Сукотаи, Ајутаја, преодерен [[Тајланд]] ** Паганска Бурма ** [[Филипини]] ** Сри Виџаја, Сајлендра, Матарам и Маџапахит * Индија ** Класична ** Средновековна ** Чолска Империја ** Маратска Империја ** Мугалска Империја * Мезоамерика ** [[Ацтеки]] ** [[Маи|Маја]] ** [[Запотеци|Запотек]] ** Толтек * Андеански цивилизации ** Чимор ** Царството на [[Царство на Инките|Инките]] ** Ајмара ** Муиска * Африка ** Канем ** Мали ** Сонгхаи ** Ашанти ** Абисинија ** Бенинска Империја ** Ојо ** Дахомија * [[Океанија]] ** Рапа Нуи ** Нан Мадол * Европа ** [[Византиско Царство]] ** [[Свето Римско Царство]] ** [[Калмарска Унија]] ** [[Киевски Рус]] ** [[Португалска Империја]] ** [[Шпанска Империја]] ** [[Француско Царство]] ** [[Британска Империја]] ** [[Руска Империја]] === Доцен нов век и современ период === * Европа ** [[Прво Француско Царство]] ** [[Австроунгарија]] ** [[Кралство Италија|Кралството на Италија]] ** [[Германско Царство|Германското Царство]] * Азија ** [[Јапонска Империја]] * Африка ** Адамавски Емират ** Махдиски Судан ** Зулуско Кралство == Иднина == Политичкиот научник [[Семјуел Хантингтон]]<ref>Huntington, Samuel P., ''The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order'', (Simon & Schuster, 1996)</ref> тврди дека дефинирачка одлика на 21-от век ќе биде [[Судир на цивилизациите|судирот на цивилизациите]]. Според Хантингтон, судирот помеѓу цивилизациите ќе ги замени конфликтите помеѓу државите и идеологиите, кои се карактеристични за 19 и 20 век. Роналд Инглхарт и Пипа Норис тврдат дека "вистинскиот судир на цивилизациите" меѓу муслиманскиот свет и Западот е предизвикан од муслиманското одбивање на полибералните западни вредности, а не разликата во политичката идеологија, иако тие напоменуваат дека овој недостаток на толеранција е веројатно да доведе до евентуалното одбивање на барањата за (вистинска) демократија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.globalpolicy.org/globaliz/cultural/2003/0304clash.htm|title=The True Clash of Civilizations|last=Inglehart|first=Ronald|author2=Pippa Norris|date=March–April 2003|publisher=Global Policy Forum|accessdate=23 January 2009}}</ref> Во ''Идентитетот и Насилството'' Сен прашува дали луѓето воопшто треба да бидат поделени според "цивилизацијата", дефинирана од религијата и културата. Тој тврди дека ова ги игнорира многу од другите идентитети кои ги имаат луѓето и води кон фокусирање на разликите. Културниот историчар Морис Берман предлага во ''Среденовековна Америка: Крајот на империјата'' дека во корпоративниот консумеристички САД, факторите кои еднаш ја издигнале Америка―екстремен индивидуализам, територијална и економска експанзија, желбата за материјалното богатство―ќе доведат до колапс кој е неизбежен.<ref>Berman, Morris (2007), Dark Ages America: the End of Empire" (W.W.Norton)</ref> Тезата на Берман е слична со таа на Џејн Џејкобс која тврди дека петте столба на културата на САД се при сериозно распаѓање: заедницата; високото образование; делотворната практика на науката; оданочувањето и владата; и само-регулирањето на научните професии. Ова е поврзано со општествени зла како што се загрозувањето на животната средина, расизмот и зголемувањето на заливот меѓу богатите и сиромашните.<ref>Jacobs, Jane (2005), "Dark Age Ahead" (Vintage)</ref> Културниот критичар и автор Дерик Џенсен тврди дека модерната цивилизација е насочена кон доминација над животната средина и самото човештвото на еден суштински штетен, неодржлив и автодеструктивен начин.<ref>Jensen, Derrick (2006), "Endgame: The Problem of Civilization", Vol 1 & Vol 2 (Seven Stories Press)</ref> Потребата на цивилизациите за увоз на сè повеќе ресурси, тој тврди, произлегува од нивната над-експлоатација и димуницијата на сопствените локални ресурси. Затоа, цивилизациите усвојувааат империјалистичка и експанзионистичка политика и, за да се одржуваат истите, високо милитаристички, хиерархиски-структурирани и принудно-засновани култури и начини на живот. [[Кардашова скала|Кардашовата скала]] ги класифицира цивилизациите врз основа на нивното ниво на технолошки напредок, посебно мерејќи го количеството на енергија која цивилизација е во можност да го собере. Оваа скала прави одредби за цивилизациите далеку технолошки понапредни од тие на која било цивилизација што во моментов постои. <gallery caption="Примери на цивилизации" heights="140" mode="packed"> File:Acropolis Athens in 2004.jpg|[[Атински акропол|Акрополот]] во [[Грција]] кој директно влијаел врз архитектурата и инженерството во западните, [[Муслимански свет|исламските]] и источните цивилизации до денес, 2400 години по изградбата File:Lebanon, Baalbek, Temple of Bacchus 2.jpg|Храмовите на Баалбек во [[Либан]] ни ги покажуваат религиозните и архитектонските стилови на некои од највлијателните цивилизации во светот, вклучувајќи ги и тие на [[Феникијци]]те, [[Вавилонци]]те, [[Персијци]]те, [[Грци]]те, [[Римјани]]те, [[Византијци]]те и [[Арапи]]те File:Forum Romanum April 05.jpg|[[Римски форум|Римскиот форум]] во [[Рим]], [[Италија]], политичкиот, економскиот, културниот и религиозниот центар на цивилизацијата на [[Стар Рим]], за време на [[Римска Република|Републиката]] и подоцнежната [[Римско Царство|Империја]], неговите урнатини сè уште се видливи во денешниот Рим File:Simatai Great Wall.JPG|Иако големиот [[Кинески Ѕид]] бил изграден за да ги заштити античките кинески држави и империи од нападите и инвазиите на номадските групи, во текот на илјадници години регионот на [[Кина]] исто така бил дом на многу влијателни цивилизации. File:Hampi virupaksha temple.jpg|Храмот Вирупакша во Хампи во [[Индија]]. [[Историја на Индија|Индискиот Регион]] е дом и центар на повеќе големи религии, како што се [[Хиндуизам|хиндуизмот]], [[Будизам|будизмот]], [[Џаинизам|џаинизмот]] и [[Сикизам|сикизмот]] и тој имал влијание врз другите култури и цивилизации, особено во [[Азија]] </gallery> == Поврзано == {{Столбови-список|1| *[[Култура]] *[[Светско население]] *[[Варвари]] *[[Муслимански свет]]}} == Наводи == {{Reflist|2}} == Библиографија == * {{Наведена книга|last=Ankerl|first=Guy|title=Global communication without universal civilization|origyear=2000|series=INU societal research|volume=Vol.1: Coexisting contemporary civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western|publisher=INU Press|location=Geneva|isbn=2-88155-004-5|year=2000}} * {{Наведена книга|last=Brinton|first=Crane|authorlink=Crane Brinton|year=1984|title=A History of Civilization: Prehistory to 1715|edition=6|publisher=[[Prentice Hall]]|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=0-13-389866-0|display-authors=etal}} * {{Наведена книга|last=Casson|first=Lionel|year=1994|title=Ships and Seafaring in Ancient Times|publisher=British Museum Press|location=London|isbn=0-7141-1735-8}} * {{Наведена книга|last=Chisholm|first=Jane|author2=Anne Millard|year=1991|title=Early Civilization|others=illus. Ian Jackson|publisher=Usborne|location=London|isbn=1-58086-022-2}} * {{Наведена книга|last=Collcutt|first=Martin|author2=[[Marius Jansen]]|author3=Isao Kumakura|year=1988|title=Cultural Atlas of Japan|publisher=Facts on File|location=New York|isbn=0-8160-1927-4}} * {{Наведена книга|last=Drews|first=Robert|author-link=Robert Drews|year=1993|title=The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe ca. 1200 B.C.|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-04811-8}} * {{Наведена книга|last=Edey|first=Maitland A.|year=1974|title=The Sea Traders|publisher=[[Time-Life Books]]|location=New York|isbn=0-7054-0060-3}} * {{Наведена книга|last=Fairservis|first=Walter A., Jr.|year=1975|title=The Threshold of Civilization: An Experiment in Prehistory|publisher=[[Charles Scribner's Sons|Scribner]]|location=New York|isbn=0-684-12775-X}} * {{Наведена книга|last=Fernández-Armesto|first=Felipe|authorlink=Felipe Fernández-Armesto|year=2000|title=Civilizations|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|location=London|isbn=0-333-90171-1}} * {{Наведена книга|last=Ferrill|first=Arther|year=1985|title=The Origins of War: From the Stone Age to Alexander the Great|publisher=[[Thames and Hudson]]|location=New York|isbn=0-500-25093-6}} * {{Наведена книга|last=Fitzgerald|first=C. P.|year=1969|title=The Horizon History of China|publisher=American Heritage|location=New York|isbn=0-8281-0005-5}} * {{Наведена книга|last=Fuller|first=J. F. C.|authorlink=J.F.C. Fuller|year=1954–57|title=A Military History of the Western World|others=3 vols.|publisher=[[Funk & Wagnalls]]|location=New York}} *# ''From the Earliest Times to the Battle of Lepanto.'' {{ISBN|0-306-80304-6}}0-306-80304-6 (1987 reprint). *# ''From the Defeat of the Spanish Armada to the Battle of Waterloo.'' {{ISBN|0-306-80305-4}}0-306-80305-4 (1987 reprint). *# ''From the American Civil War to the End of World War II.'' {{ISBN|0-306-80306-2}}0-306-80306-2 (1987 reprint). * {{Наведена книга|last=Gowlett|first=John|year=1984|title=Ascent to Civilization|publisher=Collins|location=London|isbn=978-0-00-217090-1}} * {{Наведена книга|last=Hawkes|first=Jacquetta|authorlink=Jacquetta Hawkes|year=1968|title=Dawn of the Gods|publisher=[[Chatto & Windus]]|location=London|isbn=0-7011-1332-4}} * {{Наведена книга|last=Hawkes|first=Jacquetta|author2=David Trump|origyear=1976|year=1993|title=The Atlas of Early Man|publisher=[[Dorling Kindersley]]|location=London|isbn=978-0-312-09746-2}} * {{Наведена книга|last=Hicks|first=Jim|year=1974|title=The Empire Builders|publisher=Time-Life Books|location=New York}} * {{Наведена книга|last=Hicks|first=Jim|year=1975|title=The Persians|publisher=Time-Life Books|location=New York}} * {{Наведена книга|last=Johnson|first=Paul|authorlink=Paul Johnson (writer)|year=1987|title=A History of the Jews|publisher=[[Weidenfeld and Nicolson]]|location=London|isbn=978-0-297-79091-4}} * {{Наведена книга|last=Jensen|first=Derrick|authorlink=Derrick Jensen|year=2006|title=[[Endgame (Derrick Jensen books)|Endgame]]|publisher=[[Seven Stories Press]]|location=New York|isbn=978-1-58322-730-5}} * {{Наведена книга|last=Keppie|first=Lawrence|year=1984|title=The Making of the Roman Army: From Republic to Empire|publisher=Barnes & Noble|location=Totowa, N.J.|isbn=0-389-20447-1}} * Korotayev, Andrey, ''World Religions and Social Evolution of the Old World Oikumene Civilizations: A Cross-Cultural Perspective''. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 2004. {{ISBN|0-7734-6310-0}}0-7734-6310-0 * Kradin, Nikolay. Archaeological Criteria of Civilization. ''Social Evolution & History'', Vol. 5, No 1 (2006): 89–108. ISSN&nbsp;[https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1681-4363 1681-4363]. * {{Наведена книга|last=Lansing|first=Elizabeth|year=1971|title=The Sumerians: Inventors and Builders|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=0-07-036357-9}} * {{Наведена книга|last=Lee|first=Ki-Baik|year=1984|title=A New History of Korea|others=trans. Edward W. Wagner, with Edward J. Shultz|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge|isbn=0-674-61575-1}} * {{Наведена книга|last=Nahm|first=Andrew C.|year=1983|title=A Panorama of 5000 Years: Korean History|publisher=Hollym International|location=Elizabeth, N.J.|isbn=0-930878-23-X}} * {{Наведена книга|last=Oliphant|first=Margaret|year=1992|title=The Atlas of the Ancient World: Charting the Great Civilizations of the Past|publisher=Ebury|location=London|isbn=0-09-177040-8}} * {{Наведена книга|last=Rogerson|first=John|year=1985|title=Atlas of the Bible|publisher=[[Infobase Publishing]]|location=New York|isbn=0-8160-1206-7}} * {{Наведена книга|last=Sandall|first=Roger|authorlink=Roger Sandall|year=2001|title=The Culture Cult: Designer Tribalism and Other Essays|publisher=Westview|location=Boulder, Colo.|isbn=0-8133-3863-8}} * {{Наведена книга|last=Sansom|first=George|year=1958|title=A History of Japan: To 1334|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|isbn=0-8047-0523-2}} * {{Наведена книга|last=Southworth|first=John Van Duyn|year=1968|title=The Ancient Fleets: The Story of Naval Warfare Under Oars, 2600 B.C.–1597 A.D.|publisher=[[Twayne]]|location=New York}} * {{Наведена книга|last=Thomas|first=Hugh|authorlink=Hugh Thomas (historian)|year=1981|title=An Unfinished History of the World|edition=rev.|publisher=Pan|location=London|isbn=0-330-26458-3}} * {{Наведена книга|last=Yap|first=Yong|author2=Arthur Cotterell|year=1975|title=The Early Civilization of China|publisher=Putnam|location=New York|isbn=0-399-11595-1}} * Yurdusev, A. Nuri, International Relations and the Philosophy of History: A Civilizational Approach (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2003). == Надворешни врски == * [[File:Wikiquote-logo.svg|алт=|класа=noviewer|16x16пкс]]<span> Цитати поврзани со </span>[[wikiquote:Special:Search/Civilization|Цивилизацијата]]<span> на заедничката ризница</span> * [http://www.bbc.co.uk/religion/interactive/civilisations/ BBC за цивилизацијата] * [http://www.ancienthistorylists.com/ancient-civilizations/10-oldest-ancient-civilizations-ever-existed/ Топ 10 најстари цивилизации] {{Нормативна контрола}} {{добра статија}} [[Категорија:Антрополошки категории на луѓето]] [[Категорија:Цивилизации]] [[Категорија:Културна антропологија]] [[Категорија:Културна географија]] [[Категорија:Културна историја]] [[Категорија:Култура]] [[Категорија:Теории на историјата]] 1k5wmrsx3y9ocxv3k4a0haqihvk3auy 0 1189626 5544032 5543730 2026-04-23T22:24:57Z Bjankuloski06 332 5544032 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Партенон |native_name= Παρθενώνας |image = The Parthenon in Athens.jpg |image_size =300px |caption = Партенон |building_type = [[Храм]] |architectural_style = [[Класична архитектура]] |location = [[Атина]], Грција |start_date = 447&nbsp;п.н.е.<ref name="academic.reed.edu">[http://academic.reed.edu/humanities/110Tech/Parthenon.html Parthenon] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110305115918/http://academic.reed.edu/humanities/110Tech/Parthenon.html |date=2011-03-05 }}. Academic.reed.edu. Посетено на 4 September 2013.</ref><ref name="ancientgreece.com">[http://www.ancientgreece.com/s/Parthenon/ The Parthenon]. Ancientgreece.com. Посетено на 4 September 2013.</ref> |completion_date = 432&nbsp;п.н.е.<ref name="academic.reed.edu"/><ref name="ancientgreece.com"/> |destruction_date = делумно на 26 септември 1687 |height = {{convert|13.72|m|ft|abbr=on}}<ref name="Penprase2010">{{Наведена книга|last=Penprase|first=Bryan E.|title=The Power of Stars: How Celestial Observations Have Shaped Civilization|url=https://books.google.com/books?id=XXOxGOpawuMC&pg=PA221|accessdate=8 March 2017|year=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4419-6803-6|page=221}}</ref> |size = {{convert|69.5|by|30.9|m|ft|abbr=on}} |other_dimensions = [[Cella]]: {{convert|29.8|by|19.2|m|ft|abbr=on}} |floor_count = |floor_area = |main_contractor = |architect = [[Иктин]], [[Каликрат]] |structural_engineer = |services_engineer = |civil_engineer = |other_designers = [[Фидиј]] (скулптур) |quantity_surveyor = |awards = |references = }} '''Партенон''' ([[старогрчки]]: Παρθενών; [[грчки]]: Παρθενώνας'', Parthenónas'') — поранешен храм<ref name="Neils2005">{{Наведена книга|last=Barletta|first=Barbara A.|authorlink=Barbara Barletta|editor=Jenifer Neils|editor-link=Jenifer Neils|title=The Parthenon: From Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=gA81kINAI9cC&pg=PA67|accessdate=8 March 2017|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-82093-6|page=67|chapter=The Architecture and Architects of the Classical Parthenon|quote=The Parthenon (Plate 1, Fig. 17) is probably the most celebrated of all Greek temples.}}</ref><ref name="HambidgeFund1924">{{Наведена книга|first1=Jay|last=Hambidge|author-link1=Jay Hambidge|author2=Yale University. Rutherford Trowbridge Memorial Publication Fund|title=The Parthenon and other Greek temples: their dynamic symmetry|url=https://books.google.com/books?id=xH9TAAAAMAAJ|year=1924|publisher=Yale university press}}</ref> на [[Атински акропол|Атинскиот Акропол]], [[Грција]], посветен на божицата [[Атена (митологија)|Атена]]. Изградбата започнала во 447 п.н.е. кога Атинското Царствп била на врвот на својата моќ. Тој бил завршен во 438 п.н.е., иако декорацијата на зградата продолжила до 432 п.н.е. Тоа е најважната преживеана градба на [[Класична Грција]], која генерално се смета за зенитот од [[Дорски ред|дорскиот ред]]. Нејзините украсни скулптури се сметаат за некои од највисоките точки на грчката уметност. Партенонот се смета за траен симбол на [[Стара Грција]], [[Атинска демократија|атинската демократија]] и [[Западна цивилизација|западната цивилизација]]<ref name="Beard2010">{{Наведена книга|last=Beard|first=Mary|authorlink=Mary Beard (classicist)|title=The Parthenon|url=https://books.google.com/books?id=q6MlnesZaRoC&pg=PA118|year=2010|publisher=Profile Books|isbn=1-84765-063-5|page=118}}</ref>, и еден од најголемите светски културни споменици. Атињаните што го изградиле, Партенон и други споменици ги сметале за фундаментални како прослава на хеленската победа над персиските напаѓачи и како благодарност до боговите за таа победа. Грчкото Министерство за култура спроведува програма за селективна реставрација и реконструкција за да обезбеди стабилност на делумно руинираната структура<ref name="venieri-acropolis">{{Наведена мрежна страница |url=http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2384 |title=Acropolis of Athens |author=Ioanna Venieri |publisher=Hellenic Ministry of Culture |accessdate=4 May 2007 |archive-date=2019-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024154934/http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2384 |url-status=dead }}</ref>. Самиот Партенон го заменил стариот храм на Атена, кој историчарите го нарекуваат пред-партенонски храм или Постар Партенон, кој бил уништен во [[Грчко-персиски војни|персиската инвазија]] на 480 п.н.е. Храмот е археоастрономски усогласен со Хијадите<ref name="BoutsikasHannah2012">{{Наведено списание|last1=Boutsikas|first1=Efrosyni|last2=Hannah|first2=Robert|title=Aitia, Astronomy and the timing of the Arrhēphoria|journal=The Annual of the British School at Athens|volume=107|year=2012|pages=233–245|issn=0068-2454|doi=10.1017/S0068245411000141}}</ref>. Како и повеќето грчки храмови, Партенон служел како градски трезор<ref>{{Наведена книга|last1=Robertson|first1=Miriam|title=A Shorter History of Greek Art|date=1981|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=978-0-521-28084-6|page=90|url=https://books.google.com/?id=BoUsvD1_VNQC&pg=PA90&dq=Parthenon+used+as+a+treasury#v=onepage&q=Parthenon%20used%20as%20a%20treasury&f=false|accessdate=10 September 2017}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Davison|first1=Claire Cullen|last2=Lundgreen|first2=Birte|title=Pheidias:The Sculptures and Ancient Sources|date=2009|publisher=Institute of Classical Studies, University of London|volume=105|location=London, England|isbn=9781905670215|page=209|url=https://books.google.com/?id=qm5CAQAAIAAJ&q=Parthenon+used+primarily+as+a+treasury&dq=Parthenon+used+primarily+as+a+treasury|accessdate=10 September 2017}}</ref>. Некое време служел како трезор на [[Делски сојуз|Делскиот сојуз]], која подоцна станала Атинско Царство. Во последната деценија од 6 век од н.е., Партенонот бил претворен во [[црква|христијанска црква]] посветена на [[Богородица]]. По [[Османлиска Грција|османлиското освојување]], во раните 1460-ти години, таа била претворена во [[џамија]]. На [[26 септември]] [[1687]] година, отпадот од муницијата во зградата се запалил од [[Опсада на Акропол (1687)|венецијанското бомбардирање]]. Последичната експлозија сериозно го оштетил Партенонот и неговите скулптури. Од 1800 до 1803 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/article_index/l/lord_elgin_and_the_parthenon_s.aspx|title=Lord Elgin and the Parthenon Sculptures|publisher=British Museum|date=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203024816/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/article_index/l/lord_elgin_and_the_parthenon_s.aspx|archivedate=3 February 2013}}</ref>, Томас Брус, 7-миот Ерл од Елгин, ги отстранил некои од преживеаните скулптури со наводна дозвола од [[Отоманското Царство]]. Овие скулптури, сега познати како Мермерите на Партенон, биле продадени во [[1816]] година на [[Британски музеј|Британскиот музеј]] во [[Лондон]], каде што се наоѓаат денес и се изложени. Од [[1983]] година (по иницијатива на министерот за култура, [[Мелина Меркури]]), грчката влада е посветена на враќањето на скулптурите во Грција<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.upi.com/Top_News/2009/06/22/Greece-urges-Britain-return-sculptures/UPI-36201245680874/ |title=Greece urges Britain to return sculptures |publisher=UPI.com |date=22 June 2009 |accessdate=29 June 2009}}</ref>. == Историја == ===Рана историја=== [[File:DoricParthenon.jpg|thumb|The [[Doric order]] of the Parthenon]] Новиот храм бил изграден на највисоката точка на Акропол, посветен на боговите. Античките храмови на Акропол веројатно имале помали димензии, и ова ги спасило градителите од значителното намалување на градилиштето. Во 488 п.н.е. овде бил подигнат храм како благодарност кон божицата Атина за победата над Персијците кај Маратон. Неговите димензии по план биле доста блиски со денешниот Партенон, а уште тогаш било потребно на јужната падина да се изгради потпорен ѕид и да се натрупаат големо количество карпести блокови, па јужниот крај на градилиштето се подигнал над карпите на Акропол со повеќе од 7 метри. Проектираниот храм бил перипетар и имал 6 столбови на кратката страна и 16 на долгата. Неговиот стилобат и скалила, како и самите столбови и други делови од конструкцијата, биле изработени од [[мермер]] (или, во секој случај, било замислено да бидат мермерни). Кога во 480 п.н.е. [[Персијци]]те ја освоиле и ја разграбиле Атина, а со тоа и самиот Акропол, изградбата на храмот била прекинета за повеќе од 30 години. Во 454 година трезорот на Делоскиот морски сојуз бил пренесен во Атина, каде што на власт бил [[Перикле]], а наскоро во 447 година, градежните работи биле обновени. За архитекти биле избрани [[Иктин]] и [[Каликрат]], а исто така и Фидиј, кој бил задолжен пред сè за скулптурата но вршел и општ надзор над градежните работи. Создавањето на Партенон бил дел од целта на Перикле, Атина да добие водечка улога не само во воената и економската област, но и во областа на религијата и уметноста. На огромната камена површина од три скалила, чијашто основна површина на горниот бочен дел изнесувал 70 х 30 метри, се издигнувале 46 столбови високи преку 10 метри, со дорски стил. На столбовите биле извајани ликови и склуптури и се вбројувале меѓу најголемите вајарски работи. Во средината на храмот била поставена статуа на богињата Атина висока 13 метри, инаку дело на Фидиј и била обложена со злато и слонова коска. Првичниот главен источен влез на храмот бил скриен од олтарната апсида и така главниот влез останал од запад преку ретките просторија зад целата на античкиот храм. Биле направени и други промени во планот, а во југозападниот агол на храмот била изградена камбанарија. За понатамошната судбина на храмот, се знае дека околу 298 п.н.е. атинскиот тиранин Лахар ги отстранил златните чинии од скулптурата на Атина и во 3 век п.н.е. зградата била оштетена од пожар<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Introduction to the Parthenon Frieze |publisher=National Documentation Centre (Greek Ministry of Culture) |url=http://www.ekt.gr/parthenonfrieze_text_version/introduction/history.jsp?lang=en |accessdate=14 August 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028205240/http://www.ekt.gr/parthenonfrieze_text_version/introduction/history.jsp?lang=en |archivedate=28 October 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=QME9WXUnookC&pg=PA69 Freely 2004, p. 69]. "According to one authority, [[John Travlos]], this occurred when Athens was sacked by the [[Heruli]] in AD 267, at which time the two-tiered colonnade in the cella was destroyed."</ref> но била во голема мера поправена. Втората градба од времето на Перикле бил храмот Атина Нике. Овој мал храм во јонски стил бил повторно изграден од страна на Каликрат. Површината на храмот била 5 х 8 метри со 4 метри високи столбови и 45 сантимети високи ѕидови на кои имале голем број на познати ликови. За време на [[Османлии]]те, овој храм бил проширен, од камен била изградена кула. Германскиот археолог Рос ја срушил оваа кула во периодот 1835-36 година и повторно го изградил храмот. На храмот се работело повеќе од 16 години, бидејќи во меѓувреме било одлучено најпрво да се изгради главниот влез на акрополот т.н. [[Пропилеи]]. Тој го нацртал главниот влез на акрополот со дванаесет надворешни дорски столбови. На двете страни на влезот требало да се издигне четвороаголни столбови кои никогаш не биле довршени. На левото крило на Пропилеите била направена првата галерија на слики. Четврта голема градба на тој простор односно на западниот дел од Партенон бил изграден уште еден храм, наречен Ерехтеон. Овој храм исто така бил изграден од страна на [[Мнесикле]]. Но, само што се започнало со изградбата во 431 п.н.е., започнала триесетгодишната Пелопонеска војна меѓу Атина и [[Спарта]], поради што изградбата била запрена. Во 429 година Перикле починал, а дури во 404 година Атина морала да се предаде и да се согласи на склучување на понижувачкиот мировен договор. Економската моќ на метрополата била исцрпена. Сепак, ја искористиле победата на атинската поморска флота над спартанската и храмот Ерехтеон бил довршен во период од две години. Делото било довршено од страна на Филокле – градба со неправилен нацрт, украсен со столбови во јонски стил. И овој храм потекнува од Перикле, а неговите противници го критикувале дека го украсува градот како “некоја дама“. Денес, времето на Перикле претставува еден од сјајните историски периоди во општеството. === Христијанска црква === Во [[426]] Партенонот бил затворен во времето кога византискиот цар [[Теодосиј II]] објавил затворање на сите пагански храмови во [[Византија]]<ref name = "Freely69">[https://books.google.com/books?id=QME9WXUnookC&pg=PA69 Freely 2004, p. 69].</ref>. Веројатно тогаш, во [[5 век]], Статуата на Атина била пренесена во [[Цариград]], каде што подоцна била уништена во пожар најверојатно за време на [[Опсада на Цариград (1204)|Опсадата на Цариград]] за време на [[Четвртата крстоносна војна]] во [[1204]] година<ref>{{Наведена книга | last = Cremin | first = Aedeen | title = Archaeologica | publisher = Frances Lincoln Ltd. | year = 2007 | url = https://books.google.com/books?id=A0llBlzF6UgC&pg=PA170 | page=170 |isbn = 9780711228221}}</ref>. Партенонот бил претворен во христијанска црква во последната деценија од 6 век<ref name="freely">[https://books.google.com/books?id=QME9WXUnookC&pg=PA69 Freely 2004, p. 69] „Некои современи писатели тврдат дека Партенонот бил претворен во христијанско светилиште за време на владеењето на [[Јустинијан I]] (527-65) ... Но, нема докази за да се поддржи ова во античките извори. Постоечките докази покажуваат дека Партенонот бил претворен во христијанска [[базилика]] во последната деценија од 6 век.“</ref>, за да стане црква посветена на Богородица. Ориентацијата на објектот била сменета. Главниот влез бил поставен на западниот крај на зградата, а христијанскиот олтар и иконостас биле поставени кон источната страна на зградата во близина на апсидата изградена таму каде што претходно се наоѓал портикот<ref name=Freely70>[https://books.google.com/books?id=QME9WXUnookC&pg=PA70 Freely 2004, p. 70].</ref><ref name=Hurwit293>[https://books.google.com/books?id=BAnbmQMvdkwC&pg=PA21 Hollis 2009, p. 21].</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=0pQ4AAAAIAAJ&pg=PA293 Hurwit 2000, p. 293].</ref>. Просториите помеѓу столбовите на [[опистодом]]от и [[перистил]]от биле заѕидани, иако голем број влезови сè уште го дозволувале пристапот<ref name=Freely70/>. Иконите биле насликани на ѕидовите и многу христијански натписи биле врежани во столбовите на Партенон<ref name = "AcropolisRestoration">{{Наведена мрежна страница |title=The Parthenon |publisher=Acropolis Restoration Service |url=http://www.ysma.gr/en/parthenon |accessdate=14 August 2012 |archive-date=2012-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828211740/http://www.ysma.gr/en/parthenon |url-status=dead }}</ref>. Овие реновирања неизбежно довеле до отстранување и расфрлање на некои од скулптурите. Оние што ги отсликувале боговите биле или можеби повторно толкувани според христијанска тема, или отстранети и уништени. Партенонот станал четврто најважно христијанско место за поклонение во Источното Римско Царство по [[Цариград]], [[Ефес]] и [[Солун]]<ref name=Kaldelis>{{Наведена мрежна страница|first=Anthony|last=Kaldellis|format=PDF|url=http://www.lsa.umich.edu/UMICH/modgreek/Home/_TOPNAV_WTGC/Lectures%20at%20U-M/ParthenonKaldellis.pdf|title=A Heretical (Orthodox) History of the Parthenon|publisher=University of Michigan|date=2007|page=3|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090824170528/http://www.lsa.umich.edu/UMICH/modgreek/Home/_TOPNAV_WTGC/Lectures%20at%20U-M/ParthenonKaldellis.pdf|archivedate=24 August 2009}}</ref>. Во [[1018]] година, царот [[Василиј II]] тргнал по поклонение во [[Атина]] директно по неговата крајна победа над Самоил со единствена цел да се поклони на Партенонот<ref name=Kaldelis/>. Во времето на Латинската окупација, околу 250 години објектот станал католичка црква на Пресвета Богородица. Во овој период била изградена кула, која се користела како караулата или камбанаријата и која содржела спирални скали<ref>[https://books.google.com/books?id=0pQ4AAAAIAAJ&pg=PA295 Hurwit 2000, p. 295]</ref>. ===Џамија=== [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|Слика која го прикажува Партенонот кога се користел како џамија]] [[File:Parthenon.Southern.Side.damaged.jpg|thumb|Јужната страна на Партенон, која претрпела значителна штета во експлозијата во 1687 година]] Во [[1456]] година турските сили на [[Османлии]]те ја нападнале Атина и ја опсадиле армијата на [[Фиренца]] во одбрана на Акропол до [[1458]] година, кога му се предала на Турците<ref>{{Наведена книга | last = Babinger | first = Franz | title = Mehmed the Conqueror and His Time | publisher = Princeton University Press | year = 1992 | url = https://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA159 | pages=159–160 |isbn = 9780691010786}}</ref>. Турците можеби накратко го обновиле Партенонот за да пред крајот на 15 век, Партенон стане џамија<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Tomkinson |first=John L. |title=Ottoman Athens I: Early Ottoman Athens (1456–1689) |publisher=Anagnosis Books |url=http://www.anagnosis.gr/index.php?la=eng&pageID=216 |accessdate=14 August 2012 |archive-date=2012-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120729151054/http://www.anagnosis.gr/index.php?pageID=216&la=eng |url-status=dead }} "Some time later – we do not know exactly when – the Parthenon was itself converted into a mosque."</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=6tjUAAAAMAAJ&pg=PA317 D'Ooge 1909, p. 317]. Претворањето на Партенонот во џамија прво се споменува од друг анонимен писател,„ Парискиот анонимник“, чиј ракопис датиран од втората половина на XV век бил откриен во библиотеката во Париз во 1862 година</ref>. Прецизните околности под кои Турците го присвоиле за употреба како џамија се нејасни; еден извештај наведува дека [[Мехмед II]] го наредил неговото преобразување како казна за атинскиот заговор против османлиското владеење<ref name = "Miller">{{Наведено списание |last=Miller |first=Walter |title=A History of the Akropolis of Athens |journal=The American Journal of Archaeology and of the History of the Fine Arts |volume=8 |publisher=Archaeological Institute of America |year=1893 |pages=546–547 |url=https://books.google.com/books?id=3aMrAQAAIAAJ&pg=PA547}}</ref>. Апсидата станала [[михраб]]<ref>[https://books.google.com/books?id=BAnbmQMvdkwC&pg=PA33 Hollis 2009, p. 33].</ref>, кулата која претходно била изградена за време на римокатоличката окупација на Партенонот била проширена нагоре за да стане [[минаре]]<ref>{{Наведена книга | last = Bruno | first = Vincent J. | title = The Parthenon | publisher = W.W. Norton & Company | year = 1974 | url = https://books.google.com/books?id=kNItkhYRrc0C&pg=PA172 | isbn = 9780393314403 | page = 172}}</ref>, бил поставен [[минбар]]<ref name=Freely70/>, а христијанскиот олтар и иконостас биле отстранети и ѕидовите биле варосани за да ги покриваат иконите на христијанските светци и други христијански слики<ref>[https://books.google.com/books?id=6tjUAAAAMAAJ&pg=PA317 D'Ooge 1909, p. 317].</ref>. И покрај промените, нејзината структура останала недопрена.<ref name = "Rathus">{{Наведена книга | last = Fichner-Rathus | first = Lois | title = Understanding Art | publisher = Cengage Learning |edition = 10 | year = 2012 | url = https://books.google.com/books?id=JPlYOG52w2UC&pg=PT324 | page = 305 |isbn=9781111836955}}</ref>. Во [[1667]] година турскиот патник [[Евлија Челебија]] изразил чудење во скулптурите на Партенон и фигуративно ја опишал зградата како „''некоја непробојна тврдина што не е направена од човечка рака''“<ref>{{Наведена книга | last = Stoneman | first = Richard | title = A Traveller's History of Athens | publisher = Interlink Books | year = 2004 | url = https://books.google.com/books?id=WmBdajkYRC4C&pg=PA209 |isbn=9781566565332 | page = 209}}</ref>. Францускиот уметник Жак Кери во [[1674]] година го посетил Акрополот и ги скицирал вајарските украси на Партенон<ref name="Bowie">T. Bowie, D. Thimme, ''The Carrey Drawings of the Parthenon Sculptures'', 1971</ref>. Во почетокот на 1687 година, инженер по име Плантеј го скицирал Партенон за Французинот Гравиерс Ортерес<ref name = "Chatziaslani">{{Наведена мрежна страница |last=Chatziaslani |first=Kornilia |title=Morosini in Athens |publisher=Archaeology of the City of Athens |url=http://www.eie.gr/archaeologia/En/chapter_more_8.aspx | accessdate=14 August 2012}}</ref>. Овие претстави, особено оние направени од Кери, даваат важни, а понекогаш и единствени, докази за состојбата на Партенонот и неговите различни скулптури пред уништувањето што го доживеало кон крајот на [[1687]] година и последователното ограбување на неговите уметнички предмети<ref name="Bowie"/>. === Уништување === {{Главна|Опсада на Акропол (1687)}} [[File:Parthenon 1839.jpg|thumb|right|Партенон во 1839 година.]] Во [[1687]] година, Партенонот бил опширно оштетен во најголемата катастрофа во својата долга историја<ref name="AcropolisRestoration" />. Како дел од [[Голема турска војна|Големата турска војна]] (1683-1699), Венецијанците испратиле експедиција предводена од [[Франческо Моросини]] за да ја нападнат [[Атина]] и да го освојат Акрополот. Османлиските Турци го зацврстиле Акрополот и го користеле Партенонот како магазин за барут - и покрај тоа што биле предупредени од опасностите од оваа употреба од експлозијата од 1656 година која сериозно ги оштетила Пропилеите - и како засолниште за припадници на локалната турска заедница. Венецијаните започнале со опсадата на Акропол која траела од 23 до 29 септември. Во оваа опсада храмот бил знајчајно оштетен кога граната паднала на местото и предизвикала експлозија на неколку пакети барут складирани во Партенонот. Османлиите целосно го срушиле храмот на Атена за да на негово место ги постават топовите. Османлиите на крај се предале под услов дека ќе им биде обезбеден слободен пристап до азиска Смирна. === Грција=== Кога независна Грција ја презела контролата врз [[Атина]] во [[1832]] година, видливиот дел од [[минаре]]то бил срушен, само неговата база и спиралните скали до нивото на архитраевите останале непроменети<ref>{{Наведена книга | last = Murray | first = John | title = Handbook for travellers in Greece, Volume 2 | publisher = Oxford University Press | year = 1884 | url = https://books.google.com/books?id=Ac4GAAAAQAAJ&pg=PA317 | page = 317}}</ref>. Наскоро сите средновековни и отомански градби на Акропол биле разрушени. Сепак, слика од малата џамија во рамките на Партенон е зачувана во фотографијата на Жоли де Лотбинеро од [[1842]] година<ref>Neils, ''The Parthenon: From Antiquity to the Present'', 336– the picture was taken in October 1839</ref>. Областа станала историски предел контролиран од грчката влада. Денес таа привлекува милиони туристи секоја година. == Реставрација == Во [[1975]] година, грчката влада започнала заеднички напори за обновување на Партенонот и други структури на Акропол. По некое одложување, во [[1983]] година бил формиран Комитет за заштита на спомениците на Акропол<ref>[http://www.arcchip.cz/w09/w09_lambrinou.pdf Lina Lambrinou, "State of the Art: ‘Parthenon of Athens: A Challenge Throughout History"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081003065235/http://www.arcchip.cz/w09/w09_lambrinou.pdf |date=2008-10-03 }} (pdf file) with bibliography of interim conservation reports;</ref>. Проектот подоцна привлекол финансирање и техничка помош од Европската унија. Археолошкиот комитет детално го документирал секој артефакт што останал на местото, а архитекти помагале со компјутерски модели за да ги одредат своите оригинални локации. Особено важните и кревки скулптури биле пренесени во Музејот на Акропол. == Наводи == {{наводи|3}} == Надворешни врски == {{commons|Parthenon}} {{Wiktionary}} * [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=912 The Acropolis of Athens: The Parthenon] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130918073307/http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=912 |date=2013-09-18 }} (official site with a schedule of its opening hours, tickets and contact information) * [http://www.yppo.gr/4/e40.jsp?obj_id=123 (Hellenic Ministry of Culture) The Acropolis Restoration Project] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131124083019/http://www.yppo.gr/4/e40.jsp?obj_id=123 |date=2013-11-24 }} * [http://www.parthenonfrieze.gr (Hellenic Ministry of Culture) The Parthenon Frieze] {{el icon}} * [http://whc.unesco.org/en/list/404 UNESCO World Heritage Centre – Acropolis, Athens] * [http://www.nashville.gov/parthenon/index.htm Metropolitan Government of Nashville and Davidson County – The Parthenon] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130128110846/http://www.nashville.gov/Parthenon/index.htm |date=2013-01-28 }} * [https://web.archive.org/web/20160622161447/http://www.metrum.org/key/athens/index.htm The Athenian Acropolis by Livio C. Stecchini] (Takes the heterodox view of the date of the proto-Parthenon, but a useful summary of the scholarship.) (Internet Archive) * [http://www.acropolisfriends.gr/index.php?lang=en The Friends of the Acropolis] * [http://people.hsc.edu/drjclassics/lectures/ParthenonMarbles/marbles.shtm Illustrated Parthenon Marbles] – Dr. Janice Siegel, Department of Classics, [[Hampden–Sydney College]], Virginia * [http://travels.co.ua/engl/greece/athens/acropolis/parthenon/index.html Parthenon:description, photo album] {{Coord|37.9714|23.7265|type:landmark_region:GR_scale:4000|display=title}} [[Категорија:Атински акропол]] [[Категорија:Светско наследство во Грција]] hxdk4lsadz66b8exaw9o25hzlq73q4k 0 1190041 5544092 5522330 2026-04-24T02:27:56Z Bjankuloski06 332 Исправен поим, replaced: ролегомена → ролегомени (4) 5544092 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Исламски учен |name=Ибн Халдун |image=Ibn khaldoun-kassus.jpg |caption=Статуа на Ибн Халдун во [[Тунис]] |birth_date=27 мај 1332 |birth_place=[[Тунис]], [[Хафсиди|Хафсидски султанат во Ифрикија]] |death_date= 17 март 1406 |death_place=[[Каиро]], [[Мамелуци)|Мамелучки Султанат на Египет]] |region=[[Тунис]] |denomination=[[Сунити]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muslimphilosophy.com/ik/klf.htm#Intro|title=IBN KHALDUN - His Life and Work|publisher=|accessdate=25 February 2017}}</ref> |Maddhab=[[Малики]]<ref>{{наведена енциклопедија|first=Zaid |last=Ahmad|title=Ibn Khaldun|encyclopedia=The Biographical Encyclopaedia of Islamic Philosophy|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|editor=Oliver Leaman|year=2010|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199754731.001.0001/acref-9780199754731-e-183|subscription=yes}}</ref> |creed=[[Ашари]]<ref>{{Наведена книга|last=Doniger |first=Wendy |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|date=1999|publisher=Merriam-Webstar Inc. |isbn=0877790442|page=82}}</ref> |main_interests=[[Историја]]<br>[[Социологија]]<br>[[Економија]]<br>[[Демографија]]<br>[[Политички науки]] |notable_ideas=[[Теорија на социјален циклус|Цикличка теорија]] на империите, [[Асабија]], Теорија на економскиот раст |influences=[[Ибн Џарир]], [[Ибн Хазм]], [[Ат-Туртуши]],<ref>Во ал-Мукадима Ибн Халдун го цитира како пионир во социологијата</ref> [[Ибн Аби Зар]], [[Мухамед ибн Закарија Рази]] |influenced=[[Ибн ал-Хатиб]], [[Ибн ал-Азрак]], [[Абу Јахја ибн ал-Сакак|Ибн ал-Сакак]], [[Ал-Макризи]] |module={{Infobox person |child=yes | religion = [[ислам]]<ref>• [[Joseph J. Spengler]] (1964). "Economic Thought of Islam: Ibn Khaldun", ''Comparative Studies in Society and History'', 6(3), pp. [https://www.jstor.org/pss/177577 268]-306.<br/>&nbsp;&nbsp;• Jean David C. Boulakia (1971). "Ibn Khaldûn: A Fourteenth-Century Economist", ''Journal of Political Economy'', 79(5), pp. [https://www.jstor.org/pss/1830276 1105]-1118.</ref>}}}} '''Ибн Халдун''' ( {{ArB|أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي}}, ''Abū Zayd ‘Abd ar-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Khaldūn al-Ḥaḍramī)'' - [[Арапи|арапски]] историчар, [[Социологија|социолог]], [[Економија|економист]] и демограф<ref name="WP:BOMBARD"> {{Наведена книга|last=Savant|first=Sarah Bowen|title=Genealogy and Knowledge in Muslim Societies: Understanding the Past|date=2014|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0748644971|page=77|url=https://books.google.com/books?id=rySrBgAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA77#v=onepage&q&f=false|quote=Banu Khaldun al-Hadrami (Yemen, but not Qahtan), to which belonged the famous historian Ibn Khaldun. The family's ancestor was 'Uthman ibn Bakr ibn Khalid, called Khaldun, a Yemeni Arab among the conquerors who shared kinship with the Prophet's Companian Wa'il ibn Hujr and who settled first in Carmona and then in Seville.}} ''The Historical Muhammad'', Irving M. Zeitlin, (Polity Press, 2007), 21; "''It is, of course, Ibn Khaldun as an Arab here speaking, for he claims Arab descent through the male line.''". ''The Arab World: Society, Culture, and State'', Halim Barakat, (University of California Press, 1993), 48;"''The renowned Arab sociologist-historian Ibn Khaldun first interpreted Arab history in terms of badu versus hadar conflicts and struggles for power.''" ''Ibn Khaldun'', M. Talbi, ''The Encyclopaedia of Islam'', Vol. III, ed. B. Lewis, V.L. Menage, C. Pellat, J. Schacht, (Brill, 1986), 825;"''Ibn Khaldun was born in Tunis, on I Ramadan 732/27 May 1332, in an Arab family which came originally from the Hadramawt and had been settled at Seville since the beginning of the Muslim conquest...''"</ref>, роден во [[Тунис]] на 27 мај 1332, починал во [[Египет]] на 17 март 1406 година. Се смета за еден од основоположниците на модерната историографијата, [[социологија]]та, [[економија]]та и [[демографија]]та.<ref>• [//en.wikipedia.org/wiki/Joseph_J._Spengler Joseph J. Spengler] (1964). "Economic Thought of Islam: Ibn Khaldun", ''Comparative Studies in Society and History'', 6(3), pp. [https://www.jstor.org/pss/177577 268]-306.<br> &nbsp;&nbsp;• Jean David C. Boulakia (1971). "Ibn Khaldûn: A Fourteenth-Century Economist", ''Journal of Political Economy'', 79(5), pp. [https://www.jstor.org/pss/1830276 1105–1118].</ref> Најпознат е по делото, ''Мукадима'' или ''Пролегомени'' ("Вовед") под чие влијание биле османлиските историчари од 17 век како [[Ќатип Челебија]], [[Ахмед Џевдет-паша]] и [[Мустафа Наима]], кои ги користеле теориите во книгата да го анализираат подемот и падот на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]].<ref>{{Наведена книга|title=Studies in Islamic history and civilization: in honour of Professor David Ayalon|last=Lewis|first=Bernard|publisher=BRILL|year=1986|isbn=978-965-264-014-7|editor-last=Ayalon|editor-first=David|location=|pages=527–530|chapter=Ibn Khaldūn in Turkey|postscript=|editor-last2=Sharon|editor-first2=Moshe}}</ref> Европските историчари од 19 век исто така ја признавале важноста на книгата и го сметале Ибн Халдун за еден од најголемите филозофи на [[Среден век|средниот век]].<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Bernard_Lewis Bernard Lewis]: "Ibn Khaldun in Turkey", in: ''Ibn Khaldun: The Mediterranean in the 14th Century: Rise and Fall of Empires'', Foundation El Legado Andalusí, 2006, {{ISBN|978-84-96556-34-8}}, pp. 376–380 (376) S. M. Deen (2007) ''Science under Islam: rise, decline and revival''. p. 157. {{ISBN|1-84799-942-5}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/226308284|title=Science under Islam : rise, decline and revival|last=M.)|first=Deen, S. M. (Sayy|date=2007|publisher=Lulu.com|isbn=1847999425|edition=Lulu |location=[London?]|oclc=226308284}}</ref> == Историски контекст == Во 13 век, по падот на [[Алмохадска династија|Алмохадите]] кои ја одбележале средновековната цивилизација на [[Магреб]], унифицирајќи го регионот,започнал еден долг период на анархија и сиромаштија.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/40670128|title=Ibn Khaldoun : naissance de l'Histoire, passé du tiers monde|last=Yves.|first=Lacoste|date=1998|publisher=La Découverte & Syros|isbn=2707126802|edition=[Nouv. éd.]|location=Paris|oclc=40670128}}</ref>. Во 14 век, [[Меринидска династија|Меринидите]] го контролирале западен [[Магреб]] (денешен [[Алжир]]) додека [[Хафсидска династија|Хафсидите]] владееле со [[Ифрикија]] (денешен [[Тунис]] и источниот дел на Алжир) Овие три династии директно или индиректно потекнувале од [[Алмохадска династија|Алмохадската династија]]<ref name=":0" />, се бореле за превласт во Магреб и постојано биле под закана на [[Арапски јазик|арапските]] племиња и од дисиденцијата на [[Бербери|берберските]] племиња кои живееле во близина, секое во рамки на неговите поединечни граници. Животот на Ибн Халдун се одвивал во една многу проблематична епоха, обележана со разни социо-политички превирања, со појавата на [[Црна смрт|црната смрт]] и со непрестајните династички борби во [[Магреб]]. Впрочем, смртта на секој владетел отворала нова криза околу наследството на власта којашто кралските синови сакале да ја приграбат само за себе.<ref name=":0" /> Секоја династија сè повеќе и повеќе се индивидуализирала и покрај заедничките корени, додека [[Меринидска династија|меринидската династија]] се обидувала да го унифицира Магреб, на начин како што тоа го сторила [[Алмохадска династија|алмохадската]].<ref name=":0" /> Градовите растеле и играле значајна верска, културна и политичка улога во секоја од државите. [[Тлемсен]], [[Константин (Алжир)|Константин]] и [[Беџаја]] броеле по 40.000 жители, [[Маракеш]] околу 60.000 а [[Фес (град)|Фес]] и [[Тунис (град)|Тунис]] имале над 100.000 жители што била голема бројност на население на тоа време.<ref name=":0" /> На [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], последните муслимански кралства се обидувале да го сопрат напливот на галската и кастиљската [[Реконквиста]], додека Истокот се соочувал со турско-монголските инвазии. == Животопис == [[Податотека:TCCKhaldun.jpg|мини|225x225пкс|Ибн Халдун бронзена биста во природна големина на Ибн Халдун која е дел од збирката на [http://www.arabamericanmuseum.org/ Арапско Американскиот Национален Музеј] (Каталог Број 2010.02). Изработена од страна на [[Патрик Морели]] од Албани, во 2009 година. Инспирирана од статуата на Ибн Халдун во [[Тунис (град)|Тунис]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://arabamerican.pastperfect-online.com/33769cgi/mweb.exe?request=record;id=A9A7FFF1-3E51-46CC-8C72-966442091673;type=101|title=Arab American National Museum : Online Collections|accessdate=25 February 2017}}</ref>|лево]] Животот на Ибн Халдун е релативно добро документиран, бидејќи тој напишал [[автобиографија]] ([[Арапски јазик|арапски]]: {{Јаз|ar|التعريف بابن خلدون ورحلته غربا وشرقا}}, ''at-Taʻrīf bi-ibn Khaldūn wa-Riḥlatih Gharban wa-Sharqan''<ref>Published by Muḥammad ibn Tāwīt aṭ-Ṭanjī, Cairo 1951</ref>), во која се цитирани голем број документи во врска со неговиот живот. '''Абдурахман бин Мухамед бин Мухамед бин Мухамед бин Ал-Хасан бин Џабир бин Мухамед бин Ибрахим бин Абдурахман бин Ибн Халдун''', главно познат како "'''Ибн Халдун'''", според некој далечен предок, е роден во [[Тунис (град)|Тунис]] во 1332 (732 по [[хиџра]]) во влијателно и побогато [[Андалусија|андалусиско]] семејство со арапско потекло. Едниот од предците на семејството, според него, бил [[јемен]]итски Арап кој бил во сродство Ваил ибн Хуџр, придружник на исламскиот пророк [[Мухамед]]. Семејството кое имало многу влијание во [[Андалусија]], по падот на [[Севиља]] во 1248 година, емигрирало во [[Тунис]]. За време на туниската [[хафсидска династија]] некои од неговото семејство имале политички функции. Таткото и дедото на Ибн Халдун  сепак се повлекле од политичкиот живот и се приклучиле на редот на мистиците. Неговиот брат, [[Јахја Ибн Халдун]], исто така, бил [[историчар]] кој напишал книга за [[Абдалвадидска династија|абдалвадидската династија]], и кој бил убиен од страна на соперник за да биде службен историограф на дворецот.<ref>(француски) [https://books.google.com/books?id=blQpAAAAYAAJ&pg=PA484&dq=Zakariya+Yahya+Ibn+Khaldoun&hl=fr#PPA491,M1 « Lettre à Monsieur Garcin de Tassy », ''Journal asiatique'', troisième série, tome XII, éd. Société asiatique, Paris, 1841, p. 491]</ref> Во својата автобиографија, Халдун си го кажува потеклото уште од времето на [[Мухамед]] преку арапско племе од [[Јемен]], поконкретно од [[Хадрамут]], кое дошло до [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во осмиот век, на почетокот на исламското освојување. Самиот рекол: „И нашето потекло е од Хадрамут, од Арапите од [[Јемен]], преку Ваил ибн Хуџр исто така познат како Хуџр ибн 'Ади, еден од најдобрите Арапи, добро познат и почитуван." (стр. 2429, издание [http://www.alwaraq.com/ Ал-Waraq]). Сепак, биографот Мухамед Енан се сомневал во ова негово тврдење, велејќи дека неговото семејство можеби биле [[Мувалади]]<ref group="n">The Spanish, Portuguese and Catalan words ''muladí'', ''muladi'' or ''muladita'' are derived from the Arabic ''muwallad''. The basic meaning of ''muwallad'' is a person of mixed ancestry, especially a descendant of an Arab father and a non-Arab mother</ref> кои тврделе дека имаат арапско потекло со цел да стекнат со социјален статус.<ref>A. Khaldun: His life and Works for Mohammad Enan</ref> Енан, исто така споменува добро документирана традиција од минатото, во врска со одредени [[Берберска овца|берберски групи]], при што тие самите се "воздигнуваат" со арапски предци. Мотивот за тоа секогаш било желбата за политички и општествени напредувања. Ова се шпекулирало и за семејството на Халдун, дека Ибн Халдун и самиот бил со берберско потекло како и поголемиот дел од жителите на неговото родно место. Сепак, исламскиот историчар Мухамед Хозиен вели дека "наводниот [Берберски] идентитет ќе значел во времето кога предците на Ибн Халдун ја напуштиле [[Андалусија]] и се преселиле во [[Тунис]] но тие сепак не го промениле тврдењето дека се со арапско потекло. Дури и во времињата кога [[Бербери]]те биле на власт, за време на владеењето на Ал-Марабатс и ал-Мовахидс, и др. семејството на Ибн Халдун не го барале нивното берберско наследство".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muslimphilosophy.com/ik/knts.htm#n1|title=Notes on Ibn Khaludn's Life|accessdate=25 February 2017}}</ref> Најсилен показател на неговото арапското јеменитско потекло се неговата генеалогија и презимето.<ref>Al-Muqqadimah. Ibn Khaldun</ref> === Образование === [[Податотека:Dar_Ibn_Khaldoun.jpg|мини|Родната куќа на Ибн Халдун во [[Тунис (град)|Тунис]]]] Високиот статус на неговото семејство му овозможил на Ибн Халдун да учи со најдобрите учители во [[Магреб]]. Тој добил класично [[Медреса|исламско образование]], учење на [[Куран]]от кој го научил напамет, [[Арапски јазик|арапска лингвистика]], основа за разбирањето на Куранот, хадит, [[Шеријат|ш]]еријат (закон) и фик (надлежност). Тој добил диплома ([[Арапски Полуостров|арапски:]] الإِجازَة‎ '''''ijazah''''' , "дозвола", "овластување") по сите овие предмети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muslimphilosophy.com/ik/klf.htm|title=Ibn Khaldun: His Life and Work|last=Muhammad Hozien|publisher=Islamic Philosophy Online|accessdate=2008-09-19}}</ref> Математичарот и [[филозоф]]от, Ал-Абили од [[Тлемсен]], го вовел во [[математика]]та, [[логика]]та и [[филозофија]]та, и тој пред сè ги проучувал делата на [[Авероес]], [[Авицена]], [[Фахрудин Рази|Рази]] и [[Шараф ел Дин ел Туси|Туси]]. На возраст од 17 години, Ибн Халдун ги изгубил обата родитела од [[Црна смрт|Црната смрт]], интерконтинентална [[епидемија]] на [[Чума (болест)|чума]] што го погодила [[Тунис]] во 1348-1349.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/200605/ibn.khaldun.and.the.rise.and.fall.of.empires.htm|title=Saudi Aramco World: Ibn Khaldun and the Rise and Fall of Empires|accessdate=2017-12-06}}</ref> Тој за чумата зборува во неговото дело ''Мукадима'':<blockquote>Страшна чума надојде врз народите на Истокот и Западот; таа сурово ги измачи нациите, однесе голем дел од оваа генерација, ги сотре и ги уништи најдобрите резултати на цивилизацијата. Се покажа себеси кога империите беа во ера на декаденција и се доближуваа до крајот на нивното постоење; таа им ја скрши силата, им ја потисна моќта, ги ослабна до тој степен што им се закануваше целосно да ги уништи. Земјата престана да се обработува поради недостиг на луѓе; градовите беа опустошени, зградите паднаа во урнатини, патиштата беа избришани, спомениците исчезнаа; куќите и селата останаа без жители; нациите и племињата ја изгубија својата сила, а целата земја си го смени ликот.<ref><abbr>[PDF]</abbr> [http://classiques.uqac.ca/classiques/Ibn_Khaldoun/Prolegomenes_t1/ibn_pro_I.pdf Ibn Khaldoun, trad. William Mac Guckin de Slane, ''Les Prolégomènes''(première partie), éd. Librairie orientaliste Paul Geuthner, Paris, 1863, p. 133] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070126093144/http://classiques.uqac.ca/classiques/Ibn_Khaldoun/Prolegomenes_t1/ibn_pro_I.pdf |date=2007-01-26 }} [archive].</ref></blockquote> === Раните години во Тунис, Фес, Тлемсен и Гранада === [[Податотека:Tunisia588.jpg|мини|Џамијата каде Ибн Халдун го изучувал Куранот]]Според семејната традиција, Ибн Халдун се борел за политичка кариера. При бурната политичка ситуација во Северна Африка, ова барало многу вештина внимателно да се создаваат и прекинуваат сојузништва, за да не се падне заедно со минливите режими на времето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muslimphilosophy.com/ik/klf.htm|title=IBN KHALDUN - His Life and Work|accessdate=2017-12-06}}</ref> Автобиографијата на Ибн Халдун е приказна за авантура, во која тој поминува време во затвор, ги достигнува највисоките функции и паѓа повторно во егзил. На 20 годишна возраст, тој ја започнал својата политичка кариера на функцијата ''Катиб ал-'Аламах'' (носител на печатот) кај тунискиот владетел [[Ибн Тафракин]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://muslimheritage.com/article/ibn-khaldun-his-life-and-works|title=Ibn Khaldun: His Life and Works {{!}} Muslim Heritage|language=en|accessdate=2017-12-05}}</ref>, која се состоела од пишување [[Калиграфија|к]]алиграфски воведни белешки на официјални документи. Во 1352, Абу Зиад, [[султан]] на [[Константин (Алжир)|Константин]], го нападнал Тунис и го поразил. Ибн Халдун, кој не бил среќен со неговата почитувана но политички бесмислена функција, со учителот Абили заминал за [[Фес (град)|Фес]]. Таму султанот Абу Инан Фарес од [[Маринидска династија|маринидската династија]] го назначил за пишувач на кралските прогласи. Во 1357 година, обвинет за сплетки против интересите на султанот 25-годишниот Ибн Халдун 22 месеци поминал во затвор. По смртта на Абу Инан во 1358 година, везирот Ал Хасан Ибн Умар го ослободил од затвор и му го вратил рангот и функцијата. Кога Абу Салем дошол на власт, тој му дал на Ибн Халдун министерско место, прва функција која одговарала на неговите амбиции. Наскоро нови превирања придонеле Абу Салем да ја изгуби власта и на негово место да дојде некој пријател на Ибн Халдун, Ибн-Амар Абдула, кој не му дал значајна службена положба. Ибн Халдун затоа се одлучил да се пресели во [[Гранада]]. Тој можел да биде сигурен дека таму ќе има топло добредојдовте, бидејќи во [[Фес (град)|Фес]] тој му помогнал на султанот на Гранада, [[Насридска династија|Насрид Мохамед V]], да се врати на власт по неговиот привремен егзил. Во 1364 година, султанот Мухамед му доверил дипломатска мисија кај кралот на [[Кралство Кастиља|Кастиља]], [[Педро I од Кастиља|Педро Суровиот]], со цел склучување на мировен договор. Ибн Халдун успешно ја спровел оваа мисија и учтиво ја одбил понудата на Педро да остане во служба на неговиот двор и да си го поврати имотот кој порано во Шпанија го поседувало неговото семејство. Во Гранада, Ибн Халдун брзо влегол во конкуренција со везирот на Мухамед, [[Ибн ал-Хатиб]], кој со недоверба гледал на блиските односи помеѓу Мухамед и Ибн Халдун.<ref name=":0"/> Ибн Халдун се обидел да го обликува младиот Мухамед според неговиот идеал на мудар владетел, потфат кој [[Ибн ал-Хатиб]] го сметал за глупав и опасен за мирот во земјата а историјата покажала дека бил во право. На поттик на ал-Хатиб, Ибн Халдун на крајот бил испратена назад во Северна Африка. Самиот Ал-Хатиб подоцна бил обвинет од страна на Мухамед дека има необични филозофски погледи, и бил убиен, и покрај обидот од страна Ибн Халдун да се заложи во името на својот поранешен соперник. Во неговата автобиографија, Ибн Халдун малку кажува за неговиот судир со Ибн ал-Хатиб и за причините за неговото заминување. Назад во Африка, [[Хафсидска династија|хафсидскиот]] султан на [[Беџаја]], Абу Абдала, (со кого заедно бил во затвор) го пречекал со голем ентузијазам и го назначил Ибн Халдун за свој прв министер. Во текот на овој период, Ибн Халдун вршел смела мисија за собирање на даноците меѓу локалните [[Бербери|берберски племиња]]. По смртта на Абу Абдала во 1366, Ибн Халдун повторно ја сменил страната и се зближил со султанот на [[Тлемсен]], Абул л-Абас. Неколку години подоцна, тој бил затворен од страна на Абу Фарис Абдул Азиз, кој го поразил султанот на Тлемсен и го освоил престолот. Политичката умешност на Ибн Халдун и неговите добри односи со дивите берберски племиња, му носеле предност кај [[Северна Африка|северноафриканските]] владетели, иако тој самиот почнал да станува уморен од политиката. Во 1375 година, бил испратен од Абу Хаму, Абу l Вадид султанот на [[Тлемсен]], на мисија кај племињата на давадитските Арапи од [[Бискра]]. На враќање на Ибн Халдун побарал засолниште кај едно од берберските племиња, во западниот дел на [[Алжир]], во градот на [[Калат Ибн Салама]]. Тој таму живеел повеќе од три години, под нивна заштита, користејќи ги предностите на неговата изолација за да го напише делото ''Мукадима'' (Пролегомени), воведот на неговата планирана историја на светот. Во Ибн Салама, сепак, тој ги немал потребните текстови за да ја заврши работата.<ref>{{Наведена книга|url=http://alhassanain.org/english/?com=book&id=1008|title=IBN KHALDUN'S POLITICAL AND ECONOMIC REALISM|date=2016-03-26|publisher=google.com/+AlhassanainOrgNetwork|language=en|access-date=2018-02-20|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130072236/http://alhassanain.org/english/?com=book&id=1008|url-status=dead}}</ref> Како резултат на тоа, во 1378, тој се вратил во својот роден Тунис, кој во меѓувреме бил освоен од Абу л-Абас, кои го земал Ибн Халдун назад во неговата служба. Тука тој се посветил речиси исклучиво на своите студии и да ја завршил неговата историјата на светот. Неговата врска со Абу л-Абас останала затегната, како што подоцна тој се сомневал во неговата лојалност. Ова било уште позасилено откако Ибн Халдун му покажал копија од завршената историја каде ја немало вообичаената панегирика за владетелот. Под изговор дека ќе оди на аџилак во Мека<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/67610147|title=Ibn Khaldoun, 1332-1406 : un génie maghrébin|last=1946-|first=Goumeziane, Smaïl|date=2006|publisher=Non lieu|isbn=2352700019|location=Paris|oclc=67610147}}</ref> – нешто кое муслимански владетел не можел едноставно да го одбие - Ибн Халдун успеал да го напушти [[Тунис]] и да заплови за [[Александрија]]. === Последните години во Египет === [[Податотека:Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria) 1.jpg|мини|Биста на Халдун во Беџаја, Алжир]] Додека другите исламски региони морале да се справуваат со војни и внатрешни судири, [[Египет]] под власта на [[Мамелучка династија|Мамелуците]] живеел во период на економски просперитет и високата култура. Сепак, дури и во Египет, каде што Ибн Халдун ги живеел неговите последни години, тој не можел да остане надвор од политиката во целост. Во 1384 египетскиот султан го назначил за професор на [[медреса]]та Камија и за голем кадија на Малики школата за фик (едно од четирите училишта, Малики училиштето било широко распространето пред сè во Западна Африка). Неговите напори за реформи сепак наишле на отпор, и во рок од една година, тој морал да поднесе оставка од неговото судство. Дополнителен фактор за одлуката да поднесе оставка може бил и тешката лична трагедија што го погодила во 1384, кога бродот со неговата сопруга и децата потонал во близина на брегот на Александрија. Ибн Халдун тогаш одлучил сепак да го заврши аџилакот до [[Мека]]. По неговото враќање во мај 1388, Ибн Халдун се сконцентрирал посилно на образовната функција во различни [[Медреса|медреси]] на [[Каиро]]. Во дворецот некое време ја немал наклонетоста на султанот, како за време на немирите против [[Азахир Сејфадин Баркук]] кога– очигледно под принуда – заедно со другите каирски судии издал [[фатва]] против Баркук. Подоцна односите со Баркук се вратиле во нормала, и тој бил повторно именуван за кадија. Севкупно, тој шест пати бил назначуван на оваа висока функција, но од различни причини никогаш на функцијата не останувал долго. Во 1401, под власта на наследникот на Баркук, неговиот син Фараџ, Ибн Халдун земал учество во военiot поход против [[Монголци|монголскиот]] освојувач [[Тамерлан]], кој го опсаднал [[Дамаск]]. Ибн Халдун се сомневал во потфатотот на новиот султан и не сакал да го напушти Египет. Неговите сомнежи биле оправдани, бидејќи младиот и неискусен Фараџ, загрижен за бунтот во Египет, ја оставил својата војска во [[Сирија]] и се вратил дома. Ибн Халдун седум недели останал во градот под опсада, со јажиња го спуштиле преку градските бедеми со цел да преговара со Тамерлан, во историска серија на средби за кои тој опширно зборува во својата автобиографија.<ref>{{Наведено списание|last=Bent|first=Josephine van den|date=2016-05-03|title="None of the Kings on Earth is Their Equal in ʿaṣabiyya": The Mongols in Ibn Khaldūn's Works|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09503110.2016.1198535|journal=Al-Masāq|volume=28|issue=2|pages=171–186|doi=10.1080/09503110.2016.1198535|issn=0950-3110}}</ref> Тамерлан во детали го испрашувал за условите во земјите на Магреб и на негово барање, Ибн Халдун дури и напишал долг извештај за истото. Како што ги признал намерите за ова, тој не се двоумел, при враќањето во Египет, да состави подеднакво долг извештај за историјата на [[Татари]]те заедно со студијата на карактерот на [[Тамерлан]], испраќајќи ги истите на меринидските владетели во Фес ([[Магреб]]). Ибн Халдун следните пет години ги поминал во [[Каиро]] и работел на завршувањето на неговата автобиографија и историја на светот и извршувал функција на учител и судија. За време на овој период, тој, наводно за се придружил на тајната партија по име [[Риџал Хава Риџал]]. Нивните реформски ориентирани идеали привлекле внимание на локалните политички органи и старешини. Ибн Халдун бил уапсен. Тој починал на 17 март 1406 година, еден месец по неговиот шести избор на функцијата ''кадија'' (судија). == Творештво == [[Податотека:Ibn Khaldon Tribute Tunisia Stamp.jpg|мини|Поштенска марка од [[Тунис]] со ликот на Ибн Халдун]] === Китаб ал-Ибар === Главното дело на Ибн Халдун е '''''Китаб ал-Ибар''''' или "Книга за лекции" (целосен наслов на [[Арапски јазик|арапски]]: ''Kitāb al-ʻIbar wa-Dīwān al-Mubtadaʼ wa-l-Khabar fī Taʼrīkh al-ʻArab wa-l-Barbar wa-Man ʻĀṣarahum min Dhawī ash-Shaʼn al-Akbār'' - „''Книга за лекции, записи за почетоците и настани во историјата на Арапите и Берберите и нивните моќни современици''"), првично замислена како историја на [[Бербери]]<nowiki/>[[Бербери|т]]<nowiki/>е , но подоцне прошенари во фокусот на универзалната истора.иј <span>''Китаб''</span>'' ал-Ибар ''е поделена на седум книги. * Ал-''Мукадима'' (Вовед),<ref>Ibn Khaldun the Muqaddimah. An Introduction to History.Translated from the Arabic by Franz Rosenthal. In Three Volumes. First Volume. 606 pages. Bollingen Foundation Series xliii. Princeton University Press. 1958. Prof. Dr. Darcy Carvalho. Feausp. Sao Paulo. Brazil. 2016</ref><ref>https://archive.org/stream/THEMUQADDIMAHVOLUME1/THE MUQADDIMAH VOLUME 1</ref> се смета за прва книга. * Книгите од 2 до 5 ја покриваат [[Светска историја|светската историја на човештвото]] до времето на авторот. * Книгите 6 и 7 зборуваат за историјата на [[Бербери|берберските народи]] и Магреб. И покрај грешките во делото од 14 век од Фес, Равд ал-Киртас, (веројатно на Ибн Аби Зар), од каде Халдун црпел извори за делото, тоа сепак останува важен извор за [[Бербери|берберската историја]]. Историографскиот труд е дополнително критикуван заради неговата синтеза на повеќе (понекогаш контрадикторни) извори во отсуство на оригинални цитати, и тука Халдун отстапува од класичниот стил на арапските историчари, како што се Ибрахим Ибн ар-Ракик (~d.1028) или ал-Малики.<ref>See articles by Modéran and Benabbès in ''Identités et Cultures dans l'Algérie Antique'', University of Rouen, 2005 ({{ISBN|2-87775-391-3}}).</ref> ''<nowiki/>'' Во однос на [[социологија]]та, тој ја смислил теорија на општествениот конфликт. Ја развил дихотомијата на седентарниот живот наспроти номадскиот, концептот на "генерацијата", како и неизбежната загубата на сила што се случува кога пустинските воини го освојуваат градот. Според современиот арапски историчар, Сати ал-Хусри, ''Мукадима'' може да се чита како социолошко дело. Темите обработени во него вклучуваат [[политика]], урбаниот живот, [[економија]] и знаење. Делото се заснова на централниот концепт на Ибн Халдун за ''асабија'' ([[Арапски јазик|арапски:]] ''aṣabiyyah''), кој е преведен како "социјална кохезија", "групна солидарност" или "племство". Оваа социјална кохезија произлегува спонтано во племињата и други мали сродствени групи и може да се интензивира и зголеми од страна на религиозна идеологија. Анализата на Ибн Халдун е за тоа како оваа кохезија носи групи на власт, но содржи во себе – психолошко, социолошко, економско, политичко - семе за пропаста на групата која може да се замени со нова група, династија или империја поврзана со посилна (или помлада и поенергичнз) кохезија. Ибн Халдун би цитиран како расистички, но неговите теории за подемот и падот на империјата немаат расна компонента, и ваквото читање на неговите дела е повеќе резултат на погрешни толкувања или преводи.<ref>https://www.jstor.org/pss/3590803 Translation and the Colonial Imaginary: Ibn Khaldun Orientalist, by Abdelmajid Hannoum © 2003 Wesleyan University.</ref> Можеби најчесто цитирано набљудување на делото на Ибн Халдун е мислењето дека кога општеството станува голема цивилизација (и, веројатно, доминантна култура во регионот), по најголемиот подем следи период на пропаѓање. Ова значи дека следната сплотена група која ја освојува пропаднатата [[цивилизација]] е, во споредба со неа, група на [[варвари]]. Откако варварите ќе ја зацврстат нивната контрола врз освоеното општество, сепак, тие стануваат да привлечени од порафинираните аспекти, како што се писменоста и уметноста, па или ги асимилараат или ги усвојуваат таквите културни практики. Потоа, со тек на времето, поранешните варвари ќе бидат освоени од страна на нова група на варвари, кои ќе го повторат процесот. [[Податотека:Ibn Chaldun.JPG|мини| Копија од ''Лубаб ал Мухасал'' ]] === Други дела на Халдун === ''<nowiki/>'' Од други извори се дознава за неколку други дела, напишани главно во [[Северна Африка]] и [[Ел-Андалус]]. * Неговата прва книга, ''Лубаб ал Мухасал'' ([[Арапски јазик|арапски:]] ''Lubābu l-Muhassal - Квинтесенција на теологијата)'' која е коментар на исламската теологија на Фахралдин ал-Рази, била напишана на 19 годишна возраст под надзор на неговиот учител ал-Абили во [[Тунис]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/67610147|title=Ibn Khaldoun, 1332-1406 : un génie maghrébin|last=1946-|first=Goumeziane, Smaïl|date=2006|publisher=Non lieu|isbn=2352700019|location=Paris|oclc=67610147}}</ref> * Делото за суфизмот, ''Shifā ' l-Sā'il'', било напишано околу 1373 во [[Фес (град)|Фес, Мароко]]. * Додека бил на дворот на Мухамед V, султанот на Гранада, Ибн Халдун напишал дело за логика, Алака за султанот (арапски''ʻallaqa li-s-Sulṭān)''<ref name=":0"/>''.'' * Автобиографијата која ја напишал во тврдината на Бени Салама - (''Târif'') каде што освен податоците за неговиот живот разјаснува и детали за пишувањето на неговото најзначајно дело. == Наследство == [[Податотека:LafferCurve.svg|мини|Лаферовата крива со максимален приход точка на околу 70%.<ref name="howfar">[http://www.nber.org/papers/w15343 "How Far Are We From The Slippery Slope? The Laffer Curve Revisited"] by Mathias Trabandt and Harald Uhlig, NBER Working Paper No. 15343, September 2009.</ref> Лафер го наведува набљудувањето на Ибн Халдун дека "на почетокот на династијата, оданочувањето дава големи приходи од мали проценки. На крајот на династијата, оданочувањето дава мал приход од големи проценки".<ref name="Heritage">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritage.org/research/reports/2004/06/the-laffer-curve-past-present-and-future|title=The Laffer Curve: Past, Present, and Future|last=Laffer|first=Arthur|authorlink=Arthur Laffer|publisher=The Heritage Foundation|accessdate=4 July 2012}}</ref><ref name="Brederode">{{Наведена книга|title=Systems of general sales taxation : theory, policy and practice|last=Brederode|first=Robert F. van|publisher=Wolters Kluwer Law & Business|year=2009|isbn=9041128328|location=Austin [Tex.]|page=117}}</ref> ]] Ибн Халдун првпат го привлекол вниманието на западниот свет во 1697, кога неговата биографија се појавила во ''Ориентална библиотека'' на Бартелеми д‘Еберло де Молнвил. Поголемо внимание привлекол по 1806, кога ''Арапската хрестоматија'' на [[Силвестр де Саси]] ја вклучила неговата биографија, заедно со превод на делови од ''Мукадима'' преведено како ''Пролегомени''.<ref>{{Наведена книга|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|last=Enan|first=Muhammed Abdullah|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=983-9541-53-6|page=118|postscript=<!--None-->}}</ref> Во 1816, де Саси повторно ја објавил биографијата со подетален опис на ''Пролегомени''.<ref>{{Наведена книга|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|last=Enan|first=Muhammed Abdullah|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=983-9541-53-6|pages=118–9|postscript=<!--None-->}}</ref> Комплетното арапско издание било објавено во 1858. Оттогаш, делото на Ибн Халдун поопширно се изучува во западниот свет.<ref>{{Наведена книга|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|last=Enan|first=Muhammed Abdullah|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=983-9541-53-6|pages=119–20|postscript=<!--None-->}}</ref> * Британскиот историчар [[Арнолд Тојнби|Арнолд Џ.Тојнби]] ја нарекол ''Мукадима'' филозофија на историјата, која е несомнено најголемиот труд од ваков вид која некогаш било создадено<ref name="Britannica">''[//en.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica Encyclopædia Britannica]'', 15th ed. vol. 9, p. 148.</ref> * Британскиот филозоф [[Роберт Флинт]] го напишал следново за Ибн Халдун: "како [[Теорија|теоретичар]] на историјата му немало рамен во било кој период или земја, сè додека [[Џамбатиста Вико|Вико]] не се појавил, повеќе од триста години подоцна. [[Платон]], [[Аристотел]], и [[Свети Августин|Августин]] не му биле современици, а сите други не вредело ни да се споменуваат заедно со него". * Абдерахман Лахсаси напишал: "Ниеден историчар на Магреб а особено на [[Бербери]]<nowiki/>те не може без неговиот историски придонес."<ref>Lakhsassi, A. (1996) 'Ibn Khaldun', in S.H. Nasr and O. Leaman (eds) History of Islamic Philosophy, London: Routledge, ch. 25, 350–64. ... http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H024.htm</ref> * Британскиот антрополошки филозоф Ернест Гелнер смета дека дефиниција на Ибн Халдун на [[Влада|власта]] - „институција која ја спречува неправдата, освен онаа што самата ја прави" - е најдобрата во историјата на [[Политичка филозофија|политичката теорија]].<ref>Ernest Gellner, ''Plough, Sword and Book'' (1988), p. 239</ref> * [[Егон Орован]], кој го измислил терминот ''социономија'', бил под влијание на идеите на Ибн Халдун за еволуцијата на општествата.<ref>[http://www.nap.edu/html/biomems/eorowan.pdf Egon Orowan. 1901–1989]. A Biographical Memoir by F.R.N. Nabarro and A. S. Argon. 1996. National Academies Press. Washington, D.C.</ref> * Артур Лафер, по кого е именувана Лаферовата крива, напоменал дека, меѓу другите, некои од идеите на Ибн Халдун им претходеле на неговите.<ref name="Laffter at Heritage">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritage.org/Research/Taxes/bg1765.cfm|title=The Laffer Cruve, Past, Present and Future|last=[[Arthur Laffer]]|date=June 1, 2004|publisher=Heritage Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201225944/http://www.heritage.org/Research/Taxes/bg1765.cfm|archive-date=December 1, 2007|url-status=dead|accessdate=2007-12-11}}</ref> * Во 2006 година, ''Фондацијата за економски истражувања Атлас'' започнала годишен натпревар во пишување на есеи за студенти. Името на натпреварот е во чест на Ибн Халдун. Темата на конкурсот е "како поединци, тинк-тенкови, универзитети и претприемачи можат да влијаат на владините политики за да се овозможи слободен пазар да се развива и да се подобри животот на граѓаните врз основа на Исламските учења и обичаи." * Во 2006 година, Шпанија ја одбележала 600 годишнината од смртта на Ибн Халдун. == Белешки == {{reflist|1|group="n"}} == Наводи == {{наводи|2}} == Литература == * Fuad Baali. 2005 ''The science of human social organization : Conflicting views on Ibn Khaldun's (1332–1406) Ilm al-umran''. Mellen studies in sociology. Lewiston/NY: Edwin Mellen Press. * Walter Fischel. 1967 ''Ibn Khaldun in Egypt : His public functions and his historical research, 1382–1406; a study in Islamic historiography''. Berkeley: University of California Press. * Allen Fromherz. 2010 "Ibn Khaldun : Life and Times". Edinburgh University Press, 2010. * Ana Maria C. Minecan, 2012 "El vínculo comunitario y el poder en Ibn Jaldún" in José-Miguel Marinas (Ed.), ''Pensar lo político: Ensayos sobre comunidad y conflicto'', Biblioteca Nueva, Madrid, 2012. * Mahmoud Rabi'. 1967 ''The political theory of Ibn Khaldun''. Leiden: E.J. Brill. * Róbert Simon. 2002 ''Ibn Khaldūn : History as science and the patrimonial empire''. Translated by Klára Pogátsa. Budapest: Akadémiai Kiadó. Original edition, 1999. == Надворешни врски == *[http://www.muslimphilosophy.com/ik/klf.htm Ибн Халдун: живот и дело, од Мухамед Хозиен] * *[http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/ Комплетно издание Мукадима/Китаб-ал-Ибар на англиски (без Поглавје V, 13)] *[http://www.tunisiancommunity.org/ Туниско-Американски Центар (САД)] {{Семарх|url=https://archive.today/20130416001413/http://www.tunisiancommunity.org/ |date=2013-04-16 }} *[https://web.archive.org/web/20040624080750/http://www.isidore-of-seville.com/ibnkhaldun/ Ибн Халдун на мрежата] *[https://web.archive.org/web/20040430064720/http://www.ummah.net/history/scholars/KHALDUN.html Муслимански научници и историчари -Инб Халдун] *[http://nobsnews.blogspot.com/1993/11/growths-of-civilizations.html#ibn_khaldun Ибн Халдун, од Арнолд Тојнби, ''Студија на историјата'' vol. iii, III. C. II. (b), p. 321] *[https://web.archive.org/web/20060831233452/http://home.online.no/~al-araki/index.html Ибн Халдун (ал-Мукадима): Методологија и концепти на економската социологија] *[https://web.archive.org/web/20070928013846/http://www.ibnjaldun.com/index.php?L=7 Ибн Халдун. Медитеранот во 14 век: подемот и падот на империите]. ''Андалусиско наследство'' изложба *[http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=249 Институт Ибн Халдун] {{Семарх|url=https://archive.today/20140912195646/http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=249 |date=2014-09-12 }} [[Категорија:Родени во 1332 година]] [[Категорија:Починати во 1406 година]] [[Категорија:Антрополози]] [[Категорија:Автобиографи]] [[Категорија:Арапски филозофи]] [[Категорија:Мароканци]] [[Категорија:Теории на историјата]] 1igk0sv4glaoiz83nowxj81so4h451y 0 1194474 5544096 5464239 2026-04-24T03:16:17Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Печатна грешка, replaced: кроисте → користе 5544096 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Превој | name = Барбарас | other_name = Станко Крувче | photo = Порече 19.05 (2).JPG | photo_size = 250п | photo_alt = | photo_caption = Поглед на превојот | map = Македонија | map_alt = | map_caption = Местоположба на превојот Барбарас во Македонија | map_relief = | map_size = | label = Барбарас | label_position = | elevation = 864 м | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | traversed = R1303 | location = помеѓу [[Пелагонија]] и [[Порече]] | range = помеѓу [[Бушева Планина]] и [[Даутица]] | coordinates = {{coord|41|30|N|21|16|E|display=inline,title}} | coordinates_ref = | lat = 41.50 | long = 21.27 | topo = | embedded = | child = }} '''Барбарас''' или '''Станко Крувче''' — [[планински превој]] во западниот дел на [[Македонија]], кој ги поврзува [[Бушева Планина]] на запад и планината [[Даутица]] на исток, а ги раздвојува областа [[Порече]] на северозапад и котлината [[Пелагонија]] на југоисток.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2016/12/STUDIJA_PRIRODA.pdf|title=Студија за геодиверзитетот и геонаследството на Република Македонија и другите компоненти на природата (биолошка и пределска разновидност)|publisher=Министерство за животна средина и просторно планирање|date=2016|accessdate=11 октомври 2018|location=Скопје|page=23|archive-date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602110633/https://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2016/12/STUDIJA_PRIRODA.pdf|url-status=dead}}</ref> Во непосредна близина на превојот се наоѓаат остатоци од [[Барбарас|истоименото историско село]]. Најблиски градови до превојот се [[Македонски Брод]] и [[Прилеп]]. Преминот е отворен за сообраќај преку целата година и се смета за прометен, посебно за камиони. == Историја == Овој пат се користел уште во антиката како најсеверен приод кон античката македонска област [[Пелагонија]] која што била најмногу на удар на северните балкански племиња. Самиот премин бил набљудуван од повеќе стратешки високи градови како [[Колобаиса]] и [[Пелагон]]. Во средниот век неговата важност уште повеќе се зголемила за што сведочи поминувањето на странските војски кон [[Палестина]] за време на [[Крстоносни војни|крстоносните походи]]. Според една легенда, низ преминот поминал и светиот римски цар [[Фридрих I Барбароса]] по кого што и превојот и поранешното село Барбарос го носат името. Кажувањата на месното население одат дури дотаму што тврдат дека телото на Фридрих I се чувало во пештерата Пешна, кога крстоносците го враќале од Палестина кон Германија. Во времето на [[Отоманска Македонија]], преминот имал важност на дервен каде што се контролирало движењето на населението и се проверувала стоката што се превезувала. == Пристап == До превојот се стигнува од две страни: * Од прилепска страна искачувањето започнува веднаш после селото [[Дебреште]],и кривулесто води сè до превојот каде се наоѓа и клучката каде што почнува патот за село [[Крапа]]. Вкупната должина на искачувањето е 3,8 километри и притоа се искачува висинска разлика од 210 метри. Просечниот агол на искачување изнесува 5,5%. Првата чешма по угорнината се наоќа на 2,1 километар од бензиската пумпа Сашо Петрол, на десната страна од коловозот, наречена Хасанова Чешма. * Од поречка страна искачувањето започнува на раскрсницата што го дели патот за езерото [[Козјак (езеро)|Козјак]], Македонски Брод и Прилеп, во близина на селото [[Суводол (Порече)|Суводол]]. Вкупната должина на искачувањето е 5,2 километри и притоа се искачува висинска разлика од 340 метри. Просечниот агол на искачување изнесува 6,5%. Од оваа страна превојот е подолг и пострмен, но сепак нуди повеќе сенка и места за застанување. Мора да се посвети посебно внимание бидејќи од оваа страна патот на места влегува во теснеци и засеци што го прави за нијанса поопасен од пелагониска страна. == Поврзано == * [[Барбарас]] * [[Бушева Планина]] * [[Даутица]] * [[Порече]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи}} {{Превои во Македонија}} [[Категорија:Планински превои во Македонија]] [[Категорија:Порече]] [[Категорија:Пелагонија]] [[Категорија:Географија на Македонски Брод]] [[Категорија:Географија на Прилеп]] mivdb8m8l2ijstsk0ppdlzr3cs31jmz 0 1202457 5543961 5534923 2026-04-23T18:12:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543961 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Infobox scientist | birth_name = Ханс Албрехт Бете | image = Hans Bethe.jpg | image_size = | birth_date = {{birth date|1906|7|2}} | birth_place = [[Стразбур]], [[Германско Царство|Германија]] | residence = Германија<br />САД | nationality = Германец<br />американец | death_date = {{death date and age|2005|3|6|1906|7|2}} | death_place = [[Итака]], [[Њуjорк]], САД | field = [[Јадрена физика]] | alma_mater = [[Франкфуртски универзитет]]<br />[[Минхенски универзитет]] | work_institution = {{unbulleted list |[[Тибиненски универзитет]] |[[Корнелов универзитет]]|[[Бристолски универзитет]] |[[Манчестерски универзитет]]}} | doctoral_advisor = [[Арнолд Зомерфелд]] | doctoral_students = {{unbulleted list | [[Питер Каратерс]] | [[Аџој Гатак]] | [[Џефри Голдстон]] | [[Роман Џакив]] | [[Роберт Јуџин Маршак]] | Гордон Шо | [[Дејвид Толес]] }} | notable_students = [[Фриман Дајсон]] | known_for = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap; |[[Јадрена физика]] |[[Ѕвездена нуклеосинтеза]] |[[Квантна електродинамика]] |[[Бете–Салпетерова равенка]] |[[Бете-Слејтерова крива]] |[[Бетеова равенка]] |[[Бете–Фајнманова равенка]] |[[Бетеова решетка]] |[[Бетеов анзац]] |[[Бете–Вајцекерова равенка]] |[[Бете–Вајцекеров процес]]}} | prizes = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap; |{{smaller|1947}} [[Хенри Драперов медал]] |{{smaller|1957}} [[Член на Кралското друштво]]<ref name=frs/>|{{smaller|1959}} [[Френклинов медал]] |{{smaller|1961}} [[Едингтонов медал]] |{{smaller|1961}} [[Награда „Енрико Ферми“]] |{{smaller|1963}} [[Румфордова награда]] |{{smaller|1967}} [[Нобелова награда за физика]] |{{smaller|1975}} [[Национален медал за физика]] |{{smaller|1989}} [[Златен медал „Ломоносов“]] |{{smaller|1993}} [[Ерстедов медал]] |{{smaller|2001}} [[Брусов медал]] |{{smaller|2005}} [[Медал „Бенџамин Френклин“]]}} | spouse = {{longitem|Роза {{nowrap|Евалд (ож.1939;}} две деца)}} | signature = Hans Bethe (signature).png | footnotes = }} '''Ханс Албрехт Бете''' ({{рн|2|јули|1906}} - {{пн|6|март|2005}}) — германско-американски [[нукллеарна физика|јадрен]] [[физичар]] кој направил значаен придонес кон [[астрофизика]]та,[[квантна електродинамика|квантната електродинамика]] и [[физика на цврсто тело|физиката на цврсто тело]], добитник на [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] во 1967 година за неговата работа за теоријата на [[ѕвездена нуклеосинтеза]].<ref name=frs>{{Наведено списание |doi=10.1098/rsbm.2007.0018 |title=Hans Albrecht Bethe. 2 July 1906 -- 6 March 2005: Elected ForMemRS 1957 |date=2007 |last1=Lee |first1=S. |last2=Brown |first2=G. E. |journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society |volume=53 |pages=1}}</ref><ref>{{Наведено списание |doi=10.1038/scientificamerican1092-32 |title=Illuminator of the Stars |date=1992 |last1=Horgan |first1=John |journal=Scientific American |volume=267 |issue=4 |pages=32|bibcode = 1992SciAm.267d..32H }}</ref> Во поголемиот дел од својата кариера, Бете бил професор на [[Корнелов универзитет|Корнеловиот универзитет]].<ref name="Keck1947">Available at www.JamesKeckCollectedWorks.org [http://www.jameskeckcollectedworks.org] are the class notes taken by one of his students at Cornell from the graduate courses on Nuclear Physics and on Applications of Quantum Mechanics he taught in the spring of 1947.</ref> Во текот на Втората светска војна, тој бил одговорен за теорискиот оддел во тајната [[Национална лабораторија Лос Аламос|лабораторија Лос Аламос]], која ги создаде првите [[атомска бомба|атомски бомби]]. Таму тој имал клучна улога во пресметувањето на [[критична маса|критичната маса]] на бомбите, како и развивањето на теоријата за [[видови на јадрени оружја|имплозивниот метод]] кој се користел при [[Тринити (проба)|Тринити]] и [[Дебелко]], бомбата која била фрлена на [[Атомско бомбардирање на Хирошима и Нагасаки|Нагасаки]]. По Втората светска војна Бете, исто така, одиграл важна улога во развојот на [[Водородна бомба|водородната бомба]], иако тој првично се приклучил на проектот со надеж дека ќе докаже дека не можно да се направи. Бете подоцна заедно со [[Алберт Ајнштајн]] и [[Итен одбор на атомските научници|Итниот одбор на атомските научници]] против [[тестирање на јадрено оружје|јадрени тестирања]] и [[јадрена трка|јадрената трка]] за вооружување. Тој помогнал да ја убеди администрацијата на [[Кенеди]] и [[Никсон]] да го потпишат [[Договорот за делумна забрана на јадрени тестирања]] во 1963 и [[Противбалистички ракетен договор|Противбалистичкиот ракетниот договор]] и [[преговори за стратешко ограничување на вооружувањето|САЛТ]]. Тој не престанал со својата истражувачка работа и продолжил да објавуваа трудови и во неговите деведесетти години, што го прави еден од ретките научници кои објавиле барем еден голем труд во својата област во текот на секоја деценија од неговата кариера, во неговиот случај станува збор за седумдесет години. [[Фриман Дајсон]], кој бил еден од неговите студенти, својот учител го нарекол „Врвен решавач на проблеми во {{римски|20}}век“.<ref name="Wark2007">{{Наведено списание |title=The Supreme Problem Solver |journal=Nature |date=11 January 2007 |first=David |pages=149 |last=Wark |volume=445|doi=10.1038/445149a |bibcode=2007Natur.445..149W |issue=7124}}</ref> == Младост == Бете е роден во [[Стразбур]] на 2 јули 1906 година во тогашна [[Германија]], како единец на Ана и Албрехт Бете професор доцент по физиологија на [[Стразбуршки универзитет|Стразбуршкиот универзитет]]{{sfn|Bernstein|1980|p=7}}. Иако неговата мајка била ќерка на професор на Стразбуршкиот универзитет а воедно и [[Евреи|еврејка]]{{sfn|Bernstein|1980|p=8}}, тој бил израснат како [[протестантство|протестант]] како и неговиот татко{{sfn|Schweber|2012|pp=32–34}}. И покрај тоа што имал верско минато,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Interview with Hans Bethe by Charles Weiner at Cornell University|url=http://www.aip.org/history/ohilist/4504_2.html|publisher=American Institute of Physics|accessdate=25 April 2012|date=November 17, 1967|quote=When asked by Charles Weiner if there was religion in his home, Bethe replied: "No. My father was, I think, slightly religious. I was taught to pray in the evening before going to bed, and I attended the Protestant religious instruction, which was given in the schools in Germany. I was also confirmed, and the instruction which I got in this connection got religion out of my system completely. It was never very strong before, and the confirmation had the consequence that I just didn't believe."|archive-date=2015-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221063507/http://www.aip.org/history/ohilist/4504_2.html|url-status=dead}}</ref> тој не бил верски определен подоцна во својот живот, и се опишувал себеси како [[атеист]]{{sfn|Brian|2001|p=117}}. [[Податотека:Hans Bethe, aged 12.jpg|мини|лево|Бете на 12 годишна возраст, со своите родители]] Неговиот татко ја прифатил позицијата професор и директор на Институтот за физиологија на [[Килски универзитет|Килскиот универзитет]] во 1912 година, а семејството се преселило во станот наменет за директорот во Институтот. Тој првично бил школуван дома од професионален учител како дел од група од осум девојчиња и момчиња.{{sfn|Schweber|2012|pp=30–31}} Семејството повторно се преселило во 1915 година, кога неговиот татко станал одговорен за новиот Институт за физиологија на [[Франкфуртски универзитет|Франкфуртскиот универзитет]].{{sfn|Schweber|2012|pp=32–34}} Бете се школувал во [[гимназија „Гете“|гимназијата „Гете“]] во [[Франкфурт]], Германија. Неговото образование било прекинато во 1916 година, кога се дознало дека боледува од [[туберкулоза]], па тој бил испратен во [[Бад Кројцнах]] за да се опорави. Во 1917 година, тој се опоравил доволно за да се школува во месното „[[училиште]]“, а следната година бил испратен во приватниот [[интернат]] [[Оденвалдшуле]].{{sfn|Schweber|2012|pp=36–40}} Тој повторно до крајот на своето средно образование ја посетувал гимназијата „Гете“, од 1922 до 1924 година.{{sfn|Schweber|2012|p=45}} По [[матура]]та Бете своето образование го продолжил на Франкфуртскиот универзитет. Тој одлучил да студира [[хемија]]. Наставата по физиката била слаба, исто така во Франкфурт работеле и истакнатите математичари како [[Карл Лудвиг Сигел]] и [[Ото Сас]], на Бете не му се допаѓале нивните приоди, кои ја предавале математиката без да ги вклучат останатите науки.{{sfn|Bernstein|1980|pp=11–12}} Бете сфатил дека бил слаб експериментатор тој си го уништил својот лабораториски мантил истурајчи врз него [[сулфурна киселина]], за да увиди дека [[Валтер Герлах]] предавал напредна физика, која побудила голем интерес во него.{{sfn|Bernstein|1980|pp=11–12}}{{sfn|Schweber|2012|pp=70–73}} Герлах заминал во 1925 година и бил заменет од [[Карл Мајснер]], кој му посочил на Бете дека треба да студира на факултет кој има подобри предавања по теориска физика, као што бил [[Минхенски универзитет|Минхенскиот универзитет]], каде што можел да студира кај познатиот физичар [[Арнолд Зомерфелд]].{{sfn|Bernstein|1980|p=13}}{{sfn|Schweber|2012|p=93}} Бете се запишал на Минхенскиот универзитет во април 1926 година, при што Зомермерфелд го прифатил како студент по препорака на Мајснер.{{sfn|Schweber|2012|pp=118–119}} Зомерфелд предавал напреден курс за диференцијални равенки во физиката, што му се допаднало на Бете. Бидејќи бил мошне познат научник, Зомерфелд честопати ги добивал однапред примероците од научните трудови, по што истите биле ставени за дебата на неговите неделни предавања. Кога Бете пристигнал, Зомерфелд само што го добил трудот на [[Ервин Шредингер]] за [[Шредингерова равенка|брановата механика]].{{sfn|Bernstein|1980|pp=15–16}} За својата докторска теза, Зомерфелд му предложил на Бете да ја испита [[електронска дифракција|електронската дифракција]] во [[кристали]]те. Како појдовна точка, Зомерфелд му го предложил трудот на [[Паул Евалд]] од 1914 година за [[рендгенска дифракција|рендгенската дифракција]] во кристалите. Бете се сеќава на тие моменти како бил премногу амбициозен и во потрага по поголема точност, неговите пресметки станале непотребно сложени.{{sfn|Bernstein|1980|pp=20–21}} Кога за првпат го запознал [[Волфганг Паули]], Паули му рекол: „По раскажувањата на Зомерфелд за тебе, очекував многу подобар труд од тебе“.{{sfn|Schweber|2012|p=142}} Бете подоцна рекол дека знаејќи го Паули „тоа беше комплимент“.{{sfn|Schweber|2012|p=142}} == Почетоци == Откако Бете го добил својот докторат, [[Ервин Меделунг]] му понудил да биде асистент во Франкфурт, а во септември 1928 година Бете се преселил со својот татко, кој неодамна се развел од неговата мајка. Неговиот татко на почетокот на годината се запознал со Вера Конгел, и во текот на 1929 година се оженил со неа. Тие имале две деца, Дорис, родена во 1933 година, и Клаус, роден во 1934 година.{{sfn|Schweber|2012|pp=156–157}} Бете не ја сметал својата работата во Франкфурт за многу стимулативна, па во 1929 година прифатил понуда од Евалд во „Техничкото училиште“ во [[Штутгарт]]. Додека работел таму, тој го напишал својот најголем труд,{{sfn|Bernstein|1980|pp=25–27}} („Теорија за минување на брзи честични зраци низ материјата“).<ref>{{Наведено списание |last=Bethe |first=Hans |journal=Annalen der Physik |title=Zur Theorie des Durchgangs schneller Korpuskularstrahlen durch Materie |language=de |volume=397 |issue=3 |date=1930 |pages=325–400 |doi=10.1002/andp.19303970303 |bibcode = 1930AnP...397..325B }}</ref> Започнувајќи со толкувањата на [[Макс Борн]] на [[Шредингерова равенка|Шредингеровата равенка]], Бете извел упростена равенка за судирните проблеми користејќи [[Фурјеова трансформација]], која денес е позната како [[Бетеова равенка]]. Тој овој свој труд го поднел за неговата ''[[хабилитација]]'' во 1930 година.{{sfn|Bernstein|1980|pp=25–27}}{{sfn|Schweber|2012|p=181}}{{sfn|Brown|Lee|2006|p=7}} Зомерфелд го препорачал Бете да ја добие патувачката стипендија од [[Рокфелерова фондација|Рокфелероваta фондација]] во 1929 година. Ова му обезбедило 150 долари месечно (околу ${{Inflation|US|0,15|1929|r=0}}.000 во {{#expr:{{CURRENTYEAR}}-1}} долари {{Inflation-fn|US|group=upper-alpha}}) за студирање во странство. Во 1930 година, Бете избрал својата постдокторска работа да ја обави во [[Кавендишова лабораторијата|Кевендишовата лабораторија]] на [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]] во Англија, каде што работел под надзор на [[Ралф Фаулер]].{{sfn|Schweber|2012|pp=182–183}} По барање на [[Патрик Блекет]], кој работел со [[Вилсонова комора]], Бете запишал нова [[Специјалната релативност|релативистичка]] равенка за Бетеовата равенка.{{sfn|Schweber|2012|p=187}} Бете исто така бил познат по неговиот хумор, а со [[Гвидо Бек]] и [[Волфганг Ризлер]], двајца други постдокторндски [[научен соработник|научни соработници]], создадале труд за „За квантната теорија при температурата од апсолутна нула", каде ја пресметал [[константа на фината структура|константата на фината структура]] од апсолутната нула изразена преку целзиусови степени.<ref>{{Наведено списание | doi= 10.1007/BF01523870 | title= Zuschriften | date= 1931 | last1= Corlin | first1= Axel | last2= Stein | first2= J. S. | last3= Beck | first3= G. | last4= Bethe | first4= H. | last5= Riezler | first5= W. | journal= Die Naturwissenschaften | volume= 19 | issue= 2 | pages= 37|bibcode = 1931NW.....19...37C }}</ref> овој труд потикнал смеа за одредена класа на трудови за теориска физика, кои биле целосно шпекулативни и засновани на сомнителни бројчени записи како што бил обидот на еденпрвичен труд на [[Артур Едингтон]] да ја објасни вредноста на [[константа на фината структура|константата на фината структура]] од основните величини. По што тие биле присилени официјално да се извинат.{{sfn|Schweber|2012|pp=190–192}} За втората половина од неговата стипендија, Бете во февруари 1931 година избрал да работи во лабораторијата на [[Енрико Ферми]] во Рим. Тој бил во голема мера импресиониран од Ферми и се покајал што првично не заминал во Рим.{{sfn|Schweber|2012|p=193}} Бете го оформил [[Бетеов анзац|Бетеовиот анзац]], метод за изнаоѓање на точните решенија на [[единечна вредност|единечните вредности]] и [[единечни вектори|единечните вектори]] за одредени еднодимензионални квантни модели за повеќе тела.{{sfn|Schweber|2012|pp=199–202}} Тој бил под влијание на Фермиевата едноставност и Зомерфелдовата строгост во пристапот на проблемите, и сите овие квалитети го прателе до крајот на неговиот иустражувачки живот.{{sfn|Schweber|2012|p=195}} Рокфелеровата фондација му понудила продолжување на неговата стипендија, овозможувајќи му да се врати во Италија во 1932 година.{{sfn|Schweber|2012|pp=202–208}} Во меѓувреме, Бете работел со Зомермерфелд во Минхен како „приватдоцент“. Бидејќи Бете течно зборувал англиски, Зомерфелд го назначил да ги надгледува сите негови постдокторанди од англиското говорно подрачје, вклучувајќи го и [[Лојд Смит]] од [[Корнелов универзитет|Корнеловиот универзитет]].{{sfn|Bernstein|1980|p=32}} Бете го прифатил барањето на [[Карл Шил]] да напише статија за „Прирачникот за физиката“ за [[квантна механика|квантната механика]] на водородот и хелиумот. Разгледувајќи ја статијата неколку децении подоцна, [[Роберт Бахер]] и [[Виктор Вајскопф]] забележале дека е невообичаено задлабочена и опширина во опфатот на темата, но била потребна само мала измена за изданието од 1959 година. Од Бете од страна на Зомерфелд било побарано да му помогне со трудот за електроните во металите. Трудот ја опфатил основата на она што сега се нарекува [[физика на кондензирана материја]]. Бете се вклучил во за него ново поле на физиката и обезбедил јасно, совпадливо и целосно покритие на истата.{{sfn|Schweber|2012|pp=202–208}} Неговата работа на статиите од ''прирачникот'' опфатила поголем дел од неговото време во Рим, но исто така успеал да биде соавтор со Ферми на друго ново поле од физиката, [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]], опишувајќи ги релативистичките заемодејства на наелектризираните честички.{{sfn|Schweber|2012|pp=211, 220–221}} Во 1932 година Бете бил назначен за помошник професор на [[Тибингенски универзитет|Тибингенскиот универзитет]], каде [[Ханс Гајгер]] бил професор по експериментална физика.{{sfn|Bernstein|1980|p=33}}{{sfn|Schweber|2012|pp=223–224}} Еден од првите закони што ги донела новата [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|национално-социјалистичка]] влада бил [[Закон за возобновување на професионалната државна служба|Законот за возобновување на професионалната државна служба]]. Поради неговото еврејско потекло, Бете бил отпуштен од својата работа на универзитетот, која била државно работно место. Гајгер одбил да помогне, но Зомерфелд веднаш го повикал назад Бете на Минхенскиот универзитет. Зомермфелд поминал поголем дел од летото во 1933 година, наоѓајќи места за еврејските студенти и колеги.{{sfn|Bernstein|1980|p=35}} Бете ја напуштил Германија во 1933 година и се преселил во Англија, откако добил понуда да биде предавач професор на [[Манчестерски универзитет|Манчестерскиот универзитет]] околу една година благодарение на познанството на Зомерфелд со [[Вилијам Лоренс Брег]].{{sfn|Bernstein|1980|p=35}} Тој се преселил и живеел заедно со својот пријател [[Рудолф Пирлс]] и неговата сопруга Џенија. Пирлс исто така бил германски физичар, на кого му било забрането да добива академски работни места во Германија, бидејќи неговите родители биле евреи. Ова значело дека Бете имал со кого да говори на германски и не морал да ја јаде англиската храна.{{sfn|Schweber|2012|pp=237–240}} Нивниот однос бил професионален, како и личен. Пирлс предизвикал интерес кај Бете за [[Јадрена физика|јадрената физика]].{{sfn|Schweber|2012|p=244}} Откако [[Џејмс Чедвик]] и [[Морис Голдхабер]] го откриле [[фотораспад]]от на [[деутериум]],<ref>{{Наведено списание |doi=10.1038/134237a0 |title=A 'Nuclear Photo-effect': Disintegration of the Diplon by γ-Rays |date=1934 |last1=Chadwick |first1=J. |last2=Goldhaber |first2=M. |journal=Nature |volume=134 |issue=3381 |pages=237|bibcode = 1934Natur.134..237C }}</ref> Чедвик ги повикал Бете и Пирлс да излезат со теоретско објаснување за оваа појава. Ова тие двајца го разрешиле на четиричасовното патување со воз од Кембриџ до Манчестер.{{sfn|Brown|Lee|2009|p=9}} А во наредениот период Бете продолжил подлабоко да ја истражува појавата.{{sfn|Schweber|2012|p=244}} Во 1933 година, одделот за физика на Корнеловиот универзитет бил во потрага по нов теориски физичар, а Лојд Смит упорно го препорачувал Бете. Ова го поддржувал и Брег, кој во тоа време бил во посета на Корнел. Во август 1934 година, Корнеловиот универзитет му понудил на Бете работно место како помошник професор. Бете веќе имал стипендија за една година да работи со [[Невил Мот]] на [[Бристолски универзитет|Бристолскиот универзитет]] во текот на еден семестар, при што Корнеловиот универзитет се согласил да му дозволи да започне во пролетта 1935 година.{{sfn|Schweber|2012|pp=262–263}} Пред да замине за САД , тој го посетил институтот на [[Нилс Бор]] во [[Копенхаген]] во септември 1934 година, каде ја запросил [[Хилде Леви]], која прифатила да му биде сопруга. Сепак на овој брак се спротивставила мајката на Бете, бидејќи не сакала својот син да се ожени со еврејка, иако и самата била еврејка, по што Бете ја прекинал свршувачката неколку дена пред свадбата во декември.{{sfn|Schweber|2012|pp=272–275}} [[Нилс Бор]] и [[Џејмс Франк]] биле толку шокирани од однесувањето на Бете, што повотрно го поканиле на институтот дури по завршувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]].{{sfn|Schweber|2012|p=279}} == САД == Бете пристигнал во САД во февруари 1935 година, и станал дел од предавачите на Корнеловиот универзитет за плата од 3.000 американски долари.{{sfn|Brown|Lee|2006|p=136}} Бете бил назначен во одделот за јадрена физика како дел од намерата на новиот шеф на одделот за физика, [[Розвел Клифтон Гибс]].{{sfn|Schweber|2012|pp=296–298}} Гибс ги вработил и [[Милтон Стенли Ливингстон]], кој работел со [[Ернест Лоренс]], да изработат [[циклотрон]] на Корнеловиот универзитет.{{sfn|Schweber|2012|pp=296–298}} За да ја докомплетира екипата, на Корнеловиот универзитет му бил потребен и експериментатор и, по препорака на Бете и Ливингстон бил вработен [[Роберт Бахер]]. Бете добил понуда да ги посети [[Колумбиски универзитет|Колумбискиот универзитет]] од [[Исидор Ајзек Раби]], [[Принстонски универзитет|Принстонскиот универзитет]] од [[Едвард Кондон]], [[Рочерстерски универзитет|Рочестерскиот универзитет]] од [[Ли Дубриџ]], [[Пердјуов универзитет|Пердјуовиот универзитет]] од [[Карл Ларк-Хоровиц]], [[Илиноиски универзитет|Илиноискиот универзитет]] од [[Франсис Вилер Лумис]] и [[Харвард]] од [[Џон Хазбрук ван Флек]]. За да спречи Бете да му бисе грабнат од конкуренцијата, Гибс го назначил за редовен помошник професор во 1936 година, со ветување дека набрзо ќе биде и професор.{{sfn|Schweber|2012|pp=305–307}} Заедно со Бахер и Ливингстон, Бете објавил серија од три труда,<ref>{{Наведено списание | last=Bethe | first=H. | last2=Bacher |first2=R | title=Nuclear Physics. A: Stationary States of Nuclei | date=1936 | journal=Reviews of Modern Physics| volume=8 | pages=82–229 | doi= 10.1103/RevModPhys.8.82 | bibcode=1936RvMP....8...82B | issue=2}}</ref><ref>{{Наведено списание | last=Bethe | first=H. | title=Nuclear Physics. B: Nuclear Dynamics, Theoretical | date=1937 | journal=Reviews of Modern Physics | volume=9 | pages=69–244 | doi= 10.1103/RevModPhys.9.69 | bibcode=1937RvMP....9...69B | issue=2}}</ref><ref>{{Наведено списание | last=Bethe | first=H. |last2=Livingston |first2=M. S. | title=Nuclear Physics. C: Nuclear Dynamics, Experimental | date=1937 | journal=Reviews of Modern Physics | volume=9 | pages=245–390 | doi= 10.1103/RevModPhys.9.245 | bibcode=1937RvMP....9..245L | issue=2}}</ref> кои збирно обработувале сè што се знаело за темата јадрена физика дотогаш, и истите се сметале за „Бетеова библија“, и останале стандард за темата со години. Надоврзувајќи се на ова, тој исто така ја продолжувал работата каде многумина застанале, пополнувајќи ги празнините во литературата.{{sfn|Brown|Lee|2009|p=11}} Лумис му понудил на Бете полно професорско работно место на Илиноискиот универзитет, но Корнеловиот универзитет ја надвјасал понудата, и понудената плата од $6,000.{{sfn|Schweber|2012|p=313}} Тој и пишал на својата мајка:{{quote|Јас сум водечкиот теоретичар во Америка. Но не и најдобриот. [[Јуџин Вигнер|Вигнер]] сигурно подобар [[Роберт Опенхајмер|Опенхајмер]] и [[Едвард Телер|Телер]] се исто така добри како мене. Но јас повеќе работам и зборувам и тоа е значаен придонес {{sfn|Schweber|2012|p=370}}}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 220 | image1 = Fusion in the Sun.svg | caption1 = Приказ на [[протонско-протонски ланец|протонско-протонската верижна реакција]] | image2 = CNO Cycle.svg | caption2 = Преглед на циклусот CNO-I. Јадрото на хелиум се ослободува горе лево. }} На 17 март 1938 година Бете присуствувал на четвртата годишна конференција за теориска физика организирана од страна на [[Институт за наука „Карнеги“|Институтот за наука „Карнеги“]] и [[Универзитет „Џорџ Вашингтон“|универзитетот „Џорџ Вашингтон]]. Имало само 34 поканети учесници, меѓу кои беа и [[Грегори Брајт]], [[Субраманијан Чандрасекар]], [[Георги Гамов]], [[Доналд Мензел]], [[Џон фон Нојман]], [[Бенгт Стремгрен]], [[Едвард Телер]] и [[Мерле Туве]]. Бете првично ја одбил поканата да присуствува, бидејќи темата на конференцијата, [[ѕвездена нуклеосинтеза]], не го интересирала, но Телер го убедил да дојде. На конференцијата, Стремгрен детално ги објаснил температурите, густината и хемискиот состав на Сонцето, и ги предизвикал физичарите да излезат со објаснување. Ганмов и [[Карл Фридрих фон Вајцзекер]] имале предложено во труд од 1937 година дека енергијата на Сонцето се добива како резултат на т.н. [[протон–протон циклус|p-p циклус]]:{{sfn|Bernstein|1980|pp=45–47}}{{sfn|Schweber|2012|pp=345–347}} {| border="0" align="center" |- style="height:2em;" |{{SubatomicParticle|link=yes|Proton}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Proton}}||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|деутериум|2}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Positron}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron Neutrino}} |} Но овде не биле земени предвид набљудуваните елементи потешки од хелиум. До крајот на конференцијата, Бете, работејќи заедно со [[Чарлс Кричфилд]], дошле до низа на постепени јадрени реакции кои објасниле како сјае Сонцето:{{sfn|Schweber|2012|p=347}} {| border="0" align="center" |- |{{nuclide|link=yes|деутериум|2}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|3}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Gamma}} |- |{{nuclide|link=yes|хелиум|3}}&nbsp;||+&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|3}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|4}}&nbsp;||+&nbsp;||2&nbsp;{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}} |- |{{nuclide|link=yes|хелиум|3}}&nbsp;||+&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|4}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|берилиум|7}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Gamma}} |- |{{nuclide|link=yes|берилиум|7}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|литиум|7}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron Neutrino}} |- |{{nuclide|link=yes|литиум|7}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||2&nbsp;{{nuclide|link=yes|хелиум|4}} |} Но ова не ги објаснувало процесите во потешките ѕвезди. Во тој период постоеле сомнежи дали p-p процесот ги опишувал процесите во Сонцето, но неодамнешните мерења на сончевите температури во јадрото и сјајот покажале дека се точни.{{sfn|Bernstein|1980|pp=45–47}} Кога се вратил на Корнеловиот универзитет, Бете ги проучувал важните [[јадрена ракција|јадрени реакции]] и [[ефективен напречен пресек|напречниот пресек]] на реакциите, што довело до откривањето на [[јаглеродно-азотно-кислороден циклус|јаглеродно-азотно-кислородниот циклус]] (CNO-циклус):{{sfn|Schweber|2012|pp=348–350}} {| border="0" align="center" |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|јаглерод|12}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|азот|13}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Gamma}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|азот|13}}&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|јаглерод|13}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Positron|link=yes}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron Neutrino}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|јаглерод|13}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|азот|14}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Gamma|link=yes}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|азот|14}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|кислород|15}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Gamma|link=yes}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|кислород|15}}&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|азот|15}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Positron|link=yes}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Electron Neutrino|link=yes}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|азот|15}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|јаглерод|12}}&nbsp;||+&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|4}} |} Двата труда, едниот за p-p циклусот, каде соавтор му бил Кричфилд, а другиот за CNO-циклусот, биле испратени до списанието ''Physical Review'' за да бидат објавени.{{sfn|Schweber|2012|pp=351–352}} По ''[[Кристалната ноќ]]'', мајката на Бете се плашела да остане во Германија. Користејќи го своето потекло од Стразбур, имала можност да се пресели во САД 1939 година како дел од француската квота, наместо со германската, која била пополнета.{{sfn|Bernstein|1980|p=39}} Дипомецот на Бете, [[Роберт Маршак]] забележал дека [[Њујоршка академија за науките|Њујоршката академија за науките]] нудела награда од $500 долари за најдобриот необјавен труд со тема за сончевата и ѕвездената енергија. Па така Бете, на кој му требале $250 да го исплати мебелот на својата мајка, го повлекол трудот за CNO-циклусот и го испратил до Њујоршката академија за науките. Ја добил наградата, и Бете на Маршак му дал $50, искористил $250 да го исплати мебелот на својата мајка. Трудот сепак подоцна бил објавен во ''Physical Review'' во март. Станувал збор за пробив во разбирањето на ѕвездите, и ќе му ја донесе на Бете [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] во 1967 година.{{sfn|Bernstein|1980|pp=51–52}}{{sfn|Schweber|2012|pp=351–352}} Во 2002 година, на возраст од 96 години, Бете му испратил рачно напишана белешка на [[Џон Бакал]] честитајќи му за употребата на набљудувањата на сончевите неутрина да покаже дека CNO-циклусот обезбедува околу 7% од сончевата енергија, набљудувањата на неутрината започнало со [[Рејмонд Дејвис]], чиј експеримент се засновал на Бахаловите пресметки и охрабрување, што довело до тоа Дејвис да ја добие Нобеловата награда за физика во 2002 година.{{sfn|Brown|Lee|2006|p=149}} Бете се оженил со Роза Евалд, ќерката на [[Паул Евалд]], на 13 септември 1939 година, со обична граѓанска прослава.{{sfn|Bernstein|1980|pp=54–55}} Тие имале две деца, Хенри и Моника.<ref name="Nobel" /> (Хенри бил специјалист за играње [[Бриџ]] и е поранешен сопруг на [[Кити Купер]].)<ref>Alan Truscott [https://www.nytimes.com/1988/02/24/nyregion/bridge-son-of-nobel-prize-winner-is-famed-in-his-own-right.html "Bridge: Son of Nobel Prize Winner Is Famed in His Own Right"]. ''The New York Times''. February 24, 1988. Retrieved April 11, 2015.</ref> Тој станал [[натурализација|американец]] во месец март 1941 година.{{sfn|Schweber|2012|p=382}} Пишувајќи му на Зомерфелд во 1947 година, Бете му се доверил дека „Јас се чувствувам повеќе како американец отколку германец. Како да се родив во Германија по грешка, и пристигнав во мојата вистинска татковина на 28 години“.{{sfn|Brown|Lee|2006|p=143}} == Проектот Менхетен == [[File:Hans Bethe ID badge.png|right|thumb|Бетовата идентификациона картичка од [[Национална лабораторија Лос Аламос|Националната лабораторија Лос Аламос]].]] Кога започнала Втората светска војна, Бете сакал да придонесе во воените напори,{{sfn|Bernstein|1980|p=61}} но не бил во можност да работи на класифицирани проекти додека не станал државјанин. Следејќи го советот на [[аеродинамика|аеродинамичар]]от од [[Калифорниски универзитет|Калифорнискиот универзитет]], [[Теодор фон Карман]], Бете соработувал со својот пријател Телер на теоријата за ударни бранови кои се создаваат при преминот на проектилот низ гас. Бете оваа работа ја сметал за еден од најважните трудови во неговиот живот. Тој исто така работел и натеоријата на пробивање на оклопи, која веднаш била класифицирана од страна на армијата, правејќи ја недостапна за Бете, кој во тој период не бил американец.{{sfn|Brown|Lee|2009|pp=13–14}} По добивањето на безбедносен сертификат во декември 1941 година Бете се приклучил на [[Лабораторија за зрачење|Лабораторијата за зрачење]] при МИТ, каде што ja измислил [[дирекциона спојка|дирекционата спојка]], која се користи во микробрановодите, како оние што се користат во [[радар]]ите.{{sfn|Brown|Lee|2009|p=13}} Во Чикаго во јуни 1942 година, а потоа и на [[Калифорниски универзитет|Калифорнискиот универзитет]], во јули учествувал на низа состаноци по покана на Роберт Опенхајмер, на кој биле разгледани првите замисли за [[атомска бомба|атомската бомба]]. Тие преминале на прелиминарните пресметки на [[Роберт Сербер]], [[Стан Франкел]] и други, и дискутирале за можностите за користење на [[ураниум]]-235 и [[плутониум]]. Телер размислувал за тремојадрена направа наречена [[Историја на Телер-Уламовата замисла|историјата на Телер-Уламовата замисла]]. Во еден момент Телер го поставил прашањето дали е можно азотот во атмосферата да се запали. Па Бете и [[Емил Конопински]] требале да ги направат пресметките за да покажат дека тоа е невозможен настан.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–47}}Тој подоцна се потсеќа дека „цепната бомба морала да се направи“, „бидејќи најверојатно и германците работеле на истата“.<ref name="New York Times" /> Кога Опенхајмер бил задолжен за создавањето на тајна лабораторија за осмислување на оружје, [[Национална лабораторија Лос Аламос|Националната лабораторија Лос Аламос]], го назначил Бете, за шеф на теоретскиот оддел, најмалаиот, но најпрестижниот дел на лабораторијата. Ова ги вознемирило подеднакво квалификуваните, но тешки за соработка Телер и [[Феликс Блох]], кои ја посакувале истото работно место.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=92–83}}{{sfn|Szasz|1992|pp=19–20}} Серијата несогласувања меѓу Бете и Телер помеѓу февруари и јуни 1944 година над релативниот приоритет на Супер истражувањата довеле до тоа групата на Телер да биде отстранета од теорискиот оддел и да биде ставена под раководство на Опенхајмер. Во септември станала дел од новиот оддел на Ферми наречен F-оддел.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=204, 246}} Работата на Бете во Лос Аламос вклучувала пресметување на [[критична маса|критичната маса]] и ефикасноста на [[ураниум]]от-235 и мултиплицирање на [[јадрено цепење|јадреното цепење]] во експлодирачката атомска бомба. Заедно со [[Ричард Фајнман]], тој развил равенка за пресметување на експлозивниот принос на бомбата.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=179–184}} По август 1944 година, кога лабораторијата била реорганизирана и преорентирана за да се реши проблемот со [[имплозија]]та на [[плутониум]]ската бомба, Бете го поминал поголемиот дел од своето време, проучувајќи ги хидродинамичките гледишта за имплозијата, работа на која работел во 1944 година.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=129}} Во 1945 година работел на [[неутрон]]скиот стартер, а подоцна и на радијационата распределба од експлодирачката атомска бомба.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}} Па така пробата [[Тринити (проба)|Тринити]] ја потврдила точноста на резултатите на теорискиот оддел.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=344–345}} Кога експлодирала во пустините на Њумексико на 16 јули 1945 година, Бете бил загрижен за ефикасноста на операцијата а на е за нејзините морални влијанија. Се вели дека во тие моменти изјавил: „Јас не сум филозоф".<ref>{{Наведено списание |journal= Nature (journal)|date=March 8, 2005 |doi=10.1038/news050307-7 |title=Hans Bethe – Nuclear physicist dies at 98 |first=Mark |last=Peplow }}</ref> == Водородна бомба == По војната, Бете тврдел дека не треба да се започнува забрзан проект за [[водородна бомба]], и тоа по најавата на проектот од страна на претседателот [[Хари Труман]], како и избувнувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], каде Бете имал клучна улога во развојот на оружјето. Иако тој ќе биде вклучен во проектот до неговиот крај, Бете се надевал дека би било невозможно да се создаде водородната бомба.{{sfn|Bernstein|1980|pp=92–96}} Тој подоцна ќе забележи во 1967 година на спротивставувањата во неговите ставови, бидејќи првично се противел на создавањето на оружјето, за подоцна истиот да помагал во неговото создавање: {{Quote|Само неколку месеце претходно, започна Корејската војна, и за првпат го водов директниот судир со [[комунист]]ите. Тоа беше доста вознемирувачко. [[студена војна|Студената војна]] по се изгледаше дека ќе стане жешка. Тогаш знаед дека јас треба да го сменам мојот претходен став. Ако не работев на бомбата, ќе работеше некој друг — и си мислев дека ако јас бев во Лос Аламос можам да бидам сила за разоружување. Затоа се сложив да учествувам во создавањето на [[водородна бомба|водородната бомба]]. Ми изгледаше доста логично. Но понекогаш посакувам да бев попостојан [[идеализам|идеалист]].{{sfn|Schweber|2000|p=166}} }} А за сопствената улога во овој проект и неговата поврзаност со [[Историја на Телер-Уламовата замисла#Уламовите и Телеровите придонеси|спорот околу тоа кој бил заслужен за замислата]], Бете подоцна изјавил: {{Quote|Откако беше направена водородната бомба, известувачите започнале да го нарекуваат телер татко на водородната бомба. За да биде историски вистинито, јас мислам дека епопрецизно да се каже дека [[Станислав Улам|Улам]] е таткото, бидејќи тој го обезбедил семето, додека пак Телер е мајката, бидејќи тој останал со детето. А пак што се однесува на мене, јас сум [[акушерка]]та.{{sfn|Schweber|2000|p=166}} }} Во 1954 година Бете сведочел во име на [[Роберт Опенхајмер]] за време на случајот [[безбедносно сослушување на Опенхајмер|безбедносното сослушување на Опенхајмер]]. Поточно, Бете тврдел дека ставовите на Оппенхајмер против развојот на водородната бомба кон крајот на 1940-тите не го попречувале нејзиниот развој, тема што се сметаше за клучен мотивирачки фактор зад сослушувањето. Бете тврдел дека развојот на настаните што довеле до успешна [[Историја на Телер-Уламовата замисла|Телер-Уламова замисла]] биле прашање на сериозност, а не прашање на работна сила или логички развој на претходно постоечките идеи. За време на сослушувањето Бете и неговата сопруга, исто така, се обиделе да го убедат [[Едвард Телер]] да не сведочи. Сепак, Телер не се согласил, а неговото сведочење одиграло голема улога во одземањето на [[безбедносна дозвола|безбедносната дозвола]] на Опенхајмер. Додека Бете и Телер биле во многу добри односи за време на предвоените години, конфликтот меѓу нив за време на [[Проект „Менхетн“|проектот „Менхетен“]], а особено поради сведочењето на сослушувањето на Опенхајмер, трајно го нарушило нивниот однос.{{sfn|Bernstein|1980|pp=97–99}} == Подоцнежна работа == === Ламбово поместување === [[File:Bethe hans.jpg|thumb|Ханс Бете како предавач на [[универзитет Делхаузи|универзитетот Делхаузи]] во 1978 година.]] По завршетокот на војната, Бете се вратил на Корнеловиот универзитет. Во јуни 1947 година, тој учествувал на [[Конференција „Шелтер Ајланд|конференцијата „Шелтер Ајланд“]]. Спонзорирана од страна на [[Национална академија на науките|Националната академија на науките]] се одржувала во кафаната Рамс Хед во [[Шелтер Ајланд (Њујорк)|Шелтер Ајланд]], [[Њујорк]], на тема „Основите на квантната механика“ и била првата поголема конференција за физика одржана по војната. Тоа било шанза за американските физичари да се соберат, да продолжат од каде што застанале и да воспостават насока за повоеното истражување.{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=157–158}}{{sfn|Brown|Lee|2009|p=15}} Голема тема за разговор на конференцијата било откритието на [[Вилис Ламб]] и неговиот дипломец [[Роберт Радерфорд]] кое се случило кратко пред да започне конференцијата и според истото една од можните квантни состојби на водородот имало малку повеќе еднергија од онаа предвидена од теоријата на [[Пол Дирак]], појавата била позната како [[Ламбово поместување]]. Опенхајмер и Вајскопф предложиле дека појавата е резултат на [[квантно колебање|квантни колебања]] на електромагнетното поле. Предвоената [[квантна електродинамика]] (КЕД) давала неверојатни, бесконечни вредности, но Ламбовото поместување покажувало дека е вистинито и конечно. [[Ханс Крамерс]] предложил [[ренормализација]] како решение, но никој не знаел како да ги направи пресметките.<ref>{{Наведено списание| author=H. Bethe| year=1947| title=The Electromagnetic Shift of Energy Levels| journal=Physical Review| volume=72 | pages=339–341| doi=10.1103/PhysRev.72.339 |bibcode = 1947PhRv...72..339B | issue=4 }}</ref>{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=157–158}} Бете успеал да го разреши патувајчи на возот од Њујорк до [[Скенектади]]. Тој ја добил вредноста одн 1040&nbsp;MHz, крајно блиска до онаа која експериментално ја добиле Ламб и Радерфорд. Ова го постигнал, согледувајќи дека не станува збор за нерелативистички процес што доста ги упростило пресметките. Неговиот труд, објавен во ''Physical Review'' во август 1947 година била само на две страници и содржел само 12 математички равенки, но бил крајно значаен. Следствено, се претпоставило дека бесконечните вредности на КЕД биле грешни од самиот почеток, и дека е потреба нова радикална теорија. Бете покажал дека нема потреба од таков тек.{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=158–159}} Еден од Бетеовите најпознати трудови е еден кој никогаш не го напишал, станува збор за [[Алфер–Бете–Гамов труд|Алфер–Бете–Гамовиот труд]] од 1948 година.<ref>{{Наведено списание |last1=Alpher |first1=R. A. |first2=H. |last2=Bethe |first3=G. |last3=Gamow |date=1 April 1948 |url=http://www.snolab.ca/public/JournalClub/michael1.pdf |accessdate=March 10, 2011 |title=The Origin of Chemical Elements |journal=Physical Review |volume=73 |issue=7 |pages=803–804 |doi=10.1103/PhysRev.73.803 |bibcode=1948PhRv...73..803A |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6HxCbSd5r?url=http://www.snolab.ca/public/JournalClub/michael1.pdf |archivedate=8 July 2013 |df= }}</ref> [[Георги Гамов]] го додал името на Бете (in absentia) без да се посоветува со него, знаејќи дека на Бете нема да му смета, и напротив желбите на [[Ралф Алфер]]. Ова најверојатно била одлика на хуморот на Гамов, кој посакувал да има наслов на трудот кој ќе наликува на првите три букви од старогрчката азбука. Како еден од прегледувачитер на списанието ''Physical Review'', Бете го видел трудот и ги прешкртал зборовите „in absentia“.{{sfn|Bernstein|1980|p=46}} ===Астрофизика=== Бете верувал дека [[Атомско јадро|атомското јадро]] било како [[полуемпириска масена равенка|квнатна течна капка]]. Тој ја истражувал [[јадрена материја|јадрената материја]] надоврзувајќи се на работата на [[Кит Брукнер]] за [[теорија за растројувањето|теоријата за растројувањето]]. Работејќи за [[Џефри Голдстоун]], тој дал решение за случајот каде што постоел бесконечен јадрен потенцијал. Тогаш, работејќи се Бајрд Брендов и Алберт Петшек, тој стигнал до приближност којаја сменила равенката за [[теорија на расејување|расејувањето]] во лесно разрешлива [[диференцијална равенка]]. Ова подоцна го довело до Бете-Фадеевата равенка, воопштување на пристапот на [[Лудвиг Фадеев]] за расејување на тројно тело. Тој подоцна ги искористил овие техники за да ги испитува [[неутронска ѕвезда|неутронските ѕвезди]], кои имаат густини слични на оние во јадрото.{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=165–171}} Бете продолжил да ги истражува [[Супернова|супернови]]те, неутронски ѕвезди, [[Црна дупка|црните дупки]] и други проблеми во теориската астрофизика, иако имал деведесетина години. На тоа поле, тој соработувал со [[Џералд Браун]]. Во 1978 година, Браун предложил да соработуваат за суперновите. Тие биле разумно добро објаснети во овој период, но пресметките сè уште биле проблематични. Користејќи техники користени од децении работење со јадрената физика, како и искуствата со пресметки кои вклучуваат јадрени експлозии, Бете се осврнал на проблемите со ѕвездениот [[гравитациски колапс]] и начинот на кој различните фактори влијаеле на експлозијата на супернова. Уште еднаш, тој успеал да го упрости проблемот на збир од диференцијални равенки и да ги реши.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?name=Gerald%20E%2E%20Brown&year=2001 |title=Hans A. Bethe Prize winners |publisher=American Physical Society |accessdate=July 7, 2013}}</ref>{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=176–180}} На 85-годишна возраст, Бете напишал важен труд за [[проблем за сончево неутрино|проблемот за сончево неутрино]], каде тој помогнал во воспоставувањето на механизмот за претворање на [[електрони]] во [[мион]]и предложен од [[Станислав Михеев]], [[Алексеј Смирнов]] и [[Линколн Волфенштајн]] за да објаснат големо несовпаѓање помеѓу теоријата и експериментот. Бете тврдел дека физика над [[стандардниот модел]] е потребна за да се разбере проблемот со сончевите неутрина, бидејќи претпоставувал дека неутрината немаат маса, и затоа не можат да се претвораат едни во други, додека пак МСВ ефектото побарувал ова да се случи. Бете се надевал дека ќе најде поддржувачки докази во испитувањата од [[Садберска неутринска опсерваторија|Садберската неутринска опсерваторија]] (СНО) во [[Онтарио]], [[Канада]], во текот на својот 90-ти роденден, но повикот од СНО не пристигнал дури кога тој имал скоро 95 години.{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=151–153}}<ref>{{Наведено списание |first=J.N. |last=Bahcall |first2=H.A. |last2=Bethe |title=A solution of the solar neutrino problem |journal=Physical Review Letters |volume=65 |pages=2233–2235 |date=1990 |doi=10.1103/PhysRevLett.65.2233 |bibcode = 1990PhRvL..65.2233B |issue=18 }}</ref> Во 1996 година, [[Кип Торн]] им пристапил на Бете и Браун за [[ЛИГО]], ласерската интерферометриска гравитациско-бранова опсерваторија, замислена како детектор на гравитациските бранови од неутронски ѕвезди и црни дупки во спојување. Бидејќи Бете и Браун биле добри во пресметување на проблеми кои не можат да бидат видени, можеле ли да ги видат овие споојувања? Деведесет годишниот Бете бил исполнет со ентузијазам, и ги започнал пресметките. Резултатот бил труд од 1998 година за „Развој на двојни компактни тела кои се спојуваат“, за кој Браун сметал дека е најдобриот за кој и двајцата соработувале.{{sfn|Brown|Lee|2006|p=182}}<ref>{{Наведено списание |journal=Astrophysical Journal |issue=2 |volume=506 |pages=780–789 |date=1998 |doi=10.1086/306265 |arxiv = astro-ph/9802084 |bibcode = 1998ApJ...506..780B |title=Evolution of Binary Compact Objects That Merge |last1=Bethe |first1=Hans A. |last2=Brown |first2=G. E. }}</ref> == Политички ставови == [[Податотека:Hans Albrecht Bethe (1906-2005).jpg|мини|Интервју со Ханс Бете]] Во 1968 Бете, заедно со физичарот [[Ричард Гарвин]], објавил труд во кој детално го критикувал системот за одбрана противракетниот [[ИКБР]]-систем предложен од [[Министерство за одбрана на САД|Министерството за одбрана на САД]]. Двајцата физичари во трудот дале опис дека за речиси секоја мерка преземена од САД, лесно ќе биде спречена со распоредувањето на релативно едноставни мамки..<ref>{{Наведено списание | last=Garwin | first=R. L. |author2=Bethe, H.A. | title=Anti-Ballistic Missile Systems | journal=Scientific American | volume=218 | issue=3 | pages=21–31 | doi= 10.1038/scientificamerican0368-21|date=March 1968|bibcode = 1968SciAm.218c..21G }}</ref> Бете бил еден од главните поборници во научната заедница за потпишувањето на [[Договор за делумна забрана на тестирања|договорот за делумна забрана на тестирања]] од 1963 година со кој се забрануваат понатамошни атмосферски тестови на [[јадрено оружје|јадрени оружја]].{{sfn|Bernstein|1980|pp=107–112}} Во текот на 1980-тите и 1990-тите Бете водел кампања за мирно користење на [[јадрена енергија|јадрената енергија]]. По катастрофата во [[Чернобилска несреќа|Чернобил]], Бете бил дел од комитетот на експерти кои ја рагледувале и истражувале несреќата. Тие заклучиле дека при осмислата на реакторот, тој во самата основа имал недостатоци, но во истото учествувала и човековата грешка како значителна причина за несреќата. „Моите колеги и јас заклучивме,“ тој објаснува „дека Чернобилската несреќа ни кажува за недостатоците на Советскиот политички и управен ситем, наместо за проблемите поврзани со јадрената енергија.“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/reaction/readings/chernobyl.html |first=Richard |last=Rhodes |title=Chernobyl |publisher=PBS |accessdate=July 6, 2013 }}</ref> Низ неговиот живот Бете останал силен промотор на струјата добиена од јадрената енергија, за која во 1977 година напишал дека е „потреба, а не само опција.“{{sfn|Brown|Lee|2006|p=266}} Во 1980-тите тој и другите физичари се спротивставија на ракетен систем за [[Иницијатива за систем за одбрана|СДИ]] замислен од администрацијата на [[Роналд Реган]].{{sfn|Bethe|1991|pp=113–131}} Во 1995 година, на возраст од 88 година, Бете напишал јавно писмо повикувајќи ги сите научници да „престанат и да се противат“ на работа поврзана на кој и да е начин за развој и производство на јадрени оружја .<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nuclearfiles.org/menu/library/biographies/bio_bethe-hans.htm |title=Hans Albrecht Bethe |publisher=Nuclear Age Peace Foundation |accessdate=July 6, 2013 |archive-date=2013-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419084517/http://www.nuclearfiles.org/menu/library/biographies/bio_bethe-hans.htm |url-status=dead }}</ref> Во 2004 година, се придружил на други 47 [[Нобелова награда за физика|добитници на Нобелова награда]] во потпишувањето на писмо, барајќи од [[Џон Кери]] кандидатот за претседател на САД, како некој кој ќе „врати науката на соодветното место во владата“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gwu.edu/~action/2004/kerry/kerrynobel062104.html |publisher=George Washington University|title=48 Nobel Winning Scientists Endorse Kerry-June 21, 2004 |accessdate=July 6, 2013}}</ref> Историчарот Грег Херкен:{{quote|Кога Опенхајмер починал, неговиот долгогодишен пријател, Ханс Бете, ја презема покровката на научник совест на оваа земја. Како Џеферсон и Адамс, Телер и Бете ќе живеет во новиот век кој тие и нивните колеги сторија многу да го обликуваат.{{sfn|Herken|2002|p=334}} }} == Приватен живот == Хобињата на Бете вклучувале и страст за собирање на поштенски марки.{{sfn|Schweber|2012|p=44}} Тој ја сакал природата, и бил голем ентузијаст за планинарење во текот на целиот свој живот, истражувајќи ги [[Алпи]]те и [[Карпести планини|Карпестите планини]].{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=126–128}} Тој починал во својот дом во [[Итака (Њујорк)|Итака]] [[Њујорк]] на 6 март 2005 година<ref>[[n:Nobel Laureate Hans Bethe passes away at age of 98|Nobel Laureate Hans Bethe passes away at age of 98]], March 7, 2005, Wikinews</ref> поради престанок на работата на срцето.<ref name="New York Times">{{наведени вести |newspaper=The Washington Post |title=Hans Bethe Dies; Nobel Prize Winner Worked on A-Bomb |first=Martin |last=Weil |date=March 8, 2005 |page=B06 }}</ref> Него го надживеале неговата сопруга и двете деца.<ref>{{наведени вести |url=https://www.theguardian.com/life/science/story/0,12996,1432583,00.html |title=Obituary: Hans Bethe |newspaper=The Guardian Newspaper|date=March 8, 2005 |first=Anthony |last=Tucker}}</ref> Во моментот на смртта тој бил професор во пензија на [[Корнелов универзитет|Корнеловиот униоверзитет]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?betheh |title=Hans Bethe |publisher=Array of Contemporary Physicists |accessdate=July 7, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100830074606/http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?betheh |archivedate=August 30, 2010 |df= }}</ref> == Почести и награди == Бете добил бројни почести и награди во текот на својот живот и посмртно. * Тој станува [[почесен член|член]] на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] во 1947 година,<ref name=AAAS>{{Наведена мрежна страница|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=June 24, 2011}}</ref> *[[Медал „Хенри Драпер“]] во 1947 година од страна на [[Национална академија на науките|Националната академија на науките]].<ref name=Draper>{{Наведена мрежна страница|title=Henry Draper Medal|url=http://www.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_draper|publisher=National Academy of Sciences|accessdate=February 24, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722010759/http://nas.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_draper|archivedate=July 22, 2012}}</ref> *[[Медал „МАкс Планк“]] во 1955 година, *[[Френклинов медал]] во 1959 година, *[[Едингтонов медал]] во 1961 година од страна на [[Кралско астрономско друштво|Кралското астрономско друштво]] *[[Награда „Енрико Ферми“]] во 1961 година од страна на [[Комисија за атомска енергија на САД|Комисијата за атомска енергија на САД]],{{sfn|Brown|Lee|2009|p=17}} *[[Рамфордова награда]] во 1963 година,<ref name=Rumford>{{Наведена мрежна страница|title=Past Recipients of the Rumford Prize|url=http://www.amacad.org/about/rumford.aspx|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=February 24, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927075008/http://www.amacad.org/about/rumford.aspx|archivedate=September 27, 2012}}</ref> *[[Нобелова награда за физика]] во 1967 година,<ref name="Nobel">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1967/bethe-bio.html |title=Hans Bethe – Biographical |publisher=The Nobel Foundation |accessdate=July 7, 2013 }}</ref> *[[Национален медал за наука]] во 1975 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=42 |title=The President's national Medal of Science |publisher=National Science Foundation}}</ref> *[[Ерстедов медал]] во 1993 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aapt.org/Programs/awards/oersted.cfm |title=Oersted Medal |accessdate=July 7, 2013 }}</ref> *[[Брусов медал]] во 2001 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Past Winners of the Catherine Wolfe Bruce Gold Medal|url=http://astrosociety.org/membership/awards/pastbruce.html|publisher=Astronomical Society of the Pacific|accessdate=24 February 2011}}</ref> *[[Медал Бенџамин френклин]] посмртно во 2005 година од страна на [[Американско филозовско друштво|Американското филозовско друштво]].<ref name="franklinscience_recipients">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amphilsoc.org/prizes/franklinscience |title=Benjamin Franklin Medal for Distinguished Achievement in the Sciences Recipients |publisher=American Philosophical Society|accessdate=November 26, 2011}}</ref> * Надворешен член на [[Кралско друштво|Кралското друштво]] во 1957 година,<ref name=frs/> а во 1993 година го оддржал [[Бејкеров медал на Кралското друштво|Бејкеровското предавање]] во Кралското друштво за механизмот на суперновите.<ref>{{Наведено списание | journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond. | title = Mechanism of Supernovae | year = 1994 | last = Bethe | first = Hans A. | volume = A 346 | pages = 251–258 }}</ref> *Во 1978 година е избран за член на [[Академија за науките Леополдина|Академијаta за науките Леополдина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1956/|title=List of Members|website=www.leopoldina.org|accessdate=8 October 2017|archive-date=2017-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180726/http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1956/|url-status=dead}}</ref> Корнеловиот универзитет го именувал третиот од петте нови [[студентски дом]]ови, секој од тие бил именуван по значајна личност член на Корнеловиот универзитет,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hansbethehouse.cornell.edu/ |title=Hans Bethe House |publisher=Cornell University |accessdate=July 7, 2013 }}</ref> како што е и центарот „Ханс Бете“, 322 4-та St. NE, Вашингтон, седиштето на [[Совет за живиот свет|Советот за живиот свет]], каде Бете бил долгогодишен член,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.livableworld.org/who/legacy/ |title=Council for a Livable World, Our Legacy |accessdate=July 7, 2013 }}</ref> и центарот „Бете“ за теориска физика на [[Бонски универзитет|Бонскиот универзитет]] во Германија.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kroha.uni-bonn.de/research/bctp |title=Bethe Center for Theoretical Physics |accessdate=July 7, 2013 |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807205151/https://www.kroha.uni-bonn.de/research/bctp |url-status=dead }}</ref> Во негова чест е именуван и [[астероид]]от, [[30828 Бете]], откриен во 1990 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=30828+Bethe |title=JPL Small-Body Database Browser on 30828 Bethe |publisher=NASA|accessdate=July 7, 2013 }}</ref> како и [[награда „Ханс Бете“|наградата „Ханс Бете“]] на [[Американско друштво на физичарите|Американското друштво на физичарите]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/bethe.cfm |title=Hans A. Bethe Prize Prize for astrophysics, nuclear physics, nuclear astrophysics and related fields |accessdate=July 7, 2013 |publisher=American Physical Society}}</ref> == Одбрани дела == * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0099&numPages=17&fp=N "Theory of High Frequency Rectification by Silicon Crystals"], Massachusetts Institute of Technology (MIT) Radiation Laboratory, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (октомври 1942). * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0100&numPages=30&fp=N "Theoretical Estimate of Maximum Possible Nuclear Explosion"], Knolls Atomic Power Laboratory-Schenectady, N.Y., United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (јануари 1950). * Bethe, H. A.; Rajaraman, R. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0101&numPages=98&fp=N "Three-body Problem in Nuclear Matter"], University of Southern California-Los Angeles, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (1967). * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0102&numPages=9&fp=N "Note on Inverse Bremsstrahlung in a Strong Electromagnetic Field"], Los Alamos National Laboratory (LANL), United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (септември 1972). * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0103&numPages=11&fp=N "Pauli Principle and Pion Scattering"], Los Alamos National Laboratory (LANL), [United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (октомври 1972). * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0104&numPages=30&fp=N "Fusion Hybrid Reactor"], Sandia National Laboratories, United States Department of Energy, (август 1981). == Поврзано == *[[Ѕвездена нуклеосинтеза]] *[[Јадрена физика]] *[[Квантна електродинамика]] *[[Нобелова награда за физика]] *[[Квантна механика]] *[[Корнелов универзитет]] *[[Шредингерова равенка]] *[[Астрофизика]] == Наводи == {{наводи|30em}} == Белешки == {{notelist-ua}} == Надворешни врски == *[http://openvault.wgbh.org/catalog/V_4883F5B3D049498CA208AFD5B9545FCC 1986 Video Interview] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180805132840/http://openvault.wgbh.org/catalog/V_4883F5B3D049498CA208AFD5B9545FCC |date=2018-08-05 }} War and Peace in the Nuclear Age *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/hans-bethes-interview 1993 Audio Interview with Hans Bethe by Richard Rhodes] Voices of the Manhattan Project *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/hans-bethes-interview-1982 1982 Audio Interview with Hans Bethe by Martin Sherwin] Voices of the Manhattan Project *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/rose-bethes-interview 2014 Video Interview with Rose Bethe by Cynthia C. Kelly] Voices of the Manhattan Project * [http://bethe.cornell.edu/index.html Three Lectures by Hans Bethe], from the Cornell University * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1961QJRAS...2..107. Text of the Eddington Medal award speech] ** [http://www.economist.com/people/displayStory.cfm?story_id=3764700 Hans Bethe obituary] from The Economist magazine ** [https://www.theguardian.com/life/science/story/0,12996,1432583,00.html Hans Bethe obituary] from The Guardian Newspaper * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Bethe,+Hans Annotated bibliography for Hans Bethe from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060426205017/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FBethe%2C+Hans |date=2006-04-26 }} * [http://www.aip.org/history/ohilist/4503.html Oral History interview transcript with Hans Bethe 17 January 1967, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150112075413/http://www.aip.org/history/ohilist/4503.html |date=2015-01-12 }} * [http://osulibrary.orst.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s4-1-schweber.html Video of a talk titled "Writing the Biography of a Living Scientist: Hans Bethe,"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130514123204/http://osulibrary.orst.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s4-1-schweber.html |date=2013-05-14 }} delivered by S.S. Schweber * [http://webofstories.com/gl/hans.bethe Hans Bethe tells his life story] at Web of Stories * {{MacTutor Biography|id=Bethe}} * {{MathGenealogy|id=48688}} * {{Наведена мрежна страница|last=Bowley|first=Roger|title=αβγ – The Alpha Beta Gamma Paper|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/alphabetagamma.htm|work=Sixty Symbols|publisher=Brady Haran for the University of Nottingham|last2=Merrifield|first2=Michael|last3=Padilla|first3=Antonio (Tony)|accessdate=2018-06-17|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417074913/http://www.sixtysymbols.com/videos/alphabetagamma.htm|url-status=dead}} {{Нобелова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Физичари од 20 век]] [[Категорија:Луѓе од Стразбур]] [[Категорија:Американски атеисти]] [[Категорија:Американски нобеловци]] [[Категорија:Американски физичари]] [[Категорија:Американски јадрени физичари]] [[Категорија:Универзитет „Корнел“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Енрико Ферми“]] [[Категорија:Германски атеисти]] [[Категорија:Германски нобеловци]] [[Категорија:Германски физичари]] [[Категорија:Германски јадрени физичари]] [[Категорија:Еврејски атеисти]] [[Категорија:Еврејски физичари]] [[Категорија:Учесници во проектот „Менхетн“]] [[Категорија:Носители на Националниот научен медал]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Наградени од Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Носители на медалот „Макс Планк“]] [[Категорија:Членови на Леополдина]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (граѓански)]] [[Категорија:Еврејски нобеловци]] [[Категорија:Странски членови на Руската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] fj8sxluk0eq2cmppo37wiym7eok06w4 0 1206132 5544090 4725808 2026-04-24T02:07:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544090 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Покров на Пресвета Богородица |image=Crkva Pokrova Presvete Bogorodice u Beogradu i devojke.png |caption= |location=[[Белград]], [[Србија]] |geo= |religious_affiliation= [[христијанство]] |district= |consecration_year= |status= |leadership= |website= |architect= |architecture_type=[[црква]] |architecture_style= |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Покров на Пресвета Богородица''' — [[црква (градба)|црква]] во [[Белград]], изградена на [[Звездара (Белград)|Звездара]], на просторот помеѓу [[Црвен крст]], [[Ѓерам|Ѓерма]] и [[Цветков пазар]]. Припаѓа на [[Белградско карловачка архиепиескопија|Белградско-карловачкaта архиепископијa]]. Претставува [[непокретно културно добро|неподвижно културно добро]] како [[споменик на културaта]].<ref>[http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/zvezdara/crkva_pokrova_sv_bogorodice.html Завод за заштиту споменика културе града Београда/Црква Покрова Пресвете Богородице]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Покров на Пресвета Богородицa == Црквата ја слави [[Пресвета Богородица]] како покровител и заштитник на [[Христијанство|христијаните]], која со своите молитви го милува Господ према христијанскиот род, помаѓа на поединците и народите во војна и мир, и било каде во неволја. == Наводи == {{Ризница-врска|Crkva Pokrova Presvete Bogorodice u Beogradu}} [[Категорија:Храмови посветени на Пресвета Богородица во Србија]] 3yvsdglf4g64lqlzgk1okdtcm1ehk7x 0 1208450 5544241 5415613 2026-04-24T11:52:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544241 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Шарл Азнавур | image = Charles Aznavour Cannes.jpg | caption = Азнавур во 1999 година на Канскиот филмски фестивал. | birth_name = Шахнур Вагинаг Азнавуријан | birth_date = {{birth date|df=yes|1924|5|22}} | birth_place = [[Париз]], Франција | death_date = {{death date and age|df=yes|2018|10|1|1924|5|22}} | death_place = [[Муриес]], Франција | occupation = {{flatlist| *Пејач-лиричар *Глумец *Активист *Дипломат }} | years_active = 1933–2018 | spouse = {{marriage|Мишелин Ригел|1946|1952|reason=развод}}<br>{{marriage|Евелин Плесис|1956|1960|reason=развод}}<br>{{marriage|Ула Торсел<br>|1967|2018}} | children = 6 | awards = [[Легија на честа]] {{small|(1997, 2001, 2004)}}<br>[[Шарл Азнавур#Награди и признанија|''Види Награди и признанија'']] | module = {{Infobox musical artist|embed=yes <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | background = solo_singer <!-- mandatory field --> | genre = {{flatlist| *[[Поп музика|Поп]] *[[Шансона]] }} | label = {{flatlist| *[[EMI Records|EMI]] *[[Barclay Records|Barclay]] *[[Mercury Records|Mercury]] *[[Monument Records|Monument]] *[[MGM Records|MGM]] *[[Polydor Records|Polydor]] *[[Reprise Records|Reprise]] *[[Liberty Records|Liberty]] *[[RCA Records#History|RCA Victor]] *MusArm *[[Som Livre]] }} | associated_acts = | website = {{URL|charlesaznavour.com}} }} |image size=220 px}} '''Шарл Азнавур''' (роден како '''Шахнур Вагинаг Азнавуријан''', {{langx|hy|Շահնուր Վաղինակ Ազնավուրեան}}; 22 Мај 1924 – 1 октомври 2018)<ref name="armenian.ch">{{Наведена мрежна страница|title=Portrait de S.E. Charles Aznavour|url=http://www.armenian.ch/index.php?id=ambassador|publisher=Embassy of the Republic of Armenia in Switzerland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140630015859/http://www.armenian.ch/index.php?id=ambassador|archivedate=30 June 2014|language=fr}}</ref> — [[Франција|француски]]<ref name="Itzkoff">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2008/12/27/arts/27arts-AZNAVOURGRAN_BRF.html?partner=rss&emc=rss|title=Aznavour Granted Armenian Citizenship|last=Itzkoff|first=David|date=26 December 2008|work=New York Times|access-date=10 February 2014|author-link=David Itzkoff}}</ref> пејач, лиричар, глумец, активист и дипломат. Познат по неговиот карактеристичен глас<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1998/10/18/arts/music-aznavour-the-last-chanteur.html|title=Aznavour, The Last Chanteur|last=Riding|first=Alan|date=18 October 1998|work=New York Times|quote=...his highly distinct tenor voice...|author-link=Alan Riding}}</ref>, во тек на неговата 70 годишна кариера, снимил повеќе од 1,200 песни испејани на осум јазици.<ref>Charles Aznavour recorded in French, English, Italian, Spanish, German, Armenian (''Yes kou rimet'n tchim kidi'', ''La goutte d'eau'' and ''Sirerk''), Neapolitan (''Napule amica mia'') and Russian (''Vetchnai lioubov''). [http://www.goplanete.com/aznavour/catalogue/catalogue.htm Charles Aznavour Songs Catalog]</ref> Бил автор или соавтор на повеќе од 1.000 песни за себе и за другите. Азнавур бил еден од најпопуларните француски пејачи.<ref>{{Наведена книга|title=The Freedom Years: Tactical Tips for the Trailblazer Generation|last=Shea|first=Michael|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781841127545|location=Chichester|page=[https://books.google.com/books?id=roN-4QHeZQYC&pg=PA122&dq=Charles+Aznavour+%22best+known%22&hl=en&sa=X&ei=_MawU7qJA5eoyASKmIBQ&ved=0CDkQ6AEwBg#v=onepage&q=Charles%20Aznavour%20%22best%20known%22&f=false 122]|quote=One of France's best known pop stars, Charles Aznavour...}}</ref> Продал 180 милиони плочи<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.huffpostmaghreb.com/2017/05/15/_n_16617902.html|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923050940/http://www.huffpostmaghreb.com/2017/05/15/_n_16617902.html|archive-date=23 September 2017|accessdate=22 September 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rtl.fr/culture/arts-spectacles/charles-aznavour-a-son-etoile-quand-on-m-apporte-quelque-chose-je-suis-ravi-7789960070|title=Charles Aznavour a son étoile : "Quand on m'apporte quelque chose, je suis ravi"|accessdate=5 May 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lesartsze.com/charles-aznavour-trelaze/|title=Charles Aznavour à Trélazé - À Montréal le 21 octobre > Les ArtsZé|date=30 August 2016|accessdate=5 May 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france.tv/france-5/c-a-vous/saison-9/248447-c-a-vous.html|title=C à vous Intégrale : Juliette Binoche, Charles Aznavour, Mireille Dumas et Raphaël Esrail|date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005233400/https://www.france.tv/france-5/c-a-vous/saison-9/248447-c-a-vous.html|archive-date=5 October 2017|accessdate=5 May 2018}}</ref> во текот на неговиот живот и бил наречен [[Френк Синатра]]<ref>{{Наведени вести|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/8174330c-3fce-11e3-8882-00144feabdc0.html#axzz365LcGLPa|title=Charles Aznavour, Royal Albert Hall, London – review|last=Hunter-Tilney|first=Ludovic|date=28 October 2013|work=[[Financial Times]]|access-date=30 June 2014}}</ref> на Франција додека музичкиот критичар Стивен Холден го опишувал Азнавур како "француско поп божество".<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2009/05/01/arts/music/01azna.html?module=Search&mabReward=relbias%3Ar%2C%5B%22RI%3A5%22%2C%22RI%3A18%22%5D|title=Aznavour Exploring Both Love and l'Amour|last=Holden|first=Stephen|date=30 April 2009|work=New York Times|access-date=30 June 2014|author-link=Stephen Holden}}</ref> Тој веројатно е најпознатиот [[Ерменци|Ерменец]] на своето време.<ref name="Deutsche Welle">{{Наведени вести|url=http://dw.de/p/1C3LY|title=The master of the chanson|last=Cords|first=Suzanne|date=21 May 2014|access-date=30 June 2014|agency=[[Deutsche Welle]]|quote=Long a legend, Charles Aznavour is the best known French chansonnier and arguably Armenia's most famous son.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Armenians and the World: Yesterday and Today|last=Akopian|first=Aram|date=2001|publisher=Noyan Tapan|isbn=9789993051299|location=Yerevan|page=91|quote=It will be probably just to say that today he is the most famous Armenian, known and admired all over the world.}}</ref> Во 1998 година, Азнавур бил прогласен за Забавувач на Векот од страна на CNN и корисниците на ''Тајм Онлајн'' од целиот свет. Бил прогласен за изведувач на векот, со околу 18% од вкупните гласови, на рамниште со [[Елвис Пресли|Елвис П]]<nowiki/>рисли и [[Боб Дилан]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.time.com/time/community/transcripts/chattr070998.html|title=Charles Aznavour: A chat with the legendary performer, winner of the TIME 100 Online poll as the Entertainer of the Century|date=9 July 1998|work=TIME|access-date=1 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517175513/http://www.time.com/time/community/transcripts/chattr070998.html|archive-date=17 May 2008}}</ref> Азнавур пеел за претседатели, папи, членови на кралското семејство, како и на хуманитарни настани. Како одговор на земјотресот од 1988 година во [[Ерменија]], тој ја основал добротворната организација ''Азнавур за Ерменија'' , заедно со неговиот долгогодишен пријател Левон Сајан. Во 2009 година, тој бил назначен за амбасадор на Ерменија во [[Швајцарија]], како и за постојан делегат на Обединетите Нации од Ерменија во [[Женева]].<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7888243.stm|title=Aznavour to become Armenian envoy|date=13 February 2009|agency=BBC}}</ref> Неговата последна турнеја била во 2014 година. На 24 август 2017 на Азнавур му била доделена 2,618-та ѕвезда на холивудскиот Булевар на славните. Подоцна истата година тој и сестра му ја добиле наградата ''Раул Валенберг'' за заштита Евреите за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Неговиот последен концерт се одржал во НХК Хол, [[Осака]], на 19 септември 2018. == Живот и семејство == Азнавур е роден во Париз (6 округ), во семејство на уметници.<ref name="Bellaïche_11">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=678ghCLrSYoC|title=Aznavour « Non je n'ai rien oublié »|last=Raoul Bellaïche|date=24 August 2014|publisher=Éditions de l'Archipel|isbn=9782809807646|page=11|language=fr|trans-title=Aznavour "No, I have not forgotten anything"|access-date=13 August 2018}}</ref> Името му било Шахнур<ref name="Hovannisian">{{Наведена книга|title=The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies|last=Hovannisian|first=Richard G.|publisher=Transaction Publishers|year=2007|isbn=9781412835923|location=New Brunswick, N.J.|page=215|author-link=Richard Hovannisian}}</ref> Вагинаг Азнавуријан<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/812926350|title=The Armenian genocide : cultural and ethical legacies|last=G.|first=Hovannisian, Richard|date=2007|publisher=Transaction Publishers|isbn=9781412835923|location=New Brunswick, N.J.|oclc=812926350}}</ref> како дете на [[Ерменци|ерменски]] имигранти Мишел Азнавуријан (од Ахалцихе, [[Грузија]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.musicme.com/Charles-Aznavour/biographie/|title=Biographie Charles Aznavour|publisher=Musicme.com|accessdate=2015-08-18}}</ref> и Кнар Багдасаријан, Ерменка од Смирна (денешен [[Измир]], [[Турција]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.billetnet.fr/en/wiki/Charles_Aznavour|title=Biodata|publisher=Billetnet.fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720205407/http://www.billetnet.fr/en/wiki/Charles_Aznavour|archive-date=20 July 2011|accessdate=1 May 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/charles-aznavour/|title=CHARLES AZNAVOUR - Encyclopædia Universalis|publisher=Universalis.fr|accessdate=2015-08-18}}</ref> Татко му пеел во ресторани во Франција пред да отвори кавказки ресторан наречен ''Le Caucase''. Родителите уште на рана возраст го натерале да настапува и тој престанал да оди на училиште на деветгодишна возраст. Го преземал сценското име "Азнавур".<ref>{{Наведени вести|url=http://www.rfimusique.com/siteEN/biographie/biographie_6059.asp|title=Charles Aznavour|date=December 2008|work=RFI Musique|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210004828/http://www.rfimusique.com/siteEN/biographie/biographie_6059.asp|archive-date=10 February 2011}}</ref> === Втората светска војна === За време на германската окупација на Франција за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Азнавур и неговото семејство криеле Евреи и "голем број луѓе кои биле прогонувани од страна на нацистите, додека Шарл и неговата сестра Аида биле вклучени во спасувачки активности," според изјавата издадена во 2017 од страна на претседателот на [[Израел]], [[Реувен Ривлин]]. Истата година, тој и Аида ја добиле наградата ''Раул Валенберг'' за нивните воени активности. "Семејството Азнавур било тесно поврзано со групата на отпорот на Мисак Манучијан и понудиле засолниште на Ерменци, Евреи и други, во нивниот стан во Париз, ризикувајќи ги сопствените животи." <ref name="Wallenberg Medal">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.raoulwallenberg.net/news/charles-aznavour-and-his-sister-aida-received-the-raoul-wallenberg-medal|title=Charles Aznavour and his sister Aida received the Raoul Wallenberg Medal|accessdate=1 October 2018}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/legendary-singer-aznavour-given-award-for-family-efforts-to-save-jews-in-wwii/|title=Legendary singer Aznavour given award for family efforts to save Jews in WWII|date=28 October 2017|work=Times of Israel|access-date=1 October 2018|agency=AFP}}</ref> == Кариера == === Музичка кариера === [[Податотека:Charles_Aznavour03b.JPG|мини|248x248px|Азнавур на концерт, 1988|алт=|лево]] На времето кога ја започнал својата кариера како музичар, Азнавур веќе ја познавал сцената. На деветгодишна возраст имал улоги и во една драма наречена ''Ѓаволчето во Париз'' и филм со наслов ''Војната на децата'' ([[Француски јазик|француски]]: ''La Guerre des Gosses)''.<ref name="encyclopedia">{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Music in the 20th Century|date=2014|publisher=Taylor and Francis|isbn=1135929467|editor-last=Henderson|editor-first=Lol|location=Hoboken|page=35|editor-last2=Stacey|editor-first2=Lee}}</ref> Азнавур потоа се свртел кон професионалното танцување и имал настапи во неколку ноќни клубови. Во 1944 година тој и глумецот [[Пјер Рош]] почнале со соработка и заедно имале изведби во голем број ноќни клубови. Со ова партнерство Азнавур почнал да пишува песни и да пее. Нивниот прв успех бил во [[Канада]] во 1948-1950. Во меѓувреме, Азнавур ја напишал својата прва песна насловена ''J'ai bu'' во 1950 година. За време на раните фази на неговата кариера, Азнавур настапил пред [[Едит Пјаф]] во [[Мулен руж|Мулен Руж]]. Пјаф тогаш го советувала да продолжи со пеењето и му помогнала да го развие неговиот специфичен глас. Понекогаш опишуван како "[[Френк Синатра]] на Франција"<ref name="Deming">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.allmusic.com/album/40-chansons-dor-mw0000475684|title=Charles Aznavour 40 Chansons D'or|last=Deming|first=Mark|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=30 June 2014}}</ref> Азнавур честопати пеел за љубовта. Тој напишал или бил соавтор на [[мјузикл]]и, на повеќе од илјада песни и деведесет и еден студиски албуми. Гласот му бил [[тенор]], но поседувал ниски честоти и колорит потипични за баритон, што придонело за неговиот уникатен звук. Азнавур зборувал и пеел на многу јазици (француски, англиски, италијански, шпански, германски, руски, ерменски), што му помогнало да изведува во [[Карнеги Хол]], во [[Соединети Американски Држави|САД]] и во други поголеми места низ светот. Тој, исто така, снимил песна од ерменскиот поет од 18 век Сајат Нова, како и народната песна, ''Im Yare''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.armenianweekly.com/2010/01/11/charles-and-seda-aznavour-record-new-duo-in-armenian/|title=Charles and Seda Aznavour Record New Duo in Armenian|publisher=Armenian Weekly|accessdate=2015-08-18}}</ref> на ерменски. Песната „Колку е тажна Венеција“ ("Que C'est Triste Venise"), испеана на француски, италијански ("Com'è Triste Venezia"), шпански ("Venecia Sin Ti"), англиски ("How Sad Venice Can Be") и германски јазик ("Venedig in Grau") доживеала голем успех во средината на 1960-тите години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20181001/muere-charles-aznavour-canciones-7064567|title=5 canciones para recordar a Charles Aznavour|date=1 October 2018|publisher=''El Periódico''|accessdate=2 October 2018}}</ref>[[Податотека:Charles_Aznavour_geeft_een_persconferentie_in_Hotel_Gooiland_in_verband_met_zijn,_Bestanddeelnr_915-1666.jpg|мини|Азнавур во 1963 година]]Во 1974 Азнавур доживеал голем успех во [[Обединето Кралство|Велика Британија]], кога неговата песна "She" останала број 1 на топ листата во Британија четири недели. Неговата друга позната песна во Велика Британија била "The Old Fashioned Way" од 1973 која била на листата во Британија цели 15 недели.<ref>Talent in Europe / Billboard 22 Jan 1977, p. 36</ref><ref>Songwriters: a biographical dictionary with discographies - by Nigel Harrison - 1998 - p. 28</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.officialcharts.com/artist/_/Charles+Aznavour|title=Official Charts Company}}</ref>.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tsort.info/music/cw8ahr.htm|title=Song artist 642 - Charles Aznavour|publisher=Tsort.info|accessdate=2015-08-18}}</ref> Меѓу уметници кои снимиле негови песни и соработувале со Азнавур биле [[Едит Пјаф]], [[Фред Астер]], [[Френк Синатра]] (Азнавур бил еден од ретките европски пејачи поканети на дует со него<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rfimusique.com/musiqueen/articles/108/article_8139.asp|title=Album review - Charles Aznavour's "Duos"|date=2009-12-28|publisher=RFI Musique|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924121339/http://www.rfimusique.com/musiqueen/articles/108/article_8139.asp|archive-date=24 September 2015|accessdate=2015-08-18}}</ref>), [[Андреја Бочели]], [[Бинг Крозби]], [[Реј Чарлс]], [[Боб Дилан]] (тој го именувал Азнавур меѓу најголемите живи изведувачи коишто ги видел),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://expectingrain.com/dok/int/RS1987.html#ca|title=Bob Dylan interview: Rolling Stone Nov/Dec 1987|date=10 December 1995|publisher=Expectingrain.com|accessdate=1 May 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.covermesongs.com/2010/08/bob-dylan-the-times-weve-known.html|title=Song of the Day: Bob Dylan, "The Times We've Known" (Charles Aznavour cover) » Cover Me|publisher=Covermesongs.com|accessdate=1 May 2011}}</ref> Дасти Спрингфилд, [[Лајза Минели]], Миа Мартини, [[Елтон Џон]], [[Далида]], [[Серж Гензбур]], [[Џош Гробан]], [[Петула Кларк]], [[Том Џонс]], [[Хосе Карерас]], Лаура Паузини, [[Нана Мускури]] и [[Хулио Иглезијас]]. Француската [[Поп-музика|поп]] пејачка [[Миреј Матје]] пеела и снимала со Азнавур во бројни прилики. Во 1974 година, Џек Џонс снимил цел албум со композиции на Азнавур ''Write Me A Love Song, Charlie'', ре-објавен на CD во 2006 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.com/dp/B000GALD46|title=Jack Jones - Write Me a Love Song Charlie (Mini Lp Sleeve) - Amazon.com Music|publisher=Amazon.com|accessdate=2015-08-18}}</ref> Две години подоцна, холандската пејачка Лизбет Лист го објавила нејзиниот албум ''Charles Aznavour Presents Liesbeth List '' со композиции на Азнавур со англиски стихови. Азнавур и италијанскиот тенор [[Лучано Павароти]] ја пееле заедно аријата "''Аве Марија''", на [[Шарл Гуно]]. Тој изведувал заедно со [[Русија|рускиот]] виолончелист и пријател Мстислав Ростропович при инаугурирањето на француското претседателство на [[Европска Унија|Европската Унија]] во 1995 година. [[Елвис Костело]] ја снимил "She" за филмот ''Notting Hill''. Еден од најголемите пријатели и соработници на Азнавур од музичката индустрија бил шпанскиот оперски пејач [[Пласидо Доминго]], кој честопати ги изведува неговите хитови, особено соло студио снимката на "Les bateaux sont partis" во 1985 година и дует верзиите на песната на француски и шпански во 2008 година. Во 1994 година, Азнавур пеел со Доминго и норвешката сопранистка Сисел Киркјебе на концертот на Доминго ''[[Пласидо Доминго|Божиќ во Виена]]''. Овој концерт бил телевизиски пренесуван низ светот, како и објавен на CD на меѓународно ниво.<ref name="bach-cantatas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bach-cantatas.com/Bio/Sissel.htm|title=Sissel Kyrkjebø (Soprano)|publisher=Bach-cantatas.com|accessdate=1 May 2011}}</ref>[[Пласидо Доминго]] На почетокот на есента 2006 година, Азнавур ја имал својата проштална турнеја, настапувајќи во САД и Канада, со многу позитивни критики. Во 2007 година држел концерти низ Јапонија и Азија. Во втората половина на 2007 година се вратил во Париз и имал повеќе од 20 емисии, неколку турнеи во Белгија, Холандија и во Франција. Азнавур повеќепати изјавувал дека оваа проштална турнеја, ако здравјето му дозволи, најверојатно ќе трае до 2010 година но тој продолжил да настапува и понатаму. На 30 септември 2006 година, Азнавур имал голем концерт во [[Ереван]], главниот град на Ерменија како почеток на културната сезона ''Ерменија пријателке моја'' ([[Француски јазик|француски]]: "Arménie mon amie"). Ерменскиот претседател, Роберт Кочарјан и францускиот претседател [[Жак Ширак]], во официјална посета на Ерменија, биле во првиот ред.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6059.asp |title=архивски примерок |accessdate=2018-10-04 |archive-date=2011-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210004828/http://www.rfimusique.com/siteEN/biographie/biographie_6059.asp |url-status=dead }}</ref> Во 2006 година, Азнавур го снимил својот албум ''Colore ma vie'' во Куба, со [[Чучо Валдес]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://next.liberation.fr/musique/2018/10/02/un-tropisme-latino-pour-aznavour_1682505|title=Un tropisme latino pour Aznavour|last=Gomez , François-Xavier|date=1 October 2018|publisher=''Libération''|accessdate=2 October 2018|archive-date=2018-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003133347/https://next.liberation.fr/musique/2018/10/02/un-tropisme-latino-pour-aznavour_1682505|url-status=dead}}</ref> Како редовен гостин вокалист на ''Академијата на ѕвездите'', Азнавур пеел заедно со натпреварувачот Сирил Синели истата година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://la1ere.francetvinfo.fr/hommages-outre-mer-charles-aznavour-mort-94-ans-633416.html|title=Hommages de l'Outre-mer à Charles Aznavour, mort à 94 ans|last=Boscher, Marie|date=1 October 2018|publisher=France Info|accessdate=2 October 2018}}</ref> Во 2007, тој пеел дел од "Une vie d'amour" на руски за време на концертот во Москва.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fr.rbth.com/art/2014/05/22/le_destin_russe_daznavour_29243|title=Le destin russe d’Aznavour|last=Shenkman, Yan|date=22 May 2014|publisher=Russia Beyond the Headlines|accessdate=2 October 2018}}</ref> Подоцна, во јули 2007 година, бил поканет да пее на фестивалот Vieilles Charrues.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ouest-france.fr/culture/people/charles-aznavour/charles-aznavour-un-rappel-exceptionnel-aux-vieilles-charrues-2007-5996134|title=Charles Aznavour. Un rappel exceptionnel aux Vieilles Charrues 2007|last=Berre, Anaelle|date=1 October 2018|publisher=''Ouest-France''}}</ref> Азнавур бил на турнеја во Португалија во февруари 2008 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://visao.sapo.pt/actualidade/cultura/2018-10-01-Morreu-cantor-e-compositor-Charles-Aznavour|title=Morreu cantor e compositor Charles Aznavour|date=1 October 2018|publisher=''Visão''|accessdate=2 October 2018}}</ref> Пролетта 2008 година, Азнавур имал турнеја во Јужна Америка, одржувајќи многу концерти во [[Аргентина]], Бразил, [[Чиле]] и [[Уругвај]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.emol.com/noticias/magazine/2008/05/06/303093/aznavour-llega-a-chile-con-su-ultimo-disco-recien-editado-en-espanol.html|title=Aznavour llega a Chile con su último disco recién editado en español|date=6 May 2008|publisher=''El Mercurio''|accessdate=2 October 2018}}</ref> Обожавател на [[Квебек]], каде настапувал во кабареата на [[Монтреал]] пред да стане познат, тој помогнал во кариерата на квебечката пејачка [[Линда Леме]] во Франција. Во Монтреал имал куќа а на 5 јули 2008 година бил прогласен за почесен офицер на редот на Канада. Следниот ден настапил на прославата по повод 400 годишнина од основањето на [[Квебек Сити]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080705.waznavour0705/BNStory/Entertainment/home|title=Aznavour receives Order of Canada honours in Quebec|last=Andy Blatchford|access-date=1 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116025859/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080705.waznavour0705/BNStory/Entertainment/home|archive-date=16 January 2009|publisher=globeandmail.com|location=Toronto}}</ref> Во 2008 година, бил издаден албумот со дуети, ''Дуа,'' кои Азнавур ги испеал со неговите најголеми пријатели и партнери од неговата долга кариера во музичката индустрија, вклучително [[Селин Дион]], [[Стинг]], [[Лаура Паузини]], [[Џош Гробан]], [[Пол Анка]], [[Пласидо Доминго]] и многу други.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.allmusic.com/album/duos-mw0000805903|title=Charles Aznavour – Duos|last=Jason Birchmeier|publisher=AllMusic}}</ref> Истиот бил издаден на различни датуми во декември 2008 година низ светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.voir.ca/blogs/manuel_champagne/archive/2008/10/22/charles-aznavour-se-paie-la-171-totale-187-dans-son-nouvel-album.aspx|title=Charles Aznavour pays himself "it all" in his new album|publisher=Voir.ca|accessdate=1 May 2011|archive-date=2011-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614072133/http://www.voir.ca/blogs/manuel_champagne/archive/2008/10/22/charles-aznavour-se-paie-la-171-totale-187-dans-son-nouvel-album.aspx}}</ref> Неговиот следен албум, ''Charles Aznavour and The Clayton Hamilton Jazz Orchestra'' (претходно познат како ''Jazznavour 2'') е продолжување на неговиот хит албум ''Jazznavour'' објавен во 1998 година, со вклучување на нови аранжмани на класични песни со џез оркестар и други гости џез уметници. Бил објавен на 27 ноември 2009.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rfimusic.com/artist/chanson/charles-aznavour/biography|title=Charles Aznavour|publisher=RFI Music|accessdate=2018-10-04|archive-date=2014-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415230151/http://www.rfimusic.com/artist/chanson/charles-aznavour/biography|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:2014.06.23. Charles Aznavour Fot Mariusz Kubik 01.jpg|мини|Азнавур во 2014]] Азнавур и [[сенегал]]скиот пејач [[Јусу Н'Дур]], со соработка на повеќе од 40 француски пејачи и музичари, снимиле видео со музичката група Band Aid после катастрофалниот [[Земјотрес на Хаити (2010)|земјотрес на Хаити]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gQCv5Op1eurkYtoZz7S_ba5vpMkg|title=French music stars mobilise for Haiti|date=15 January 2010|access-date=1 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100123021824/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gQCv5Op1eurkYtoZz7S_ba5vpMkg|archive-date=23 January 2010|publisher=Google|agency=AFP}}</ref> Во 2009 година, Азнавур бил на турнеја низ Америка. Турнејата<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://patwhite.com/node/5598|title=Aznavour en Liberté|date=23 April 2009|publisher=Patwhite.com|accessdate=1 May 2011|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116072105/https://patwhite.com/node/5598|url-status=dead}}</ref> започнала на крајот на април 2009 година и била одбележана со концерти низ САД, Канада и Латинска Америка. Во август 2011 објавил нов албум, ''Aznavour Toujours'', со 11 нови песни. По објавувањето на ''Aznavour Toujours'', тогаш 87-годишниот Азнавур започнал турнеја низ Франција и Европа, со 21 одржан концерт, после првиот во Олимпија во Париз.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.songkick.com/artists/302900-charles-aznavour/calendar?page=1|title=Charles Aznavour upcoming concerts|date=9 January 2011|publisher=Songkick.com|accessdate=1 May 2011}}</ref> На 12 декември 2011 година одржал голем концерт во московската [[Државна Кремљска палата|Државна Кремљска Палата]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://english.ruvr.ru/2011/12/13/62116389.html|title={title}|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108165851/http://english.ruvr.ru/2011/12/13/62116389.html|archive-date=8 November 2012|accessdate=20 December 2011}}</ref> Концертот бил проследен со постојани овации и продолжение од околу петнаесет минути.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.am/eng/news/85654.html|title=Moscow impressed by Charles Aznavour (VIDEO)|date=2011-12-13|publisher=News.am|accessdate=2015-08-18}}</ref> Во 2012 година, Азнавурсе заминал на турнеја во Северна Америка посетувајќи го [[Квебек]] и Амфитеатарот Гибсон во Лос Анџелес и бил гостин во повеќе емисии. На 16 август 2012 одржал специјален концерт во Грузија, во родното место на татко му, како дел од свеченото отворање на неодамна реставрираниот замок Рабати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://armenpress.am/eng/news/690552/|title=The star of Charles Aznavour was placed in Akhaltsikhe|date=17 August 2012|publisher=Armenpress|accessdate=2 October 2018}}</ref> На 25 октомври 2013 Азнавур за првпат по 25 години настапил во Ројал Алберт Хол во Лондон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.royalalberthall.com/tickets/charles-aznavour/default.aspx|title=Charles Aznavour — Royal Albert Hall|publisher=Royalalberthall.com|accessdate=2015-08-18}}</ref> Во ноември 2013, Азнавур се појавил на концерт посветен на мирот, во Нокиа Арена во [[Тел Авив]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.noasmusic.com/noa-charles-aznavour-she/|title=Noa and Charles Aznavour – She}}</ref> Во декември 2013 имал два концерти во Холандија на Хајнекен Мјузик Хол во Амстердам и повторно во јануари 2016 година (првично закажани за ноември 2015 година но одложени поради проблеми со здравјето).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newsmax.com/World/Europe/EU-Netherlands-People-Aznavour/2015/11/24/id/703430/|title=Ailing French Singer Charles Aznavour Cancels Concerts|date=2015-11-24|publisher=newsmax.com|accessdate=2016-02-09}}</ref> Во 2014, 2015 и 2016 година, Азнавур ја продолжил неговата меѓународна турнеја со концерти во Брисел, Берлин, Франкфурт, Барселона, Мадрид, Варшава, Прага, Москва, Букурешт, Лондон, Дубаи, Монтреал, Њујорк, Бостон, Мајами, Лос Анџелес, Осака, Токио, Лисабон, Марбела, Монако, Верона, Амстердам, Париз.{{cn}} Во 2017 и 2018 неговата турнеја продолжила и во Саун Пауло, Рио де Жанеиро, Сантјаго, Буенос Аирес, Москва, Виена, Перт, Сиднеј, Мелбурн и Хаити, Токио, Осака, Мадрид, Милано, Рим, Санкт Петербург, Париз, Лондон, Амстердам и Монако. На 19 септември 2018 бил неговиот последен концерт во [[Осака]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.setlist.fm/search?query=artist:(Charles+Aznavour)+date:%5B2018-01-01+TO+2018-12-31%5D|title=Search for setlists: artist:(Charles Aznavour) date:[2018-01-01 TO 2018-12-31] - setlist.fm|accessdate=1 October 2018}}</ref> === Филмски настапи === Азнавур имал долга и разновидна паралелна кариера како глумец исе појавил во над 80 филмови и ТВ филмови. Во 1960 година Азнавур играл во филмот ''Пукајте во пијанистот'' (француски: ''Tirez sur le pianiste)'' на [[Франсоа Трифо]]. Азнавур имал значаен настап и во филмот Барабан (германски: ''Die Blechtrommel'') од 1979 година, кој добил [[Филмска награда на академијата на САД|Оскар]] за [[Оскар за најдобар странски филм|Најдобар странски филм]] во 1980 година. Тој настапил и во филмот Les Fantômes du chapelier (1982) на [[Клод Шаброл]]. Во оперетата ''Die Fledermaus'', во верзијата од 1984 година, се појавил како еден од гостите на Принцот Орловски. Во оваа верзија настапил Кири Те Канава во режија на Пласидо Доминго во Кралската оперска куќа Ковент Гарден.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/title/tt0263346/|title=Die Fledermaus|last=IMDB}}</ref> Азнавур настапил и во филмот ''Арарат'' од 2002 година во улога на Едвард Саројан, филмски режисер. === Вклученост во политиката === Азнавур бил вклучен во француската, ерменската и меѓународната политика додека напредувала неговата кариера. За време на претседателските избори во Франција во 2002 година, кога екстремно десничарскиот националист [[Жан Мари Ле Пен]] од Националниот фронт, како противкандидат на [[Жак Ширак]], влегол во вториот изборен круг, Азнавур ја потпишал петицијата "Вив ла Франс" и ги повикал сите Французи да ја пејат [[Марсејеза|Марсеjезата]] во знак на протест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rfimusique.com/siteEN/biographie/biographie_6059.asp|title=Biography – Charles Aznavour|date=|publisher=Rfimusique.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110416155211/http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6059.asp|archivedate=16 April 2011||accessdate=1 May 2011}}</ref> Во ноември 2005 остварил средба со Претседателот на Европската Комисија Хосе Мануел Баросо<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ifpi.org/content/section_views/view017.html|title=Charles Aznavour meets EC President José Manuel Barroso|date=1 September 2005|publisher=Ifpi.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615135028/http://www.ifpi.org/content/section_views/view017.html|archive-date=15 June 2011|accessdate=1 May 2011}}</ref> за ревидирање на рокот за заштита на изведувачите и продуцентите во ЕУ, застапувајќи продолжување на рокот на заштита од тековните 50 години, на 95 години, како што бара законот во САД. Тој се противел и на француската политичарка Кристин Бутин и на нејзината одбрана за "глобална лиценца" за споделување авторски права преку интернет, тврдејќи дека таквата лиценца ќе ја елиминира креативноста. <blockquote>Ако младите не можат да живеат преку креативно дело, ќе прават нешто друго, а уметничкиот свет ќе биде на удар ... Ќе нема повеќе песни, ќе нема повеќе книги, ќе нема ништо. Значи моравме да се бориме...<ref>{{наведени вести|title=French bill to combat Internet piracy clears final hurdle|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-technology/french-bill-to-combat-internet-piracy-clears-final-hurdle-20090513-b3bs.html|agency=The Sydney Morning Herald|date=13 May 2009}}</ref></blockquote> == Приватен живот == [[Податотека:Charles_aznavour.jpg|лево|мини|Азнавур во 2000]] Азнавур се оженил 4 пати: со Меган Ругел (1946),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/name/nm0002198/bio|title=Biography for Charles Aznavour|date=|publisher=imdb.com|accessdate=29 January 2013}}</ref> Евелин Пласис (1956) и со Ула Торсел(1967). Имал 5 деца од овие бракови: Седа, Патрик, Катја, Миша и Никола.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monsieur-biographie.com/celebrite/biographie/charles_aznavour-1503.php|title=Biographie de Charles AZNAVOUR|date=|publisher=leParisien.fr|accessdate=29 January 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.femmeactuelle.fr/actu/news-actu/charles-aznavour-qui-sont-ses-six-enfants-2070163|title=Charles Aznavour : qui sont ses six enfants, Seda, Charles, Patrick, Katia, Mischa et Nicolas ?|date=1 October 2018|publisher=Femme Actuelle|accessdate=10 October 2018}}</ref> Азнавур честопати се шегувал за неговиот физички изглед, најмногу зборувајќи за својата висина. Имено тој бил висок само 160 см и во текот на годините постојано се шегувал на своја сметка. Во април 2018 година, непосредно пред неговиот 94-ти роденден, Азнавур бил однесен во болница во [[Санкт Петербург]], откако си го шинал грбот за време на пробата пред концертот Концертот бил одложен до следната сезона, но на крајот бил откажан поради смртта на пејачот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://asbarez.com/171907/charles-aznavour-hospitalized-in-st-petersburg/|title=Charles Aznavour Hospitalized in St. Petersburg – Asbarez.com|website=asbarez.com|accessdate=5 May 2018|date=2018-04-25}}</ref> == Смртта и погребот == {{external media|align1=right|width1=250px|video1=[https://m.youtube.com/watch?v=Ko_wz5Ijn5w&list=LLUIxeJpjyot4tTyNwP2fNfg&t Погребот на Шарл Азнавур]}}На 1 октомври 2018, Азнавур бил пронајден мртов во кадата во неговиот дом во Муриес на 94 годишна возраст.<ref name="francetvinfo">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.francetvinfo.fr/economie/emploi/metiers/art-culture-edition/mort-de-charles-aznavour-la-cause-de-la-mort-est-naturelle_2966913.html|title=Mort de Charles Aznavour : "La cause de la mort est naturelle"|date=2 October 2018|publisher=francetvinfo.fr|language=fr}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtl.fr/culture/musique/charles-aznavour-est-decede-a-l-age-de-94-ans-7795003841|title=Charles Aznavour est décédé à l'âge de 94 ans|publisher=RTL France}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="LD">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ledauphine.com/france-monde/2018/10/01/le-chanteur-charles-aznavour-est-decede|title=Le chanteur Charles Aznavour est décédé|publisher=Le Dauphiné|language=fr|accessdate=1 October 2018}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-45709214?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_linkname=news_central&ns_campaign=bbc_breaking|title=Singer Charles Aznavour dies at 94|date=1 October 2018|accessdate=1 October 2018|publisher=BBC News|agency=BBC}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/10/01/obituaries/charles-aznavour-dead.html|title=Charles Aznavour, Enduring French Singer of Global Fame, Dies at 94|access-date=2 October 2018|work=The New York Times|language=en}}</ref> Неговото постојано живеалиште пред смртта било во Сен Силпис, Во, Швајцарија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lematin.ch/people/aznavour-j-pousse-vivre-suisse/story/27633469|title=Aznavour: "J'ai été poussé à vivre en Suisse"|date=|publisher=lematin.ch|accessdate=13 November 2013|archive-date=2018-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002020059/https://www.lematin.ch/people/aznavour-j-pousse-vivre-suisse/story/27633469|url-status=dead}}</ref> Аутопсијата покажала дека Азнавур умрел од инфаркт и оток на белите дробови.<ref name="francetvinfo" /> Комеморацијата била спроведена на 6 октомври во ерменската катедрала Св. Јован Крстител во Париз.<ref>{{наведени вести|title=PM Pashinyan attends requiem ceremony offered for Charles Aznavour at St. John the Baptist Church in Paris|url=https://armenpress.am/eng/news/949966.html|publisher=[[Armenpress]]|date=6 October 2018}}</ref> На 5 октомври, Азнавур бил почестен со државен погреб во воениот комплекс Инвалиди во Париз, при што претседателот [[Емануел Макрон]] го пофалил како едно од најважните "лица на Франција". Тој ги пофалил и стиховите на Азнавур, велејќи дека зборовите на пејачот "за милиони луѓе биле мелем, лек, утеха ....<ref>{{наведени вести|url=http://www.theguardian.com/world/2018/oct/05/in-france-poets-never-die-france-pays-homage-to-aznavour-funeral|title='In France, poets never die': Macron pays tribute to Aznavour|first=Angelique|last=Chrisafis|date=5 October 2018|newspaper=the Guardian|accessdate=14 October 2018}}</ref> Меѓу оние кои присуствувале на погребот биле францускиот премиер [[Едуар Филип]], поранешните претседатели [[Никола Саркози]] и [[Франсоа Оланд]], како и ерменскиот претседател Ермен Саркисијан и премиерот Никол Пашинјан и нивните сопруги.<ref>{{наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-people-aznavour/france-bids-adieu-to-aznavour-pays-tribute-to-armenian-roots-idUSKCN1MF0YY|title=France bids adieu to Aznavour, pays tribute to Armenian roots|first=Brian|last=Love|publisher=|accessdate=14 October 2018|newspaper=Reuters|date=2018-10-05}}</ref> Тој бил погребан во семејната гробница на гробиштата во Монфор Лалмори.<ref>[https://www.francebleu.fr/infos/medias-people/du-monde-a-montfort-l-amaury-pour-se-recueillir-sur-la-tombe-de-charles-aznavour-1541236036 Du monde à Montfort l'Amaury pour se recueillir sur la tombe de Charles Aznavour, 3 ноември 2018]</ref> == Награди и признанија == [[Податотека:Շառլ_Ազնավուրի_հուշարձանը_Գյումրիում_05.jpg|мини|300x300пкс|Статуа на Азнавур во [[Гјумри]], [[Ерменија]] ]] === Почести === * 1995 – Голем медал на Француската академија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nostalgie.fr/artistes/charles-aznavour/actualites/5-dates-cles-dans-la-carriere-de-charles-aznavour-344036|title=5 dates clés dans la carrière de Charles Aznavour|publisher=Nostalgie|date=1 October 2018|accessdate=2 October 2018}}</ref> * 1997 – Офицер на Легијата на честа<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://french.peopledaily.com.cn/french/200401/02/fra20040102_64742.html|title=France/Légion d'honneur : la promotion du Nouvel An ŕ de nombreuses personnalités de divers milieux|publisher=French.peopledaily.com.cn|date=|accessdate=18 August 2015}}</ref> * 2004 – Командир на Легијата на честа<ref>{{наведени вести|url=https://o.nouvelobs.com/people/20040514.OBS9273/aznavour-commandeur-de-la-legion-d-honneur.html|title=Aznavour commandeur<br>de la Légion d'honneur|work=O|access-date=20 January 2018|language=fr-FR}}</ref> * 2004 – Национален херој на Ерменија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=10630|title=Charles Aznavour and Kirk Kerkorian National Heroes of Armenia|publisher=Panarmenian.net|date=28 May 2004|accessdate=1 May 2011}}</ref> * 2004 – Офицер на Редот Леополд <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lalibre.be/culture/musique/les-liens-particuliers-de-charles-aznavour-avec-la-belgique-5bb24b45cd70a16d81296362|title=Les liens particuliers de Charles Aznavour avec la Belgique|publisher=''La Libre''|date=1 October 2018|accessdate=2 October 2018}}</ref> * 2008 – Почесен офицер на Редот на Канада<ref name="The Canadian Press">{{Наведена мрежна страница|author=|url=https://www.theglobeandmail.com/news/arts/article695422.ece|title=Aznavour receives Order of Canada honours in Quebec - The Globe and Mail|date=31 March 2009|accessdate=18 August 2015||archiveurl=https://web.archive.org/web/20090903182059/http://www.theglobeandmail.com/news/arts/article695422.ece|archivedate=3 September 2009}}</ref> * 2008 – Почесен граѓанин на Ерменија * 2009 – Офицер на Националниот ред на Квебек<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ordre-national.gouv.qc.ca/membres/membre.asp?id=2558|title=Citation|work=National Order of Quebec}}</ref> * 2015 – Командир на Белгискиот ред на Круната<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtbf.be/culture/musique/detail_charles-aznavour-fait-commandeur-de-l-ordre-de-la-couronne?id=9137952|title=Charles Aznavour fait commandeur de l'Ordre de la couronne|date=16 November 2015|publisher=|accessdate=2019-01-08|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116025503/https://www.rtbf.be/culture/musique/detail_charles-aznavour-fait-commandeur-de-l-ordre-de-la-couronne?id=9137952|url-status=dead}}</ref> * 2017 – Медал Раул Валенберг === Награди === * 1963, 1971 и 1980 – Едисон награда (трикратен добитник на наградата)<ref>{{Наведена книга|editor1-last=Lumley|editor1-first=Elizabeth|title=Canadian Who's Who 2009|date=2009|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|isbn=978-0802040923|page=50|url=https://books.google.com/books?id=X4cOAQAAMAAJ}}</ref> * 1971 – Почесна награда Златен лав на Венецискиот филмски фестивал за италијанската верзија на песната ''Mourir d'aimer''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lexpress.fr/culture/musique/videos-mourir-d-aimer-charles-aznavour-contre-le-conservatisme-des-annees-1970_1699181.html|title=Mourir d'aimer: Charles Aznavour contre le conservatisme des années 1970|publisher=''L'Express''|date=19 July 2015|accessdate=2 October 2018|author=Colonna-Césari, Annick}}</ref> * 1995 – Амбасадор на добрата волја и постојан делегат на Ерменија во УНЕСКО<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://erc.unesco.org/cp/cp.asp?country=am&language=e|archive-url=https://web.archive.org/web/20031011174649/http://erc.unesco.org/cp/cp.asp?country=AM&language=E|archive-date=11 October 2003|title=Delegation of Armenia to UNESCO|publisher=Erc.unesco.org|date=|accessdate=1 May 2011}}</ref> * 1996 – Воведување во Холот на славните текстописци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-01/charles-aznavour-french-singer-compared-to-sinatra-dies-at-94|title=Charles Aznavour, French Singer Compared to Sinatra, Dies at 94|publisher=Bloomberg|date=1 October 2018|accessdate=2 October 2018|author=Viscusi, Gregory}}</ref> * 1997 – Награда Виктоар за уметник на годината<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lepoint.fr/culture/les-grandes-dates-de-la-vie-de-charles-aznavour-01-10-2018-2259278_3.php|title=Les grandes dates de la vie de Charles Aznavour|publisher=''Le Point''|date=1 October 2018|accessdate=2 October 2018}}</ref> * 1997 – Почесна награда Цезар<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbsnews.com/news/french-singer-actor-charles-aznavour-dies-at-age-94/|title=French singer, actor Charles Aznavour dies at age 94|publisher=CBS|date=1 October 2018|accessdate=2 October 2018}}</ref> * 2009 – Награда за животно дело MIDEM<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=28195|title=Aznavour to receive MIDEM award, PanArmenian.net, 15.01.2009|publisher=Panarmenian.net|date=15 January 2009|accessdate=1 May 2011}}</ref> * 2009 – Награда Григор Лусаворич на Република Нагорно-Карабах<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1164595.html|title=Именем Шарля Азнавура в Степанакерте назван культурный центр, Regnum, 2009|publisher=Regnum.ru|date=18 May 2009|accessdate=1 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308225932/http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1164595.html|archive-date=8 March 2012}}</ref> * 2009 – Почесен докторат од Универзитетот на Монтреал<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://montrealgazette.com/news/local-news/charles-aznavour-who-had-lifelong-love-affair-with-quebec-has-died|title=Charles Aznavour, who had lifelong love affair with Quebec, has died|publisher=''Montreal Gazette''|date=1 October 2018|accessdate=2 October 2018}}</ref> * 2010 – Почесно признание од Русија "За придонес кон зајакнување на културните односи меѓу Русија и Франција"<ref>{{наведени вести|title=Charles Aznavour receives Russian award|url=http://voiceofrussia.com/2010/08/25/17119901/|agency=The Voice of Russia|date=25 August 2010|access-date=2019-01-08|archive-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021042914/http://voiceofrussia.com/2010/08/25/17119901/|url-status=dead}}</ref> * 2014 – Специјална награда именувана по Рубен Мамулијан од Националната филмска награда "Хајак" во Ерменија за "неговиот голем придонес во светската кинематографија"<ref>{{наведени вести|title=The French-Armenian legendary singer Charles Aznavour was awarded with the special prize named after Ruben Mamulyan during|url=http://armenpress.am/eng/news/761674/charles-aznavour-is-awarded-with-special-prize-named-after-ruben-mamulyan-at-%E2%80%9Chayak%E2%80%9D.html|accessdate=8 June 2014|work=[[Armenpress]]|date=13 May 2014}}</ref> * 2016 – Ѕвезда на Холивудската патека на славните за изведба во живо, сместена на 6225, Холивуд булевар<ref>{{наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/people-charlesaznavour-idUSL4N1CY1ZN|title=French crooner Charles Aznavour gets honorary Hollywood Star plaque|date=29 October 2016|publisher=|newspaper=Reuters}}</ref> == Поврзано == * [[Ерменија]] == Наводи == {{Наводи|3}} == Надворешни врски == * {{Official website|http://www.charlesaznavour-lesite.fr}} * [http://aznavourfoundation.org/en/ Фондација Азнавур] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181005152752/https://aznavourfoundation.org/en/ |date=2018-10-05 }} * [http://imusic.am/artist/4963 Charles Aznavour ] на imusic.am * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.armenian.ch/index.php?id=ambassador|title=Портретот на Шарл Азнавур|publisher=Амбасада на Ерменија во Швајцарија|language=француски|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140630015859/http://www.armenian.ch/index.php?id=ambassador|archivedate=30 јуни 2014|date=|work=|last=|first=}} * {{IMDb name|2198|Charles Aznavour}} * [https://web.archive.org/web/20110416155211/http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6059.asp Биографија] by [[Radio France International]] * [http://www.aznavour.narod.ru/ Шарл Азнавур – ерменско-руски страници] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Азнавур, Шарл}} [[Категорија:Родени во 1924 година]] [[Категорија:Заповедници на Легијата на честа]] [[Категорија:Офицери на Редот на Канада]] [[Категорија:Француски пејачи]] [[Категорија:Починати во 2018 година]] tg5qmly4v89kpfxy4u931n3154jln80 0 1210403 5544129 5010377 2026-04-24T07:32:00Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Повеќефазни системи]] на [[Повеќефазен систем]] 5010377 wikitext text/x-wiki '''Повеќефазни системи''' – средство за [[пренос на електрична енергија|пренос]] на [[електрична енергија]] со посредство на [[наизменична струја]]. Најчест пример се трофазните системи кои се користат во повеќето индустриски примени. == Фази == Полифазните системи имаат два или повеќе [[спроводник|спроводници]] кои пренесуваат наизменична струја со дефинирано временско доцнење меѓу [[амплитуда|амплитудите]] на секој спроводник. Во модерните постројки за производство и пренос се користат три фази, со временски поместени фази за една третина од наизменичниот циклус. [[Податотека:3 phase AC waveform.svg|300п|мини|Еден напонски период на трифазен систем]] Повеќефазните системи мораат да обезбедат дефинирана насока на вртење на фазите за да се избегне напоните во спротивна насока на вртење да влијаат на редоследот на фазите. Трожичниот систем со два фазни спроводници со поместување од 180 степени сепак се само една фаза. Таквите системи понекогаш се нарекуваат [[фазен раздвојувач|фазни раздвојувачи]]. Во самиот почеток на комерцијална употреба на електричната енергија, некои инсталации користеле прави двофазни четирижични системи за мотори. Нивната главна предност била што конфигурацијата на намотките била иста како за еднофазен мотор придвижуван со [[кондензатор]], и користејќи четирижичен систем, концептуално овие фази биле независни и лесни за [[анализа]] со математичките алатки достапни во тоа време. Двофазните системи биле заменети со трифазните. Трифазните системи користат три фази и повратен спроводник кој може да биде со помал пресек од фазните, а кај двофазните системи, повратниот спроводник имал 40% поголем [[пресек (геометрија)|пресек]] од фазните, така што заштедата на материјал била на страната на трифазните системи. Во случај на систем со повеќе од три фази, повратниот спроводник не би бил нужен, но моторите кои би користеле такви системи би станале премногу компликувани. Двофазното напојување со поместување од 90°меѓу фазите може да се добие од трофазните системи со употреба на [[Скотов Т-трансформатор|трансформатор]]. == Мотори == [[Податотека:3phase-rmf-noadd-60f-airopt.gif|thumbnail|right|Трофазна електрична машина со вртежни магнетни полиња.]] Полифазните системи се посебно корисни кај наизменичните мотори како што се [[асинхрона машина|асинхроните (индукциони) мотори]], каде полифазните системи создаваат [[магнетно поле|вртежно магнетно поле]] неопходно за работи на овие мотори. Кога трофазното напојување ќе изврши цел еден период, магнетното поле на двополен мотор се завртува за 360° во просторот; моторите со повеќе пара полови изискуваат повеќе периоди за да комплетираат едно завртување на магнетното поле и затоа овие мотори се вртат побавно. [[Никола Тесла]] и [[Михаил Доливо-Доброволски]] <ref>[https://books.google.com/books?id=thOPkFjrj5MC&printsec=frontcover&dq=the+induction+machine&hl=en&sa=X&ei=VnjxUfqfKNW-4AOprYGQDw&ved=0CD0Q6AEwAA#v=onepage&q=tesla&f=false Ion Boldea, Syed Abu Nasar, The Induction Machine Handbook - CRC Press, 2002, page 2]</ref> ги измислиле првите практични индукциони мотори кои користеле вртежно магнетно поле. Претходно сите комерцијално мотори користеле еднонасочна струја, со скапи [[комутатор (електротехника)|комутатори]], четкички кои изискувале чести замени и одлики неповолни за работа во мрежа со наизменична струја. Полифазните мотори биле едноставни за производство и сами се задвижувале. == Системи со број на фази поголем од 3 == Честа пракса за исправувачки инсталации и [[пренос на енергија со еднонасочна струја со висок напон|HVDC]] претворачи е да се обезбедат шест фази, меѓусебно поместени за 60°, за да се редуцира создавањето хармоници во системите со наизменична струја и да се обезбеди порамна еднонасочна струја. Експериментално изградени се преносни линии со 12 фази. == Еднофазни приемници во повеќефазни системи == Поединечните потрошувачи се рамномерно распоредени меѓу трите фази за да се изедначат оптоварувањата по фази. Напонот меѓу фазата и нултиот спроводник е 230 V, а напонот меѓу две фази е 400 V. ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== * [[Наизменична струја]] * [[Никола Тесла]] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Електротехника]] [[Категорија:Никола Тесла]] amknztw2o4sk8q9ujnbiw548510x3rv 5544137 5544129 2026-04-24T07:34:16Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: олифаз → овеќефаз (4) 5544137 wikitext text/x-wiki '''Повеќефазни системи''' – средство за [[пренос на електрична енергија|пренос]] на [[електрична енергија]] со посредство на [[наизменична струја]]. Најчест пример се трофазните системи кои се користат во повеќето индустриски примени. == Фази == Повеќефазните системи имаат два или повеќе [[спроводник|спроводници]] кои пренесуваат наизменична струја со дефинирано временско доцнење меѓу [[амплитуда|амплитудите]] на секој спроводник. Во модерните постројки за производство и пренос се користат три фази, со временски поместени фази за една третина од наизменичниот циклус. [[Податотека:3 phase AC waveform.svg|300п|мини|Еден напонски период на трифазен систем]] Повеќефазните системи мораат да обезбедат дефинирана насока на вртење на фазите за да се избегне напоните во спротивна насока на вртење да влијаат на редоследот на фазите. Трожичниот систем со два фазни спроводници со поместување од 180 степени сепак се само една фаза. Таквите системи понекогаш се нарекуваат [[фазен раздвојувач|фазни раздвојувачи]]. Во самиот почеток на комерцијална употреба на електричната енергија, некои инсталации користеле прави двофазни четирижични системи за мотори. Нивната главна предност била што конфигурацијата на намотките била иста како за еднофазен мотор придвижуван со [[кондензатор]], и користејќи четирижичен систем, концептуално овие фази биле независни и лесни за [[анализа]] со математичките алатки достапни во тоа време. Двофазните системи биле заменети со трифазните. Трифазните системи користат три фази и повратен спроводник кој може да биде со помал пресек од фазните, а кај двофазните системи, повратниот спроводник имал 40% поголем [[пресек (геометрија)|пресек]] од фазните, така што заштедата на материјал била на страната на трифазните системи. Во случај на систем со повеќе од три фази, повратниот спроводник не би бил нужен, но моторите кои би користеле такви системи би станале премногу компликувани. Двофазното напојување со поместување од 90°меѓу фазите може да се добие од трофазните системи со употреба на [[Скотов Т-трансформатор|трансформатор]]. == Мотори == [[Податотека:3phase-rmf-noadd-60f-airopt.gif|thumbnail|right|Трофазна електрична машина со вртежни магнетни полиња.]] Повеќефазните системи се посебно корисни кај наизменичните мотори како што се [[асинхрона машина|асинхроните (индукциони) мотори]], каде повеќефазните системи создаваат [[магнетно поле|вртежно магнетно поле]] неопходно за работи на овие мотори. Кога трофазното напојување ќе изврши цел еден период, магнетното поле на двополен мотор се завртува за 360° во просторот; моторите со повеќе пара полови изискуваат повеќе периоди за да комплетираат едно завртување на магнетното поле и затоа овие мотори се вртат побавно. [[Никола Тесла]] и [[Михаил Доливо-Доброволски]] <ref>[https://books.google.com/books?id=thOPkFjrj5MC&printsec=frontcover&dq=the+induction+machine&hl=en&sa=X&ei=VnjxUfqfKNW-4AOprYGQDw&ved=0CD0Q6AEwAA#v=onepage&q=tesla&f=false Ion Boldea, Syed Abu Nasar, The Induction Machine Handbook - CRC Press, 2002, page 2]</ref> ги измислиле првите практични индукциони мотори кои користеле вртежно магнетно поле. Претходно сите комерцијално мотори користеле еднонасочна струја, со скапи [[комутатор (електротехника)|комутатори]], четкички кои изискувале чести замени и одлики неповолни за работа во мрежа со наизменична струја. Повеќефазните мотори биле едноставни за производство и сами се задвижувале. == Системи со број на фази поголем од 3 == Честа пракса за исправувачки инсталации и [[пренос на енергија со еднонасочна струја со висок напон|HVDC]] претворачи е да се обезбедат шест фази, меѓусебно поместени за 60°, за да се редуцира создавањето хармоници во системите со наизменична струја и да се обезбеди порамна еднонасочна струја. Експериментално изградени се преносни линии со 12 фази. == Еднофазни приемници во повеќефазни системи == Поединечните потрошувачи се рамномерно распоредени меѓу трите фази за да се изедначат оптоварувањата по фази. Напонот меѓу фазата и нултиот спроводник е 230 V, а напонот меѓу две фази е 400 V. ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== * [[Наизменична струја]] * [[Никола Тесла]] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Електротехника]] [[Категорија:Никола Тесла]] 30cv431rzytaq4mtz989z5h8xgee9ju 1 1210404 5544131 3788344 2026-04-24T07:32:00Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Повеќефазни системи]] на [[Разговор:Повеќефазен систем]] 3788344 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1214067 5543888 5517067 2026-04-23T13:26:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543888 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Фикус |fossil_range = {{fossilrange|Maastrichtian|Present}} |image = Sycomoros old.jpg |image_caption = Sycamore fig, ''[[Ficus sycomorus]]'' |parent_authority = [[Dumort.]] |taxon = Ficus (plant) |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |subdivision_ranks = [[Species]] |subdivision = Околу 800 |type_species = Ficus carica |type_species_authority = L.<ref name="IPNI">{{cite web |url=https://www.ipni.org/n/327905-2 |title=''Ficus'' L., Sp. Pl. 2: 1059 (1753) |website=[[International Plant Names Index]] (IPNI) |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |year=2025 |access-date=10 June 2025}}</ref> |synonyms = {{species list|header=28 Synonyms|hidden=yes |Boscheria|Carruth. |Bosscheria|de Vriese & Teijsm. |Caprificus|Gasp. |Covellia|Gasp. |Cystogyne|Gasp. |Dammaropsis|Warb. |Erosma|Booth |Erythrogyne|Vis. |Galoglychia|Gasp. |Gonosuke|Raf. |Macrophthalma|Gasp. |Mastosuke|Raf. |Necalistis|Raf. |Oluntos|Raf. |Perula|Raf. |Pharmacosycea|Miq. |Plagiostigma|Zucc. |Pogonotrophe|Miq. |Rephesis|Raf. |Stilpnophyllum|(Endl.) Drury |Sycomorphe|Miq. |Sycomorus|Gasp. |Synoecia|Miq. |Tenorea|Gasp. |Tremotis|Raf. |Urostigma|Gasp. |Varinga|Raf. |Visiania|Gasp. }} |synonyms_ref = }} [[Податотека:Ficus carica tree.jpg|мини|''Ficus carica'']] '''Фикус''' ([[науч.]]: ''Ficus'') ― род што опфаќа околу 850 видови [[Дрво|дрвја]], [[Џбун|џбунови]], [[лијани]] и [[епифити]] од фамилија дудови ([[Црници|Moraceae]]). Посебно го има во тропските предели, а меѓу нив, нам најпознатиот вид ни e [[смоква]] (''Ficus carica'') кој се гаи поради исклучиво благ и вкусен[[плод]]. == Значај == Различни видови на ова билка спаѓаат во многу важни растителни заеднци во екосистеми на [[Тропска дождовна шума|тропски дождовни шуми]] а многу видови се негуваат како украсни растенија и собни билки, со засекување на кората на (''[[Ficus elastica]]'') се добива бек густ сок кој се употребуваа за производство на [[каучук]] битен во производство на гума. ==Митологија== Некои видови на фикус имаат култен и културен значај како мести на обожување и сенишни места. Според будистичко предание, [[Гаутама Буда]] се просветлил под дрво на света смоква (''[[Ficus religiosa]]''), кое станало познато и како [[Боди дрво]].<ref>{{cite web |url=https://buddhists.org/buddhist-art/the-bodhi-tree/ |title=The Bodhi Tree: Uniting all Worlds |website=Buddhists.org |access-date=17 January 2020 |archive-date=2019-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112204038/https://buddhists.org/buddhist-art/the-bodhi-tree/ |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Ficus}} * [https://www.figweb.org/Ficus/index.htm Figweb] * [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/browse/classification/kingdom/Plantae/genus/Ficus/fossil/0/match/1 World checklist of Ficus species from the Catalogue of Life], 845 видови набројани од M. Hassler's World Plants. * [https://www.figweb.org/Interaction/Video/index.htm Video: Interaction of figs and fig wasps] * [https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/fig.html Смоква] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stm BBC: Fig fossil clue to early farming] * [https://www.etawau.com/Flora/Family__Moraceae/Genus_Ficus.htm Видови фикус на Борнео]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Листопадни дрва]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] lfpq6u7evbb0c7oo6fk8gssawikarh5 0 1218833 5544008 5539432 2026-04-23T20:42:56Z ~2026-25021-99 132540 5544008 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија ракометен клуб | clubname = РК Еурофарм Пелистер | image = HCPelisterLogo.png | full name = Ракометен клуб<br> Еурофарм Пелистер | founded = {{Start date and age|df=yes|2011}} | ground = [[Спортска сала Боро Чурлевски]] | capacity = 3.500 | owner = | chairman = Зоран Стерјев | manager = {{знамеикона|МКД}} [[Стевче Алушевски]] | league = [[Македонска ракометна супер лига (мажи)|Супер лига на Македонија]] | season = 2024/25 | position = 1. место | website = https://www.rkeurofarmpelister.com/ | colour1 = green | colour2 = white | pattern_la1 = _white_stripes | pattern_b1 = _jomainter19gw | pattern_ra1 = _white_stripes | pattern_sh1 = _jomafootballwhitelogo | leftarm1 = 008000 | body1 = | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _jomatiger4brb | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _jomafootballwhitelogo | leftarm2 = 000000 | body2 = | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 0033FF }} '''РК Еурофарм Пелистер''' (познат и како '''РК Пелистер''') — [[ракомет]]ен клуб од [[Битола]], [[Македонија]]. Првичниот клуб [[РК Пелистер]] е основан во 1955 година, додека денешното правно лице РК Еурофарм Пелистер е основан во 2011 година. Моментално се натпреварува во [[Македонска ракометна супер лига (мажи)|македонската супер лига]]. == Историја == РК Пелистер е првиот основан ракометен клуб во Македонија, формиран во 1946 година под името [[Пелагонија]]. Потоа, во 1955 година, го променил името во Пелистер. 1960-тите години биле многу успешни, освојувајќи 4 шампионски титули почнувајќи од 1960 година до последната во 1969 година. Клубот освоил уште три титули во 1970-тите. Во 1980-тите, сезоната 1981 година била последната успешна, кога го освоил осмиот шампионски трофеј. Од сезоната 1983/84, Пелистер започнал редовно да учествува во [[Првенство на Југославија во ракомет|првенството на Југославија]]. Во 1985 година завршил на третото место и бил вицешампион во следните две сезони (1986/87 и 1987/88) зад доминантниот клуб [[РК Металопластика Шабац|Металопластика]]. Во тој период станал популарен слоганот „Кој не играл во Битола, не знае што е вистинска поддршка“, кој го изјавиле личности како [[Владо Шола]], [[Лино Червар]] и [[Златан Сарачевиќ]]. Пелистер станал првиот македонски клуб што заиграл во европските натпреварувања. Во 1986 година го победил грчкиот Филипос, но потоа загубил во осминафиналето од [[Атлетико Мадрид]], со севкупен резултат 34-38, и покрај победата на домашен терен од 24-19. Во сезоната 1988/89 се пласирал во четвртфиналето на [[ЕХФ Купот]], победувајќи ги [[РК Строволос Никозија|Строволос Никозија]] и [[РК Баник|Баник]], пред да биде поразен од германскиот клуб Ворвертс. Првиот меч во Битола го добил со шест гола разлика (22-16), но во возвратниот натпревар во [[Берлин]] загубил со девет гола разлика (13-22). Со формирањето на [[Македонска ракометна супер лига (мажи)|македонската супер лига]] во [[1992]] година, Пелистер станал најуспешен клуб во земјата, освојувајќи пет лигашки титули и пет куп титули во деценијата. Во 1996 година, Пелистер стигнал до полуфиналето на ЕХФ Купот на победниците на куповите, каде загубил со еден гол разлика од идниот шампион, [[ТБВ Лемго]]. Рекордни 7.000 гледачи присуствувале на реваншот во Битола. Дополнително, уште еден доказ за доминацијата на Пелистер во тој период е тоа што седум играчи од македонската репрезентација на [[Светско првенство во ракомет за мажи 1999|Светското првенство 1999]] во Египет играле за клубот. Најуспешен европски настап, Пелистер забележал во сезоната 2001/02, кога учествувал во [[ЕХФ Челинџ Куп]]от. Прво, забележал победа во третото коло, победувајќи го [[Зилант Казан]] и се пласирал во четвртото коло, каде го победил [[РК Париз Сен-Жермен|Парис Сент Жермен]]. Во четвртфиналето го совладал [[ГАС Килкис]] со вкупен резултат 52-51, пласирајќи се во полуфиналето каде за противник го имал [[РК Фредериксберг|Фредериксберг]]. Пелистер издвојувал победа во полуфиналето на драматичен начин во Битола, кога [[Наумче Мојсоски]] постигнал гол во последните секунди од натпреварот за да го изедначи севкупниот резултат, преминувајќи понатаму преку пенал-серија со конечен резултат 61-60. Во финалето, Пелистер загубил од [[Скерн Хандболд]], но и во тој дуел забележал победа на домашен терен од седум гола разлика. Во 2005 година, [[Трифун Костовски]] со Кометал станал спонзор на клубот, враќајќи ги славните денови и освојувајќи уште еден двоен трофеј, и шести шампионски трофеј во домашното првенство, што претставувало рекорд во тоа време. Меѓутоа, успехот бил краткотраен бидејќи Кометал го напуштил клубот по таа сезона. Потоа, Пелистер бил погоден од финансиски проблеми и се борел да го постигне истиот успех. На 29 ноември 2019 година бил потпишан договор за заедничко сопствеништво помеѓу сопствениците на РК Еурофарм Работник (создаден во 2011 година чиј сопственик бил [[Еурофарм]]) и РК Пелистер (чиј сопственик била [[општина Битола]]). Според договорот, РК Еурофарм Работник ќе го промени името во Еурофарм Пелистер 2, а оригиналниот РК Пелистер ќе го промени името во Еурофарм Пелистер. Еурофарм Пелистер ќе биде водечкиот клуб со високи европски амбиции, додека Еурофарм Пелистер 2 ќе биде развоен клуб исполнет со млади ракометни играчи од Битола и цела Македонија. Комбинацијата на силен спонзор и спортски бренд познат низ поранешна [[Југославија]] целосно се оствари преку договорот со градската администрација во 2020 година. Еурофарм Пелистер веќе ја надмина домашната рамка, играше во ЕХФ Лигата на шампионите и постави контури на тим кој може да ги врати трофеите во арената „Боро Чурлевски“. Ова било официјално остварено во мај 2023 година, кога клубот бил крунисан за шампион на Македонската Суперлига по прв пат по 18 години. Последната титула во македонскиот шампионат, Еурофарм Пелистер ја освоил на 8 јуни 2025 година откако во последното коло за сезоната 2024-25 го совлада директниот конкурент [[РК Вардар|РК Вардар 1961]] со 30-32 во [[СЦ „Јане Сандански“ - Скопје|салата Јане Сандански]] во [[Скопје]]. ==Состав== :''Состав за сезоната 2025/26.'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Голмани *{{0}}1 {{знамеикона|МКД}} [[Никола Митревски]] * 24 {{знамеикона|МКД}} [[Давид Брестовац]] * 32 {{знамеикона|ИРН}} [[Саид Хеидарирад]] ;Леви крила *{{0}}2 {{знамеикона|МКД}} [[Дејан Манасков]] *{{0}}8 {{знамеикона|МКД}} [[Цветан Кузманоски]] * 33 {{знамеикона|МКД}} [[Петар Атанасијевиќ]] ;Десни крила *{{0}}7 {{знамеикона|БРА}} [[Рудолф Хекберт]] * 17 {{знамеикона|СРБ}} [[Богдан Радивојевиќ]] ;Пивоти *{{0}}6 {{знамеикона|МКД}} [[Самоил Ристевски]] * 11 {{знамеикона|ЕГИ}} [[Халед Валид]] * 44 {{знамеикона|МКД}} [[Жарко Пешевски]] {{Col-2}} ;Леви бекови * 15 {{знамеикона|СЛО}} [[Ник Хенигман]] * 18 {{знамеикона|МКД}} [[Филип Кузмановски]] ([[капитен|к]]) * 20 {{знамеикона|СРБ}} [[Илија Абутовиќ]] * 88 {{знамеикона|МКД}} [[Павле Атанасијевиќ]] ;Средни бекови *{{0}}9 {{знамеикона|СЛО}} [[Домен Тајник]] * 23 {{знамеикона|МКД}} [[Мирче Калајџиески]] * 77 {{знамеикона|БИХ}} [[Алем Хаџиќ]] ;Десни бекови *{{0}}3 {{знамеикона|СЛО}} [[Нејц Цехте]] *{{0}}4 {{знамеикона|ПОЛ}} [[Анџеј Видомски]] * 71 {{знамеикона|ТУН}} [[Усама Хосни]] {{Col-end}} ===Стручен штаб=== {| class="wikitable" |- ! Позиција !! Име |- | '''Главен тренер''' || {{знамеикона|МКД}} Стевче Алушевски |- | '''Помошник тренер''' || {{знамеикона|МКД}} Алексо Лембанов |- | '''Помошник тренер''' || {{знамеикона|МКД}} Александар Марковски |- | '''Тренер на голмани''' || {{знамеикона|МКД}} Ице Соколески |- | '''Физиотерапевт''' || {{знамеикона|МКД}} Небојша Василевски |- | '''Физиотерапевт''' || {{знамеикона|МКД}} Николче Митревски |- | '''Тим асистент''' || {{знамеикона|МКД}} Дамјан Николовски |} === Управа === {| class="wikitable" |+ !Позиција !Име |- |'''Спортски директор''' |{{знамеикона|МКД}} Звонко Шундовски |- |'''Претседател''' |{{знамеикона|МКД}} Зоран Стерјев |- |'''Потпретседател''' |{{знамеикона|МКД}} Бојан Стерјев |} ==Успеси== * '''[[Суперкуп на Македонија (ракомет)|Суперкуп на Македонија]] (3)''' '''Победник [[File:Simple gold cup.svg|16px]]:''' 2021, 2022 и 2025 * [[Македонска ракометна супер лига (мажи)|'''Македонска Ракометна Супер Лига''']] '''(9)''' '''Победник [[File:Simple gold cup.svg|16px]]:''' 1993, 1994, 1996, 1998, 2000, 2005, 2023, 2024 и 2025. * '''Македонска Републичка Лига (8)''' '''Победник [[File:Simple gold cup.svg|16px]]:''' 1961, 1966, 1968, 1969, 1970, 1971, 1979 и 1981. * '''[[Куп на Македонија во ракомет (мажи)|Куп на Македонија]] (5)''' '''Победник [[File:Simple gold cup.svg|16px]]:''' 1994, 1996, 1998, 1999 и 2005. == Надворешни врски == * [https://www.rkeurofarmpelister.com/ Официјално мрежно место на РК Еурофарм Пелистер] {{Македонска ракометна супер лига (мажи) |state=collapsed}} {{Шампиони на ракометната Супер лига на Македонија}} {{Шампиони на ракометниот Суперуп на Македонија}} [[Категорија:Ракометни клубови од Македонија|Еурофарм Работник]] knxv5c4a7z6007c5q6hdg218vk7ou3a 0 1218886 5544091 5464918 2026-04-24T02:27:49Z Bjankuloski06 332 /* Објавени трудови */ Исправен поим, replaced: ролегомена → ролегомени 5544091 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Гален|image=Galenus.jpg|caption=Портрет на Гален од 18 век, насликан од Георг Паул Буш|birth_date=септември 129 година|birth_place=[[Пергам]]|death_date={{c.|lk=no}} 210 година|occupation=Лекар}} '''Елиј Гален''' или '''Клавдиј Гален''' ({{langx|el|Κλαύδιος Γαληνός}}; септември 129 – {{circa|200}}/{{circa|216}}), попознат како '''Гален од Пергам'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/galen|title=Galen definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary|work=www.collinsdictionary.com|language=en|accessdate=2019-03-05}}</ref> — познат грчки [[лекар]] и [[филозоф]] во [[Римското Царство]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=HPjqJWakX7IC&pg=PA63&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire|last=Potter|first=David Stone|last2=Mattingly|first2=D. J.|date=1999|publisher=University of Michigan Press|isbn=9780472085682|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=DQY9AAAAIAAJ&pg=PA1&dq=&hl=en&redir_esc=y#v=onepage&q=&f=false|title=Galen on Bloodletting: A Study of the Origins, Development and Validity of His Opinions, with a Translation of the Three Works|last=Brain|first=Peter|last2=Galen|last3=Galenus|date=1986-08-07|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521320856|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Stari svet|last=Dušanić|first=Slobodan|publisher=Narodna knjiga-Vuk Karadžić-Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=232, 250, 254}}</ref> Тој бил еден од најпознатите истражувачи на полето на медицината во [[Антика|античкиот период]], кој влијаел врз развојот на различни медицински дисциплини и на други научни дисциплини, како на пример: [[анатомија]]та,<ref>{{Наведено списание|date=1977-04|title=Galen on the affected parts. Translation from the Greek text with explanatory notes|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1081972/|journal=Medical History|volume=21|issue=2|pages=212|issn=0025-7273|pmc=PMC1081972}}</ref> [[физиологија]]та, [[патологија]]та, [[фармакологија]]та,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=al9FH5tynlAC&printsec=frontcover&dq=galen+on+pharmacology&source=bl&ots=q9JZ5JRP2D&sig=bBRFNdLCu4aeyJVj0EKpStKbcRU&hl=en&ei=ytfVS9b6A4LO8wSSoO20Dw&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Galen on Pharmacology: Philosophy, History, and Medicine : Proceedings of the Vth International Galen Colloquium, Lille, 16-18 March 1995|last=Debru|first=Armelle|date=1997|publisher=BRILL|isbn=9789004104037|language=fr}}</ref> [[неврологија]]та, како и на [[филозофијата]] и [[логика]]та. Како син на богатиот архитект Елиј Никон, Гален од најраното детство ја имал привилегијата да се здобие со квалитетно образование, што му овозможило понатаму во животот да изгради успешна кариера како познат лекар и филозоф. Роден во [[Пергам]] (денешна [[Бергама]], [[Турција]]), Гален често патувал во текот на својот живот, поради што бил постојано изложуван на разни медицински теории и откритија. По неговото конечно населување во престолнината [[Римски период|Рим]], тој работел за истакнати членови на римското општество, дури станал и личен лекар на неколку [[римски цар]]еви. Галеновото разбирање за [[медицина]]та и анатомијата се основало на теоријата на хумор или теоријата за четирите телесни сока (крв, слуз, жолта жолчка и црна жолчка), која теорија потекнува од времето на старогрчкиот лекар [[Хипократ]]. Оваа теорија се задржала и имала големо влијание врз западната медицина повеќе од 1300 години. Описот на анатомската градба кај Гален се засновала врз описот на секцирањето на мајмуни (посебно на [[Берберско макаки|берберските макаки мајмуни]]) и [[Свиња|свињи]], затоа што секцирањето на луѓе во тоа време не било дозволено. Неговите записи од анатомските испитувања биле надминати дури во 1543 година, кога била објавена книгата ''De humani corporis fabrica'' од [[Андреас Везалиус]] каде биле испечатени описи и илустрации на човековата анатомија,<ref name="Vesalius1543">{{Наведена книга|url=http://vesalius.northwestern.edu/|title=De humani corporis fabrica, Libri VII|last=Vesalius|first=Andreas|publisher=Johannes Oporinus|year=1543|isbn=|location=Базел, Швајцаревија|pages=|language=латински|access-date=|archive-date=2016-09-01|archive-url=https://wayback.archive-it.org/6321/20160901184031/http://vesalius.northwestern.edu/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/Andreas_Vesalius_of_Brussels_1514_1564.html?id=HCA6wGaU8PUC&redir_esc=y|title=Andreas Vesalius of Brussels, 1514-1564|last=O'Malley|first=Charles Donald|date=1964|publisher=University of California Press|language=en}}</ref> но во која сѐ уште била задржана Галеновата физиолошка теорија.<ref>{{Наведено списание|last=Siraisi|first=N. G.|date=1991|title=Girolamo Cardano and the art of medical narrative|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11623014|journal=Journal of the History of Ideas|volume=52|issue=4|pages=581–602|issn=0022-5037|pmid=11623014}}</ref> Теоријата на Гален за физиологијата на [[Циркулаторен систем|циркулаторниот систем]] останала неоспорена до 1242 година, кога [[Ибн ал-Нафис]] ја објавил својата медицинска енциклопедија ''Sharh tashrih al-qanun li’ Ibn Sina (Коментар за анатомијата во канонот на Авицена)'', во која за првпат била прикажана [[Белодробна циркулација|белодробната циркулација]].<ref>{{Наведено списание|last=West|first=John|date=1985|title=Ibn al-Nafis, the pulmonary circulation, and the Islamic Golden Age|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2612469/|journal=Journal of Applied Physiology|volume=105|issue=6|pages=1877–1880}}</ref> Гален себеси се сметал и како лекар и како филозоф, што го напишал во своето дело „''Најдобриот доктор е исто така и филозоф''“.<ref>{{Наведена книга|title="That the best physician is also a philosopher" with a Modern Greek Translation|last=Claudii Galeni Pergameni|first=|publisher=Odysseas Hatzopoulos & Company: Kaktos Editions|year=1992|isbn=|editor-last=Odysseas Hatzopoulos|location=Атина, Грција|pages=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Theodore J. Drizis|date=Fall 2008|title=Medical ethics in a writing of Galen|url=http://hrcak.srce.hr/file/64672|journal=Acta Med Hist Adriat|volume=6|issue=2|pages=333–336|pmid=20102254|access-date=7 August 2010}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Drizis|first=Theodore J.|date=2008|title=Medical ethics in a writing of Galen|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20102254|journal=Acta medico-historica adriatica: AMHA|volume=6|issue=2|pages=333–336|issn=1334-4366|pmid=20102254}}</ref> Тој исто така бил заинтересиран за дебатата помеѓу рационалистичките и емпириските медицински гледишта,<ref>{{Наведена книга|title=Three Treatises on the Nature of Science (Hackett Classics)|last=|first=|publisher=Hackett Publishing Company, Inc.|year=1985|isbn=0915145928|location=|pages=}}</ref> а неговата обука на студентите преку непосредно набљудување, секцирање и вивисекција претставувало комбинација на овие две различни медицински гледишта.<ref>{{Наведено списание|last=De Lacy P|year=1972|title=Galen's Platonism|url=|journal=American Journal of Philosophy|volume=1972|issue=|pages=27–39|doi=10.2307/292898}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cosans C|year=1997|title=Galen's Critique of Rationalist and Empiricist Anatomy|url=|journal=Journal of the History of Biology|volume=30|issue=|pages=35–54|doi=10.1023/a:1004266427468|pmid=11618979}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cosans C|year=1998|title=The Experimental Foundations of Galen's Teleology|url=|journal=Studies in History and Philosophy of Science|volume=29|issue=|pages=63–80|doi=10.1016/s0039-3681(96)00005-2}}</ref> Поради тоа неговото објаснување на поимот болест се нарекува синтетичка концепција на болестите. Многу од неговите дела се сочувани и/или преведени од оригиналниот грчки јазик, а дел од нив се или уништени или, пак, некои дела, кои му се припишуваат, се лажни. Во 1530-тите години, белгискиот лекар и анатом Андреас Везалиус превел многу од записите на Гален од грчки на латински јазик. Неговото најпознато дело ''De humani corporis fabrica'' било напишано под влијание на делата на Гален. == Младост (129 – 161 година) == Името на Гален, {{Јаз|grc|Γαληνός}}, ''Galēnos,'' е изведено од придавката „{{Јаз|grc|γαληνός}}“, што значи „смирен“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999 април 0057:entry=galhno/s|title=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, γαληνός|work=www.perseus.tufts.edu|accessdate=2019-03-05}}</ref> Самиот Гален своето детство го опишал во делото „''За афекциите на умот''“. Тој е роден во септември 129 година во Пергам (денешна [[Бергама]], [[Турција]]). Неговиот татко, Елиј Никон, бил богат [[Патриции|патрициј]], архитект и градител, со широки познавања од филозофијата, математиката, логиката, астрономијата, земјоделството и литературата. Гален го опишал својот татко како пријателски настроен, праведен и добродушен човек. Во тоа време Пергам бил важен културен и интелектуален центар, познат по својата библиотека која била втора веднаш по познатата Александриска библиотека.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=NrEeAAAAIAAJ&redir_esc=y|title=New Testament Studies: Philological, Versional, and Patristic|last=Metzger|first=Bruce Manning|date=1980-01-01|publisher=BRILL|isbn=9789004061637|language=en}}</ref> Во Пергам се собирале познати филозофи од [[Стоицизам|стоичката]] и [[Платонизам|платонската]] школа, со кои Гален бил запознаен од својата 14 година. Во неговите студии биле опфатени и принципите на филозофските учења од тоа време, како што се учењата на [[Аристотел]] и [[Епикур]]. Татко му сакал да продолжи со традиционално школување по филозофија и политика, па затоа го насочувал кон филозофијата и литературата. Но, според кажувањата на самиот Гален, околу 145-тата година, во сон на татко му се јавил богот [[Асклепиј]] (богот на медицината) и му наредил на Никон да го прати сина си на студии по медицина. На 16 години Гален почнал да изучува медицина во престижното локално светилиште, или [[Асклепион]], посветено на богот Асклепиј. Во текот на учењето, кое траело 4 години, тој имал познати ментори, лекари од тоа време: Есхарион од Пергам, Стратоникус, Сатирус и други. Светилиштето тогаш функционирало и како бања или санаториум, каде болните барале помош од свештенството. Римјаните често оделе во храмот во Пергам да бараат медицинска помош за нивните заболувања. Храмот бил често посетуван и од видни луѓе како, на пример, познатиот старогрчки оратор [[Елиј Аристид]], софистот [[Полемон|Антониј Полемон]], конзулот Каспиј Руфин и историчарот Клавдиј Харакс. Во 148 година, кога Гален имал 19 години, татко му починал, оставајќи му богато наследство. Поучен од Хипократовото учење, тој почнал многу да патува и студирал во тогаш познатите места како, на пример, [[Смирна]], [[Крит]], [[Коринт]], за да конечно дојде и до [[Александрија]], во големото медицинско училиште, каде се практикувале разни медицински учења и пракси. Во 157 година, на своја 28 годишна возраст, Гален се вратил во Пергам, каде работел како лекар на гладијаторите, кај првосвештеникот од Азија, еден од најбогатите и највлијателни луѓе во тоа време. Таму поминал четири години и ја научил важноста на исхраната и вежбањето, хигиенските и превентивните мерки, третманите на фрактури и тешки повреди, заклучувајќи дека раните се „прозорци на телото“. За време на неговата лекарска пракса биле евидентирани само пет смртни случаи на гладијатори, во споредба со 60 смртни случаи во времето на неговиот претходник, што се објаснува со посебното внимание кое тој го посветил на лечењето на повредите и здобиените рани. Заедно со праксата, тој се занимавал и со студии по теоретска медицина и филозофија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=tyip3Kf68TYC&pg=PP9&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Galen on Food and Diet|last=Galenus|last2=Galen|last3=Grant|first3=Mark|date=2000|publisher=Psychology Press|isbn=9780415232333|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Making Men: Sophists and Self-Presentation in Ancient Rome|last=Gleason|first=Maud W.|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=069113734X|location=|pages=}}</ref> == Подоцнежни години (162 – 217 година) == [[Податотека:Statue_of_Galen_of_Pergamon.jpg|мини|Статуа на Гален во неговиот роден град, Пергам.]] Во 162 година, Гален отишол во Рим, како веќе познат лекар-практичар. Неговите методи во медицината биле противречни на поконзервативната пракса на неговите колеги од Рим, што било причина за конфликт со етаблираниот медицински круг во главниот град на империјата. Кога непријателството помеѓу нив станало сериозно, плашејќи се да не биде протеран или отруен, тој го напуштил Рим. Во 161 година, Рим влегол во војна, имено императорите [[Марко Аврелиј]] и [[Луциј Вер]] на северните граници од Римското Царство се бореле против германското племе Маркомани.<ref>{{Наведено списание|last=Evans|first=Elizabeth C|date=1945|title=Galen the Physician as Physiognomist|url=|journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association|volume=76|pages=287-298}}</ref> Во есента 169 година, кога римските војници се враќале во [[Аквилеја]], избувнала чума, поради која римскиот цар побарал од Гален да се врати во Рим. Од него било побарано да ги придружува Марко Аврелиј и Луциј Вер во походот во Германија како дворски лекар. Следната пролет, по барање на храмот Асклепион, кој бил против таквото ангажирање на Гален, Марко Аврелиј бил принуден да го ослободи Гален од таа должност. Тој бил оставен да работи како лекар на престолонаследникот [[Комод]]. Во тој период Гален интензивно пишувал од областа на медицината. Иронично, и двајцата императори, прво Луциј Вер во 169 година, а потоа и Марко Аврелиј во 180 година, починале од чумата. Гален бил личен лекар на царот Комод до крајот на неговиот живот, лечејќи го од обични и чести заболувања. Според историчарот Касиј Дион, околу 189 година, за време на владеењето на Комод, избила епидемија на чума во Рим, со исклучително висок морталитет, кој достигнувал и до 2000 починати во текот на еден ден во Рим, кога епидемијата била на својот врв. Веројатно таа била истата епидемија која се случила за време на владеењето на Марко Аврелиј. По Комод, Гален бил лекар и на царот [[Септимиј Север]] и неговиот син [[Каракала]], кој го наследил на престолот. === Антониниевата чума === [[Податотека:Galenosgruppe_(Wiener_Dioskurides).jpg|мини|Група на лекари насликани на една од сликите на Виенскиот диоскорид; Гален е прикажан горе, во средина.|алт=]] Антониниевата чума е наречена според презимето на царот Марко Аврелиј – Антониниј. Епидемијата се нарекува уште и Галенова чума, затоа што се случила во времето на Гален, а и самиот тој бил повикан да преземе мерки за нејзина санација. Тој имал можност непосредно да се запознае со епидемијата при нејзиното првично ширење во 166 година во Рим, и подоцна меѓу 168-169 година при нејзиното повторно избувнување во редовите на римската војска стационирана во Аквилеја. Тој ги опишал симптомите на болеста и третманот, истакнувајќи го нејзиното долго траење. За жал, неговите наводи за болеста биле кратки и расфрлени, и според нив не може да се заклучи која болест била причина за тешката епидемија. Неговата заинтересираност за епидемијата била главно фокусирана на нејзиниот третман. На пример, во описот на заболен млад човек, во текот на епидемијата, тој се концентрирал на третманот на внатрешните и надворешните улцерации. Епидемијата, која започнала за време на владеењето на Марко Аврелиј, била погубна за Римското Царство. Стапката на морталитет била меѓу 7-10%, а во периодот меѓу 165-168 година, таа била причина за смрт на 3,5 до 5 милиони луѓе. Според германскиот историчар Ото Зеек, околу половина од популацијата на Римското Царство во тој период починала од епидемијата. Американскиот историчар на стариот век, Џ. Ф. Гилијам, верува дека оваа епидемија однела повеќе животи отколку било која друга епидемија во империјата до средината на третиот век. Се смета дека причината за Галеновата епидемија била големата сипаница. Податоците кои ги оставил Гален не се доволни за да се даде точна дијагноза на болеста која ја предизвикала оваа епидемија. Гален опишал црн егзантем кој го покривал целото тело на болните. Егзантемот на места каде не егзулцерирал станувал груб и крастав. Тој тврдел дека лицата кои имале црн осип обично преживувале и, според Гален, тој станувал црн поради путрификација на заостанатата крв во гнојните меури. Галеновиот опис на осипот многу потсетувал на описот на ист таков кој го дал старогрчкиот историчар [[Тукидид]]. Гален дал опис и на промените во дигестивниот систем преку опис на [[дијареја]]та и изметот кај пациентите. Изметот бил црн кај пациентите кои умирале, а исходот на болеста зависел многу од тежината на интестиналните лезии. Тој забележал дека во случаите каде изметот не бил црн, избивал црн осип. Гален опишал симптоми на грозница, повраќање, лош здив, кашлица и улцерации на грлото и душникот кај оваа болест. === Еудемус === Кога [[Перипатетичари|перипатетичниот]] филозоф Еудемус се разболел од маларија, Гален се чувствувал обврзан да го лечи „бидејќи тој ми беше учител и поради тоа што живеам во негова близина.“ Гален за овој случај напишал: „Се враќам на случајот Еудемус. Тој беше тешко засегнат од трите напади на грозницата и докторите се откажаа од него бидејќи беше средина на зима.“<ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/Greek_Medicine_Being_Extracts_Illustrati.html?id=GdwlMwEACAAJ&redir_esc=y|title=Greek Medicine: Being Extracts Illustrative of Medical Writers from Hippocrates to Galen. Translated and Annotated by A.J. Brock|last=Brock|first=Arthur John|date=1929|publisher=J.M. Dent & Sons|language=en}}</ref> Дел од римските лекари го критикувале Гален за користење на прогноза во третманот на Еудемус. Галеновата пракса била во конфликт со тогашните стандарди за медицински третман кој се засновал на божественото и мистицизмот, но тој сепак ги бранел своите методи. Историчарот на медицината Луис Гарсија Баљестер ги цитира зборовите на Гален: „За да може да се дијагностицира, прво мора да се опсервира и размисли. Овој негов став би основа за неговата критика кон лекарите кои постапувале алогос и аскептос (неразумно).“ Сепак, Еудемус го предупредил Гален дека конфронтацијата со тие лекари може да доведе до негово убиство.<ref name=":1" /> Луис Гарсија Баљестер ја објаснува употребата на медицинската прогноза кај Гален: „Во современата медицина постои разграничување меѓу дијагностичка проценка (заснована на научно сознание за тоа што има пациентот) и прогностичка проценка (претпоставка за тоа што ќе се случи со пациентот). За Гален, да се разбере клиничкиот случај според факти (односно да се дијагностицира) значело, меѓу другото, да се знае со поголема или помала сигурност исходот кај пациентот. Да се прогнозира бил еден од суштинските проблеми и најважните цели на Галеновата дијагноза. Гален бил засегнат со раздвојувањето на прогнозата од мистицизмот и пророштвото, сѐ со цел да се подобри дијагностицирањето со употребата на факти, а со што би пораснал и угледот на лекарите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/Galen_and_Galenism.html?id=ZDBrAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Galen and Galenism|last=Ballester|first=Luis García|date=2002-01|publisher=Ashgate|isbn=9780860788461|language=en}}</ref> === Смрт === Според византиската енциклопедија ''Суда'' од 11 век, Гален починал на 70-годишна возраст, што би значело некаде околу 199-тата година. Но според арапските извори,<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/bibliotecaarabo01unkngoog|title=Biblioteca arabo-sicula|last=Michele Amari|date=1880|publisher=E. Loescher|language=en}}</ref> тој починал на 87 годишна возраст во Сицилија, по 17 години студирање на медицина и 70-годишна пракса, што би значело дека починал 217-тата година. Будон-Милот се согласува со овие извори и смета дека починал 216-тата година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.lesbelleslettres.com/livre/1998-oeuvres-tome-i-introduction-generale-sur-l-ordre-de-ses-propres-livres-sur-ses-propres-livres-que-l-excellent-medecin-est-aussi-philosophe|title=Galien: Introduction générale; Sur l'ordre de ses propres livres; Sur ses propres livres; Que l'excellent médecin est aussi philosophe|last=Boudon-Millot|first=|date=2007-03-16|publisher=Les Belles Lettres|year=2007|isbn=9782251005362|location=Paris|pages=|language=fr-FR|access-date=2019-03-05|archive-date=2020-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414150707/https://www.lesbelleslettres.com/livre/1998-oeuvres-tome-i-introduction-generale-sur-l-ordre-de-ses-propres-livres-sur-ses-propres-livres-que-l-excellent-medecin-est-aussi-philosophe|url-status=dead}}</ref> == Придонеси за медицината == Гален дал голем придонес за Хипократовото разбирање на патологијата. Според [[Хипократ]]овата теорија на телесните течности (хумори) разликите во расположенија кај човекот се резултат на нерамнотежата во една од четирите телесни течности: крв, слуз, црна жолчка и жолта жолчка. Покрај тоа што ја промовирал оваа теорија, Гален направил и типизирање на човековите темпераменти според оваа теорија. Според Гален, нерамнотежата во било кој хумор одговара на одреден човеков темперамент: крв—сангвиник; црна жолчка—меланхолик, жолта жолчка—колерик и слуз—флегматик. Според ова, лицата со сангвиничен темперамент се екстровертни и социјални, колериците имаат страст и харизма, меланхолиците се креативни, љубезни и внимателни, а флегматиците се одликуваат со зависност, љубезност и афекција.<ref>{{Наведена книга|title=Galen on Food and Diet|last=Grant|first=Mark|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0415232325|location=|pages=}}</ref> [[Податотека:Claudius_Galenus_(1906)_-_Veloso_Salgado.png|лево|мини|Гален дисецира мајмун - слика на Хосе Марија Велосо Салгадо од 1906 година.|алт=|249x249px]] Главниот интерес на Гален била анатомијата на човекот. Римското право забранувало дисекција на луѓе,<ref>{{Наведена книга|title=The Scientific Study of Mummies|last=Aufderheide|first=Arthur C|publisher=Cambridge University Press; Reissue edition|year=2011|isbn=0521177359|location=|pages=}}</ref> па затоа Гален правел анатомски дисекции на животни, претежно на свињи и мајмуни. Тој верувал дека анатомската градба на животните се одразува и кај луѓето. Ја разјаснил анатомијата на [[трахеја]]та и бил прв кој покажал дека гласот се создава во [[ларинкс]]от.<ref>{{Наведено списание|last=Goss|first=Charles Mayo|date=1958-06-01|title=Galen on anatomical procedures (De anatomicis administrationibus). Translation of the surviving books with introduction and notes by Charles Singer. XXVI + 289 pages, 26 figures. $8.75. Oxford University Press, New York|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ar.1091310208|journal=The Anatomical Record|language=en|volume=131|issue=2|pages=253–257|doi=10.1002/ar.1091310208|issn=1097-0185}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=1956|title=Galen on Anatomical Procedures|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1889206/|journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine|volume=49|issue=10|pages=833|issn=0035-9157|pmc=PMC1889206}}</ref> Работата на Гален на полето на анатомијата останала ненадмината до 16 век во Европа. Дури во средината на 16 век, [[Андреас Везалиус]] ја оспорил анатомијата на Гален со дисекција на човечки трупови. Меѓу најголемите придонеси на Гален во медицината е неговата работа на [[Циркулаторен систем|циркулаторниот систем]]. Тој бил првиот кој ја забележал разликата помеѓу [[Артерија|артериската]] и [[Вена|венската]] циркулација. Верувал дека циркулаторниот систем се состои од два одвоени еднонасочни системи на дистрибуција, а не дека тоа е единствен унифициран систем на циркулација. Верувал дека венската крв се создава во [[Црн дроб|црниот дроб]], од каде се дистрибуира во сите органи на телото. Според него, артериската крв потекнувала од [[срце]]то од каде се дистрибуирала низ сите органи. Крвта била регенерирана или во црниот дроб или во срцето, комплетирајќи го циклусот. Верувал во постоењето на ''rete mirabile'', мрежа на крвни садови во каротидниот синус. И двете негови теории за циркулација на крвта биле погрешни, што било докажано со трудовите на [[Ибн ал-Нафис]].<ref>{{Наведена книга|title=Galen: On Respiration and the Arteries (Princeton Legacy Library)|last=Furley|first=David J.|last2=Wilkie|first2=James S|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=0691612544|location=|pages=}}</ref> Иако имало погрешни толкувања, сепак неговите истражувања за анатомијата на животинските модели овозможиле подобри толкувања за циркулаторниот, нервниот и респираторниот систем. Во своето дело ''De motu musculorum'', Гален ја објаснил разликата помеѓу моторните и аферентните нерви, дискутирал за концептот на [[Мускулен тонус|мускулниот тонус]] и ја објаснил разликата меѓу агонистите и антагонистите. Гален бил вешт хирург, но многу од неговите процедури и техники, посебно на мозокот и очите, не биле користени со векови после него. За исправка на [[перде (заболување)|перде]] Гален користел оперативна техника слична на денешната. Користејќи инструмент во форма на игла, тој ја отстранувал оштетената леќа од окото.<ref>{{Наведено списание|last=Keele|first=K. D.|date=1963-01|title=Galen: On Anatomical Procedures: the Later Books|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1034789/|journal=Medical History|volume=7|issue=1|pages=85–87|issn=0025-7273|pmc=PMC1034789}}</ref> Иако многу историчари тврделе дека Гален верувал дека леќата е сместена во центарот на окото, тој сепак подразбирал дека таа е сместена во предниот сегмент на окото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dovepress.com/a-medieval-fallacy-the-crystalline-lens-in-the-center-of-the-eye-peer-reviewed-article-OPTH|title=A medieval fallacy: the crystalline lens in the center of the eye|last=Schwartz|first=Daniel|last2=Schwartz|first2=Stephen G.|date=2016-04-08|work=Clinical Ophthalmology|language=en|accessdate=2019-02-16|last3=Udupa|first3=Akrithi|last4=Hadi|first4=Tamer M.|last5=Leffler|first5=Christopher T.}}</ref> Гален го бранел и промовирал учењето на Хипократ и неговите методи, како што се венесекцијата и пуштањето на крв, методи кои биле непознати во Рим. Тие методи биле остро критикувани од следбениците на грчкиот анатом [[Еразистрат]], кој сметал дека овие процедури би имале сериозни последици затоа што, според него, во вените не тече крв туку пнеума (циркулирачки воздух неопходен за функционирање на виталните органи). Сепак Гален жестоко ја бранел венесекцијата во своите три книги на таа тема, во неговите демонстрации и во јавните расправи. == Придонеси за филозофијата == Иако главен фокус на Гален биле анатомијата и физиологијата, тој пишувал и за [[логика]]та и за [[филозофија]]та. Неговите трудови биле под влијание на раните грчки и римски филозофи, вклучувајќи ги [[Платон]], [[Аристотел]] и [[Стоицизам|стоиците]]. Тој сакал да ја сплоти филозофската мисла со медицинската практика, што го напишал во своето кратко дело „''Најдобриот лекар е исто така и филозоф''“. Тој ги комбинирал аспектите и од двете науки, создавајќи свои оригинални размислувања. Медицината ја сметал за интердисциплинарно поле, во кое најдобрата пракса ги соединува теоријата, опсервацијата и експериментирањето. Во времето на Гален, постоеле неколку филозофски сфаќања во медицината, но главни биле емпиристите и рационалистите (наречени уште и догматичари или филозофи), а помала група биле методистите. Емпиристите ја нагласувале важноста на физичката пракса и експериментирањето или „активното учење“ во медицината. Директно спротивставени на емпиристите биле рационалистите, кои го ценеле учењето на веќе етаблираните теории со цел да се создаваат нови во име на медицинскиот напредок. Меѓу овие две учења било учењето на методистите, кои не го претпочитале експериментирањето како емпиристите, ниту пак теоретизирањето како рационалистите. Тие го фаворизирале само набљудувањето, покажувајќи поголем интерес во изучувањето на природниот тек на болестите отколку пронаоѓањето на лекови за нејзино санирање. Галеновата едукација ги опфатила петте големи филозофски учења од тој период (платонисти, перипатетичари, епикурејци, пиронисти и стоици), а неговите учители биле и од рационалистичките и од емпиристичките струи. === Опозиција кон стоиците === Гален бил познат по неговите достигнувања од медицината, но исто така бил ангажиран и на полето на филозофијата. Тој го развил сопствениот модел за трипартитна душа, следејќи ги примерите на Платон, поради што некои го нарекувале и платонист. Гален ја развил теоријата на персоналитет заснована на неговото разбирање на теоријата на телесните течности кај луѓето и верувал дека менталните нарушувања имаат физиолошка основа. Неговите сфаќања биле спротивставени на дефиницијата на стоичарите за пнеумата. Според Гален, стоиците не успеале да дадат веродостоен одговор за локализацијата на функциите на душата или умот. Низ сопствената медицинска пракса тој бил убеден дека нашол подобар одговор, а тоа бил мозокот. Стоиците сметале дека душата има само еден дел – рационална душа, за која сметале дека може да се најде во срцето. Гален следејќи ја Платоновата идеја, сметал дека душата има уште два дела. === Локализација на функцијата === Во едно од своите најголеми дела „''За доктрините на Хипократ и Платон''“, Гален се обидел да го покаже единство на двајцата великани во нивните видувања. Користејќи ги нивните теории, комбинирани со оние на Аристотел, Гален ја развил својата теорија за троделната душа, која содржела слични аспекти.<ref>{{Наведено списание|last=Bobzien|first=Susanne|title=Peripatetic Hypothetical Syllogistic In Galen|url=https://www.academia.edu/271541/Peripatetic_Hypothetical_Syllogistic_In_Galen|journal=Rhizai. A Journal for Ancient Philosophy and Science|language=en}}</ref> Тој ги употребувал истите термини на Платон, велејќи дека душата се состои од рационален, спиритуален и апетитивен дел. Секој од овие делови имал своја локализација во телото. Рационалниот дел од душата бил во мозокот, спиритуалниот дел бил во срцето, а апетитивниот во црниот дроб. Гален бил првиот научник и филозоф кој на душата и дал одредена локализација во телото. Оваа идеја денес се нарекува „локализација на функцијата“. Овие Галенови тврдења биле за тоа време револуционерни и биле претходник на идните теории за локализација. Гален верувал дека секој дел од троделната душа контролира специфична функција во телото и дека таа како целина придонесува за здравјето на телото, зајакнувајќи ги „природните функционални капацитети на органот или органите за кои станува збор“. Рационалниот дел на душата контролира повисоко ниво на когнитивното функционирање во организмот, на пример, правејќи избори, или спознавање на светот и праќање на тие сигнали до мозокот. Тој дел е исто така одговорен за имагинација, паметење, сеќавање, знаење, мислење, анализа, волни движења и чувства. Спиритуалниот (духовниот) дел од душата е одговорен за „битисувањето“, за страстите, како, на пример, лутината. Овие страсти се сметале за посилни во однос на редовните емоции и поради тоа се сметале за поопасни. Третиот дел од душата, или апетитивната (желбена) душа, ги контролира животните сили во човековото тело, меѓу кои најважна била крвта. Овој дел од душата, исто така, ги контролира задоволствата на телото и затоа е поттикнувана од чувствата на уживање. Третиот дел од душата е анималистички, односно тоа е поприродната страна на душата, и се справува со природните потреби на телото и инстинктите за преживување. Гален сметал дека кога душата е насочена кон премногу уживања, таа доаѓа во состојба на „инконтиненција“, „раздразливост“ и неспособност за волно (намерно) прекинување на уживањето, што е негативна последица на премногу уживање. За да ги усогласи своите теории за душата и како таа функционира во телото, Гален ја адаптирал теоријата за пнеума, која ја употребил за да објасни како душата оперирала во рамките на органите одговорни за неа, и како тие органи комуницираат меѓу себе. Гален затоа правел разлика помеѓу витална пнеума во артерискиот систем од психичката пнеума во мозокот и нервниот систем. Виталната пнеума ја лоцирал во срцето, а психичката пнеума во мозокот. За оваа цел, тој направил многу анатомски студии на животни за да ја проучи транзицијата од виталната во психичката пнеума. Иако бил критикуван за споредување на анатомијата на животните со анатомијата на човекот, Гален бил убеден дека неговото познавање на анатомија било доволно богато за да двете анатомии ги базира една на друга. == Проблемот на ум-тело == Гален верувал дека нема разлика помеѓу менталното и физичкото.<ref>{{Наведено списание|last=Hankinson|date=1991-01-01|title=Galen's Anatomy of the Soul|url=https://brill.com/abstract/journals/phro/36/2/article-p197_5.xml|journal=Phronesis|language=en|volume=36|issue=2|pages=197–233|doi=10.1163/156852891321052787|issn=1568-5284}}</ref> Во тоа време ова тврдење било контроверзно, а Гален се согласувал со грчката школа дека умот и телото не се посебни делови. Токму со ова тврдење Гален најмногу им се спротивставувал на стоиците.<ref>{{Наведено списание|last=Gill|first=Christopher|date=2007-01-01|title=Galen and the Stoics: Mortal Enemies or Blood Brothers?|url=https://brill.com/abstract/journals/phro/52/1/article-p88_5.xml|journal=Phronesis|language=en|volume=52|issue=1|pages=88–120|doi=10.1163/156852807X177977|issn=1568-5284}}</ref> Гален предлагал и кои органи во телото биле одговорни за специфични функции, повеќе отколку поединечни делови. Според Гален, недостатокот на научното потврдување кај стоиците ги дискредитирало нивните тврдења за одвоеноста на телото и умот, поради што тој бил строго спротивставен на нив. == Психотерапија == Друг голем труд на Гален бил „''За дијагнозата и лечењето на страстите на душата''“, во кој тој дискутирал како да се пристапи кон и како да се лечат психолошките проблеми.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/A_History_of_Psychology.html?id=7rbAPwAACAAJ&redir_esc=y|title=A History of Psychology: Ideas and Context|last=Viney|first=Wayne|last2=King|first2=D. Brett|date=2003|publisher=Allyn and Bacon|isbn=9780205335824|language=en}}</ref> Тоа било едно од раните залагања на Гален, кое подоцна било наречено [[психотерапија]]. Книгата содржела упатства како да се советуваат оние со психолошки проблеми, за да се поттикнат да ги откријат своите најдлабоки страсти и тајни, што би помогнало во излекувањето на менталниот проблем. Терапевтот според него, требал да биде маж, по можност постар мудар маж, ослободен од контрола на страстите. Овие страсти, според Гален, ги предизвикувале психолошките проблеми кај луѓето. == Објавени трудови == [[Податотека:Galeni_De_curandi_ratione_V00212_00000008.tif|мини|''De curandi ratione''|алт=|384x384пкс]] [[Податотека:Galenou_Apanta.tif|мини|''Galenou apanta'' (1538)|алт=|364x364пкс]] Гален напишал повеќе дела отколку било кој друг автор во античкиот период, натпреварувајќи се по бројноста на делата со [[Свети Августин]]. Неговото творештво било толку обемно, што сочуваните текстови се речиси половина од постоечката литература од Стара Грција. Се претпоставува дека тој имал најмено дваесет запишувачи кои ги запишувале неговите зборови, а исто така се претпоставува дека имал напишано околу 500 трактати,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=aJgp94zNwNQC&redir_esc=y|title=Science and Technology in World History: An Introduction|last=III|first=James E. McClellan|last2=Dorn|first2=Harold|date=2006-04-14|publisher=JHU Press|isbn=9780801883606|language=en}}</ref> со вкупно околу 10 милиони зборови. Многу од неговите дела, посебно од филозофијата, биле уништени 191-тата година при пожар во [[Храм на мир|Храмот на мирот]], во Рим. Бидејќи делата на Гален во антиката не биле преведени на латински јазик, а поради пропаѓањето на [[Западно Римско Царство|Западната римска империја]] изучувањето на Гален, заедно со грчката медицинска традиција, пропаднало во заборав во [[Западна Европа]] за време на [[Ран среден век|раниот среден век]], кога малкумина од латинските научници знаеле да читаат на грчки јазик. Сепак, Гален и старогрчката медицина продолжиле да се изучуваат во [[Источно Римско Царство|Источното Римско Царство]] (Византиското Царство). Сите сочувани грчки ракописи на Гален биле препишувани од византиските научници. Во текот на Абасидскиот период (по 750-тата година), Арапите за првпат почнале да се интересираат за грчките научни и медицински текстови, па некои од Галеновите дела биле преведени на арапски јазик од страна на сириските христијански изучувачи. Поради тоа, постојат Галенови текстови сочувани само на арапски јазик,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iep.utm.edu/galen/|title=Galen (130—200 C.E.)|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> додека дел од нив се сочувани како превод од арапски на латински јазик. Во некои случаи научниците се обидувале да преведат од латински или арапски јазик на грчки јазик, таму каде оригиналот на грчки бил изгубен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://en.wikipedia.org/&httpsredir=1&article=1018&context=classics_papers|title=Review of Vivian Nutton, ed.,Galen. On My Own Opinions. Corpus Medicorum Graecorum 5 март 2 Galeni De Propriis Placitis|last=Rosen|first=Ralph M|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> Фалсификувањето на Галеновите дела било распространето уште во негово време, а продолжило сѐ до [[ренесанса]]та. Фалсификатите биле на латински, арапски и грчки јазик. Не постои ниту една авторитативна збирка на неговите дела, а контроверзноста околу автентичноста на неговите текстови сѐ уште важи за голем дел од делата кои му се припишуваат. Направени се разни обиди за класификација на творештвото на Гален. На пример, Коксе (1846 година) навел Пролегомени, или воведни книги, по кои следеле седум трактати кои ја опфаќале физиологијата (28 тома на книги), дванаесет трактати по хигиена, деветнаесет од етиологијата, четиринаесет по семиотиката, десет од фармацијата, четири за пуштање на крв и седумнаесет книги за терапевтици, а во прилог биле и четири [[афоризам|афоризми]] и лажни дела.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://oll.libertyfund.org/titles/hippocrates-the-writings-of-hippocrates-and-galen|title=The Writings of Hippocrates and Galen - Online Library of Liberty|work=oll.libertyfund.org|accessdate=2019-02-16}}</ref> Најкомплетниот компендиум (збирка) бил тој на [[Карл Готлоб Кин]] од [[Лајпциг]], направен меѓу 1821 и 1833 година, кој ги надминал дури и современите проекти, како што е ''Corpus medicorum graecorum''.<ref>{{Наведено списание|last=Kotrc|first=R. F.|last2=Walters|first2=K. R.|date=1979|title=A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/400267|journal=Transactions & Studies of the College of Physicians of Philadelphia|volume=1|issue=4|pages=256–304|issn=0010-1087|pmid=400267}}</ref> Оваа збирка се состои од 122 труда на Гален, преведи од грчки на латински јазик, а текстот е претставен и на двата јазика. Збирката има 22 тома, со 22.000 страници и 676 индексни единици. Многу од делата на Гален се вклучени во ''[[Thesuarus Linguae Graecae]]'' – дигитална библиотека на грчката литература започната во 1972 година. Друг современ извор на Галеновите дела е Француската библиотека на универзитетот по медицина BIUM ([http://www.biusante.parisdescartes.fr/histoire/medica/galien-en.php Bibliothèque interuniversitaire de médecine] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190303081050/http://www.biusante.parisdescartes.fr/histoire/medica/galien-en.php |date=2019-03-03 }}, BIUM) == Наследство == === Доцна антика === Репутацијата на Гален како врвен лекар и филозоф уште во негово време била легендарна.<ref>{{Наведено списание|last=Nutton|first=V.|date=1984|title=Galen in the eyes of his contemporaries|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6388686|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=58|issue=3|pages=315–324|issn=0007-5140|pmid=6388686}}</ref> Самиот император Марко Аврелиј за него напишал: „Primum sane medicorum esse, philosophorum antem solum„ (Прв меѓу докторите и единствен меѓу филозофите) (Paaen 14: 660). И други автори од античкиот период тоа го потврдувале, како, на пример, ранохристијанскиот писател [[Теодот Византиски]], грчкиот писател [[Атенеј]] и перипатетичкиот филозоф [[Александар Афродизијски]]. Византискиот поет [[Георги Писида]], од 7 век, отишол толку далеку што Христос го нарекол втор и запуштен Гален. Влијанието на Гален во медицинската теорија и практика се чувствувало сѐ до средината на 17 век, во византискиот, арапскиот и западноевропскиот свет. Величината на Хипократ и Гален ја одбележале шестотини години на постоење на античката грчка медицина. Артур Џон Брок метафорично ги опишал двајцата лекари како основата и апексот на грчката медицина, соодветно,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stmarys-ca.edu/sites/default/files/attachments/files/Natural_Faculties.pdf|title=Galen. On the Natural Faculties|last=Arthur John Brock|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210718030508/https://www.stmarys-ca.edu/sites/default/files/attachments/files/Natural_Faculties.pdf|archive-date=2021-07-18|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> а неколку века по Гален грчкиот лекар и писател Паладиј напишал дека она што Хипократ го посеал Гален го ожнеал. Гален успеал да ги сумира и синтетизира делата на своите претходници и благодарение на него грчката медицина била предадена на следните генерации, така што Галенизмот станал средство преку кое грчката медицина станала позната во светот. Галеновата реторика и плодноста на неговото дело биле толку силни што давале впечаток дека после него останува малку што да се научи. Така поимот Галенизам може да се толкува и позитивно и пејоративно (несогласувачки), т.е. колку и да имало напредок во античката медицина со Гален, толку нејзината доминација го задушила понатамошниот напредок.<ref>{{Наведено списание|last=Nutton|first=Vivian|date=1984|title=From Galen to Alexander, Aspects of Medicine and Medical Practice in Late Antiquity|url=|journal=Dumbarton Oaks Papers|volume=38|pages=1-14}}</ref> По распадот на Западното Римско Царство учењето на Гален и другите грчки дела речиси исчезнале во латинскиот запад. Во Источната римска империја, Галеновото наследство се сочувало преку сижето на [[Орибасиј]], личниот лекар на царот [[Јулијан Отпадникот]], од 4 век, кој ги раширил Галеновите дела правејќи го Галенизмот подостапен. Во доцната антика медицинските записи повеќе биле сконцентрирани на теоретскиот дел отколку на практичниот дел, така да авторите главно само дебатирале за Галенизмот. Меѓу овие автори биле теоретичарот Магнус од Нисибис, византискиот медицински писател Јован Александриски и Агнелиј Равенски.<ref>{{Наведено списание|last=Temkin|first=Owsei|date=1935|title=STUDIES ON LATE ALEXANDRIAN MEDICINE: I. Alexandrian Commentaries on Galen's "De Sectis ad Introducendos"|url=https://www.jstor.org/stable/44438117|journal=Bulletin of the Institute of the History of Medicine|volume=3|pages=405-430}}</ref> Грчката медицина била дел од грчката култура, а источно-сириските христијани дошле во контакт со неа кога Византија владеела со Сирија и западна Месопотамија – региони кои во 7 век биле освоени од Арапите. На овој начин, во периодот околу половината на 7-от век, муслиманите дошле во контакт со првите преводи на Гален на арапски јазик. Оттогаш, Гален и грчката медицинска традиција генерално биле асимилирани во средновековниот и раномодерниот исламски [[Близок Исток]]. === Влијание на медицината во исламскиот свет === Галеновата медицина била мошне влијателна во исламскиот свет. Првиот голем преведувач на арапски јазик бил арапскиот христијанин [[Хунајн ибн Исхак]]. Околу 830-870 година, тој превел 129 дела на Гален на арапски јазик. Арапските извори, како што бил персискиот лекар и алхемичар Рази (Абу Бекр Мухамед ибн Закарија ал-Рази, 865-925 година) продолжиле да бидат извор на откривање на нови или релативно недостапни Галенови текстови.<ref>{{Наведено списание|last=Nutton|first=Vivian|date=1990/05|title=The Patient's Choice: A New Treatise By Galen|url=https://www.cambridge.org/core/journals/classical-quarterly/article/patients-choice-a-new-treatise-by-galen/26FD42BD0C27CFE73F5E9E4D5A278A1D|journal=The Classical Quarterly|language=en|volume=40|issue=1|pages=236–257|doi=10.1017/S000983880002694X|issn=1471-6844}}</ref> Книгата ''Kitab ila Agloogan fi shifa al Amrad'' на познатиот асирски лекар и преведувач Хунајн ибн Исхак (809-873&nbsp;г.), а која се чува во библиотеката на Ибн Сина академијата за средновековна медицина и наука, е ремек дело на преводи на Галеновите книжевни дела. Дел од Александрискиот компендиум за Гален од 10 век содржи податоци за разни типови на трески и разни воспалителни состојби на телото. Тој содржи и податоци за повеќе од 150 поединечни и групни објаснувања за растителни и животински видови. Книгата дава увид во разбирањето на традициите и методите на лекување во грчката и римската ера. Во книгата има податоци за повеќе од 150 едноставни или сложени лекови кои се користеле во грчко-римскиот период. Делата на Гален биле прифатени од големите арапски лекари, како што се [[Ибн Зур]] (познат како Авензоар) и [[Ибн ал-Нафис]],<ref>{{Наведено списание|last=Albinali|first=Hajar A. Hajar|date=2004-04-01|title=Chairman's Reflections : Blood-letting|url=http://www.heartviews.org/article.asp?issn=1995-705X;year=2004;volume=5;issue=2;spage=74;epage=85;aulast=Hajar;type=0|journal=Heart Views|language=en|volume=5|issue=2|pages=74|issn=1995-705X}}{{Мртва_врска|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> како основа за понатамошни истражувања. Силен акцент бил даден на експериментирањето и на [[Емпиризам|емпиризмот]], што довело до нови резултати и нови опсервации кои биле споредени и комбинирани со оние на Гален од страна на великаните на арапската медицина: персискиот лекар и психилог [[Али ибн Абас ал-Мајуси]] (на Запад познат како Хали Абас), [[Абу-ал-Касим ал-Захрави]] (на Запад познат како Абуласис), Ибн Сина ([[Авицена]]), Ибн Зур и Ибн ал-Нафис. На пример, експериментите на Рази и Ибн Зур ја негирале Галеновата теорија на хуморални течности, а откривањето на пулмоналната циркулација од Ибн ал-Нафис ја побила Галеновата теорија за срцето.<ref>{{Наведено списание|last=Al-Dabbagh|first=S. A.|date=1978-05-27|title=IBN AL-NAFIS AND THE PULMONARY CIRCULATION|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(78)90318-5/abstract|journal=The Lancet|language=en|volume=311|issue=8074|pages=1148|doi=10.1016/S0140-6736(78)90318-5|issn=0140-6736}}</ref> Влијанието на Галеновите дела, вклучувајчи ја и теоријата за хуморот, останува втемелена во модерната [[Унани медицина]] (персиско-арапска традиционална медицина), која сѐ уште широко се практикува од [[Индија]] (каде официјално е признаена) до [[Мароко]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://broughttolife.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/techniques/unanitibb|title=Unani Tibb|work=broughttolife.sciencemuseum.org.uk|accessdate=2019-03-05|archive-date=2018-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211225942/http://broughttolife.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/techniques/unanitibb|url-status=dead}}</ref> === Повраток во латинскиот Запад === [[Податотека:Mondino_-_Anathomia,_1541_-_3022668.tif|мини|Mondino dei Liuzzi, ''Anathomia'', 1541|301x301пкс]] По 11 век латинските преводи на исламските медицински текстови почнале да се појавуваат во [[Западна Европа]], а паралелно се развивало и учењето на медицинската школа во [[Салерно]] (итал., ''Scuola Medica Salernitana)'', кое било инкорпорирано во курикулумите на универзитетите во [[Неапол]] и во универзитетот Федерико Втори во [[Монпелје]]. Од тогаш Галенизмот повторно зазел нов и неоспорен авторитет, дури Гален го нарекувале „Медицинскиот папа на средниот век“. Лекарот и монах [[Константин Африкански]] бил меѓу тие кои го превеле и Хипократ и Гален од арапски на латински јазик. Освен сѐ побројните преводи од арапски јазик, имало и директни преводи на Галеновите дела од грчки јазик, како што бил преводот на ''De complexionibus'' од италијанскиот преведувач Бургундио од Пиза. Делата на Гален од полето на анатомијата и медицината станале основа на универзитетскиот наставен план во средниот век, заедно со Медицинскиот канон на Авицена. Во христијанска Европа од тој период не постоела забрана за дисекција и аутопсија на човековото тело, така да истражувањата во таа насока се јавиле уште од 15 век.<ref>{{Наведено списание|last=Prioreschi|first=P.|date=2001-2|title=Determinants of the revival of dissection of the human body in the Middle Ages|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11425294|journal=Medical Hypotheses|volume=56|issue=2|pages=229–234|doi=10.1054/mehy.2000.1183|issn=0306-9877|pmid=11425294}}</ref> И покрај познавањето на грешките на Гален во анатомијата, неговото влијание било толку силно што лекарите од тоа време на секој начин се обидувале да го оправдаат, на пример, италијанскиот лекар и анатом [[Мондино деи Луици]], кој ја опишувал рудиментираната циркулација на крвта во своите дела, сепак тврдел дека левата комора треба да содржи воздух. Дури имало тврдења дека разликите во анатомијата меѓу човекот и животните се доказ дека човечката анатомија се променила од времето на Гален.<ref>{{Наведена книга|title="The Anatomist". Stories of Great Physicians|last=Jones|first=Raymond F|publisher=Whitman|year=1963|isbn=|location=|pages=46-47}}</ref> Најважен преведувач на делата на Гален на латински јазик бил Николо ди Деопрепио да Реџио, кој работел на Анжујскиот двор за време на владеењето на кралот [[Роберт Неаполски]]. Меѓу неговите преводи значаен е делот за медицинските расправи на Гален, чиј оригинален текст бил изгубен.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books/about/The_Dawn_of_Humanism_in_Italy.html?id=Lp5DaMVo_cgC&redir_esc=y|title=The Dawn of Humanism in Italy|last=Weiss|first=Roberto|date=1970|publisher=Haskell House Publishers|isbn=9780838300800|language=en}}</ref> === Ренесанса === [[Податотека:Galen,_Opera_omnia,_dissection_of_a_pig._Wellcome_L0020565.jpg|мини|''Opera omnia'', дисекција на свиња. Венеција, 1565&nbsp;г.|алт=|311x311пкс]] Падот на Византиското Царство во 1453 година и појавата на [[ренесанса]]та биле придружени со прилив на грчки научници и ракописи во Западна Европа, овозможувајќи директна споредба меѓу арапските коментари и преводи и оригиналните грчки текстови на Гален. Дебатите во медицинската наука тогаш имале две традиции: поконзервативна арапска и полиберална грчка. Но имало и поекстремни либерални движења кои ја оспорувале улогата на авторитетите во медицината, па така, на пример, [[Парацелзус]] симболично ги запалил делата на Авицена и Гален во неговото медицинско училиште во Базел. Сепак, големината на Гален меѓу великаните на милениумот била прикажана на муралот во манастирот [[Голема Лавра]] на [[Света Гора]], каде меѓу претставените пагански мудреци, Гален бил нацртан меѓу Сибилското пророштво и Аристотел. [[Податотека:Galenus_-_De_pulsibus._Greek_manuscript_with_latin_translation._Venice,_ca._1550..jpg|лево|мини|Galen. De pulsibus. (Ракопис; Венеција, 1550&nbsp;г.).|алт=|218x218пкс]] Крајниот пораз на Галенизмот бил од негирањето на Парацелзус и конструктивизмот на италијанските ренесансни анатоми, посебно од делото на [[Андреас Везалиус]] од 16 век. Овој фламански лекар и анатом во 1530 година се нафатил на голем проект на преведување на многу грчки текстови на Гален на латински јазик. Неговото дело ''De humani corporis fabrica'' било напишано под влијание на Галеновиот начин на пишување и форма. Во обид да ги испита критички методите на Гален, Везалиус правел дисекција на човечки труп како начин на верификација. Преку своите книги и демонстрации, тој ги покажал ограничувањата на Гален и покрај силното спротивставување на традиционалните про-Галенисти, каков што бил францускиот анатом [[Јакобус Силвиус]]. Испитувањата на Везалиус ги отфрлиле теориите на Аристотел и Мондино де Луизи. Едно од најпознатите отфрлувања на Галенизмот била демонстрацијата на Везалиус за непропустливоста на интервентрикуларниот септум. Напуштањето на одредени сфаќања на Гален, посебно во анатомијата на циркулаторниот систем, било постепено низ целиот период на ренесансата и се должело на работата не само на Везалиус, туку и на неговите следбеници: неговиот студент [[Мигел Сервет]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.miguelservetinvestigacion.com/ENGLISH/works.html|title=WORKS OF MICHAEL SERVETUS OR MICHAEL DE VILLANUEVA|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> неговиот соработник Франциско Гонсалес Ечевериа, лекарот [[Џон Кајус]], саксонскиот хуманист [[Јанус Корнариус]] и други. Но, сепак, некои придонеси на Гален ,како што е „испуштањето на крв“ како лек за многу болести, останале во употреба и во текот на целиот 19 век. == Поврзано == * [[Галенска формулација]] * [[Историја на медицината]] == Наводи == <references responsive="" /> == Литература == * Garcia Ballester, Luis. 2002. G''alen and Galenism. Theory and Medical Practice from Antiquity to the European Renaissance.'' Collected Studies Series 710. Aldershot, UK: Ashgate Variorum. * Gilbert, N. Ward. 1960. ''Renaissance Concepts of Method.'' New York: Columbia University Press. * Gill, Christopher, Tim Whitmarsh, and John Wilkins, eds. 2012. ''Galen and the World of Knowledge.'' Cambridge, UK: Cambridge Univ. Press. * Kudlien, Fridolf, and Richard J Durling. 1991. ''Galen's Method of Healing: Proceedings of the 1982 Galen Symposium.'' Leiden: E.J. Brill. * Lloyd, G. E. R. 1991. ''Methods and Problems in Greek Science.'' Cambridge: Cambridge University Press. * Mattern, Susan P. 2013. ''The Prince of Medicine: Galen In the Roman Empire.'' New York: Oxford University Press. * Nutton, Vivian. 2004. ''Ancient Medicine.'' London and New York: Routledge. * Rocca, Julius. 2003. ''Galen on the Brain: Anatomical Knowledge and Physiological Speculation in the Second Century A.D.'' Studies in Ancient Medicine 26. Leiden, The Netherlands, and Boston: Brill. * Rosen, Ralph M. 2013. “Galen on Poetic Testimony” In ''Writing Science: Medical and Mathematical Authorship in Ancient Greece.'' Edited by M. Asper, 177-189. Berlin: De Gruyter. * Rosen, Ralph M. 2013. “Galen, Plato, and the Physiology of Eros." In ''Eros'' Edited by E. Sanders, C. Carey and N. Lowe, 111-27. Cambridge: Cambridge University Press. * Sarton, George. 1954. ''Galen of Pergamon.'' Lawrence: University of Kansas Press. * Walzer, Richard. 1949. ''Galen On Jews and Christians.'' London: Oxford University Press. === Примарни извори === * {{Наведена книга|title=Greek Medicine, Being Extracts Illustrative of Medical Writers from Hippocrates to Galen|last=Brock|first=Arthur John|publisher=Dent|year=1929|location=London}} * {{Наведена книга|title=On the Therapeutic Method|last=Galen|publisher=Clarendon Press|others=R.J. Hankinson, trans|year=1991|location=Oxford}} == Надворешни врски == *[https://archive.org/search.php?query=%28%28subject%3A%22Galen%22%20OR%20creator%3A%22Galen%22%20OR%20description%3A%22Galen%22%20OR%20title%3A%22Galen%22%29%20OR%20%28%22129-216%22%20AND%20Galen%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29 Дела на или за Гален] на Internet Archive * Singer, P. N. "[https://plato.stanford.edu/entries/galen/ Galen]". Zalta, Edward N. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (англиски) *[http://www.iep.utm.edu/galen/ Galen] Internet Encyclopedia of Philosophy [http://classicsindex.wikispaces.com/Galen Classicsindex: Galen] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081224233754/http://classicsindex.wikispaces.com/Galen |date=2008-12-24 }} (англиски) *[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Galen&redirect=true Works by Galen at Perseus Digital Library] (англиски) * [http://cmg.bbaw.de/epubl/online/editionencmg_05.html ''Corpus Medicorum Graecorum''] * [http://galen.bbaw.de/online-publications/hippokrates-und-galenbibliographie-fichtner Gerhard Fichtner, Galen bibliography] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120712011351/http://galen.bbaw.de/online-publications/hippokrates-und-galenbibliographie-fichtner |date=2012-07-12 }} * [http://www.ucl.ac.uk/~ucgajpd/medicina%20antiqua/bio_gal.html Pearcy L. Galen: A biographical sketch. Medicina Antiqua] (англиски) * [https://web.archive.org/web/20070406023427/http://www.ancientlibrary.com/medicine/0109.html Taylor HO. Greek Biology and Medicine 1922: Chapter 5 – "The Final System: Galen"] (англиски) * [http://robl.de/galen/galen.htm Galenus von Pergamon – Leben und Werk.] (германски) *[http://www.biusante.parisdescartes.fr/histoire/medica/galien.php Les premières éditions imprimées de Galien à la BIU Santé] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190225101226/http://www.biusante.parisdescartes.fr/histoire/medica/galien.php |date=2019-02-25 }} {{Fr}} * [http://digital.slub-dresden.de/id337794197 Galeni opera varia – Mscr.Dresd.Db.93] Дигитална верзија на ракописот во Саксонска и Универзитетска библиотека, Дрезден (SLUB) [[Категорија:Историја на анатомијата]] [[Категорија:Старогрчки лекари]] [[Категорија:Римјани од 2 век]] [[Категорија:Починати во 3 век]] [[Категорија:Родени во 129 година]] [[Категорија:Писатели од 2 век]] [[Категорија:Починати во 216 година]] 4xl9k6p3uq6c30s45v65lhagqmx6ryl 10 1222362 5543970 4915546 2026-04-23T18:31:00Z Ehrlich91 24281 5543970 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Баба |title = [[Баба (планина)|Баба]] |image = [[File:Скрково, Муса и Голема Грива на Баба (Пелистер).jpg|190px]]<br>[[File:Golemo-Ezero-Pelister-MKD.JPG|190px]] |group1= [[Врв (топографија)|Врвови]] |list1 = [[Пелистер|Пелистер]]&nbsp; (2.601){{•}} [[Илинден (Баба Планина)|Илинден]]&nbsp; (2.541){{•}} [[Стив (Баба Планина)|Стив]]&nbsp; (2.468){{•}} [[Ветерница (Баба Планина)|Ветерница]]&nbsp; (2.420){{•}} [[Широко Стапало]]&nbsp; (2.415){{•}} [[Муса]]&nbsp; (2.351){{•}} [[Партизански Врв]]&nbsp; (2.349){{•}} [['Ржана]] (Бојаџиев Врв)&nbsp; (2.329){{•}} [[Мразарник]]&nbsp; (2.235){{•}} [[Порта (Баба Планина)|Порта]]&nbsp; (2.287){{•}} [[Голема Грива]]&nbsp; (2.215) {{•}} [[Шкамби и Руфес]]&nbsp; (2.196){{•}} [[Козји Камен]]&nbsp; (2.180){{•}} [[Голема Чука (Баба Планина)|Голема Чука]]&nbsp; (2.179){{•}} [[Скрково]]&nbsp; (2.146){{•}} [[Грмо]]&nbsp; (2.105){{•}} [[Големо Врвче]]&nbsp; (2.103){{•}} [[Марушица]]&nbsp; (2.091){{•}} [[Лош Камен]]&nbsp; (2.081){{•}} [[Вртешка (Баба Планина)|Вртешка]]&nbsp; (2.010) |group2= [[Пелистерски Очи|Езера (Пелистерски Очи)]] |list2 = [[Големо Пелистерско Езеро|Големо Пелистерско]]{{•}} [[Мало Пелистерско Езеро|Мало Пелистерско]]{{•}} [[Орлови Бари|Орлови Бари]]{{•}} [[Мало Димитрово Езеро|Димитрово Езеро]]{{•}} [[Осумка (езеро)|Осумка]] |group3= [[Река|Реки]] |list3 = [[Сапунчица]]{{•}} [[Шемница]]{{•}} [[Драгор]]{{•}} [[Брајчинска Река]] |group4= [[Планинско седло|Предели]] |list4 = [[Пали Снопје]]&nbsp; (1.600) {{•}} [[Црвени Стени]]&nbsp; (2.250) |group5= [[Туризам]] |list5 = [[Национален парк Пелистер]] {{•}} [[Планинарски дом „Копанки“]]{{•}} [[Планинарски дом „Димитар Илиевски-Мурато“]] (Големо Езеро){{•}} [[Планинарски дом „Неолица“]]{{•}} [[Планинарски дом „Широка“]]{{•}} [[Скијачка патека „Копанки“]] {{•}} [[Скијачки центар „Нижеполе“]] {{•}} [[Бегова Чешма]] |group6= [[Град]]ови |list6 = [[Битола]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за Македонија]] [[Категорија:Баба Планина|Ψ]] </noinclude> kzopiyctbnrtd84wr9nz3e1972gxdzm 5543971 5543970 2026-04-23T18:31:37Z Ehrlich91 24281 5543971 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Баба |title = [[Баба (планина)|Баба]] |image = [[File:Скрково, Муса и Голема Грива на Баба (Пелистер).jpg|190px]]<br>[[File:Golemo-Ezero-Pelister-MKD.JPG|190px]] |group1= [[Врв (топографија)|Врвови]] |list1 = [[Пелистер|Пелистер]]&nbsp; (2.601){{•}} [[Илинден (Баба Планина)|Илинден]]&nbsp; (2.541){{•}} [[Стив (Баба Планина)|Стив]]&nbsp; (2.468){{•}} [[Ветерница (Баба Планина)|Ветерница]]&nbsp; (2.420){{•}} [[Широко Стапало]]&nbsp; (2.415){{•}} [[Муса]]&nbsp; (2.351){{•}} [[Партизански Врв]]&nbsp; (2.349){{•}} [['Ржана]] (Бојаџиев Врв)&nbsp; (2.329){{•}} [[Мразарник]]&nbsp; (2.235){{•}} [[Порта (Баба Планина)|Порта]]&nbsp; (2.287){{•}} [[Голема Грива]]&nbsp; (2.215) {{•}} [[Шкамби и Руфес]]&nbsp; (2.196){{•}} [[Козји Камен]]&nbsp; (2.180){{•}} [[Голема Чука (Баба Планина)|Голема Чука]]&nbsp; (2.179){{•}} [[Скрково]]&nbsp; (2.146){{•}} [[Грмо]]&nbsp; (2.105){{•}} [[Големо Врвче]]&nbsp; (2.103){{•}} [[Марушица]]&nbsp; (2.091){{•}} [[Лош Камен]]&nbsp; (2.081){{•}} [[Вртешка (Баба Планина)|Вртешка]]&nbsp; (2.010) |group2= [[Пелистерски Очи|Езера (Пелистерски Очи)]] |list2 = [[Големо Пелистерско Езеро|Големо Пелистерско]]{{•}} [[Мало Пелистерско Езеро|Мало Пелистерско]]{{•}} [[Орлови Бари|Орлови Бари]]{{•}} [[Мало Димитрово Езеро|Димитрово Езеро]]{{•}} [[Осумка (езеро)|Осумка]] |group3= [[Река|Реки]] |list3 = [[Сапунчица]]{{•}} [[Шемница]]{{•}} [[Драгор]]{{•}} [[Брајчинска Река]] |group4= [[Планинско седло|Предели]] |list4 = [[Пали Снопје]]&nbsp; (1.600) {{•}} [[Црвени Стени]]&nbsp; (2.250) |group5= [[Туризам]] |list5 = [[Национален парк Пелистер]] {{•}} [[Планинарски дом „Копанки“]]{{•}} [[Планинарски дом „Димитар Илиевски-Мурато“]] (Големо Езеро){{•}} [[Планинарски дом „Неолица“]]{{•}} [[Планинарски дом „Широка“]]{{•}} [[Скијачка патека „Копанки“]] {{•}} [[Скијачки центар „Нижеполе“]] {{•}} [[Бегова Чешма]] |group6= [[Град]]ови |list6 = [[Битола]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за Македонија]] [[Категорија:Баба (планина)|Ψ]] </noinclude> bb9xx7e4yaaxc1td9fcisvwk37le216 0 1231516 5544199 5381868 2026-04-24T10:24:14Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544199 wikitext text/x-wiki <br />{{Инфокутија Писател|name=Чимаманда Нгози Адичие|image=Chimamanda Ngozi Adichie 9374.JPG|caption=Adichie in 2013|pseudonym=|birth_name=<!--if different-->|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1977|9|15}}|birth_place=[[Enugu]], [[Enugu State]], Nigeria|death_date=|death_place=|occupation=Novelist, short story writer, non-fiction writer|nationality=Nigerian|alma_mater=[[Eastern Connecticut State University]] (BA) <br />[[Johns Hopkins University]] (MA) <br />[[Yale University]] (MA)|period=2003–present|genre=|movement=|notableworks=''[[Purple Hibiscus]]'' (2003)<br />''[[Half of a Yellow Sun]]'' (2006)<br />''[[Americanah]]'' (2013) <br /> ''[[We Should All Be Feminists]]'' (2014)|spouse=Ivara Esege<ref name=Brockes />|children=1|awards=[[MacArthur Fellowship]] (2008)|module={{Listen| embed=yes |filename = Chimamanda_Ngozi_Adichie_bbc_radio4_front_row_03_05_2013.flac |title = Chimamanda Ngozi Adichie's voice |type = speech |description = from the BBC programme ''[[Front Row (radio programme)|Front Row]]'', 3 May 2013.<ref>{{Cite episode | title= Chimamanda Ngozi Adichie |series= Front Row |serieslink= Front Row (radio programme) |url= http://www.bbc.co.uk/programmes/b01s4vfn |station= [[BBC Radio 4]] |date= 3 May 2013 |accessdate= 18 January 2014 }}</ref> }}|website=|imagesize=}} '''Чимаманда Нгози Адичие''' (родена на 15 септември 1977 година)<ref name="Biography of Chimamanda Adichie">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gradesaver.com/author/chimamanda-ngozi-adichie|title=Biography of Chimamanda Adichie}}</ref> е нигериска писателка чии дела се движат од романи до раскази до белетристика.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2006/10/01/books/review/Nixon.t.html|title=A Biafran Story|last=Nixon|first=Rob|date=1 October 2006|work=The New York Times|access-date=25 January 2009}}</ref> Таа беше опишана како ''Книжевниот додаток на'' „ ''Тајмс'' “ како „најистакната“ од „поворка на критички ценети млади автори на англофони [која] успева да привлече нова генерација на читатели во африканската литература“.<ref>Copnall, James (16 December 2011), "Steak Knife", ''[[The Times Literary Supplement]]'', p. 20.</ref> Адичи ги има напишано романите „ ''Виолетова хибискус“'' (2003), ''половина од жолтото сонце'' (2006) и ''Америнемах'' (2013), колекцијата на раскази ''„Работи околу вратот“'' (2009) и есејот со книга должина ''Ние сите треба да бидеме феминисти'' (2014) Нејзината најнова книга, ''Драга Ијевале, или Феминистички манифест во петнаесет предлози'', беше објавена во март 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chimamanda.com/about-chimamanda/|title=About Chimamanda|work=Chimamanda Ngozi Adichie Official Author Website|language=en-US|accessdate=2018-05-24|archive-date=2018-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820013039/https://www.chimamanda.com/about-chimamanda/|url-status=dead}}</ref> Во 2008 година, таа беше наградена со грант на МекАртур Гениј. == Личен живот и образование == Адичи е родена во градот Енгу во Нигерија, а расте како петто од шест деца во семејство Игбо во универзитетскиот град Несука во државата Енгу.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.africanwriter.com/in-the-footsteps-of-achebe-enter-chimamanda-ngozi-adichie/|title=In the Footsteps of Achebe: Enter Chimamanda Ngozi Adichie|last=Anya|first=Ikechuku|date=15 October 2005|work=African Writer|accessdate=2019-10-16|archive-date=2016-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207043257/https://www.africanwriter.com/in-the-footsteps-of-achebe-enter-chimamanda-ngozi-adichie/|url-status=dead}}</ref> Додека растела, нејзиниот татко Jamesејмс Нвој Адичи бил професор по статистика на Универзитетот во Нигерија. Нејзината мајка Грејс Ифеома е првиот матичар на универзитетот.<ref name="NPR">[https://www.npr.org/2014/03/18/291133080/news-maker "Feminism Is Fashionable For Nigerian Writer Chimamanda Ngozi Adichie"]. NPR, 18 March 2014.</ref> Семејството изгубило скоро сè за време на Нигериската граѓанска војна, вклучувајќи ги бабите и дедовците. Селото на нејзиното семејство е во Аба <ref name="Biography of Chimamanda Adichie"/> во државата Анамбра.<ref>[http://www.l3.ulg.ac.be/adichie/cnabio.html "Biography"], The Chimamanda Ngozi Adichie website.</ref> Средното образование Адичи го завршува во Средното училиште на Универзитетот во Нигерија, Нсука, каде добила неколку академски награди.<ref name="Ezebuiro">{{Наведена мрежна страница|url=https://answersafrica.com/chimamanda-ngozi-adichie.html|title=Chimamanda Ngozi Adichie Husband, Family, Education, Biography, Facts|last=Ezebuiro|first=Peace|date=2015-06-13|work=Answers Africa|language=en-US|accessdate=2019-05-09|archive-date=2019-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509134903/https://answersafrica.com/chimamanda-ngozi-adichie.html|url-status=dead}}</ref> Студира медицина и фармација на Универзитетот во Нигерија една и пол година. Во овој период, таа го уредува ''„Компас“,'' списание што го водеа католичките студенти по медицина на универзитетот. На 19-годишна возраст, Адичи ја напушта Нигерија, и оди да студира комуникации и политички науки на универзитетот Дрексел во [[Филаделфија]], Соединетите Држави. Таа наскоро се префрла на државниот универзитет во Источен Конектикат за да биде близу нејзината сестра Уче,<ref>[https://www.vanityfair.com/culture/2016/04/chimamanda-ngozi-adichie-sisterhood "Why Chimamanda Ngozi Adichie Considers Her Sister a 'Firm Cushion' at Her Back"], ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'', May 2016.</ref> која имала медицинска пракса во Ковентри, Конектикат. Кога растела во Нигерија, таа не била навикната да се идентификува според бојата на нејзината кожа. Тоа се сменило кога пристигна во Соединетите Држави на колеџ. Како африкански црнец во Америка, Адичи ненадејно се соочила со тоа што значи да се биде обоена личност во САД. [[Раса]]та од идеја стана нешто што мораше да се снаоѓа и да научи.<ref>[https://www.npr.org/2013/06/27/195598496/americanah-author-explains-learning-to-be-black-in-the-u-s "'Americanah' Author Explains 'Learning' To Be Black In The U.S."], ''[[Fresh Air]]'', NPR, 27 June 2013.</ref> Таа пишува за ова во нејзиниот роман ''Американец''. Добила диплома од државниот универзитет во Источен Конектикат,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.easternct.edu/alumni/alumni-profiles/alumni-profiles-adichie/|title=Alumni Profiles – Adichie {{!}} Alumni Affairs {{!}} Eastern Connecticut State University|work=www.easternct.edu|accessdate=16 January 2017|archive-date=2017-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116014044/http://www.easternct.edu/alumni/alumni-profiles/alumni-profiles-adichie/|url-status=dead}}</ref> со разлика на ''сума кум лауд'' во 2001 година.<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.radcliffe.harvard.edu/news/in-news/chimamanda-selected-radcliffe-fellow|title=In the News {{!}} Chimamanda Selected as Radcliffe Fellow|last=Okachie, Leonard|date=19 May 2011|work=|publisher=Radcliffe Institute for Advanced Study, Harvard University|accessdate=16 January 2017|archive-date=2019-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016180456/https://www.radcliffe.harvard.edu/news/in-news/chimamanda-selected-radcliffe-fellow|url-status=dead}}</ref> Во 2003 година, таа ги завршила магистерски студии по творечко пишување на универзитетот nsон Хопкинс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://women.jhu.edu/adichie|title=The Women of Hopkins|work=The Women of Hopkins|accessdate=16 January 2017|archive-date=2018-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702035608/http://women.jhu.edu/adichie|url-status=dead}}</ref> Во 2008 година, таа станува магистер по африкански студии од универзитетот Јеил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://african.macmillan.yale.edu/people/recent-alumni|title=Recent Alumni|last=|first=|date=|work=african.macmillan.yale.edu|publisher=Yale Council on African Studies|accessdate=16 January 2017}}</ref> Адичи го дели своето време меѓу Нигерија каде предава работилници за пишување и САД.<ref name="Brockes">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2017/mar/04/chimamanda-ngozi-adichie-stop-telling-me-feminism-hot|title=Chimamanda Ngozi Adichie: 'Can people please stop telling me feminism is hot?'|last=Brockes|first=Emma|date=4 March 2017|work=The Guardian|access-date=22 August 2017|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/profile/chimamandangoziadichie|title=Chimamanda Ngozi Adichie profile|work=[[The Guardian]]|access-date=26 December 2013}}</ref> Во 2016 година таа и беше доделена почесен степен - доктор по хумани писма, ''honisas shkaka'', од Универзитетот Johонс Хопкинс.<ref>[http://hub.jhu.edu/2016/04/22/honorary-degrees-hopkins-commencement-2016/ "Eight to receive Johns Hopkins honorary degrees at commencement ceremony"], ''HUB'', Johns Hopkins University, 22 April 2016.</ref><ref>[http://thisisafrica.me/18899-2/ "You can now call her Dr Adichie"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181110040427/https://thisisafrica.me/18899-2/ |date=2018-11-10 }}, This Is Africa, 19 May 2016.</ref> Во 2017 година и бил доделен почесен степен - Доктор по хумани писма, ''honisas shkaka'', од колеџот Хаверфорд <ref>[https://www.haverford.edu/commencement/honorary-degrees "Commencement 2017 Honorary Degrees"], Haverford College, 15 May 2017.</ref> и Универзитетот во Единбург.<ref>[http://www.ed.ac.uk/news/2017/acclaimed-author-receives-honorary-degree "Acclaimed author receives honorary degree"], The University of Edinburgh, 28 July 2017.</ref> Во 2018 година, таа доби почесен степен, доктор по хумани писма, од [[Амхерст (колеџ)|колеџот Амхерст]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.amherst.edu/news/specialevents/commencement/awards/2018-honorees/adichie |title=архивски примерок |accessdate=2019-10-16 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308215041/https://www.amherst.edu/news/specialevents/commencement/awards/2018-honorees/adichie |url-status=dead }}</ref> == „Сите ние треба да бидеме феминистки“, говорот TEDx, и стихот на песната „Беспрекорна“ == Во 2012 година, Адичи одржа говор на [[ТЕД (конференција)|TEDx]] насловен: „Сите треба да бидеме феминисти“, предаден на TedXEuston во Лондон, кој е виден повеќе од пет милиони пати.<ref name="FeministsYoutube">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=hg3umXU_qWc|title=We should all be feminists&nbsp;– Chimamanda Ngozi Adichie at TEDxEuston|date=12 April 2013|publisher=YouTube|accessdate=30 August 2013}}</ref> Таа ги сподели своите искуства како африканска феминистка и нејзините ставови за родовата конструкција и сексуалноста. Адичи рече дека проблемот со родот е во тоа што формира кои сме. Таа исто така рече: „Јас сум лута. Родот како што функционира денес е сериозна неправда. Сите треба да се лутиме. Лутината има долга историја на донесување позитивни промени, но покрај тоа што сум лута, јас сум и надежена затоа што верувам длабоко во способноста на човечките суштества да се направат и се преправат на подобро “.<ref>[http://vialogue.wordpress.com/2013/12/30/ted-we-should-all-be-feminists-chimamanda-ngozi-adichie-at-tedxeuston-transcript/ "TED | We should all be feminists&nbsp;– Chimamanda Ngozi Adichie at TEDxEuston (transcript)"]. Vialogue, 30 December 2013.</ref> Делови од TEDx говорот на Адичи беа земени во [[Бијонсе Ноулс|песната на Бијонсе]] " Беспрекорна " во декември 2013 година.<ref>Raymer, Miles (4 September 2014), [http://music-mix.ew.com/2014/09/04/beyonce-flawless-billboard-hot-100/ "'Billboard' Hot 100 recap: Beyonce's 'Flawless' finally hits the chart"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141019080037/http://music-mix.ew.com/2014/09/04/beyonce-flawless-billboard-hot-100/ |date=2014-10-19 }}, ''[[Entertainment Weekly]]''.</ref> Харпер-Колинс објави есеј заснован на говорот како самостоен волумен, ''Сите треба да бидеме феминисти'', во 2014 година. Таа подоцна во интервјуто за НПР рече дека „сè што ги тера младите да зборуваат за феминизмот е многу добра работа“.<ref name="NPR"/> Таа подоцна ја квалификува изјавата во интервју за холандскиот весник ''Де Волкскрант'' : „Друга работа што ја мразев беше тоа што ја читав насекаде: сега луѓето конечно ја познаваат, благодарение на Бијонсе, или: таа мора да биде многу благодарна. Го најдов тоа разочарувачки. Мислев: Јас сум писател и сум веќе некое време и одбивам да настапам во оваа шарада која сега очигледно се очекува од мене: ’Благодарение на Бијонсе, мојот живот никогаш повеќе нема да биде ист. Затоа не зборував многу за тоа. “ <ref name="volkskrant.nl">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.volkskrant.nl/boeken/ngozi-adichie-beyonce-s-feminism-isn-t-my-feminism~a4390684/|title=Ngozi Adichie: Beyoncé's Feminism Isn't My Feminism|last=Kiene|first=Aimée|date=7 October 2016|work=Volkskrant|accessdate=}}</ref> Адичи појасни дека нејзиниот посебен феминизам се разликува од онаа на Бијонсе, особено во нивните несогласувања за улогата што ја зафаќаат мажите во животот на жените, велејќи дека „Нејзиниот стил не е мој стил, но сметам дека е интересно што таа зазема став во политички и социјални прашања од неколку години. Таа прикажува жена која е одговорна за сопствената судбина, која си прави своја работа и има моќ на девојчиња. Многу сум понесена од тоа. “ <ref name="volkskrant.nl"/> Како и да е, таа беше отворена против критичарите кои ги доведуваат во прашање ингеренциите на пејачката како феминистка и рече дека „Кој и да рече дека е феминист е крвав феминист“.<ref>Danielle, Britni (20 March 2014), [http://www.clutchmagonline.com/2014/03/chimamanda-ngozi-adichie-defends-beyonce-asks-shouldnt-women-sexuality/ "Chimamanda Ngozi Adichie Defends Beyoncé: 'whoever Says They're Feminist is Bloody Feminist'"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140423173503/http://www.clutchmagonline.com/2014/03/chimamanda-ngozi-adichie-defends-beyonce-asks-shouldnt-women-sexuality/ |date=2014-04-23 }}, ''Clutch''.</ref> == Библиографија == === Книги === * ''Виолетова хибискус'', 2003 година, [[International Standard Book Number|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-00-718988-5|978-0-00-718988-5]] * ''Половина од жолто сонце'', 2006 година, * ''Работите околу вратот'', 2009 година, * ''Американеах'', 2013 година, === Есеи објавени во форма на книга === * ''Сите треба да бидеме феминисти'', 2014 година, * ''Почитуван Ијеавеле, или Феминистички манифест во петнаесет предлози'', 2017 година, == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Адичие, Чимаманда Нгози}} [[Категорија:Апсолвенти на Јејл]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1977 година]] [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] sutpy47r9zbbv8ei3r1bi88k5uaxh0y 0 1235396 5544133 5513854 2026-04-24T07:32:30Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: олифаз → овеќефаз (4) 5544133 wikitext text/x-wiki '''Електрификација''' е процес на напојување со [[електрична енергија]] или, во друг контекст, изградба на објекти и постројки за производство на електрична струја и воведување на ваква моќност со промена на претходниот извор на [[енергија]].<ref>{{ДРМЈ|електрификација}}</ref> Изградбата на системите за електрификација ([[производство на електрична енергија]] и [[дистрибуција на електрична енергија]]) започнала во средината на 1880-тите во [[Велика Британија]], [[САД]] и другите развиени земји, и генерално се инсталирала до околу 1950 година, иако сè уште е во тек поврзувањето во руралните области во некои [[земја во развој|земји во развој]]. Ова вклучувало и премин на производството од [[парна машина|парни]] и [[хидраулика|хидраулични]] машини во машини со [[електричен мотор]].<ref>{{наведено списание | last1 = Devine, Jr. | first1 = Warren D. | author1-link = | title = From Shafts to Wires: Historical Perspective on Electrification, Journal of Economic History, Vol. 43, Issue 2 | year = 1983 | url = http://www.j-bradford-delong.net/teaching_folder/Econ_210c_spring_2002/Readings/Devine.pdf | page = 355 | journal = | access-date = 2011-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190412093317/http://www.j-bradford-delong.net/teaching_folder/Econ_210c_spring_2002/Readings/Devine.pdf | archive-date = 2019-04-12 | url-status = dead }}</ref><ref>*{{наведена книга |title= Electrifying America: Social Meanings of a New Technology|last=Nye |first=David E.|authorlink= |year=1990 |publisher= The MIT Press |location=Cambridge, MA, USA and London, England |isbn= |pages= |url= }}</ref> Електрификацијата во одредени сектори на економијата се нарекува [[масовно производство]], куќна електрификација, [[рурална електрификација]] или [[железнички електричен систем]]. Може да важи и за примена на индустриски процеси како топење, одвојување и рафинирање метални руди со помош на јаглен и кокс или хемиски процеси што вклучуваат некаков вид на електрична моќ како [[Електро лачна печка|електро лачни печки]], [[електрична индукција]], [[Џулови закони|Омско]] греење и [[електролиза]] или електролитичко одвојување. Електрификацијата е именувана како „''најголемото инженерско достигнување на 20 век''“ од Националната Инженерска Академија на [[САД]].<ref name="Constable1999">{{наведена книга |title=A Century of Innovation: Twenty Engineering Achievements That Transformed Our Lives |last=Constable |first=George |authorlink= |last2=Somerville |first2=Bob |year=2003 |publisher=Joseph Henry Press |location=Washington, DC |isbn=0-309-08908-5 |pages= |url=http://www.greatachievements.org/?id=2988 |access-date=2020-09-20 |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404192421/http://www.greatachievements.org/?id=2988 |url-status=dead }}</ref> ==Историја== Најраните комерцијални употреби на електричната енергија биле [[галванизација]]та и [[телеграф]]от. ===Развој на магнето, динамо и генератори=== [[Податотека:Faraday disk generator.jpg|мини|300п|'''Фарадеј диск''' е првиот [[хомополарен генератор]]. Магнетот во форма на потковица „А“ создава магнетно поле преку дискот „Д“. Кога дискот се врти, се генерира електрична струја во полупречник од центарот, па нанадвор кон работ. Струјата тече низ лизгачкиот контакт на пружината „m“, преку надворешното коло и се враќа назад во центарот на дискот преку оската.]] Во 1831–32 година, [[Мајкл Фарадеј]] го открил начинот на работа на електромагнетните генератори. Принципот, подоцна наречен [[Фарадеев закон за индукција]], постулира дека [[електромотивна сила]] се генерира во електричен спроводник кој е подложен на различен [[магнетен тек]], како на пример, жица што се движи низ магнетно поле. Тој исто така го создал и првиот [[електромагнетен генератор]], наречен Фарадеј диск, кој е тип на [[хомополарен генератор]], кој користи [[бакар]]ен диск што ротира меѓу половите на [[магнет]]от во форма на потковица. Произведувал низок [[еднонасочна струја|прав]] (DC) напон. Околу 1832 година, [[Иполит Пикси]] го подобрил [[магнето]]то користејќи потковица замотана со жица, па со помош на дополнителните намотки на спроводникот создавал поголема струја, при што ја открил [[наизменична струја|наизменичната струја]] (AC). [[Андре-Мари Ампер]] предложил средство за претворање на наизменичната струја од магнетото на Пикси во права со помош на прекинувач во форма на нишалка. Подоцна, сегментирани комутатори биле користени за производство на еднонасочна струја.<ref name="McNeil 1990">{{Harvnb|McNeil|1990}}</ref> [[Вилијам Фотергил Кук]] и [[Чарлс Витстоун]] го развиле [[телеграф]]от во 1838-40 година. Во 1840 година, Витстоун користел магнето што го развил за да го напојува телеграфот. Витстоун и Кук направиле битно подобрување во производството на електрична енергија користејќи [[електромагнет]] на [[батерија]], наместо [[постојан магнет]], што го патентирале во 1845 година.<ref>{{Harvnb|McNeil|1990|p=359}}</ref> „Самовозбудливото“ магнетно динамо ја трошело батеријата за напојување на електромагнетите. Овој вид на динамо го произведувале неколку луѓе во 1866 година. Првиот практичен генератор, [[Грамово динамо|Грамовото динамо]] е направен од [[Зеноб Теофил Грам]], кој продал многу вакви машини во 1870-тите. Британскиот инженер [[Рукс Евелин Бел Кромптон|Р.Е.Б.Кромптон]] го подобрил генераторот така што овозможил подобро ладење и други механички подобрувања. [[Намотка за компензација|Намотката за компензација]], која давала постабилен напон при оптоварување, ги подобрила оперативните одлики на генераторите.<ref>{{Harvnb|McNeil|1990|p=360}}</ref> Подобрувањата во технологијата за производството на електрична енергија значително ја зголемиле ефикасноста и сигурноста во XIX век. Првото магнето претворило само неколку проценти од [[механичка енергија|механичката енергија]] во електрична енергија. До крајот на овој век, највисоката ефикасност била над 90 проценти. ===Осветлување=== ====Лачно светло (Лак)==== [[Податотека:Yablochkov candles illuminating Avenue de l'Opera ca1878.jpg|мини|300п|[[Павел Јаблочков|Јаблочковата]] демонстрација на неговите брилијантни лачни светла на изложбата во [[Париз]] во 1878 година по должината на [[Авенија на Операта (Франција)|Avenue de l'Opéra]], предизвикало млитава продажба на [[природен гас]].]] Сер [[Хамфри Дејви]] ја измислил [[Електрична Ламба|јаглеродната ламба]] во 1802 година кога открил дека електричната енергија може да произведе [[електричен лак|светлина]] со јаглеродни електроди. Сепак, не се користела во голема мера сè додека не било развиено практично средство за производство на електрична енергија. Јаглеродните ламби се палеле при контакт помеѓу две електроди од јаглерод, кои пак биле разделени со тесен јаз. Поради согорувањето на јаглеродот, јазот морал постојано да се прилагодува. Развиени биле неколку механизми за регулирање на електричниот лак. Најчесто решение било да се пушти едната јаглеродна електрода озгора, по пад на гравитација, па така да се одржи јазот со пар електромагнети, од кои едниот ја повлекувал горната јаглеродна електрода при палењето и горењето, а вториот имал сопирачки за регулирање на гравитацискиот пад.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9">{{Harvnb|Hunter|Bryant|1991}}</ref> Лачните светла во ова време имале многу интензивна светлина - некој опсег од 4000 [[кандела|кандели]] (тогашниот термин за единица светлина не бил кандели, туку „свеќовна моќ“, која што е всушност 0.981 = 1 кандела) - и ослободувале премногу топлина, па како такви претставувале опасност од пожар, правејќи ги несоодветни за осветлување во домовите.<ref name="McNeil1990">{{наведена книга |title=An Encyclopedia of the History of Technology |last=McNeil |first=Ian |authorlink= |year=1990 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-14792-1 |pages= |url=https://archive.org/details/isbn_9780415147927 }}</ref> Во 1850-тите, многу од овие проблеми биле решени со лачната светилка измислена од [[Вилијам Петри (инженер)|Вилијам Петри]] и Вилијам Стајт. Светилката користела магнето-електричен генератор и имала саморегулирачки механизам за контрола на јазот помеѓу двете јаглеродни прачки. Нивните светилки биле искористени за осветлување на [[Национална галерија|Националната галерија]] во [[Лондон]] и во тоа време биле голема новина. Овие лачни светла и други со сличен дизајн, напојувани од големи магнета (магнето), за првпат биле инсталирани во англиските светилници во средината на 1850-тите, но ограничувањата во моќноста ги спречиле овие модели да бидат вистински успех.<ref>{{Harvnb|McNeil|1990|pp=360–65}}</ref> Првата успешна [[Јаблочкова свеќа|лачна ламба]] била развиена од рускиот инженер [[Павел Јаблочков]], која го користела [[Грамово динамо|Грамовото динамо]]. Нејзината предност била во тоа што не барала употреба на механички регулатор како нејзините претходници. Првпат била изложена на [[Париска изложба во 1878|Exhibition Universelle во 1878]] и била многу промовирана од Грам.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/stream/measureforgreatn001419mbp/measureforgreatn001419mbp_djvu.txt|title=A Measure for Greatness: A Short Biography of Edward Weston|first=David Oakes | last = Woodbury|year=1949|publisher=McGraw-Hill |page=83|accessdate=2009-01-04}}</ref> Ламбите биле поставени во должина од половина милја долж [[Авенија на Операта (Франција)|Avenue de l'Opéra]], плоштадот на Францускиот Театар и околу [[Плоштад на Операта (Франција)|Place de l'Opéra]] во 1878 година.<ref>{{наведена книга|title=Electricity at the Columbian Exposition|url=https://archive.org/details/electricityatco00barrgoog|page=[https://archive.org/details/electricityatco00barrgoog/page/n21 1]|first = John Patrick | last = Barrett|accessdate=2009-01-04|publisher=R. R. Donnelley & sons company|year=1894}}</ref> Британскиот инженер [[Рукс Евелин Бел Кромптон|Р.Е.Б.Кромптон]] развил пософистициран дизајн во 1878 година кој давал многу посилна и постабилна светлина од онаа на Јаблочков. Во 1878 година, тој ја формирал „Кромптон и Ко.“ и започнал да ја произведува, продава и поставува светилката Кромптон. Ова претпријатие било едно од првите фирми за [[електротехника]] во светот. ====Класични елетрични светилки==== Различни форми на [[Жарулка|елетрични светилки]] имале бројни пронаоѓачи; сепак, најуспешните рани светилки биле оние што користеле јаглеродни влакна запечатени во силен вакуум. Овие светилки биле измислени од [[Џозеф Свон]] во 1878 година во [[Велика Британија]] и [[Томас Едисон]] во 1879 година во [[САД]]. Светилката на Едисон била поуспешна од онаа на Свон бидејќи Едисон користел потенко влакно, давајќи и поголема отпорност, па така спроведувала многу помала струја. Едисон започнал со комерцијално производство на светилки од јаглеродни влакна во 1880 година. Светлината на Свон започнала со комерцијално производство во 1881 година.<ref>{{Harvnb|McNeil|1990|pp=366–68}}</ref> Куќата на Свон, во [[Лоу Фел]], Гејтсхед, била прва во светот со инсталирани светилки. Библиотеката „Лит и Фил“ во [[Њукасл на Тајн|Њукасл]], била првата јавна просторија осветлена од електрично светло,<ref>{{Cite news |last=Glover |first=Andrew |title=Alexander Armstrong in appeal to save Lit and Phil |quote=The society’s lecture theatre was the first public room to be lit by electric light, during a lecture by Sir Joseph Swan on October 20, 1880. |newspaper=The Journal |date=8 February 2011 |url=http://www.journallive.co.uk/north-east-news/todays-news/2011/02/08/alexander-armstrong-in-appeal-to-save-lit-and-phil-61634-28133303/ |accessdate=8 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215165559/http://www.journallive.co.uk/north-east-news/todays-news/2011/02/08/alexander-armstrong-in-appeal-to-save-lit-and-phil-61634-28133303/ |archivedate=15 February 2011 }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/tyne/content/image_galleries/lit_and_phil_gallery.shtml?12 History in pictures - The Lit & Phil] BBC. Retrieved 8 August 2011</ref> а [[Театар Савој|Театарот Савој]] била првата јавна зграда во светот осветлена целосно со електрична енергија.<ref name=Burgess>Burgess, Michael. "Richard D'Oyly Carte", ''The Savoyard'', January 1975, pp. 7–11</ref> === Централи и изолирани системи === Првата централа која обезбедувала јавна моќ веројатно била таа во [[Побожно|Годалминг]], Сари, Велика Британија во есента 1881 година. Системот бил предложен откако градот не успеал да постигне договор за стапката што ја наплаќала компанијата за гас, па градскиот совет одлучил да користи електрична енергија. Системот напојувал лачни ламби на главните улици и електрични светилки на неколку споредни улици со хидроелектрична енергија. До 1882 година помеѓу 8 и 10 домаќинства биле поврзани со вкупно 57 светла. Системот не постигнал комерцијален успех и градот се вратил на природен гас.<ref name="McNeil 1990"/> Првата централа за снабдување со централна дистрибуција била отворена во [[Вијадукт на Холборн|Холборн Вијадукт]] во Лондон во 1882 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.engineering-timelines.com/how/electricity/electricity_07.asp|title=History of public supply in the UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201194910/http://www.engineering-timelines.com/how/electricity/electricity_07.asp|archive-date=2010-12-01}}</ref> Опремена со 1,000 електрични светилки кои го замениле постарото осветлување на гас, станицата го осветлувала циркусот Холборн, вклучувајќи ги и канцелариите на [[Главна пошта (Англија)|Главната Пошта]] и познатата [[Градски храм (Лондон)|црква Градски Храм]] . Напојувањето било еднонасочна струја на 110 волти; поради загубите на електрична енергија од отпорот на бакарните жици, напонот изнесувал 100 V за потрошувачот. За неколку недели, парламентарниот комитет препорачал усвојување на значајниот „Закон за електрично осветлување“ од 1882 година, кој овозможил дозволи за лиценцирање на лица, компании или локални власти да вршат снабдување со електрична енергија за какви било јавни или приватни цели. Првата голема централа во Америка била „[[Улична станица Перл|Перл стрит“]] на Едисон во [[Њујорк (град)|Њујорк]], која започнала со работа во септември 1882 година. Станицата имала шест „Едисон динама“ со 200 коњски сили, секоја од нив напојувана со засебна парна машина. Се наоѓала во деловна и трговска област и снабдувала 110 волти еднонасочна струја на 85 потрошувачи со 400 ламби. До 1884 година Перл Стрит снабдувала 508 клиенти со 10,164 ламби.{{Sfn|Hunter|Bryant|1991}} До средината на 1880-тите, други електрични компании воспоставиле централи и дистрибуирале електрична енергија, вклучувајќи ги [[Рукс Евелин Бел Кромптон|Кромптон и Ко]] и [[Едисон и Сван осветлување|Електростопанството Свон]] во Велика Британија, [[Електрична компанија Томсон-Хјустон|електричната компанија Томсон-Хјустон]] и [[Вестингхаус електрик (1886)|Вестингхаус]] во САД и [[Сименс]] во [[Германија]] . До 1890 година работеле 1000 централи.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> На пописот од 1902 година се наведени 3.620 централи. До 1925 година половина од напојувањето било обезбедено од централите.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> ==== Фактор на оптоварување и изолирани системи ==== Еден од најголемите проблеми со кои се соочувале раните енергетски компании била променливата часовна побарувачка. Кога осветлувањето било практично единствената употреба на електрична енергија, побарувачката била голема во текот на првите часови пред работниот ден и вечерните часови кога побарувачката го достигала врвот.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Како последица на тоа, повеќето пионерски електрични компании не обезбедувале дневна услуга, па дури две третини од нив не обезбедувале дневна услуга во 1897 година.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Односот од просечното до најголемото оптоварување на централите се нарекува фактор на оптоварување.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> За електричните компании да ја зголемат профитабилноста и пониските стапки, било потребно да го зголемат факторот на оптоварување. Начинот на кој што ова се постигнало било преку моторно оптоварување.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Моторите се користат повеќе во текот на денот и обично работат постојано ([[Масовно производство|Континуирано производство]]) Електричните улични железници биле идеални за балансирање на оптоварувањето. Многу електрични железници создавале своја моќ, притоа продавајќи електрична енергија, и работеле со дистрибутивни системи.<ref name="Nye 1990">{{Наведена книга|url=|title=Electrifying America: Social Meanings of a New Technology|last=Nye|first=David E.|publisher=The MIT Press|year=1990|isbn=|location=Cambridge, MA, USA and London, England|pages=|author-link=}}</ref> Факторот на оптоварување се зголемил кон крајот на 20 век - на [[Перл стрит станица|Перл Стрит централата,]] факторот на оптоварување се зголемил од 19,3% во 1884 година на 29,4% во 1908 година. До 1929 година, факторот на оптоварување низ целиот свет бил поголем од 50%, најмногу како резултат на моторното оптоварување.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Пред да се распространи широката дистрибуција на електрична енергија од централите, многу фабрики, големи хотели, станбени и деловни згради имале свое производство на електрична енергија. Честопати ова било економски привлечно затоа што издувната пареа можела да се користи за градење и индустриска обработка,<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> кое денес е познато како [[когенерација]] или комбинирана топлина и моќност (КТМ). Со.падот на цените на електричната енергија, трендот за производство на сопствена енергија станал неекономичен. Уште во почетокот на 20 век, изолираните електроенергетски системи во голема мера ги надминувале централите.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> [[Когенерација]]та сèуште се практикува во многу индустрии кои користат големи количини на пареа и моќ, како индустриите за целулоза и хартија или хемиските и рафинирачките индустрии. Континуираната употреба на приватни електрични генератори се нарекува [[микрогенерација]] . === Електрични мотори на еднонасочна струја === Првиот комутаторски DC електричен мотор способен да врти машини, бил измислен од британскиот научник [[Вилијам Стерџен|Вилијам Старџен]] во 1832 година. Клучниот напредок пред моторот демонстриран од [[Мајкл Фарадеј]] претставувало инкорпорацијата на [[Комутатор (електротехника)|комутаторот]]. Ова му овозможило на моторот на Старџен да биде првиот способен да обезбеди континуирано вртечко движење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solarbotics.net/starting/200111_dcmotor/200111_dcmotor.html|title=DC Motors}}</ref> [[Френк Џ. Спраг]] го подобрил [[Еднонасочен мотор|DC моторот]] во 1884 година со решавање на проблемот со одржување на постојана брзина при различното оптоварување и намалување на искрењето од четкиците. Спраг го продавал својот мотор преку „Едисон Ко.“<ref>{{Harvnb|Nye|1990}}</ref> Менувањето на брзината на DC моторите е лесно, што ги прави погодни за голем број употреби, како што се електрични улични пруги, машински алати и други индустриски употреби каде што е потребна контрола на брзината.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> === Наизменична струја === Иако првите електрани снабдувале [[Еднонасочна струја|права струја]], дистрибуцијата на [[Наизменична струја|наизменичната струја]] наскоро станала најпосакувана опција. Главните предности на наизменичната струја се во тоа што може да се трансформира во висок напон и со тоа да се намалат загубите во преносот на електричната енергија и тоа што AC моторите лесно можат да работат со постојана брзина. Технологијата на [[Наизменична струја|наизменичната струја]] била вкоренета во откритието на [[Мајкл Фарадеј]] од 1830-31 година дека променливото [[магнетно поле]] може да предизвика [[електрична струја]] во дадено [[Струјно коло|коло]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2640&dq=AC+power+system+and+William+Stanley#v=onepage|title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences, Volume 1|date=6 March 2009|publisher=Springer|isbn=9783540688310}}</ref> Првиот човек што го осмислил вртечкото магнетно поле бил Валтер Бејли кој дал практична демонстрација на неговиот [[Повеќефазни системи|повеќефазен]] мотор напојуван од батерии, со помош на [[Комутатор (електротехника)|комутатор]] на 28 јуни, 1879 година на „Физичкото друштво на Лондон“.<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=h2DTNDFcC14C&dq=Invention+of+AC+motor+Ferraris+and+Tesla&q=Walter+Baily#v=snippet|title=Wizard: the life and times of Nikola Tesla : biography of a genius|publisher=Citadel Press|year=1998|isbn=9780806519609|page=24}}</ref> Скоро идентичен на апаратот на Бејли, францускиот електроинженер [[Марсел Депрез]] во 1880 година објавил труд во кој го посочил принципот на вртечкото магнетно поле, заедно со двофазниот наизменичен систем на струи кој би го произведувал.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_TvwHAAAAMAAJ|title=Polyphase electric currents and alternate-current motors|publisher=Spon|year=1895|page=[https://archive.org/details/bub_gb_TvwHAAAAMAAJ/page/n96 87]}}</ref> Во 1886 година, англискиот инженер [[Елиху Томсон]] изградил мотор на наизменична струја користејќи се со принципот на индукција-репулсија и неговиот [[ватметар]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KUB5KFjTHhwC&pg=PA258&dq=Elihu+Thomson+and+AC+motor#v=onepage|title=Innovation as a Social Process|date=13 February 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521533126|page=258}}</ref> Токму во 1880-тите, технологијата била комерцијално развиена за производство и пренос на електрична енергија од големи размери. Во 1882 година, британскиот пронаоѓач и [[Електротехника|електроинженер]] [[Себастијан де Феранти]], кој работел за компанијата [[Сименс]], соработувал со истакнатиот физичар [[Вилијам Томсон Келвин|Лорд Келвин]] создавајќи пионерска технологија за напојување со наизменична струја, вклучително и привичниот трансформатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.swehs.co.uk/tactive/_S29-1.html?zoom_highlight=museum|title=Nikola Tesla The Electrical Genius|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909023444/http://www.swehs.co.uk/tactive/_S29-1.html?zoom_highlight=museum|archive-date=2015-09-09|accessdate=2013-10-06}}</ref> [[Трансформатор]] развиен од [[Лусиен Галард]] и [[Џон Диксон Гибс]] бил демонстриран во Лондон во 1881 година и го привлекол интересот на [[Вестингхаус електрик (1886)|Вестингхаус]]. Тие исто така го истакнале пронајдокот во [[Торино]] во 1884 година, каде што бил усвоен како електричен систем за осветлување. Многу од нивните дизајни биле прилагодени на посебните закони што ја регулирале електричната дистрибуција во Велика Британија. [[Себастијан Ѕиани де Феранти]] почнал со овој бизнис во 1882 година кога основал продавница во Лондон дизајнирајќи разни електрични уреди. Феранти уште на почетокот верувал во успехот на наизменичната дистрибуција на електрична енергија и бил еден од ретките експерти за овој систем во Велика Британија. Со помош на [[Вилијам Томсон Келвин|Лорд Келвин]], Феранти бил пионер на првиот наизменичен генератор и [[трансформатор]] во 1882 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edisontechcenter.org/AC-PowerHistory.html|title=AC Power History and Timeline}}</ref> [[Џон Хопкинсон]], [[Обединето Кралство|британски]] [[физичар]], го измислил [[Трофазна струја|трофазниот]] систем за дистрибуција на електрична енергија, за што му е даден [[патент]] во 1882 година.<ref>[[Oxford Dictionary of National Biography]]: ''Hopkinson, John'' by T. H. Beare</ref> Италијанскиот пронаоѓач [[Галилео Ферари]] измислил повеќефазен [[индукциски мотор]] во 1885 година. Идејата му била дека две вон-фазни, но синхронизирани струи можат да произведат две магнетни полиња кои можат да се спојат за да создадат вртечко поле без никаква потреба од прекинувач или подвижни делови. Други пронаоѓачи биле американските инженери Чарлс С. Бредли и [[Никола Тесла]], и германскиот техничар [[Фридрих Август Хаселвандер]].<ref name="books.google.com">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=g07Q9M4agp4C&pg=PA118&dq=Polyphase+current+was+discovered#v=onepage|title=Networks of Power|last=Hughes|first=Thomas Parke|date=March 1993|work=google.com|isbn=9780801846144}}</ref> Тие успеале да го надминат проблемот на стартување на AC моторот користејќи вртечко магнетно поле создадено од повеќефазна струја.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> [[Михаил Доливо-Доброволски]] го вовел првиот трофазен индукциски мотор во 1890 година, кој е многу поспособен дизајн кој станал прототипот што се користи во Европа и САД.<ref>[[Arnold Heertje]], Mark Perlman Evolving Technology and Market Structure: Studies in Schumpeterian Economics, page 138</ref> До 1895 година „Џенерал Електрик“ и „Вестингхаус“ имале мотори на наизменична струја на пазарот.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Со помош на кондензатор или индуктивна намотка, вградени во дел од колото на мотор на [[монофазна струја]], може да се создаде вртечко магнетно поле.<ref name="McNeil 1990"/> Повеќебрзински AC мотори кои имаат одделно поврзани поларности веќе долго време се достапни, а најчести се оние со две брзини. Брзината на овие мотори се менува со вклучување или исклучување на поларитетите, што е направено заедно со специјален стартер за поголеми мотори, или обичен прекинувач за повеќекратни брзини за мотори со фракциони коњски сили. ==== Назименични електрани ==== Првата електрична централа е направена од англискиот [[Електротехника|електроинженер]] [[Себастијан де Феранти]] . Во 1887 година, „лондонската корпорација за електрично снабдување“ го ангажирала Феранти за да ја дизајнира нивната електрана во [[Детфорд]] . Тој ги дизајнирал зградата, погонот за производство и дистрибутивниот систем. Изградена е кај Стоуејџ, место западно од устието на [[Детфорд Крик]], некогаш користено од компанијата [[Британска источноиндиска компанија|Источна Индија]]. Изградена на невидени размери и пионерска во употребата на висок напон (10,000 волти) наизменична струја, генерирала 800&nbsp;kW (киловати) и го снабдувала центарот на Лондон. По завршувањето во 1891 година, таа била првата навистина модерна централа, снабдувајќи високонапонска наизменична струја, која потоа била „степувана“ пониско со трансформатори за потрошувачите на секоја улица. Овој основен систем останува во употреба и денес низ целиот свет. Во Америка, [[Џорџ Вестингхаус]] се заинтересирал за трансформаторот развиен од Галард и Гибс, па започнал да го развива својот систем за осветлување на наизменична струја, користејќи преносен систем со напон во сооднос 20:1 степуван пониско (пониско степуван трансформатор претвора висок напон во помал напон, додека повисоко степуван трансформатор претвора низок напон во повисок напон. Обичниот изолаторски трансформатор има сооднос од 1 према 1 чијшто излезен напон е ист како влезниот напон). Во 1890 година Вестингхаус и Стенли изградиле систем за пренесување на електрична енергија од неколку милји до рудникот во Колорадо. Подоцна, донесена била одлука за користење на наизменична струја за пренос на електрична енергија од „Нијагара проектот за моќност“ до Бафало, Њујорк. Предлозите поднесени од продавачите во 1890 година вклучувал систем на еднонасочна струја и компресиран воздух. Комбиниран систем на еднонасочно напојување со компресиран воздух останал како опција до крајот на проектот. И покрај демонтрациите од комесарот на Нијагара, [[Вилијам Томсон Келвин|Вилијам Томсон]] (лорд Келвин), донесена е одлука за изградба на систем на наизменична струја, кој бил предложен од Вестингхаус и Џенерал Електрик. Во октомври 1893 година, Вестингхаус го добил договорот да ги обезбеди првите три двофазни генератори со спецификации од 5,000 КС, 250 вртежи во минута и 25&nbsp;Hz (осцилации во секунда).<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Хидроцентралата се вклучила во мрежата во 1895 година<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wired.com/2010/06/0603long-distance-power-line/|title=June 3, 1889: Power Flows Long-distance|last=A. Madrigal|date=Mar 6, 2010|work=[[Wired (magazine)#Website|wired.com]]|access-date=2019-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701222752/https://www.wired.com/2010/06/0603long-distance-power-line/|archive-date=2017-07-01}}</ref> и била најголемата во тоа време.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edisontechcenter.org/HistElectPowTrans.html|title=The History of Electrification: List of important early power stations|work=edisontechcenter.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825031930/http://edisontechcenter.org/HistElectPowTrans.html|archive-date=2018-08-25|accessdate=2019-01-30}}</ref> До 1890-тите, монофазната и повеќефазната наизменична струја претрпела брзо воведување во употреба.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Во САД до 1902 година, 61% од производниот капацитет бил на наизменична струја, а се зголемил на 95% во 1917 година.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> И покрај супериорноста на наизменичната струја за повеќето употреби, неколку еднонасочни системи продолжиле да работат и во наредните децении иако наизменичните системи станале стандардни. [[Податотека:3phase-rmf-noadd-60f-airopt.gif|десно|мини| [[Трофазна струја|Трофазно]] вртечко магнетно поле на [[Наизменичен мотор|AC мотор]]. Трите магнетни полови се поврзани со струја со посебна жица, која што носи фаза оддалечена на 120 степени. Стрелките ги покажуваат добиените вектори на силата на магнетното поле. Трофазна струја се користи во трговијата и индустријата. ]] === Парни турбини === Ефикасноста на придвижувачите на пареа при претворање на топлинската енергија на согореното горивото за механичка работа била критичен фактор за економично работење на централите за производство на пареа. Во првите проекти се користеле реципрочни [[Парна машина|парни мотори]], работејќи со релативно мала брзина. Воведувањето на [[парна турбина|парната турбина]] од корен ја сменила економичноста во работењето на централите. Парни турбини можеле да се направат во поголеми количини од клипните мотори, и генерално имале поголема ефикасност. Брзината на парните турбини не се менувала при циклусот на секоја револуција, па станало изводливо нивното поврзување со генераторите на наизменична струја и со тоа се подобрила стабилноста на вртечките претворачи за производство на еднонасочна струја за тракција и индустриска употреба. Парните турбини работеле со поголема брзина од клипните мотори, зошто не биле ограничени од дозволената брзина на еден клип во цилиндар. Ова ги направило покомпатибилни со генераторите на наизменична струја конструирани со два или четири магнетни пола; не бил потребен менувач или ремен за зголемување на брзината помеѓу моторот и генераторот. Било скапо и крајно невозможно да се обезбеди погон на ремен помеѓу нискобрзински мотор и големобрзински генератор потребни за да се задоволи потребата на централата. Современата [[парна турбина]] е измислена во 1884 година од британецот [[Чарлс Алжернон Парсонс|Сер Чарлс Парсонс]], чиј прв модел бил поврзан со [[динамо]] кое генерирало 7,5&nbsp;kW (10 коњски сили) електрична енергија.<ref name="birrcastle.com">[http://www.birrcastle.com/steamTurbineAndElectricity.asp] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513211302/http://www.birrcastle.com/steamTurbineAndElectricity.asp|date=May 13, 2010}}</ref> Пронаоѓањето на Парсоновата турбина овозможило евтина и обилна електрична енергија. [[Ц. A. Парсонс и Ко.|Турбините Парсонс]] биле нашироко воведени во англиските централни станици до 1894 година; првата компанија за снабдување со електрична енергија во светот што генерирала електрична енергија користејќи [[турбо генератор]]и била компанијата за снабдување со електрична енергија на Парсонс, [[Њукасл и Дистрикт осветлување]], основана во 1894 година.<ref name="siemens">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wiki-north-east.co.uk/article.aspx?id=201525|title=A marriage took place last week that wedded two technologies possibly 120 years too late.|last=Forbes|first=Ross|date=17 April 1997|work=wiki-north-east.co.uk/|publisher=[[The Journal (newspaper)|The Journal]]|accessdate=2009-01-02}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=November 2010}}</ref> Во животниот век на Парсон, производствениот капацитет на единиците е зголемен за околу 10,000 пати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.history.rochester.edu/steam/parsons/part1.html|title=The Steam Turbine|last=Parsons|first=Sir Charles A.|authorlink=Charles A. Parsons|archive-url=https://web.archive.org/web/20110114174009/http://www.history.rochester.edu/steam/parsons/part1.html|archive-date=2011-01-14}}</ref> [[Податотека:PSM_V56_D0717_Parsons_steam_turbine_linked_directly_to_a_dynamo.png|мини| [[Ц. А. Парсонс и Ко.|Парсонс парна турбина]] од 1899 година директно врзана со динамо ]] Првите американски турбини биле двете „Де Левал“ единици на „Едисон Ко“ во Њујорк во 1895 година. Првата американска Парсонс турбина била на компанијата [[Вестингхаус компанија за воздушни сопирачки|Вестингхаус Еј Брејк Ко]] близу [[Питсбург]] .<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Парните турбини имале помали трошоци и работни предности во однос на клипните мотори. Кондензатот од парните машини се контаминирал со масло и не можел да се искористи повторно, додека кондензатот од турбините бил чист и обично се користел повторно. Парните турбини биле само дел од големината и тежината во споредба со тогашните клипни парни машини. Парните турбини можеле да работат со години без скоро никакво абење. Клипните мотори на пареа барале големо и редовно одржување. Парните турбини можат да се произведуваат во капацитети далеку поголеми од кои било парни мотори некогаш направени, важно придонесувајќи кон ефектот за [[предност во трошоците]]. Парните турбини можат да се изградат за да работат на повисок притисок и повисока температура на пареата. Основен принцип на [[термодинамика]]та е дека колку е поголема температурата на пареата што влегува во моторот, толку е поголема ефикасноста. Воведувањето на парните турбини мотивирало низа подобрувања во температурите и притисоците. Како резултат на зголеменото претворање, се намалиле цените на електричната енергија.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/steamitsgenerat00compgoog|title=Steam-its generation and use|last=|first=|publisher=Babcock & Wilcox|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> Густината на моќност на котлите се зголемила со употребата на силен воздух на согорување и со употреба на компримиран воздух за напојување на прашкаст јаглен. Исто така, управувањето на јагленот било механичко и автоматизирано.<ref name="Jerome 1934">{{Наведена книга|url=https://www.nber.org/chapters/c5238.pdf|title=Mechanization in Industry, National Bureau of Economic Research|last=Jerome|first=Harry|year=1934|page=|author-link=}}</ref> === Електрична мрежа === [[Податотека:Construction_workers_raising_power_lines_-_DPLA_-_fd565d9aa7d12ccb81f4f2000982d48a.jpg|алт=This black and white photograph shows construction workers raising power lines next to the railroad tracks of the Toledo, Port Clinton, Lakeside Railroad tracks in a rural area. The workers are using a railroad car as their vehicle to carry supplies and themselves down the line. It was taken in approximately 1920.|мини| Градежни работници подигаат далноводи, 1920 година]] Со реализацијата на преносот на електрична енергија на далечина било можно меѓусебно поврзување на различни централи за да се балансира оптоварувањето и да се подобри факторот на оптоварување. Интерконекцијата станала сè попосакувана бидејќи електрификацијата брзо растела во раните години на 20 век. [[Чарлс Хестерман Мерц|Чарлс Мерц]], од консултантското партнерство „[[Мерц и МекЛелан]]“, ја изградил централата „[[Нептун Бенк електрана|Нептун Бенк]]“ во близина на [[Њукасл на Тајн|Њукасл]] во 1901 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.royalsoced.org.uk/enquiries/energy/evidence/ShawA1.pdf|title=Kelvin to Weir, and on to GB SYS 2005|last=Shaw|first=Alan|date=29 September 2005|publisher=Royal Society of Edinburgh|accessdate=2020-09-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304090015/http://www.royalsoced.org.uk/enquiries/energy/evidence/ShawA1.pdf|url-status=dead}}</ref> која што до 1912 година се развила во најголемиот интегриран електроенергетски систем во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nnouk.com/survey/survey-utilities.shtml|title=Survey of Belford 1995|publisher=North Northumberland Online|accessdate=2020-09-22|archive-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412000737/http://www.nnouk.com/survey/survey-utilities.shtml|url-status=dead}}</ref> Во 1905 година тој се обидел да го убеди Парламентот да се обедини разновидноста на напоните и честотите во националната индустрија за снабдување на електрична енергија, но дури во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] парламентот започнал сериозно да ја сфаќа оваа идеја, назначувајќи го за шеф на парламентарниот комитет за решавање на проблемот. Во 1916 година, Мерц истакнал дека Велика Британија може да ја искористи својата мала површина во своја полза, со создавање густа дистрибутивна мрежа за ефикасно хранење на своите индустрии. Неговите откритија довеле до „[[Арчибалд Вилијамсон|Извештајот на Вилијамсон]]“ од 1918 година, кој пак го создал предлог-законот за снабдување со електрична енергија од 1919 година. Законот бил првиот чекор кон интегриран систем за електрична енергија во Велика Британија. Позначајниот „Закон за снабдување на електрична енергија“ од 1926 година, довел до поставување на „Националната мрежа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-chl/w-places_collections/w-collections-main/w-collections-highlights/w-collections-lighting-electricity.html|title=Lighting by electricity|publisher=[[National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty|The National Trust]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629091025/http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-chl/w-places_collections/w-collections-main/w-collections-highlights/w-collections-lighting-electricity.html|archive-date=2011-06-29}}</ref> [[Централен одбор за електрична енергија|Централниот одбор за електрична енергија]] го стандардизирал националното [[Електрична моќност|снабдување со електрична енергија]] и ја воспоставил првата синхронизирана мрежа за наизменична струја, која работи на 132 [[Волт|киловолти]] и 50 [[херц]]и. Овој систем, наречен „[[Национална мрежа (Велика Британија)|Национална мрежа]]“, започнал да работи во 1938 година. По кризата со електричната енергија во текот на летото 1918 година, во екот на Првата светска војна, во Соединетите Американски Држави станало национална цел да се консолидира снабдувањето. Во 1934 година, „[[Закон за јавни комунални претпријатија (САД)|Законот за јавни комунални претпријатија]]“ ги признал електричните комунални услуги како [[Јавни добра (економија)|јавно добро]], заедно со гасните, водоснабдувачките и телефонските компании и со тоа им биле доделени ограничувања и регулаторен надзор на нивното работење.<ref name="Electric Power Planning">Mazer, A. (2007). Electric Power Planning for Regulated and Deregulated Markets. John, Wiley, and Sons, Inc., Hoboken, NJ. 313pgs.</ref> === Електрификација на домаќинствата === Електрификацијата на домаќинствата во Европа и Северна Америка започнала на почетокот на XX век во поголемите градови и во областите покриени со електрични железници, зголемувајќи се брзо до околу 1930 година кога дури 70% од домаќинствата биле електрифицирани во САД Руралните области биле електрифицирани најпрво во Европа, додека во САД „[[Рурална управа за електрицитет (САД)|руралната управа за електрицитет]]“, основана во 1935 година, ги електрифицирала руралните области.<ref>{{Наведено списание|last=Moore|first=Stephen|last2=Simon|first2=Julian|date=Dec 15, 1999|title=The Greatest Century That Ever Was: 25 Miraculous Trends of the last 100 Years, The Cato Institute: Policy Analysis, No. 364|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa364.pdf|page=20 Fig. 16}}Fig 13.</ref> === Трошоци за електрична енергија низ историјата === Обезбедувањето и генерирањето на електрична енергија од централите е поефикасно и поевтино од помалите генератори. Оперативната цена во единица енергија е исто така поевтина преку централите.<ref name="Devine83">{{Наведено списание|last=Devine, Jr.|first=Warren D.|year=1983|title=From Shafts to Wires: Historical Perspective on Electrification, Journal of Economic History, Vol. 43, Issue 2|url=http://www.j-bradford-delong.net/teaching_folder/Econ_210c_spring_2002/Readings/Devine.pdf|journal=|page=355|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412093317/http://www.j-bradford-delong.net/teaching_folder/Econ_210c_spring_2002/Readings/Devine.pdf|archive-date=2019-04-12|access-date=2011-07-03}}</ref> Цената на електричната енергија драматично паднала во првите децении на XX век поради воведувањето на [[парна турбина|парните турбини]] и подобрениот фактор на оптоварување по воведувањето на наизменичните мотори. Како што паднале цените на електричната енергија, употребата драматично се зголемила и централите биле градени до огромни размери, создавајќи значителна предност во трошоците.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/transformingtwen00smil|title=Transforming the Twentieth Century: Technical Innovations and Their Consequences|last=Smil|first=Vaclav|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=|location=Oxford, New York|page=[https://archive.org/details/transformingtwen00smil/page/n43 33]|postscript=<Maximum turbine size grew to about 200 MW in the 1920s and again to about 1000 MW in 1960. Significant increases in efficiency accompanied each increase in scale.>|url-access=limited}}</ref> За историските цене, видете во Ayres-Warr (2002) Fig. 7.<ref name="fraw.org.uk">[http://www.fraw.org.uk/files/economics/ayres_2001.pdf Two Paradigms of Production and Growth] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502195703/http://www.fraw.org.uk/files/economics/ayres_2001.pdf|date=2013-05-02}}</ref> ==Електрификацијата во Македонија== [[Податотека:Elektricna centrala.jpg|мини|десно|250п|Електрана во Скопје, 1930 година]] ===1909-1944<ref name=istorija>[https://www.evn.mk/Za-nas/Istorija.aspx Електрификација на Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191223181841/https://www.evn.mk/Za-nas/Istorija.aspx |date=2019-12-23 }} на семрежното место на ЕВН</ref><ref>[https://matka.com.mk/istorija-na-elektrifikatsija-vo-makedonija/ Историја на електрификацијата во Македонија] на семрежното место на Матка</ref>=== Електрификацијата во Македонија почнала во 1909 година кога била дел од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Првата електрична централа била изградена во [[Скопје]] и била на [[парен погон]]. Електрификацијата на другите градови се одвивала одделно. Втор електрифициран град била [[Битола]] во 1924 година, а до 1930 година биле електрифицирани и [[Тетово]], [[Велес]], [[Куманово]], [[Штип]], [[Крива Паланка]], [[Гевгелија]], [[Виница]] и [[Кочани]]. Од 1931 до 1935 електрифицирани биле [[Прилеп]], [[Кичево]] и [[Демир Капија]], а од 1936 до 1940 и [[Гостивар]], [[Охрид]], [[Струмица]] и [[Пробиштип]]. Електричната енергија главно се произведувала во мали [[хидроелектрана|хидроелектрани]], но имало и централи на дизел и јаглен. Најзначајни производствени објекти кои биле изградени пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле: [[ХЕЦ „Пена“]] со моќност од 1.760&nbsp;kW изградена во 1927 година која била првата електрана што произведувала [[наизменична струја]]<ref>[https://www.slobodnaevropa.mk/a/29352262.html Како ја добиваме струјата што денес ја имаме?] на семрежното место на Радио Слободна Европа</ref>, Дизел-електраната во Скопје изградена во 1933 година со моќност од 1.000&nbsp;kW и [[ХЕЦ „Матка“]] со моќност од 4.160&nbsp;kW изградена во 1938 година. На крајот од 1944 година во Македонија производството на електрична енергија било повеќе од скромно и изнесувало околу 14.200 МWh со инсталирана моќност од 9.600&nbsp;kW. ===1945-1991<ref name=istorija/>=== Обновата на електроенергетските капацитети кои биле тешко оштетени или разурнати во војната станала примарна и сеопфатна задача која со помош на државата и граѓаните во повоениот период во Македонија успешно се спроведувала. Електрификацијата на Македонија била речиси целосно реализирана и електричната енергија станала секојдневие во скоро сите градови и села во земјата. Систематски и макотрпно била градена дистрибутивната мрежа, трафостаниците и новите енергетски објекти кои успевале да ги задоволат сè поголемите потреби од електрична енергија на домаќинствата и растечката индустрија. Како најзначајни производствени капацитети на електрична енергија кои се изградени во повоениот период па сè до осамостојувањето на Македонија во 1991 треба да се издвојат: * [[ТЕЦ „Маџари“]] (1949) * [[ХЕЦ „Маврово“]] (1957) * [[ХЕЦ „Тиквеш“]] (1968) * [[ХЕЦ „Глобочица“]] (1965) * [[ХЕЦ „Шпиље“]] (1969) * [[ТЕЦ „Неготино“]] (1978) * [[ТЕЦ „Осломеј“]] (1980) * [[РЕК „Битола“]] (1982) Електроенергетскиот систем на Македонија од 1945 до 1990 година се развивал и бил составен дел од електроенергетскиот систем на поранешна Југославија. По распаѓањето на југословенската федерација и осамостојувањето на Република Македонија како независна држава следел и прекинот од мрежата на поранешна Југославија. Ова значело и осамостојување на македонскиот електроенергетски систем. ===Електрична мрежа=== Овој поим се однесува на процесот на изградба на неопходна инфраструктура со која електричната енергија се доставува до домовите и производни капацитети, особено во руралните и изолираните подрачја, како и замена на [[железница]]та со [[парна локомотива|парните локомотиви]] (сега почесто дизел-локомотиви со електрични локомотиви). Инфраструктурната потреба за електрификација вклучува [[електрана|електрани]], долги спроводни кабли и потстаници. ===Електрификација на превозот=== Електрификација на [[превоз]]от претставува употреба на хибридни и електрични возила (како што се [[тролејбус]]и и други варијанти на електрични автобуси, [[трамвај|трамваи]] и [[железничка електрификација|железница]] наместо возила на [[гориво]]. ===Електрификација на превозот во Македонија=== Во Македонија е извршена само делумна електрификација на железницата. Железничката инфраструктура во Република Македонија располага со 327 км електрифицирана пруга со колосеци, од кои 234 км главна пруга. Пругите на територија на МЖ се електрифицирани со монофазен систем, со напон од 25 kV и 50&nbsp;Hz.<ref>[https://www.mzi.mk/services.php?cat=17 Електрификација на железницата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190620083030/http://www.mzi.mk/services.php?cat=17 |date=2019-06-20 }} на семрежното место на Македонски железници</ref> == Корисности од електрификацијата == === Корисноста на електричното осветлување === Електричното осветлување било многу пожелно. Светлината била многу посветла од ламбите на масло или гас и немало изорени остатоци (саѓи). Иако на почетокот електричната енергија била многу скапа во споредба со денес, таа била далеку поевтина и попогодна од осветлувањето на нафта или гас. Електричното осветлување била многу побезбедно од нафтата или гасот што некои компании биле во можност да си ја платат електричната енергија, заштедувајќи што не плаќале дополнително осигурување.<ref name="Nye 1990"/> === Пред електричната енергија === <blockquote> „Еден од најважните пронајдоци за класата на високо квалификуваните работници (инженери) би бил во форма на мала мотивациона моќ - некаква јачина што би била силна како половина човек или два коња, што може да се пушти или гаси веднаш, во зависност од поединечната потреба, а да не бара трошење време за управување и да биде со скромни трошоци и при купувањето и при дневната употреба.“ Чарлс Бебиџ, 1851 година<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/technologyscienc0000card|title=Technology Science and History|last=Cardwell|first=D. S. L.|publisher=Heinemann|year=1972|isbn=|location=London|page=[https://archive.org/details/technologyscienc0000card/page/163 163]|author-link=|url-access=registration}}</ref> </blockquote> За да бидат ефикасни, парните мотори требало да имаат неколку стотици коњски сили. Парните мотори и котли, исто така, барале оператори и одржување. Од овие причини, најмалите комерцијални мотори на пареа биле околу 2 коњски сили. Ова било над практилната употреба за многу мали продавници. Исто така, мала парна машина и котел чинеле околу 7,000$, додека, на пример, еден стар и слеп коњ кој развивал половина коњска сила чинел 20$ или помалку.<ref>Unskilled labor made approximately $1.25 per 10- to 12-hour day. Hunter and Bryant cite a letter from [[Benjamin Henry Latrobe|Benjamin Latrobe]] to [[John Stevens (inventor, born 1749)|John Stevens]] ca. 1814 giving the cost of two old blind horses used to power a mill at $20 and $14. A good dray horse cost $165.</ref> Машините што користење коњи за напојување чинеле 300$ или помалку.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> [[Податотека:Batteuse_1881.jpg|десно|мини| „Глодачка“ од 1881 година.]] Побарувачката за моќ била помала од онаа на коњот. Машините во продавниците, како што се машините за обработка на дрво, често се напојувале со едно или две коленести вратила. Машините за шиење во домаќинствата се напојувале со нашите стапала; сепак, фабричките машини за шиење се напојувале на пареа од [[линиско вратило]] . Кучиња понекогаш се користеле за напојување воденици, кои можеле да се прилагодат да гмечат путер.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Кон крајот на 19 век, специјално дизајнираните ''енергетски згради'' го изнајмувале својот простор на малите продавници. Овие згради снабдувале моќ до ќираџиите преку парни машини со [[Линиско вратило|линиски шахти]] .<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Електричните мотори биле неколку пати поефикасни од малите парни мотори, затоа што производството на централите била поефикасна од малите парни мотори и затоа што линиските вратила и ремени имале големи загуби при триење.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/><ref name="Devine83"/> Електричните мотори биле поефикасни од човечката или животинската моќ. Делотворното претворање на моќ од добиточната храна за животни е помеѓу 4-5% во споредба со претворањето од 30+% за електричната енергија создадена со јаглен.<ref name="Ayers-Warr 2002">{{Наведено списание|last=Ayres|first=R. U.|last2=Ayres|first2=L. W.|last3=Warr|first3=B.|year=2002|title=Exergy, Power and Work in the U. S. Economy 1900-1998, Insead's Center For the Management of Environmental Resources, 2002/52/EPS/CMER|url=http://econpapers.repec.org/article/eeeenergy/v_3a28_3ay_3a2003_3ai_3a3_3ap_3a219-273.htm}}</ref> === Економското влијание на електрификацијата === Електрификацијата и економскиот раст се тесно поврзани.<ref name="Electricity_in_Economic Growth" /> Во економијата, се покажа дека делотворноста на електричното производство се поврзува со ''технолошкиот напредок''.<ref name="Ayers-Warr 2002"/><ref name="Electricity_in_Economic Growth"> {{наведена книга|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=900|title=Electricity in Economic Growth|last1=Committee on Electricity in Economic Growth Energy Engineering Board Commission on Engineering and Technical Systems National Research Council|publisher=National Academy Press|year=1986|isbn=0-309-03677-1|location=Washington, DC|pages=16, 40|postscript=<Available as free .pdf download>}} </ref> Во САД од 1870-80 г. секој работен час беше одработен со 0.55 КС. Во 1950 година секој работен час беше одработен со 5 КС, или зголемување од 2,8% годишно, и зголемување од 1,5% годишно во периодот од 1930-50 година.<ref>{{Наведена книга|title=Productivity in the United States: Trends and Cycles|last=Kendrick|first=John W.|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1980|isbn=978-0-8018-2289-6|location=|page=97|author-link=}}</ref> Периодот на електрификација на фабриките и домаќинствата од 1900 до 1940 година бил период на висока [[продуктивност]] и економски раст. Повеќето студии за електрификација и електрични мрежи се фокусирале на земјите од индустриско јадро во Европа и САД. Во другите земји, жичената електрична енергија често се пренесувала низ колото на колонијалното владеење. Некои историчари и социолози сметаат дека меѓусебната активност на колонијалната политика и развојот на електричните мрежи (во Индија, Рао)<ref>Rao, Y. Srinivasa (2010) “Electricity, Politics and Regional Economic Imbalance in Madras Presidency, 1900–1947.” Economic and Political Weekly 45(23), 59–66</ref> покажале дека регионалната политика заснована на лингвистиката - а не техничко-географските размислувања - довеле до создавање на две одделни електрични мрежи. Во колонијалната Зимбабве (Родезија), Чикаверо<ref>Chikowero, Moses (2007) “Subalternating Currents: Electrification and Power Politics in Bulawayo, Colonial Zimbabwe, 1894–1939.” Journal of Southern African Studies 33(2), 287–306</ref> покажал дека електрификацијата е расно заснована и им служи на заедницата на бели доселеници, притоа исклучувајќи ги Африканците. Во Палестина, Шамир<ref>Shamir, Ronen (2013) Current Flow: The Electrification of Palestine. Stanford: Stanford University Press</ref> тврдел дека британските електрични концесии на компанија во сопственост на Зионистите ги продлабочуваат економските разлики помеѓу Арапите и Евреите. == Извори на моќ за производство на електрична енергија == Најголемиот дел од електричната енергија се создава во [[термоелектрана|термоцентрали]] или парни постројки, од кои мнозинството се централи на [[фосилни горива]] кои согоруваат јаглен, природен гас и мазут, или биогорива, како што се отпадоци од дрво и црн отпад од хемиската преработка на целулоза. Најделотворниот топлински систем е [[комбиниран циклус]] во кој [[турбина на согорување]] напојува генератор со употреба на жешките согорени гасови која потоа ги испушта поладните гасови од согорувањето за да произведе пареа со низок притисок за конвенционално производство на пареа. === Хидроелектрицитет === [[Хидроелектрицитет]]от користи [[водна турбина]] за производство на енергија. Во 1878 година, првата шема за хидроелектрична енергија во светот била развиена во [[Крегсајд|Крагсајд]] во [[Нортамберленд]], [[Англија]] од [[Вилијам Џорџ Армстронг]]. Се користела за напојување на единствена [[лачна ламба]] во неговата уметничка галерија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4xg9AQAAIAAJ&dq=Industrial%20archaeology%20review%3A%20Volumes%2010-11|title=Industrial archaeology review, Volumes 10-11|last=Association for Industrial Archaeology|publisher=Oxford University Press|year=1987|page=187}}</ref> Старата електрана [[Хидроцентрала Роберт Мозес Нијагара|Шуелкопф бр. 1]] во близина на [[Нијагарини Водопади|водопадите Нијагара]] од американската страна започнала да произведува електрична енергија во 1881 година. Првата хидроцентрала на [[Томас Алва Едисон|Едисон]], [[Вулкан Стрит]], започнала со работа на 30 септември, 1882 година, во [[Аплтон, Висконсин]] со моќност од околу 12,5 киловати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://home.clara.net/darvill/altenerg/hydro.htm|title=Hydroelectric power - energy from falling water|publisher=Clara.net}}</ref><ref>[http://www.eia.doe.gov/kids/energy.cfm?page=tl_hydropower Energy Timelines - Hydropower]</ref> === Ветерници === Првата [[ветерна турбина]] што произведува електрична енергија била машина за полнење батерии, инсталирана во јули 1887 година од шкотскиот академик [[Џејмс Блит]] за да ја осветли својата викендичка во [[Мерикирк (Шкотска)|Мерикирк]], Шкотска.<ref name="ODNB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oxforddnb.com/public/dnb/100957.html|title=James Blyth|work=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|accessdate=2009-10-09}} </ref> Неколку месеци подоцна, американскиот пронаоѓач [[Чарлс Френцис Браш]] ја изгради првата автоматски управувана турбина на ветер за производство на електрична енергија во [[Кливленд|Кливленд, Охајо]] . Напредокот во последните децении значително ги намали трошоците за ветерната енргија, што ја прави една од најконкурентните алтернативни енергии и е конкурентна со поскапиот природен гас. Главниот проблем на ветерната енергија е што е непостојана, па затоа и треба разгранување на мрежата и енергетски складишта за да биде сигурен главен извор на енергија. === Геотермална енергија === Принцот Пјеро Џинори Конти го тестирал првиот [[Геотермален градиент|геотермален]] генератор на електрична енергија на 4 јули 1904 година во [[Лардерело (Италија)|Лардерело]], Италија. Тој успешно запалил четири светилки.<ref>Tiwari, G. N.; Ghosal, M. K. ''Renewable Energy Resources: Basic Principles and Applications.'' Alpha Science Int'l Ltd., 2005 {{ISBN|1-84265-125-0}}</ref> Подоцна, во 1911 година, таму била изградена и првата комерцијална геотермална централа во светот. Италија била единствениот индустриски производител на геотермална електрична енергија во светот до 1958 година. Геотермалната моќ бара многу жешки подземни температури во близина на површината за да се генерира пареа која се користи во постројки на пареа со ниска температура. Геотермалната енергија се користи само во неколку области. Италија ја снабдува целата електрифицирана железничка мрежа со геотермална моќ. === Сончева енергија === Производството од сончева енергија, дали директно преку [[Фотонапојувачи|фотоволтаични ќелии]], или индиректно како што е преку производството на пареа за да се побуди генераторот на [[парна турбина|парните турбини]], е начин за снабдување со електрична енергија. == Степен на електрификација == [[Податотека:Access_to_Electricity.svg|мини|Процент од населението во секоја земја што има пристап до електрична енергија, заклучно со 2017 година.<ref name="el-access">{{Наведена мрежна страница|url=https://data.worldbank.org/indicator/eg.Elc.Accs.Zs|title=Access to electricity (% of population)|work=Data|publisher=The World Bank|accessdate=5 October 2019}}</ref>{{Легенда|#005ce6|80.1%–100%}}{{legend|#1ba87c|60.1%–80%}}{{legend|#7bed00|40.1%–60%}}{{legend|#f0b411|20.1%–40%}}{{legend|#c2523c|0–20%}}]] Додека електрификацијата во градовите и домовите постои од крајот на XIX век, околу 840 милиони луѓе (претежно од Африка) немаат пристап до електрична енергија во 2017 година, што е намалување од 1,2 милијарди луѓе во 2010 година.<ref>[https://www.wri.org/blog/2019/08/closing-sub-saharan-africa-electricity-access-gap-why-cities-must-be-part-solution Closing Sub-Saharan Africa’s Electricity Access Gap: Why Cities Must Be Part of the Solution]</ref> Скорешниот напредок во електрификацијата се случил помеѓу 1950-тите и 80-тите години на минатиот век. Огромни придобивки се забележани во 1970-тите и 1980-тите - од 49 проценти во 1970 година на 76 проценти во 1990 година од светското население.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldenergyoutlook.org/resources/energydevelopment/|title=IEA - Energy Access|work=worldenergyoutlook.org|accessdate=2020-09-22|archive-date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130531115817/http://www.worldenergyoutlook.org/resources/energydevelopment/|url-status=dead}}</ref><ref>http://iis-db.stanford.edu/pubs/22196/From_Acai_to_Access_(Published_Version).pdf {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610193847/http://iis-db.stanford.edu/pubs/22196/From_Acai_to_Access_%28Published_Version%29.pdf|date=2015-06-10}}</ref> Неодамнешните придобивки се поскромни - од почетокот на 2010-тите 81-83 проценти од светското население има пристап до електрична енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.trust.org/item/20130531145822-jlky7/?source=hpeditorial|title=Population growth erodes sustainable energy gains - UN report|last=Thomson Reuters Foundation|work=trust.org|accessdate=2020-09-22|archive-date=2014-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110210145/http://www.trust.org/item/20130531145822-jlky7/?source=hpeditorial|url-status=dead}}</ref> == Енергетска еластичност == Електричната енергија е „леплива“ форма на енергија, на начин што има тенденција да остане на континентот или на островот каде што се произведува. Исто така е повеќенаменска; ако еден извор е недоволен, електрична енергија може да се произведе од други извори, вклучително и од [[Обновливи извори на енергија|обновливи извори]]. Како резултат, на долгорочен план е релативно еластично средство за пренос на енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american.com/archive/2008/july-august-magazine-contents/our-electric-future|title=Our Electric Future — The American, A Magazine of Ideas|date=2009-06-15|publisher=American.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825064622/http://www.american.com/archive/2008/july-august-magazine-contents/our-electric-future/|archive-date=2014-08-25|accessdate=2009-06-19}}</ref> На краткорочен план, бидејќи електричната енергија мора да се снабдува во истиот момент кога се троши, е донекаде нестабилна, во споредба со горивата што можат да се испорачаат и складираат на лице место. Сепак, ова може да се ублажи со [[Мрежно енергетско складирање]] и [[Дистрибуирано производство]]. == Поврзано == * [[Електрично возило]] * [[ГОЕЛРО план|План GOELRO]] * [[Список на електродистрибутери]] - приклучоци, напони и честоти * [[Железнички електричен систем]] * [[Обновливи извори на енергија]] * [[Развој на обновлива енергија]] * [[Рурална електрификација]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/historyofindustr00hunt|title=A History of Industrial Power in the United States, 1730–1930, Vol. 3: The Transmission of Power|last=Hunter|first=Louis C.|last2=Bryant|first2=Lynwood|publisher=MIT Press|year=1991|isbn=0-262-08198-9|location=Cambridge, Massachusetts|page=|ref=harv|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t6TLOQBhd0YC|title=Power from Steam: A History of the Stationary Steam Engine|last=Hills|first=Richard Leslie|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=0-521-45834-X|edition=paperback|page=244|author-link=Richard L. Hills}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9780415147927|title=An Encyclopedia of the History of Technology|last=McNeil|first=Ian|publisher=Routledge|year=1990|isbn=0-415-14792-1|location=London|pages=|ref=harv|author-link=}} * {{Наведена книга|url=|title=Electrifying America: Social Meanings of a New Technology|last=Nye|first=David E.|publisher=The MIT Press|year=1990|isbn=|location=Cambridge, MA, USA and London, England|pages=|ref=harv|author-link=}} * Замбеси Рејпидс - Рурална електрификација со водна моќ [https://web.archive.org/web/20120314191536/http://www.ossberger.de/cms/index.php?id=89] == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=4cR2Iy97hHc&t=9s 20190809 The Truth of Lightning 01 (English)2-An`s Safe Zone] * [https://www.youtube.com/watch?v=bTbyekjoOC4&t=50s 20190809 The Truth of Lightning 01 (Japanese)2-An`s Safe Zone] * [https://www.youtube.com/watch?v=9mRhQ5G97C4&t=172s 20190809 The Truth of Lightning 02 (English)2-An`s Safe Zone] *„[http://elektromobilnost.mk/ Електромобилност]“ — македонска непрофитна хоризонтална организација за електрични возила и електрификација на транспортот [[Категорија:Електрична сила]] [[Категорија:Електротехника]] [[Категорија:Енергетика]] [[Категорија:Историја на технологијата]] [[Категорија:Индустриска историја]] c4lfkkrrx80pmx1va5crpo1etolrsjg 0 1243121 5544003 5403892 2026-04-23T20:17:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544003 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јавен превоз|name=Хелсиншко метро|stations=30<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hel.fi/www/hkl/en/by-metro/|title=By metro|publisher=City of Helsinki, Helsinki City Transport|accessdate=14 мај 2020|archive-date=2017-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170502072416/http://www.hel.fi/www/hkl/en/by-metro|url-status=dead}}</ref><br>|map_state=collapsed|map=|el=750&nbsp;V [[Еднонасочна струја|DC]]<ref name="srs-main">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.raitio.org/metro/kalusto/kalusto.htm|title=Helsinki metro cars|publisher=SRS|accessdate=14 мај 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108014232/http://www.raitio.org/metro/kalusto/kalusto.htm|archive-date=8 јануари 2010|url-status= }}</ref>|track_gauge=1,524 mm<br />Широка пруга|system_length={{convert|43|km|mi|1|abbr=on}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hel.fi/www/hkl/en/by-metro/track-and-depot/|title=By metro >> Track and depot|publisher=City of Helsinki, Helsinki City Transport|accessdate=2017-11-18|archive-date=2017-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214233441/http://www.hel.fi/www/hkl/en/by-metro/track-and-depot/|url-status=dead}}</ref>|website={{url|http://www.hel.fi/www/hkl/en/by-metro/|HKL Metro}}|annual_ridership=62,884,000 (2015)<ref>{{Наведена мрежна страница | url =http://www.hel.fi/www/hkl/fi/metrolla/metroasemien-kayttajamaarat/ | title =Metroasemien käyttäjämäärät | website =hel.fi | date =20 октомври 2018 | accessdate =2020-05-14 | archive-date =2017-05-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20170506200210/http://www.hel.fi/www/hkl/fi/metrolla/metroasemien-kayttajamaarat/ | url-status =dead }}</ref>|ridership=304,000 (2017)<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница | url =https://www.tekniikkatalous.fi/uutiset/metron-kayttajamaarat-kasvussa-alkuhuuma-kuitenkin-hiipui-nopeasti/471759c4-3c6d-30a5-b17f-374beb8f6319 | title =Metron käyttäjämäärät kasvussa – alkuhuuma kuitenkin hiipui nopeasti | website =www.tekniikkatalous.fi | date =23 ноември 2017}}</ref>|vehicles=|lines=2|image=Helsinki metro logo round edges.svg|owner=|operator=[[Градски превоз Хелсински]]|ended_operation=|began_operation=2 август 1982<ref name="HKL-Metro-history" />|transit_type=[[Метро]]|locale=[[Хелсинки (метрополитенска област)|Голем Хелсинки]], [[Финска]]|image3=2011-07-30-helsinki-wv-by-RalfR-003.jpg|imagesize2=|image2=M300 juna.tif|imagesize=70px|chief_executive=}} '''Хелсиншкото метро''' ({{Langx|fi|Helsingin metro}}, {{Langx|sv|Helsingfors metro}}) е метро систем кој служи во [[Хелсинки (метрополитенска област)|Голем Хелсинки]], [[Финска]]. Тоа е најсеверниот метро систем во светот. Хелсиншкото метро било отворено за пошироката јавност на 2 август 1982 година<ref name="HKL-Metro-history">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hel.fi/hki/HKL/en/About+HKL/History/History+of+metro+transport|title=Helsinki City Transport - About HKL - History - A brief history of the metro|last=|first=|date=19 март 2012|work=|publisher=Helsinki City Transport|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512153035/http://www.hel.fi/hki/HKL/en/About%2BHKL/History/History%2Bof%2Bmetro%2Btransport|archive-date=12 мај 2015|dead-url=|accessdate=14 мај 2020}}</ref> по 27 години планирање. Со него управува Градскиот превоз Хелсинки за Претријатието за хелсиншки регионален превоз и пренесува 63 милиони патници годишно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hel.fi/www/hkl/en/by-metro/passenger-numbers-of-metro-stations/|title=Metroliikenne|last=|first=|date=18 јули 2016|work=Helsingin kaupunki|publisher=|language=фински|archive-url=https://web.archive.org/web/20160830104450/http://www.hel.fi/www/hkl/en/by-metro/passenger-numbers-of-metro-stations|archive-date=2016-08-30|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> Метро системот се состои од 2 линии, кои опслужуваат вкупно 25 станици. Има вкупна должина од 35&nbsp;km<ref name="HKL-Metro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hel.fi/hki/hkl/en/HKL+Metro|title=Helsinki City Transport - HKL Metro|last=|first=|date=28 август 2013|work=|publisher=Helsinki City Transport|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512203422/http://www.hel.fi/hki/hkl/en/HKL%2BMetro|archive-date=12 мај 2015|dead-url=|accessdate=14 мај 2020}}</ref> Метрото служи како главна железничка врска помеѓу предградијата на Источен Хелсинки и западните предградија во градот Еспоо и центарот на [[Хелсинки]]. Линијата поминува под Централната станица Хелсинки, дозволувајќи им на патниците да се префрлат до и од патната железничка мрежа во Хелсинки, вклучително и возови од Прстеновата железничката линија до [[Аеродром Хелсинки|Аеродромот Хелсинки]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110317221323/http://www.hel.fi/hki/hkl/en/HKL%2BMetro HKL Metro - Службено мрежно место] (на фински) * [http://www.hel.fi/wps/portal/HKL/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/HKL/fi/Etusivu/ Градски превоз Хелсински] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120305162002/http://www.hel.fi/wps/portal/HKL/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2FHKL%2Ffi%2FEtusivu%2F |date=2012-03-05 }} (на фински) * [http://www.raitio.org/metro/ Мрежно место на метрото на Финското трамвајско општество] * [http://www.urbanrail.net/eu/fi/helsinki/helsinki.htm Хелсинки на ''UrbanRail.net''] * [http://www.seisake.net/metro.php Фотографии од метрото во Хелсинки]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://public-transport.net/pics/main.php?g2_itemId=27 Слики од Хелсиншкото метро] * [https://www.metrolinemap.com/metro/helsinki/ Мапа на Хелсиншкото метро] {{Метроа во Европа}} [[Категорија:Хелсинки]] [[Категорија:Подземни железници]] jovkmu7rsqretrwhpz31r6gh3z29fl3 0 1250032 5544080 5366722 2026-04-23T23:37:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544080 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Џамија | name = Хусеин-шахова џамија | image = Hüseyin Şah Mosque in Saraj.jpg | caption = Поглед на џамијата | coordinates = {{Coord|42|0|6.1|N|21|19|51.7|E|type:landmark_region:MK|display=title}} | location = [[Сарај (населба)|Сарај]], [[Скопје]], [[Македонија]] | year = {{римски|16}} век | deity = | rite = | sect = | tradition = | cercle = | sector = | municipality = [[Општина Сарај|Сарај]] | district = | territory = | prefecture = | state = | province = | region = | country = [[Македонија]] | administration = | consecration_year = 1566 | organisational_status = | functional_status = | heritage_designation = | ownership = | governing_body = [[Исламска заедница на Македонија]] | leadership = | bhattaraka = | patron = [[Хусеин-шах]] | website = | architect = | architecture_type = [[џамија]] | architecture_style = | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = 1553 | year_completed = 1566 | construction_cost = | date_demolished = | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 1 | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = 581 | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = }} '''Хусеин-шахова џамија''' (позната и како '''Џамија на Хусеин-шах''') — [[џамија]] во [[Скопје|скопската]] населба [[Сарај (населба)|Сарај]], сместена на самиот влез во населбата. Џамијата претставува дел од [[Список на културно наследство на Македонија|културното наследство на Македонија]]. == Местоположба == Комплексот на џамијата се наоѓа на околу петстотини метри од мостот на [[Вардар]], на самиот влез кон населбата [[Сарај (населба)|Сарај]].<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Велкоска|first=Сања Ивановска|date=2019-12-31|title=СОНДАЖНИ АРХЕОЛОШКИ ИСТРАЖУВАЊА НА КОМПЛЕКСОТ НА ХУСЕИН-ШАХ ЏАМИЈА ВО САРАЈ, СКОПЈЕ|url=http://www.informator.com.mk/index.php/arheoloski/article/view/83|journal=Археолошки Информатор|language=hr|volume=3|pages=89–101|issn=2545-4536|access-date=2020-09-06|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009134022/http://www.informator.com.mk/index.php/arheoloski/article/view/83|url-status=dead}}</ref> == Историја == Џамијата била подигната од санџакбегот Хусеин-шах кон средината на {{римски|16}} век, во тогашното село [[Сарај (населба)|Сарај]].<ref name="МакЕнц" /> Истата започнала да биде градена во 1553 година и била завршена во 1566 година. Според натписот над влезот во џамијата, градбата била завршена со градење кога Хусеин-шах веќе бил покоен.<ref name=":0" /> Џамијата неколкупати била оштетена. Најпрвин при [[Палеж на Скопје|опожарувањето на Скопје]] од страна на [[Силвио Пиколомини|Пиколомини]] во 1689 година, потоа за време на [[Окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската окупација]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како и за [[Скопски земјотрес (1963)|Скопскиот земјотрес]]. После тоа, преземени се бројни зачувувачки зафати, кои видно го измениле изгледот на џамијата.<ref name=":0" /> Во 2017 година, биле извршени сондажни археолошки истражувања, кои биле потребни за изработка на проект за зачувување и реставрација на џамијата. По нив следеле конзерваторски работи на градбата, турбето и двориштето и истите завршиле во 2018 година. Пред џамијата бил подигнат нов стаклен трем.<ref name=":0" /> == Архитектура == Комплексот на џамијата го сочинуваат една џамија, турбе, гробови на турски достоинственици, [[шадрван]] и други административни градби. Се знае дека во минатото постоела и [[медреса]], која денес е срушена и не се знае нејзината точна местоположба.<ref name=":0" /> === Џамија === Има квадратна основа засводена со купола, а денешниот изглед на тремот го добил по рестраврацијата од [[Скопски земјотрес (1963)|Скопскиот земјотрес]] во 1963 година.<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|1638|Џамија|II}}</ref> Била градена од камен, а куполата е поставена на низок осумаголем тамбур и е покриена со ќерамиди. Во неа се влегува од север, директно преку врата со камена рамка и скромно украсен портал, односно плитка ниша во која е вградена мермерна плоча со натпис на арапски букви.<ref name=":0" /> Тремот првично не постоел, но со последните конзерваторски зафати била изградена современа верзија на трем каде е сместено душемето за молење.<ref name=":0" /> ==== Минаре ==== Минарето на џамијата се наоѓа на западната страна, тоа е витко и е висока 22,5 метри. Била изградено од обработен камен. Под шерефето се наоѓаат убави сталактитни украси. Скалите се составени од 80 скалила.<ref name=":0" /> === Турбе === {{Главна|Турбе на Хусеин-шах}} Во дворот на џамијата се наоѓа шестострано затворено турбе, во кое е погребан самиот ктитор на џамијата, Хусеин-шах (1566/1567 г.).<ref name="МакЕнц" /> == Наводи == {{наводи}} {{Џамии во Македонија}} {{КНМ-Сарај}} [[Категорија:Исламски споменици на културата во Македонија]] [[Категорија:Џамии во Скопје]] [[Категорија:Знаменитости во Скопје]] [[Категорија:Отомански џамии во Македонија]] [[Категорија:Џамии во Скопското муфтиство]] [[Категорија:Сарај]] kbxwty7q3g1vi3gy07gxk5x3z8jszik 0 1253705 5544076 5495655 2026-04-23T22:51:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544076 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација |name = Христијанска адвентистичка црква - Кавадарци |image = |image_border = |size = |caption = |map = |msize = |mcaption = |abbreviation = ХАЦ - Кавадарци |motto = |formation = |extinction = |type = верски |status = |purpose = |headquarters = [[Кавадарци]], [[Македонија]] |location = ул. Кирил и Методиј бр. 7 |region_served = [[Кавадаречко]] |membership = |language = [[Македонски јазик|македонски]] |leader_title = Пастор Томе Трајков |leader_name = |main_organ = |parent_organization = [[Христијанска адвентистичка црква (Македонија)|Христијанска адвентистичка црква]] |affiliations = |num_staff = |num_volunteers = |budget = |website = https://sdakavadarci.com/ |remarks = }} '''Христијанската адвентистичка црква - Кавадарци''' - една од неколкуте месни цркви на [[Христијанска адвентистичка црква (Македонија)|Христијанската адвентистичка црква]] во [[Македонија]].<ref>{{наведени вести |title=Месни цркви |url=http://www.adventisti.org.mk/content/mesni_crkvi.php |accessdate=6 ноември 2020 |publisher=adventisti.org.mk |date= }}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://sdakavadarci.com/ Службено мрежно место на Христијанската адвентистичка црква - Кавадарци] {{никулец}} {{Христијански адвентистички цркви во Македонија}} [[Категорија:Христијанска адвентистичка црква во Македонија]] 9t054r5hema8eu988mblkrn35gk45tr 0 1253802 5543899 5504113 2026-04-23T14:07:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543899 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда|name=Ping An International Finance Center<br />{{nobold|{{јаз|zh-hans|平安国际金融中心}}}}|observatory=562.2 м<ref name="ctbuh.org">{{Cite web|url=http://www.ctbuh.org/Publications/CTBUHJournal/InNumbers/TBINObservationDecks/tabid/7043/language/en-US/Default.aspx|title=World's Highest Observation Decks|last=ctbuh|website=www.ctbuh.org|language=en-US|access-date=2018-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028225620/http://www.ctbuh.org/Publications/CTBUHJournal/InNumbers/TBINObservationDecks/tabid/7043/language/en-US/Default.aspx|archive-date=28 October 2018|url-status=dead}}</ref>|owner=[[Ping An Insurance|Ping An Life Insurance Company of China]]<ref name="CTBUH" />|developer=[[Ping An Insurance|Ping An Life Insurance Company of China]]<ref name="CTBUH" />|main_contractor=[[China State Construction Engineering|China Construction First Building Group]]<ref name="CTBUH" />|structural_engineer=[[Thornton Tomasetti]]<ref name="Thornton Tomasetti">{{cite web|url=http://www.thorntontomasetti.com/projects/ping_an_international_finance_center|title=Ping An International Finance Center|publisher=Thornton Tomasetti|accessdate=8 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218220759/http://www.thorntontomasetti.com/projects/ping_an_international_finance_center/|archive-date=18 February 2017|url-status=dead}}</ref>|architect=[[Kohn Pedersen Fox Associates]]<ref name="KPF">{{cite web | url=http://www.kpf.com/project.asp?ID=163 | title=Ping An Finance Center | publisher=Kohn Pedersen Fox Associates | accessdate=16 May 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141015220606/http://www.kpf.com/project.asp?ID=163 | archive-date=15 October 2014 | url-status=dead }}</ref>|floor_area=385,918 m2 <ref name="CTBUH" />|cost=$1.5 billion (USD, проценка)<ref name="ASCE_Dec2017">{{наведено списание | last1=Poon| first1=Dennis C.K.| last2=Gottlebe| first2=Torsten G.| date=December 2017| title=Sky High in Shenzhen| url=https://www.asce.org/cemagazine/sky-high-in-shenzhen/| journal=Civil Engineering| location=Reston, Virginia| publisher=[[American Society of Civil Engineers]]|volume=87| issue=12| pages=48–53| archive-url=https://web.archive.org/web/20171217010423/https://www.asce.org/cemagazine/sky-high-in-shenzhen/| archive-date=2017-12-16}}</ref>|elevator_count=80<ref name="CTBUH" /><ref name="Schindler">{{cite web | title=Schindler to equip China's tallest building | url=http://www.schindler.com/com/internet/en/media/press-releases-english/press-release-2014/schindler-to-equip-chinas-tallest-building.html | publisher=Schindler|accessdate=7 January 2014}}</ref>|floor_count=115, плус 5 подземни спратови<ref name="CTBUH" />|top_floor=555.1 м<ref name="CTBUH" />|image=平安金融中心 2019-12-23.jpg|roof=555.1 м<ref name="CTBUH" />|antenna_spire=599.1 m|building_type=Канцеларии и малопродажба|status={{Color|green|Завршена}}|opening=|completion_date=2017<ref name="CTBUH" />|start_date=2010<ref name="CTBUH" />|coordinates={{coord|22.536399|114.050446|type:landmark_region:CN-44|display=inline,title}}|location=No. 5033 [[:zh:益田路|Yitian Road]], [[Futian District]], [[Shenzhen]], [[Guangdong]], [[China]]|caption=Ping An International Finance Center|management=}}{{Кинески}}{{Кинески|order=st|s=平安国际金融中心|t=平安國際金融中心|p=Píng'ān Guójì Jīnróng Zhōngxīn|j=ping₄ngon₁ gwok³zai³ gam¹jung⁴ zung¹sam¹|l=Ping An International Finance Center}}'''Меѓународен финансиски центар Пинг Ан''' (познат и како '''Пинг Ан ИФЦ''') (кинески: 平安国际金融中心) е 115-спратен, 599-метарски [[облакодер]] во [[Шенџен]], [[Гуангдунг]].<ref name="CTBUH">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.skyscrapercenter.com/building.php?building_id=%2054|title=Ping An Finance Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230231903/http://www.skyscrapercenter.com/building.php?building_id=%2054|archive-date=30 December 2013|accessdate=12 May 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.skyscraperpage.com/cities/?buildingID=47866|title=Pingan International Finance Center|publisher=SkyscraperPage|accessdate=19 January 2010}}</ref> Зградата била нарачана од Пинг Ан Осигурување и дизајнирана од американската архитектонска фирма Kohn Pedersen Fox Associates. Била завршена во 2017 година, станувајќи највисоката зграда во Шенџен, 2-рата највисока зграда во Кина и 4-тата највисока зграда во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emirates247.com/work-on-china-s-838-metre-high-sky-city-starts-2013-07-23-1.515271|title=Work on China's 838-meter high 'Sky City' starts|date=23 July 2013|publisher=Emirates 24/7|accessdate=24 July 2013|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://archive.today/20130724012748/http://www.emirates247.com/work-on-china-s-838-metre-high-sky-city-starts-2013-07-23-1.515271|url-status=dead}}</ref> Исто така, го срушила рекордот за највисока опсерваторија во зграда на 562.2 метри. == Напредок == [[Податотека:SZ_深圳市_Shenzhen_福田區_Futian_Ping_An_Finance_Centre_平安金融中心商場_PAFC_Mall_interior_April_2019_IX2_22.jpg|мини|PAFC Mall во април 2019 година]] Зградата се наоѓа во рамките на Централната деловна област на Шенџен во [[Футијан округ|Футијан]]. Плацот од 18 931 квадратни метри бил купен од Пинг Ан Групација преку аукција по цена од 1,6568 милијарди јени на 6 ноември 2007 година. Дизајнирањето на зградата започнало во 2008 година со Kohn Pedersen Fox Associates кои го обезбедиле архитектонскиот дизајн, а Thornton Tomasetti го обезбедиле структурниот дизајн. Нејзиниот камен темелник бил поставен на 29 август 2009 година, а изградбата започнала во ноември истата година. China Construction First Building Group била ангажирана како генерален изведувач за изградба на зградата. На 15 март 2013 година, градежниот процес бил привремено запрен, поради сомневање за употреба на бетон направен со необработен морски песок, што можел да ја кородира челичната конструкција. По тестирањето на примерокот, продолжила изградбата на зградата. Утрото на 15 јули 2014 година, при подигнување на челичен столб во должина од 10 метри, облакодерот надминал 443,8 метри во висина, надминувајќи ја кулата KK100 и станал највисоката зграда во Шенџен. Зградата се издигнала на 30 април 2015 година и станала вториот највисок облакодер во Кина на висина од 599 метри. Првичниот план бил да се додаде антена долга 60 метри над зградата за да се надмине [[Шангајска кула|Шангајската кула]] и да стане највисоката зграда во Кина. Сепак, во февруари 2015 година било одлучено антената да не се постави на врвот на кулата поради можноста да им попречува на авионските летови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gd.sina.com.cn/news/m/2014-07-15/0734112774.html|title=平安国际金融中心成深圳最高楼 年底将成世界第二|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602220802/http://gd.sina.com.cn/news/m/2014-07-15/0734112774.html|archive-date=2 June 2016|accessdate=6 May 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bing.com/knows/search?q=%e6%b7%b1%e5%9c%b3%e5%b9%b3%e5%ae%89%e9%87%91%e8%9e%8d%e4%b8%ad%e5%bf%83&mkt=zh-cn|title=深圳平安金融中心|accessdate=6 May 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.winshang.com/news-473631.html|title=深圳第一高楼平安国际金融中心封顶 高度超过600米|accessdate=6 May 2016|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604112110/http://news.winshang.com/news-473631.html|url-status=dead}}</ref> == Одлики == Зградата содржи канцелариски, хотелски и малопродажни простории, конференциски центар и луксузен трговски центар. На катот 116 се наоѓа опсерваторија именувана како Слободно небо.<ref name="thetowerinfo">{{Наведена мрежна страница|url=http://thetowerinfo.com/buildings-list/ping-an-finance-center|title=Ping An Finance Center facts and information|publisher=The Tower Info|accessdate=28 September 2018}}</ref> Како што сугерира нејзиното име, таа е исто така седиште на Пинг Ан Осигурување. Дизајнот на зградата бил наменет да биде уникатен и елегантен и да ја претставува историјата и достигнувањата на главниот закупец. Фасадата од не'рѓосувачки челик, тешка приближно 1.700 метрички тони, обезбедува модерен дизајн на зградата. Зградата има вкупна површина од 378.600 квадратни метри. Кулата од 115 ката има сооднос ширина-висина од 1:10 и исто така има приземје од 11 ката. Вклучувајќи го приземјето, зградата има површина од 495.520 квадратни метри. Подрумот со пет нивоа додава уште 90.000 квадратни метри површина. Кулата од 620.000 метрички тони има осум главни столбови кои ја формираат структурата. Димензиите на столбовите се движат од приближно 6 на 3,2 м на најниско ниво до 2,9 на 1,4 м на врвот на кулата. == Лифтови == Меѓународниот финансиски центар „Пинг Ан“ е опремен со 33 двоспратни лифтови, кои се движат со брзини до 10 метри во секунда. == Обиди за искачување == Финансискиот центар Пинг Ан бил предмет на чести обиди за нелегално искачување. Во јануари 2015 година, малезискиот фотограф Киу Ви Лунг се искачил на тогашната нецелосна зграда и објавил видеоснимки и фотографија направена од кран на врвот на кулата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=TTmt3k52hkw|title=Climbing Ping an financial center 660meters youtube video|date=27 February 2015|work=Keow wee Loong}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/03/17/Malaysian-rooftopper-hates-to-be-called-spiderman/|title=Malaysian rooftopper hates to be called Spiderman – Nation – The Star Online|work=thestar.com.my}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.yahoo.com/travel/watch-dont-look-down-a-terrifying-view-from-112607715732.html|title=WATCH: Don't Look Down: Terrifying View from World's Second Tallest Building|date=3 March 2015|work=yahoo.com|accessdate=2020-11-09|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626132352/https://www.yahoo.com/travel/watch-dont-look-down-a-terrifying-view-from-112607715732.html|url-status=dead}}</ref> Потоа, структурата била искачена за време на Кинеската Нова година на 19 февруари 2015 година од двајца руски и украински урбани истражувачи, Вадим Махоров и Виталиј Раскалов од Ontheroofs, кои се искачиле на кран над кулата во изградба и го документирале нивното искачување со видео и фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=71MAFmlZzi0|title=Shenzhen Center (660 meters)|last=on the roofs|date=8 May 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ontheroofs.com/shenzhen-finance-centre/|title=Climbing the Shenzhen Finance Center ontheroofs story with photos and video|date=8 May 2015|work=[[Ontheroofs]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6kgNJf8Hu?url=http://ontheroofs.com/shenzhen-finance-centre/|archive-date=2016-09-21|accessdate=2020-11-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rt.com/news/257129-shenzhen-tower-climb-video/|title=Shenzhen birdmen: Two daredevils, one mega-tall tower and a selfie stick (VIDEO)|publisher=[[RT (TV network)]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6kgO3RecC?url=https://www.rt.com/news/257129-shenzhen-tower-climb-video/|archive-date=2016-09-21|accessdate=2020-11-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sploid.gizmodo.com/watching-these-guys-climb-a-2165-foot-tall-tower-made-m-1703548671|title=Watching these guys climb a 2165-foot tall tower made my nerves go crazy|last=Chan|first=Casey|work=Sploid|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513135557/http://sploid.gizmodo.com/watching-these-guys-climb-a-2165-foot-tall-tower-made-m-1703548671|archive-date=13 May 2015|accessdate=11 May 2015}}</ref> == Фаза 2 == Втората зграда од проектот, 290-метарски, 47-спратен облакодер познат како Јужна кула, била завршена. Изградбата започнала во април 2014 година и се отворила во 2018/19. Комплексот вклучува хотел „Парк Хајат“ со 5 ѕвезди, планиран малопродажен мост што ги поврзува двата облакодери од нивоата 3 до 6.<ref name="tech">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ctbuh.org/LinkClick.aspx?fileticket=FQrTKjF2gXo%3d&tabid=112&language=en-GB/|title=Ping An Finance Center: Pioneering China's Tallest – Efficiencies of Forms and Structures|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20130818182840/http://www.ctbuh.org/LinkClick.aspx?fileticket=FQrTKjF2gXo%3D&tabid=112&language=en-GB%2F|archive-date=18 August 2013|accessdate=12 May 2013}}</ref> == Галерија == <gallery widths="150" heights="120" perrow="5" caption="Пинг Ан финансиски центар, Шенџен"> Податотека:Ping An Finance Center.JPG|Јуни 2013 година Податотека:Shenzhen Pingan International Finance Center 2013-12-13.jpg|Декември 2013 година Податотека:Ping'an IFC, 2014-12-21.jpg|Декември 2014 година Податотека:Pingan IFC, May 2015 (1).jpg|Мај 2015 година Податотека:Ping An IFC as of August 2015.jpg|Август 2015 година Податотека:Ping An IFC from above.jpg|Септември 2015 година Податотека:PAFC SZ.jpg|Март 2016 година Податотека:Ping An Tower Nov.2016.jpg|Ноември 2016 година Податотека:Another photo of Shenzhen Skyline.jpg|Панорама на [[Шенџен]], највисоката зграда во средината е Ping An IFC Податотека:FREESKY观光层上所见的深圳之景.jpg|Поглед на Шенџен од врвот на кулата Ping An Податотека:从地王大厦上俯瞰鹏城.jpg|Поглед кон Ping An од врвот на Shun Hing Square </gallery> == Поврзано == * [[Бурџ Халифа|Бурџ Калифа]] * [[Шангајска кула]] * [[Список на највисоки згради во светот]] == Користена литература == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20170218220759/http://www.thorntontomasetti.com/projects/ping_an_international_finance_center/ Тортон Томасети] * [http://www.emporis.com/application/?nav=building&id=1189351 Меѓународен финансиски центар Пинган на Emporis.com] [[Категорија:Статии со текст на упростен кинески]] [[Категорија:Статии со текст на кинески]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците]] [[Категорија:Облакодери повисоки од 350 метри]] [[Категорија:Облакодери во Кина]] 4wqawbf551fd7ux8gnd9ersms2dd0fv 0 1255596 5543993 4457903 2026-04-23T19:53:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543993 wikitext text/x-wiki {{Infobox academic|honorific_prefix=<!-- see [[MOS:HONORIFIC]] -->|era=|website=|education=|alma_mater=[[University of California, San Diego]]|thesis_title=On the Action of the Symmetric Group on the Free Lie Algebra and on the Homology and Cohomology of the Partition Lattice|thesis_url=|thesis_year=1988|school_tradition=|doctoral_advisor=[[Adriano Garsia]]|academic_advisors=|influences=<!--must be referenced from a third party source-->|discipline=[[Mathematics]]|relatives=|sub_discipline=[[Algebraic combinatorics]]|workplaces=[[Arizona State University]] <br> [[Mathematical Sciences Research Institute]]|doctoral_students=<!--only those with WP articles-->|notable_students=<!--only those with WP articles-->|main_interests=|notable_works=|notable_ideas=|influenced=<!--must be referenced from a third party source-->|signature=|signature_alt=|signature_size=|awards=<!--notable national level awards only-->|parents=|name=|death_place=|honorific_suffix=|image=|image_size=|alt=|caption=|native_name=|native_name_lang=|birth_name=<!-- use only if different from full/othernames -->|birth_date={{birth year and age|1954}}|birth_place=[[Quebec, Canada]]|death_date=<!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|death_cause=|children=|region=|nationality=|citizenship=|other_names=|occupation=|period=|known_for=|home_town=|title=[[Professor emeritus]]|boards=<!--board or similar positions extraneous to main occupation-->|spouse=|footnotes=}} '''Хелен Барсело''' (родена 1954 година) <ref>Birth year from [http://worldcat.org/identities/lccn-n94077088/ WorldCat]</ref> е математичар од Квебек специјализирана за алгебарска комбинаторика . Во рамките на тоа поле, нејзините интереси вклучуваат теорија на комбинаторна репрезентација, теорија на хомотопија и аранжмани на хиперпланови . {{R|depdir}} Таа е професор по математика на Државниот универзитет во Аризона и заменик-директор на [[:en:Mathematical Sciences Research Institute|Mathematical Sciences Research Institute]] (MSRI). Таа беше и главен уредник на „ ''[[:en:Journal of Combinatorial Theory|Јоurnal of Combinatorial The]]“'', серија А, од 2001 до 2009 година. {{R|msri}} == Образование и кариера == Барсело го одбрани својот докторат на [[:en:University of California, San Diego|University of California]], Сан Диего во 1988 година. Нејзината дисертација „ ''On the Action of the Symmetric Group on the Free Lie Algebra and on the Homology and Cohomology of the Partition Lattice'', беше под менторство и надзор од страна на Адријано Гарсија . {{R|mgp}} == Препознавање == Таа беше избрана за стипендисти класа 2018 година на Американското математичко друштво {{R|fams}} и класа стипендисти за 2019 година на [[Здружение за жени во математиката|Здружението за жени по математика]] . {{R|fawm}} == Користена литература == {{Наводи|refs=<ref name=depdir>{{citation|url=http://www.msri.org/people/staff/hbarcelo/|title=Hélène Barcelo: Deputy Director|publisher=Mathematical Sciences Research Institute|accessdate=2017-11-20}}</ref> <ref name=fams>{{citation|url=http://ams.org/profession/ams-fellows/new-fellows|title=2018 Class of the Fellows of the AMS|publisher=[[American Mathematical Society]]|accessdate=2017-11-03|archive-date=2019-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516101122/http://ams.org/profession/ams-fellows/new-fellows|url-status=dead}}</ref> <ref name=fawm>{{citation|url=https://awm-math.org/awards/awm-fellows/2019-awm-fellows/|title=2019 Class of AWM Fellows|publisher=[[Association for Women in Mathematics]]|accessdate=2018-10-07}}</ref> <ref name=mgp>{{mathgenealogy|id=39975}}</ref> <ref name=msri>{{citation|url=https://www.msri.org/people/12615|title=Personal Profile of Dr. Hélène Barcelo|publisher=Mathematical Sciences Research Institute|accessdate=2017-11-04}}</ref>}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1954 година]] [[Категорија:Математичарки]] 4lummb6xfw3gosqaup89qwo8ipw1wxo 0 1258681 5543950 5493622 2026-04-23T17:11:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543950 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Haggis_on_a_platter.jpg|мини|Хагис на послужавник на Бернсова вечера]] [[Податотека:Haggis,_neeps_and_tatties.jpg|десно|мини|Порција хагис, бросква и компирово пире]] '''Хагис''' ({{langx|en|haggis}}; {{Langx|gd|taigeis}}) — [[Умами|солен]] [[пудинг]] што содржи овчи внатрешни органи (срце, црн дроб и бели дробови), мелено со [[кромид]], овесна каша, маст, [[зачин]]и и [[сол]], измешано со бујон и традиционално варено додека е обвиткано во [[Желудник|стомакот]] на животното<ref name="OED">{{OED|haggis}} First recorded as "hagws" "Now considered specially Scottish, but a popular dish in [early] English cookery"</ref> иако сега често наместо тоа се користи вештачка обвивка.Според англиското издание на „''[[:en:Larousse Gastronomique|Larousse Gastronomique]]''“ од 2001 година: „Иако неговиот опис не е веднаш привлечен, хагис има одлична текстура на јаткасти плодови и вкусен солен вкус“.<ref>{{Наведена книга|title=Larousse Gastronomique|last=Montagné|first=Prosper|year=2001|page=592}}</ref> Се верува дека храната слична на хагис - утробата брзо готвена во стомакот на животното, сите погодно биле достапни по лов - биле јадени од древните времиња.<ref name="rome">{{Наведена книга|title=The Oxford Companion to Food|last=Davidson|first=Alan|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-280681-5|author-link=}}</ref><ref name="necessity">Andrew Zimmern</ref><ref name="cdr">{{Наведена книга|title=The Haggis: A Little History|last=Dickson Wright|first=Clarissa|publisher=Pelican Publishing Company|year=1998|isbn=1-56554-364-5|author-link=}}</ref> Иако името „hagws“ или „hagese“ за прв пат било забележано во Англија од 1430 година, јадењето се смета за традиционално со шкотско потекло. Тоа е дури и национално јадење,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scotland.org/experience-scotland/food-and-drink/|title=Food and Drink in Scotland&nbsp;– Scottish Cuisine|work=Scotland.org|accessdate=2021-01-28|archive-date=2022-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509163719/https://www.scotland.org/about-scotland/food-and-drink|url-status=dead}}</ref> како резултат на поемата на Шкотскиот поет [[Роберт Бернс]] „Обраќање до Хагис“ од 1787 година. Хагис традиционално се служи со „бросква и [[Компир|пире]]“, варени и пасирани одделно, и драм (чаша шкотско виски), особено како главно јадење на вечера во чест на Роберт Бернс. == Историја и етимологија == Се претпоставува дека Хагис има [[Шкотска|шкотско]] потекло <ref name="OED"/> но многу земји произвеле слични јадења, иако со различни имиња. Сепак, рецептите како што се познати и стандардизирани сега се јасно шкотски. Првите познати пишани рецепти за јадење со ова име, направени со отпадоци и билки, се како "hagese", во текстови на книгата за готвење ''Liber Cure Cocorum,'' која датира од околу 1430 година во Ланкашир, северозападна Англија,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pbm.com/~lindahl/lcc/parallel.html#q120|title=Liber Cure Cocorum: Parallel Transcription/Translation|work=www.pbm.com}}</ref> и, како "hagws of a schepe" <ref>{{Наведена книга|url=http://quod.lib.umich.edu/c/cme/CookBk?type=simple&rgn=full+text&q1=hagws&submit=Go|title=Corpus of Middle English Prose and Verse|year=1999}}</ref> од англиската книга за готвење, исто така, на од 1430 година. == Современа употреба == [[Податотека:Bob_Purdie_addressing_haggis_20040124.jpg|десно|мини|305x305пкс|Рецитирање на поемата ''Обраќање кон Хагис'' од [[Роберт Бернс]] е важен дел од Бернсовата вечера]] [[Податотека:Haggis_supper_1.jpg|десно|мини|175x175пкс|Бернсовата вечера од продавница за помфрит]] Хагис традиционално се служи како дел од вечерата во чест на Бернс на или близу 25 јануари, роденденот на шкотскиот национален поет [[Роберт Бернс]] . Барнс ја напишал поемата „ ''Обраќање кон Хагис“'', со која започнува „Fair fa' your honest, sonsie face, Great chieftain o' the puddin-race!“ Во текот на животот на Барнс, хагис било вообичаено јадење на сиромашните, бидејќи било хранливо, но сепак многу евтино, направено од остатоци од овчо месо што инаку биле фрлани. Хагис е широко достапен во супермаркетите во Шкотска ноз цела година, со тоа што поевтините марки се вообичаено спакувани во вештачка обвивка, наместо во животински црева. Понекогаш хагис се продава во плех или сад што може да се готви во микробранова печка или во конвенционална печка. Некои комерцијални хагис во голема мерка се прават од свињи, наместо од овчји остатоци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ramsayofcarluke.co.uk/products/traditional-ball-haggis-1kg/|title=Traditional Ball Haggis (1kg) – Ramsay of Carluke|accessdate=2021-01-28|archive-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816230921/https://www.ramsayofcarluke.co.uk/products/traditional-ball-haggis-1kg/|url-status=dead}}</ref> Кошер хагис, не само без свинско месо, туку и целосно во согласност со еврејските закони за исхрана, исто така се произведува.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://thejc.newspaperdirect.com/epaper/viewer.aspx|title=The Jewish Chronicle ePaper|work=thejc.newspaperdirect.com|accessdate=2021-01-28|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125035654/http://thejc.newspaperdirect.com/epaper/viewer.aspx|url-status=dead}}</ref> Хагис често се служи во шкотски градби за брза храна, во облик на голем колбас<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/ode-haggis|title=A guide to haggis|work=BBC Good Food|quote=chip shop-friendly haggis sausages specially shaped for deep-frying}}</ref><ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y2ItAgAAQBAJ&q=haggis+supper+shape&pg=PT175|title=Scottish Miscellany: Everything You Always Wanted to Know About Scotland the...|last=Green|first=Jonathan|date=13 декември 2013|isbn=9781628732207|quote=A popular chip-shop dish throughout Scotland is the haggis supper, which is a long haggis pudding, shaped like a sausage, served with [[Помфрит|chips]]. Some...serve the traditional large round haggis puddings though these tend to be too large for most appetites and some find them too spicy.|access-date=28 јануари 2021}}</ref><ref name="auto1">{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/you-don-t-have-to-be-scottish-to-enjoy-haggis-8467024.html|title=You don't have to be Scottish to enjoy haggis|last=Ian Irvine|date=25 јануари 2013|work=The Independent|quote=the haggis supper – haggis in the form of a substantial sausage coated in batter and deep-fried till crisp}}</ref> и похуван. Заедно со помфрит, ова претставува „хагисова вечера“. „Хагисов бургер“ е плескавица од пржен хагис кој се служи во лепиња. „[[:en:Haggis pakora|Хагис пакора]]“ е уште една варијанта на прженица, достапна во некои индиски ресторани во Шкотска. Хагис може да се користи како состојка во други јадења, дури и [[пица]], наместо како главен дел од јадењето.<ref>[http://www.heraldscotland.com/food-drink/celebrity-chefs/braised-beef-cheeks-with-haggis-crumble.1421938846 Herald Scotland: Braised Beef Cheeks with Haggis Crumble]. An example of the use of haggis as an ingredient</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macsween.co.uk/us|title=Macsween &#124; US|work=www.macsween.co.uk}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.scotsman.com/scotland-on-sunday/business/scots-sell-focaccia-to-italy-and-haggis-pizzas-to-burns-revellers-1-2070682|title=Scots sell focaccia to Italy – and haggis pizzas to Burns revellers|last=Ranscombe|first=Peter|date=22 јануари 2012|work=Scotland on Sunday|access-date=2021-01-28|archive-date=2013-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515040555/http://www.scotsman.com/scotland-on-sunday/business/scots-sell-focaccia-to-italy-and-haggis-pizzas-to-burns-revellers-1-2070682|url-status=dead}}</ref> === Вегетаријански хагис === [[Вегетаријанство|Вегетаријанската]] варијанта на хагис за прв пат била достапна комерцијално во 1984 година, а сега учествува со 25% до 40% од продажбата на хагис.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/food-and-drink/features/best-vegetarian-vegan-haggis-burns-night-2020/|title=The best vegan and vegetarian haggis for Burns Night|last=Sloan|first=Pip|date=24 јануари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scotsman.com/news/uk-news/vegetarian-haggis-sales-soar-ahead-burns-night-147538|title=Vegetarian haggis sales soar ahead of Burns Night|work=www.scotsman.com}}</ref> Заменува различни мешунки, [[Оревест плод|ореви]] и зеленчук наместо месо. Може да бидат искористени [[овес]] и [[јачмен]], како и различни видови [[леќа]], грашок, ажуки грав, [[Црвен грав (бубрег)|грав]], борлоти, [[Кикиритка|кикирики]], други ореви и печурки, [[кромид]] и [[морков]].<ref>''[[The Guardian]]'' (London) 22.01.2015 [https://www.theguardian.com/lifeandstyle/wordofmouth/2015/jan/22/how-to-cook-perfect-vegetarian-haggis How to cook the perfect vegetarian haggis]</ref> == Надвор од Шкотска == [[Податотека:Haggis.JPG|десно|мини|225x225пкс|Послужавник со хагис на Бернсова вечера во САД]] [[Податотека:Haggis_scoticus.jpg|мини|225x225пкс|Измислен Див хагис ''Haggis scoticus'', покрај подготвен примерок, како што е прикажано во [[глазгов]]ската Келвингроска галерија] Хагис останува познат кај шкотските имигранти во Соединетите Држави, Канада, Австралија и Нов Зеланд, поради силното влијание на шкотската култура, особено за Бернсовите вечери. Лесно може да се направи во која било земја, но понекогаш се увезува од Шкотска. Рецептот од канадската провинција [[Њу Бранзвик]] на пример користи свинско месо и го пече во тава за леб. Во 1971 година станало нелегално да се увезува хагис во САД од Обединетото Кралство поради забраната за храна што содржи белодробови од овци, што претставува 10-15% од традиционалниот рецепт.<ref name="USABAN">{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8480795.stm|title=US not ready to lift ban on Scottish haggis|date=26 јануари 2010|work=BBC News|access-date=28 јануари 2021}}</ref> Забраната ги опфаќа сите бели дробови, бидејќи течности како што се стомачна киселина и флегма можат да влезат во белите дробови за време на колењето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://munchies.vice.com/en_us/article/jpawpb/the-usda-doesnt-want-us-to-eat-lungs|title=The USDA Doesn't Want Us to Eat Lungs|date=3 јули 2014|accessdate=2021-01-28|archive-date=2022-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730102628/https://www.vice.com/en/article/jpawpb/the-usda-doesnt-want-us-to-eat-lungs|url-status=dead}}</ref> Ситуацијата била дополнително комплицирана во 1989 година кога сето говедско и јагнешко месо во Обединетото Кралство било забрането да се увезува во САД поради кризата со [[кравјо лудило]].<ref name=USABAN/> Во 2010 година, портпаролот на Министерството за земјоделство на САД изјавил дека ја разгледуваат забраната за производи од говедско и јагнешко месо, но дека забраната за храна што содржи овчи бели дробови ќе остане во сила. Бидејќи хагис не може да се извезува во САД, наместо тоа се прави таму, понекогаш од шкотски компании. Еден од нив ги користи наведените рецепти и состојки стари 150 години како и во Шкотска, освен што не се користи белодробно крило, а обвивката е секогаш вештачка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scottishhaggis.com/index.php/frequently-asked-questions/|title=Frequently Asked Questions – McKeans – Buy Scottish Haggis Online}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070706200245/http://www.foodnetwork.com/food/recipes/recipe/0,,FOOD_9936_17236,00.html Рецепт Хагис на Алтон Браун] * [http://travel.guardian.co.uk/news/story/0,7445,1093930,00.html Верување во дивиот Хагис] * [http://www.scotland.org/culture/festivals/burns-night/burns-supper-guide/ Како да готвите совршена Берсова вечера на scotland.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120414110737/http://www.scotland.org/culture/festivals/burns-night/burns-supper-guide/ |date=2012-04-14 }} * [https://web.archive.org/web/20100414004246/http://www.life.com/image/first/in-gallery/39042/haggis-hail-to-thee Haggis, Hail to Thee!] - слајдшоу од ''Life magazine'' * [http://www.foodsofengland.co.uk/haggis.htm Хагис во The Foods Of England] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211017185258/http://www.foodsofengland.co.uk/haggis.htm |date=2021-10-17 }} * {{YouTube|vIHQj4IDM7k|„Обраѓање кон хагис“ на француски}} [[Категорија:Јадења од месо]] [[Категорија:Шкотска кујна]] neyys1x9iylm1g4pom9mzi0pxe7rqkm 0 1269106 5544095 5404537 2026-04-24T03:16:14Z Bjankuloski06 332 /* Примена */ Печатна грешка, replaced: кроисте → користе 5544095 wikitext text/x-wiki [[Податотека:COLLECTIE TROPENMUSEUM Katoenen kalenderdoek met Balinese taferelen TMnr 0-708.jpg|мини|десно|300п|Балиски календар на платно.]] '''Балиски календар''' (поточно: '''балиски сачки календар'''; {{langx|ban|kalénder Bali saka}}) — еден од двата [[календар]]а кои се користат на островот [[Бали]], [[Индонезија]]. За разлика од 210-дневниот календар [[павукон]], овој се води според [[месечева мена|месечевите мени]], и трае приближно исто колку [[сончева година|сончевата година]] (грегоријанската). == Месеци == Бидејќи се заснова на месечевиот календар, сачката година има дванаесет месеци (''сасих''), секој со по 30 дена. Меѓутоа, земајќи предвид дека месечевиот циклус е малку покус од 30 дена, а [[месечева година|месечевата година]] трае 354 или 355 дена, календарот се прилагодува за да остане усогласен со месечевите или сончевите циклуси. Месеците се прилагодуваат со додавање на два месечеви дена за еден сончев ден секои 9 недели. Овој ден се нарекува ''нгуналатри'', што на [[санскрит]] значи „без една ноќ“. За да се спречи несакано отстапување од сончевата година — како што е случај со [[исламски календар|исламскиот календар]] — се вметнува еден престапен месец, по 11-тиот (тогаш наречен ''мала џјешта''), или по 12-тиот месец (наречен ''мала сада''). Должината на овие месеци се пресметува според вообичаениот 63-дневен циклус. Дополнителниот месец се вметнува онаму кајшто е потребно да се спречи последниот ден од 7-миот месец (наречен ''тилем капиту'') да се падне во грегоријанскиот месец декември. Дванаесетте месеци се наречени со мешавина од старобалиски и санскритски зборови за броевите од 1 до 12:<ref>Hobart ''et al'', стр. 82</ref><ref name="Eiseman186190">Esimeman (1989) стр. 186-190</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Бр. !! Месец !! Денови |- | 1 || каса || 30 |- | 2 || каро || 29 |- | 3 || катига || 30 |- | 4 || капат || 29 |- | 5 || калима || 30 |- | 6 || канем || 29 |- | 7 || капиту || 30 |- | 8 || каволу || 29 / 30 |- | 9 || касанга || 29 / 30 |- | 10 || кадаса || 29 |- | 11 || џјешта || 30 |- | 12 || сада || 29 |- | 13 || ''Престапен месец'' || ''(30)'' |- | colspan=2|'''Вкупно''' || 353-355/''(383-384)'' |} Секој месец почнува на денот по појавувањето на младата месечина и брои 15 зголемување сè додека месечината не стане полна (''пурнама''), а потоа брои 15 дена намалување, заршувајќи на следната млада месечина (''тилем''). Секоја половина има број од 1 до 15. Првиот ден од годината почнува со првата млада месечина во март.<ref name="Eiseman159186">Esimeman (1989) стр. 159,186</ref> Сепак, треба да се напомене дека празникот Њепи (првиот ден од новата година) паѓа на првиот ден од кадаса, и дека годините на сачката ера се бројат почнувајќи од тој датум. == Примена == Балискиот сачки календар е 78 години зад [[грегоријански календар|грегоријанскиот]] бидејќи се пресметува од почетокот на [[сачка ера|сачката ера]] во Индија. Се користи заедно со 210-дневниот календар [[павукон]], па така балиските празници можат да се пресметуваат според било која од годините. Индискиот сачки календар се користел во кралските укази уште од IX век.<ref>Haer ''et al'', стр. 24, 228</ref> Истиот календар се користел на [[Јава]] сè додека султанот Агунг не го заменил со [[јавански календар|јаванскиот]] во 1633 г.<ref name="Ricklefs43">Ricklefs (1981), стр. 43</ref> == Значајни денови == Балискиот хиндуистички празник [[Њепи]] (Ден на молкот) го означува почетокот на годината. Последниот ден од 7-миот месец (тилем капиту) се нарекува ''Шива ратри'' и вечерта е посветена богот [[Шива]]. Верниците ја поминуваат новогодишната ноќ во медитација. Сачката година има уште 24 празнични денови, и обично се одбележуваат како ''пурнама''.<ref name="Eiseman186190" /> == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == * Eiseman, Fred B. Jr, ''Bali: Sekalia and Niskala Volume I: Essays on Religion, Ritual and Art'' стр. 182–185, Periplus Editions, 1989 {{ISBN|0-945971-03-6}} * Haer, Debbie Guthrie; Morillot, Juliette & Toh, Irene (Eds) (1995) ''Bali, a Traveller's Companion'', Editions Didier Millet. {{ISBN|981 3018 496}} * Hobart, Angela; Ramseyer, Urs & Leeman, Albert (1996) ''The Peoples of Bali'', Blackwell Publishers. {{ISBN|0 631 17687 X}} * Ricklefs, M.C; ''A History of Modern Indonesia'', MacMillan, {{ISBN|978-0-333-24380-0}} == Надворешни врски == * [http://www.kalenderbali.org/ Дигитален балиски календар] {{id}} * [http://www.kalenderbali.info/ Семрежен балиски календар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210416114607/http://www.kalenderbali.info/ |date=2021-04-16 }} {{id}} {{Календари}} [[Категорија:Поединечни календари]] [[Категорија:Балиска култура|Календар]] [[Категорија:Бали|Календар]] 1vq5rwevrmrmwclcqlrz6o4hmpp0akm 0 1270396 5543985 4748318 2026-04-23T19:20:48Z Dandarmkd 31127 5543985 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|image_name=Aleksandar Spasovski.jpg|име=Александар Спасовски|роден-дата=[[1919]] година|роден-место=[[Скопје]], [[Кралство СХС]]|починал-дата=[[1944]] година|починал-место=[[Треска]], [[Скопје]], [[Македонија]]}} '''Александар Стојанов Спасовски''' ({{роден|||1919}} во {{Роден во|Скопје||}} — {{починат|||1944}} во {{Починат во|Треска|Скопско|}}) — [[ДФ Македонија|македонски]] партизан, борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]].<ref name=":12">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=244}}</ref> == Животопис == Завршил основно училиште. Поради лошата материјална состојба не можел да го продолжи образованието и затоа изучил лимарски занает. Во Скопје организирано му пристапил на народноослободителното движење, кои материјално го помагал. Учествувал и во извршувањето на бројни акции, против непријателот. На [[6 септември]] [[1944]] година, стапил во [[Дванаесетта македонска ударна бригада|Дванаесеттата македонска ударна бригада]], како борец на четвртиот баталјон. Бил учесник во сите нејзини борби и акции против Германците и [[балисти]]те. Учествувал во разбивањето на балистичките банди, покрај реката [[Треска]], што биле кон центрирани на тој терен. Во таа борба, тој загинал во месноста Бел Камен. Неговите останки биле пренесени и закопани на скопските гробишта.<ref name=":12" /> == Наводи == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Спасовски, Александар}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жртви во битките за слобода на Скопје]] 33rzd09hcu5roir6v3n3c3ijns76a7n 0 1277803 5544119 5141331 2026-04-24T06:25:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544119 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола |слика = Црква „Св. Никола“ - Будимирци 11.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Старавинска |координати = {{coord|41|03|27.3|N|21|43|50.2|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Будимирци |општина = Новаци |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = 1875 |завршено = 1878<br>1930 <small>(повторно изградена)</small><br>1952, 1990 и 2003 <small>(обновена)</small> |осветување = |живопис = 1888 |ктитор = |зограф = Димитрие Андонов Зограф |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Никола''' – главна селска [[црква (градба)|црква]] во селото [[Будимирци]]. == Местоположба == Црквата се наоѓа во крајниот источен дел од селото. == Историја == Црквата била изградена во 1878, повторно била изградена во 1930, а била обновена во 1952, 1990 и 2003 година. Во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] храмот бил срушен до темел, а камењата биле земени на фронотот за изградба на бункери. Голем дел од вредните работи во црквата биле земени од страна на бугарската војна и биле однесени во [[Бугарија]]. Во 2003 година, храмот бил обновен од страна на жителите на селото, внатрешноста повторно била зографисана и снабдена со [[икона|икони]] и дарови од верниците.<ref>„[http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=124 Будимирци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211201023848/https://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=124 |date=2021-12-01 }}“. ''Мој Роден Крај''.</ref> Според некои проучувачи, црквата била изградена на местото на постара црква којашто била посветена на [[Света Петка]].<ref name="rural">„[https://ruraladventure.mk/mk/sv-nikola-budimirci/ Црква „ Свети Никола“, село Будимирци, XIX век] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211027182512/https://ruraladventure.mk/mk/sv-nikola-budimirci/ |date=2021-10-27 }}“. ''Rural Adventure''.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е [[кораб (архитектура)|еднокорабна]] со правоаголна основа и полукружна [[апсида]] на источната страна којашто е украсена со слепи ниши. На јужната и западната страна на црквата е дограден отворен [[трем]]. Главниот влез на црквата се наоѓа на западната страна, а храмот има и спореден влез на јужната страна. Над секој од обата влеза има голема ниша со [[фреска]] којашто е видно оштетена. Храмот е изграден од делкан [[камен]] и [[вар]]ов [[малтер]] и е обоен во бела боја.<ref name="rural"/> Внатрешноста на црквата била зографисана во приближно ист период кога биле изработени [[иконостас]]от и [[икона|иконите]]. На една од иконите е наведена годината 1885, како и иницијалите Д. А. З. на зографот Димитрие Андонов Зограф со потекло од селото [[Магарево]]. Фрескоживописот во црквата е зачуван е во својата првобитна состојба од 1888 година. Потписите на фреските се испишани на словенски јазик. Поради просторноста на црквата, распоредот на живописот е изведен на класичен начин, што е карактеристично за XIX век.<ref name="rural"/> Дворот на црквата е ограден со камена ограда над којашто се издига [[камбанарија]]та. Таа е со квадратна основа и нејзините ѕидови исто така се изградени од [[камен]], а во горниот дел во висина на ѕвоното има конструкција од дрвени греди којашто е покриена од лимен кров. Во дворот на црквата има помошен објект којшто е изграден од камен, а во непосредна близина на дворот на црквата од надворешната страна се сместени селските [[гробишта]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци.jpg|Дворот на црквата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 12.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 5.jpg|Припратата на јужната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 6.jpg|Припратата на западната страна Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 3.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 4.jpg|Ниша со фреска над споредниот влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 7.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 8.jpg|Ниша со фреска над главниот влез Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 10.jpg|Апсидата Податотека:Гробишта во Будимирци.jpg|Селските гробишта Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 2.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Будимирци 9.jpg|Помошниот објект Податотека:Гробишта во Будимирци 2.jpg|Селските гробишта </gallery> == Поврзано == * [[Трновски манастир (Мариово)|Трновски манастир]] * [[Црква „Св. Димитриј“ - Будимирци]] * [[Будимирци]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Старавинска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|St. Nicholas Church (Budimirci)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Будимирци}} [[Категорија:Будимирци]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Будимирци]] 8b37fawwo1qfslv71mwdhw9oam93k2m 0 1277805 5544225 5517312 2026-04-24T11:07:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544225 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Human_Body_02.png|мини|Женско (лево) и машко (десно) човечко тело на возрасни лица, фотографирани од вентрална (горе) и дорсална (подолу) перспектива. Природно настанатите срамни влакна, влакна на телото и лицето се намерно отстранети за да се покаже анатомијата.]] '''Човечкото тело''' е стрoежот на [[Човек|човечкото суштество]]. Составено е од многу различни видови [[Клетка|клетки]] кои заедно создаваат [[Ткиво|ткива,]] а потоа и [[органски систем]]и. Тие обезбедуваат [[хомеостаза]] и [[Живот|одржливост]] на човечкото тело. Се состои од [[Човечка глава|глава]], врат, труп (кој ги вклучува [[Граден кош|градниот кош]] и [[стомак]]от), рацете и [[Дланка|рацете]], [[Нога|нозете]] и [[Стапало|стапалата]] . Проучувањето на човечкото тело вклучува [[анатомија]], [[физиологија]], [[хистологија]] и [[ембриологија]]. Телото [[Анатомска промена|анатомски се менува]] на познати начини. [[Физиологија]]та се фокусира на системите и органите на човечкото тело и нивните функции. Многу системи и механизми интерактивно делуваат со цел да се одржи [[хомеостаза]]та, со безбедно ниво на супстанции како што се шеќер и кислород во крвта. Телото го проучуваат [[Здравствен работник|здравствени работници]], физиолози, анатоми, како и уметници за да им помогнат во нивната работа. == Состав == {| class="wikitable floatright" style="font-size: 86%;" |+ align="bottom" style="text-align:left; caption-side: bottom" |Елементи на човечкото тело по маса. [[Елементи во трагови|Елементите во трагови]] се помали од 1% (и секој помалку од 0,1%), | rowspan="13" |[[Податотека:201 Elements of the Human Body.02.svg|300px]] | style="width: 50pt;" | '''Елемент''' | style="width: 10pt; text-align:center;" | '''Симбол''' | style="width: 20pt; text-align:center;" | '''проценти маса''' | style="width: 20pt; text-align:center;" | '''проценти атоми''' |- | Кислород | style="text-align:center;" | О | style="text-align:right;" | 65,0 | style="text-align:right;" | 24,0 |- | Јаглерод | style="text-align:center;" | C | style="text-align:right;" | 18,5 | style="text-align:right;" | 12,0 |- | Водород | style="text-align:center;" | Х | style="text-align:right;" | 9,5 | style="text-align:right;" | 62,0 |- | Азот | style="text-align:center;" | Н | style="text-align:right;" | 3,2 | style="text-align:right;" | 1,1 |- | Калциум | style="text-align:center;" | Ca | style="text-align:right;" | 1,5 | style="text-align:right;" | 0,22 |- | Фосфор | style="text-align:center;" | П | style="text-align:right;" | 1,0 | style="text-align:right;" | 0,22 |- | Калиум | style="text-align:center;" | К | style="text-align:right;" | 0,4 | style="text-align:right;" | 0,03 |- | Сулфур | style="text-align:center;" | С | style="text-align:right;" | 0,3 | style="text-align:right;" | 0,038 |- | Натриум | style="text-align:center;" | На | style="text-align:right;" | 0,2 | style="text-align:right;" | 0,037 |- | Хлор | style="text-align:center;" | Cl | style="text-align:right;" | 0,2 | style="text-align:right;" | 0,024 |- | Магнезиум | style="text-align:center;" | Mg | style="text-align:right;" | 0,1 | style="text-align:right;" | 0,015 |- | Елементи во трагови | | style="text-align:right;" | <0,1 | style="text-align:right;" | <0,3 |} [[Состав на човечкото тело|Човечкото тело е составено]] од [[Хемиски елемент|елементи,]] а најзастапени се [[водород]], [[кислород]], [[јаглерод]], [[азот]],[[калциум]] и [[фосфор]].<ref name="AboutChemical">{{Наведена мрежна страница|url=http://chemistry.about.com/od/chemicalcomposition/a/Chemical-Composition-Of-The-Human-Body.htm|title=Chemical Composition of the Human Body|publisher=[[About education]]|accessdate=2 September 2016|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211225934/http://chemistry.about.com/od/chemicalcomposition/a/Chemical-Composition-Of-The-Human-Body.htm|url-status=dead}}</ref> Овие елементи се сместени во трилиони клетки и бесклеточни компоненти на телото. Возрасното машко тело се состои од околу 60% [[Вода за телото|вода]], а вкупната содржина на вода е околу 42 литри. Од неа околу 19 литри се вонклеточна течност, вклучувајќи околу 3,2 литри крвна плазма и околу 8,4 литри на интерстицијална течност, и околу 23 литри течност во клетките.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|title=Fluid Physiology|work=Anaesthesiamcq|archive-url=https://web.archive.org/web/20050503083706/http://www.anaesthesiamcq.com/FluidBook/fl2_1.php|archive-date=3 May 2005|accessdate=2 September 2016}}</ref> Содржината, киселоста и составот на водата внатре и надвор од клетките се внимателно одржувани. Главните електролити во телесната вода надвор од клетките се [[натриум]] и хлорид, додека во клетките тоа е [[калиум]] и други фосфати.{{Sfn|Ganong's|2016}} === Клетки === Телото содржи трилиони [[Клетка|клетки]], основната единица на животот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sciencenetlinks.com/student-teacher-sheets/cells-your-body/|title=The Cells in Your Body|publisher=Science Netlinks|accessdate=2 September 2016|archive-date=2017-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213121540/http://sciencenetlinks.com/student-teacher-sheets/cells-your-body/|url-status=dead}}</ref> Во зрелоста, има приближно 30<ref name="sender-et-al">{{Наведено списание|last=Sender|first=Ron|last2=Fuchs|first2=Shai|last3=Milo|first3=Ron|year=2016|title=Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body|journal=PLOS Biology|volume=14|issue=8|pages=e1002533|biorxiv=10.1101/036103|doi=10.1371/journal.pbio.1002533|pmc=4991899|pmid=27541692}}</ref> – 37<ref>{{Наведено списание|last=Bianconi|first=E|last2=Piovesan|first2=A|last3=Facchin|first3=F|last4=Beraudi|first4=A|last5=Casadei|first5=R|last6=Frabetti|first6=F|last7=Vitale|first7=L|last8=Pelleri|first8=MC|last9=Tassani|first9=S|date=5 July 2013|title=An estimation of the number of cells in the human body.|url=https://semanticscholar.org/paper/41c3dfda0d261070d84a2070c8b70b1f86cab52d|journal=[[Annals of Human Biology]]|volume=40|issue=6|pages=463–471|doi=10.3109/03014460.2013.807878|pmid=23829164}}</ref> трилиони клетки во телото, проценка до која е стигнато со сумирање на вкупниот број на клетки на сите [[орган]]и на телото и видови на клетки. Телото, исто така, е домаќин на приближно ист број нечовечки клетки<ref name="sender-et-al" /> како и [[Многуклеточен организам|повеќеклеточни организми]] кои живеат во гастроинтестиналниот тракт и на кожата.<ref name="Fredericks">{{Наведено списание|last=Fredricks|first=David N.|year=2001|title=Microbial Ecology of Human Skin in Health and Disease|url=http://pdfs.semanticscholar.org/dff5/42c4c55b1e7adf57c551546c4c70d143a6e8.pdf|journal=Journal of Investigative Dermatology Symposium Proceedings|volume=6|issue=3|pages=167–169|doi=10.1046/j.0022-202x.2001.00039.x|pmid=11924822|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801160651/http://pdfs.semanticscholar.org/dff5/42c4c55b1e7adf57c551546c4c70d143a6e8.pdf|archive-date=2020-08-01|doi-access=free}}</ref> Не сите делови од телото се направени од клетки. Клетките се сместени во вонклеточна матрица која се состои од белковини како што е [[колаген]], опкружени со вонклеточни течности. Од 70 кг тежина на просечно човечко тело, скоро 25 кг се нечовечки клетки или бесклеточен материјал како што се коските и сврзното ткиво. ==== Геном ==== Клетките во телото функционираат поради [[ДНК]]. ДНК е сместено во [[Клеточно јадро|јадрото]] на клетката. Овде, делови од ДНК се [[Транскрипција (генетика)|копираат]] и се испраќаат до телото на клетката преку [[РНК]].{{Sfn|Ganong's|2016}} РНК потоа се користи за [[Транслација (биологија)|создавање]] [[Белковина|белковини]] кои ја формираат основата за клетките, нивната активност и нивните производи. Белковините ја диктираат функцијата на клетката и генската експресија, клетката е во состојба да се саморегулира со количината на произведени белковини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|title=Gene Expression {{!}} Learn Science at Scitable|work=www.nature.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031053632/http://www.nature.com/scitable/topicpage/gene-expression-14121669|archive-date=31 October 2010|accessdate=29 July 2017}}</ref> Сепак, не сите клетки имаат ДНК; некои клетки како што се зрелите [[црвени крвни зрнца]] го губат јадрото додека созреваат. === Ткива === {{Надворешни снимки|width=210px|float=right|headerimage=[[File:2120 Major Systemic Artery.jpg|210px]]|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=Ae4MadKPJC0 Human Body 101], ''[[National Geographic]]'', 5:10}}Телото се состои од многу различни видови [[Ткиво|ткива]], дефинирани како клетки кои дејствуваат со специјализирана функција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue|title=tissue – definition of tissue in English|work=[[Oxford Dictionaries]]{{!}} English|accessdate=17 September 2016|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005004435/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tissue|url-status=dead}}</ref> Проучувањето на ткивата се нарекува [[хистологија]] и често се врши со [[микроскоп]]. Телото се состои од четири главни видови на ткива. Тоа се '''поставата''' на клетките ([[Епително ткиво|епителија]]), [[Сврзно ткиво|сврзното ткиво]], [[живчено ткиво|нервното ткиво]] и [[Мускулно ткиво|мускулното ткиво]].{{Sfn|Gray's Anatomy|2008}} Клетките што лежат на површини изложени на надворешниот свет или гастроинтестиналниот тракт ([[Епително ткиво|епителија]]) или внатрешните шуплини (ендотел) доаѓаат во бројни форми и форми - од [[Епително ткиво|единечни слоеви на рамни клетки]], до клетки со мали трепки слични на влакната во белите дробови, до клетки слични на столпчиња што го обложуваат [[желудник]]от. Ендотелните клетки се клетки што ги обложуваат внатрешните шуплини, вклучувајќи ги крвните садови и жлездите. Поставните клетки регулираат што може, а што не може да помине низ нив, ги штити внатрешните структури и функционираат како сетилни површини.{{Sfn|Gray's Anatomy|2008}} === Органи === [[Орган]]и, структурирани збирки на [[Клетка|клетки]] со одредена функција,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/organ|title=organ {{!}} Definition, meaning & more|work=www.collinsdictionary.com|publisher=[[Collins Dictionary]]|accessdate=17 September 2016}}</ref> најчесто се сместени во телото, со исклучок на [[Човечка кожа|кожата]]. Во нив спаѓаат [[срце]]то, [[Бели дробови|белите дробови]] и [[Црн дроб|црниот дроб]]. Многу органи се сместени во [[Шуплини на човечкото тело|шуплините]] во телото. Овие шуплини го вклучуваат [[Абдоминопелвична празнина|абдоменот]] (кој го содржи желудникот, на пример) и плеврата, која ги содржи белите дробови. ==== Срце ==== Срцето е орган сместен во торакалната празнина помеѓу [[Бели дробови|белите дробови]] и малку лево. Тоа е опкружено со перикард што го држи на место во [[Средноградие|медијастинумот]] и служи за заштита од тапа траума, [[зараза|инфекција]] и помага да се подмачкува движењето на срцето преку [[перикардна течност]].<ref>{{Наведено списание|last=Jaworska-Wilczynska|first=Maria|last2=Trzaskoma|first2=Pawel|last3=Szczepankiewicz|first3=Andrzej A.|last4=Hryniewiecki|first4=Tomasz|date=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27654013/|journal=Folia Histochemica Et Cytobiologica|volume=54|issue=3|pages=121–125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014|issn=1897-5631|pmid=27654013}}</ref> Срцето [[Циркулаторен систем|пумпа крв низ телото]] со што се овозможува [[Кислород|транспорт на кислород]], хранливи материи, [[екскрет]], [[хормон]]и и [[Бели крвни зрнца|бели крвни клетки]] . [[Податотека:Diagram of the human heart (cropped) mk.svg|лево|мини|207x207пкс| Дијаграм на човечко срце]] Срцето е составено од [[срцева преткомора|две преткомори]] и [[срцева комора|две комори]]. Примарната цел на преткомората е да овозможи непречен проток на венска крв во срцето за време на вентрикуларната систола. Ова овозможува доволно крв да влезе во коморите за време на атријалната систола. Недостатокот на преткомора би предизвикало [[Срцев излез|намалување на срцевиот излез]] за 75%.<ref>[https://books.google.com/books?id=A3OmTSgtOgwC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Anderson, RM. ''The Gross Physiology of the Cardiovascular System'' (2nd ed., 2012).] See "Chapter 1: Normal Physiology."</ref> Целта на коморите е [[Пулмонална циркулација|пумпање крв до белите дробови]] преку десната комора и до [[Циркулаторниот систем|остатокот од телото]] преку левата комора.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/science/ventricle-heart|title=Ventricle {{!}} heart|work=Encyclopedia Britannica|language=en|accessdate=2021-08-07}}</ref> Срцето има [[Електричен систем за спроведување на срцето|електричен спроводлив систем]] за контрола на контракциите и опуштање на мускулите. Започнува во [[Синоатријален јазол|синоатријалниот јазол кој]] патува низ преткоморите предизвикувајќи ги да [[Срцев циклус|пумпаат крв во коморите]]. Потоа, тој оди кон атриовентрикуларниот јазол, што го успорува сигналот, дозволувајќи им на коморите да се полнат со крв, пред да го испумпаат и да го започнат циклусот одново.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/how-heart-works|title=How the Heart Works {{!}} NHLBI, NIH|work=www.nhlbi.nih.gov|at=Your Heart's Electrical System|accessdate=2021-08-07}}</ref> [[Коронарна артериска болест|Коронарната артериска болест]] е [[Список на причини за смрт по стапка|водечка причина за смрт во светот]], сочинува 16% од сите смртни случаи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|title=The top 10 causes of death|work=www.who.int|language=en|accessdate=2021-08-07}}</ref> Таа е предизвикана од таложење на [[Атеросклероза|плака]] во [[Коронарна артерија|коронарните артерии]] кои го снабдуваат срцето, така што артериите може да се стеснат толку многу што не може [[Исхемија|доволно крв]] да стигне до [[Срцев мускул|миокардот]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/heartdisease/coronary_ad.htm|title=Coronary Artery Disease {{!}} cdc.gov|last=CDC|date=2021-07-19|work=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|accessdate=2021-08-07}}</ref> состојба позната како [[Срцев удар|миокарден инфаркт или срцев удар]], што може да предизвика [[срцева слабост]] или [[срцев застој]] и на крајот смрт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/heartdisease/heart_attack.htm|title=Heart Attack Symptoms, Risk Factors, and Recovery {{!}} cdc.gov|last=CDC|date=2021-01-11|work=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|accessdate=2021-08-07}}</ref> Фактори на ризик за коронарна артериска болест вклучуваат дебелина, пушење, [[Хиперхолестеролемија|висок холестерол]], [[Хипертензија|висок крвен притисок]], недостаток на вежбање и [[Шеќерна болест|дијабетес]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/heartdisease/risk_factors.htm|title=Know Your Risk for Heart Disease {{!}} cdc.gov|last=CDC|date=2019-12-09|work=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|accessdate=2021-08-07}}</ref> [[Рак на срце|Ракот може да го зафати и срцето]], иако е исклучително редок и обично [[Метастаза|метастазира]] од друг дел од телото, како што се [[Рак на белите дробови|белите дробови]] или [[Рак на дојка|градите]]. Тоа е затоа што срцевите клетки брзо престануваат да се делат и целиот раст се јавува преку [[Хипертрофија|зголемување на големината,]] а не [[Митоза|поделба на клетките]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/research/cardiac-tumors|title=Matters of the Heart: Why Are Cardiac Tumors So Rare? - National Cancer Institute|date=2009-02-10|work=www.cancer.gov|language=en|accessdate=2021-08-07}}</ref> ==== Жолчка ==== Жолчката е орган во облик на круша сместен во [[Анатомски поими за местоположба|задниот дел]] на [[Анатомски поими за местоположба|долниот]] среден дел од [[Лобуси на црниот дроб|десниот лобус на црниот дроб]]. Таа е променлива по облик и големина. Ја складира [[Жолчка (сок)|жолчката]] пред да се испушти во тенкото црево преку [[Заеднички жолчен канал|заедничкиот жолчен канал]] за да помогне во [[Липиден метаболизам|варењето на маснотиите]]. Ја прима жолчката од [[Црн дроб|црниот дроб]] преку [[Цистичен канал|цистичниот канал]] кој се поврзува со [[Заеднички хепатален канал|заедничкиот хепатален канал]] за да формира [[заеднички жолчен канал]].<ref name="Nagral2005">{{Наведено списание|last=Nagral|first=Sanjay|date=2005|title=Anatomy relevant to cholecystectomy|journal=Journal of Minimal Access Surgery|volume=1|issue=2|pages=53–8|doi=10.4103/0972-9941.16527|pmc=3004105|pmid=21206646}}</ref> Жолчката се снабдува со крв од [[Цистична артерија,|цистичната артерија,]] која кај повеќето луѓе излегува од [[Сопствена хепатална артерија|десната хепатална артерија]].<ref name="Nagral2005"/> [[Камен во жолчката|Жолчните камења]] е честа болест во која еден или повеќе камења се образуваат во жолчното кесе или [[Билијарен тракт|билијарниот тракт]]. Повеќето луѓе немаат симптоми, но ако каменот го блокира билијарниот тракт, предизвикува [[напад на жолчката]], симптомите може да вклучуваат ненадејна болка во горниот десен абдомен и или во центарот на абдоменот. Може да се појави и гадење и повраќање. Типичен третман е отстранување на жолчното кесе преку постапка наречена [[холецистектомија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/symptoms-causes/syc-20354214|title=Gallstones - Symptoms and causes|work=Mayo Clinic|language=en|accessdate=2021-08-07}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallstones/diagnosis-treatment/drc-20354220|title=Gallstones - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic|work=www.mayoclinic.org|accessdate=2021-08-07}}</ref> Жолчните камења се фактор на ризик за [[Рак на жолчката|рак на жолчното кесе]], кој иако не е чест, е брзо фатален ако не се дијагностицира рано.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gallbladder-cancer/symptoms-causes/syc-20353370|title=Gallbladder cancer - Symptoms and causes|work=Mayo Clinic|language=en|accessdate=2021-08-07}}</ref> === Системи === ==== Циркулаторен систем ==== [[Циркулаторен систем|Циркулаторниот систем]] се состои од [[срце]]то и [[Крвен сад|крвните садови]] ([[Артерија|артерии]], [[Вена|вени]] и [[капилар]]и). Срцето ја поттикнува циркулацијата на крвта, која служи како „транспортен систем“ за пренос на [[кислород]], гориво, хранливи материи, отпадни производи, имунолошки клетки и сигнални молекули (т.е. [[хормон]]и) од еден дел на телото во друг. Патеките за циркулација на крвта во човечкото тело можат да се поделат на две кола: [[Пулмонална циркулација|пулмонално коло]], кое пумпа крв во белите дробови за да прими [[кислород]] и да остави [[јаглерод диоксид]], и системско коло, кое носи крв од срцето до остатокот од телото. Крвта се состои од течност која ги носи [[Клетка|клетките]] во циркулацијата, вклучувајќи и некои што се движат од ткиво до крвните садови и назад, како и [[слезина]]та и [[Коскена срж|коскената срцевина]].<ref>{{Наведени вести|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|title=Cardiovascular System|access-date=16 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202040248/http://www.training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit7_1_cardvasc_intro.html|archive-date=2 February 2007|publisher=[[U.S. National Cancer Institute]]}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho|title=Human Biology and Health|publisher=[[Pearson Prentice Hall]]|year=1993|isbn=0-13-981176-1|location=Upper Saddle River, NJ}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html|title=The Cardiovascular System|date=8 March 2008|publisher=[[State University of New York]] Downstate Medical Center}}</ref><ref>{{Наведено списание|title=The Circulatory and Respiratory Systems|url=https://www.khanacademy.org/science/high-school-biology/hs-human-body-systems/hs-the-circulatory-and-respiratory-systems/a/hs-the-circulatory-system-review|journal=[[The Circulatory System Review"]]|publisher=Khan Academy|access-date=29 June 2019}}</ref> ==== Систем за варење (дигестивен систем) ==== [[Податотека:Digestive system diagram mk.svg|лево|мини| Дијаграм на дигестивниот систем]] [[Систем за варење|Дигестивниот систем]] се состои од устата, вклучувајќи го [[Јазик (орган)|јазикот]] и [[заб]]ите, [[хранопровод]]от, [[желудник]]от (гастроинтестинален тракт, [[Тенко црево|тенкото]] и [[Дебело црево|дебелото црево]] и [[ректум]]от), како и [[Црн дроб|црниот дроб]], [[панкреас]]от, [[Жолчка|жолчното кесе]] и [[Плунковни жлезди|плунковните жлезди]] . Ја претвора храната во мали, хранливи, нетоксични [[Молекула|молекули]] за дистрибуција и апсорпција во телото. Овие молекули имаат форма на [[Белковина|белковини]] (кои се расчленети на [[Аминокиселина|аминокиселини]]), масти, [[витамин]]и и [[минерал]]и (од кои последните се главно јонски, а не молекуларни). Откако ќе се [[Голтање|проголта]], храната се движи низ [[Гастроинтестинален тракт|гастроинтестиналниот тракт]] со помош на перисталтика: систематско проширување и контракција на мускулите за да ја турка храната од една област во друга.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Anatomy/your-digestive-system/Pages/anatomy.aspx|title=Your Digestive System and How It Works|publisher=[[National Institute of Health]]|accessdate=4 September 2016|archive-date=2017-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215005637/https://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Anatomy/your-digestive-system/Pages/anatomy.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="niddk.nih.gov">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/digestive-system-how-it-works|title=Your Digestive System & How it Works|publisher=[[National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases]]|accessdate=29 June 2019}}</ref> Варењето започнува во [[Усна празнина|устата]], која ја [[Џвакање|џвака]] храната на помали парчиња за полесно варење. Потоа се [[Голтање|голта]] и се движи низ [[хранопровод]]от до [[желудник]]от. Во желудникот, храната се меша со [[желудочен сок]] за да се овозможи екстракција на [[Хранлива материја|хранливи материи]]. Она што останува е наречено [[химус]]; потоа се преместува во [[Тенко црево|тенкото црево]], кое ги апсорбира [[хранливите материи]] и вода од химусот. Она што останува преминува во[[Дебело црево|дебелото црево]], каде што се суши за да формира [[измет]]; потоа истиот се складира во правото црево додека не се исфрли преку [[анус]]от.<ref name="niddk.nih.gov"/> ==== Ендокриниот систем ==== [[Ендокрин систем|Ендокриниот систем]] се состои од главните [[Ендокрина жлезда|ендокрини жлезди]]: [[хипофиза]]та, [[Штитна жлезда|штитната жлезда]], [[Надбубрежна жлезда|надбубрежните жлезди]], [[панкреас]]от, [[Параштитна жлезда|паратироидите]] и [[Гонада|гонадите]], но скоро сите органи и ткива произведуваат и специфични ендокрини [[хормон]]и. Ендокрините хормони служат како сигнали од еден во друг систем на телото во врска со огромен спектар на состојби и резултираат со различни промени во функцијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hormonal-endocrine-system|title=Hormonal (endocrine) system|publisher=[[Victoria State Government]]|accessdate=4 September 2016}}</ref> ==== Имунолошки систем ==== [[Имунолошки систем|Имунолошкиот систем]] се состои од [[Бели крвни зрнца|бели крвни клетки]], [[Градна жлезда|тимус]], [[Лимфен јазол|лимфни јазли]] и [[Лимфа|лимфни]] канали, кои исто така се дел од [[Лимфен систем|лимфниот систем]]. Имунолошкиот систем обезбедува механизам за телото да ги разликува сопствените клетки и ткива од надворешните клетки и супстанции и да ги неутрализира или уништи овие последни со користење на специјализирани белковини како што се [[Антитело|антитела]], цитокини и [[Толичен рецептор|толични рецептори]], меѓу многу други.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.livescience.com/26579-immune-system.html|title=Immune System: Diseases, Disorders & Function|last=Zimmerman|first=Kim Ann|publisher=[[LiveScience]]|accessdate=4 September 2016}}</ref> [[Податотека:Skin_layers.svg|мини|236x236пкс| Кожа]] ==== Интегументарен систем ==== [[Покривен систем|Интегументарниот систем]] се состои од покривката на телото (кожата), вклучувајќи ја косата и [[Нокт|ноктите,]] како и други функционално важни структури како што се [[Потна жлезда|потните жлезди]] и [[Лојна жлезда|лојните жлезди]]. Кожата обезбедува ограничување, структура и заштита за другите органи и служи како главен сетилен посредник со надворешниот свет.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4|title=Human Anatomy & Physiology|last=Marieb|first=Elaine|last2=Hoehn, Katja|publisher=[[Pearson Benjamin Cummings]]|year=2007|edition=7|page=[https://archive.org/details/humananatomyphys00mari_4/page/142 142]|url-access=registration}}</ref> ==== Лимфен систем ==== [[Лимфен систем|Лимфниот систем]] ја извлекува, транспортира и метаболизира лимфата, течноста што се наоѓа помеѓу клетките. Лимфниот систем е сличен на циркулаторниот систем и по својата структура и по основната функција, да носи телесна течност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.livescience.com/26983-lymphatic-system.html|title=Lymphatic System: Facts, Functions & Diseases|last=Zimmerman|first=Kim Anne|publisher=LiveScience|accessdate=4 September 2016}}</ref> ==== Мускулноскелетен систем ==== [[Локомоторен апарат|Мускулноскелетниот систем]] се состои од [[Човечки скелет|човечкиот скелет]] (кој вклучува [[Коска|коски]], [[лигамент]]и, [[Тетива (анатомија)|тетиви]] и [['рскавица]] ) и прикачени [[Скелетен мускул|мускули]]. Тој му ја дава на телото основната структура и способноста за движење. Покрај нивната структурна улога, поголемите коски во телото содржат [[Коскена срж|коскена срцевина]], место на производство на крвни клетки. Исто така, сите коски се главни места за складирање на калциум и фосфат. Овој систем може да се подели на [[Мускулен систем|мускулен]] и [[Костур|скелетен систем]].<ref>{{Наведена книга|title=Moore's Clinically Oriented Anatomy|last=Moore, Keith L.|last2=Dalley, Arthur F.|last3=Agur Anne M.R.|publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]]|year=2010|isbn=978-1-60547-652-0|location=Phildadelphia, Pennsylvania|pages=2–3}}</ref> ==== Нервен систем ==== [[Податотека:Nervous_system_diagram.png|мини|303x303пкс| Нервен систем]] [[Нервен систем|Нервниот систем]] се состои од [[неврон]]и на телото и [[глија]]лни клетки, кои заедно ги формираат [[Живец|нервите]], [[Ганглија|ганглиите]] и [[сива маса|сивата маса]], кои пак ги формираат [[мозок]]от и сродните структури. Мозокот е орган на [[мисла]], емоции, [[меморија]] и [[сетилна обработка]]; служи за многу аспекти на комуникација и контролира различни системи и функции. [[Специјални сетила|Специјалните сетила]] се состојат од [[Вид (сетило)|вид]], [[слух]], [[вкус]] и [[Мирис (сетило)|мирис]]. [[Човечко око|Очите]], [[Уво|ушите]], [[Јазик (орган)|јазикот]] и [[носот]] собираат информации за околината на телото. Од структурна перспектива, [[Нервен систем|нервниот систем]] вообичаено е поделен на два составни дела: [[централен нервен систем]] (ЦНС), составен од мозокот и [[‘Рбетен мозок|’рбетниот мозок]]; и [[Периферен нервен систем|периферниот нервен систем]] (ПНС), составен од нерви и [[Ганглија|ганглии]] надвор од мозокот и ’рбетниот мозок. ЦНС е главно одговорен за организирање на [[Движење (физика)|движење]], обработка на [[Сетилни органи|сетилни информации]], мисла, меморија, [[Спознание|сознание]] и други такви функции.<ref name="livescience.com">Kim Ann Zimmermann, [https://www.livescience.com/22665-nervous-system.html "Nervous System: Facts, Function & Diseases"], ''Live Science'', Accessed 1 July 2019.</ref> Останува прашање на дебата дали [[Централен нервен систем|ЦНС]] директно ја создава [[свест]]а.<ref>Yohan John, [https://www.forbes.com/sites/quora/2016/04/19/how-does-the-human-brain-create-consciousness/#21b8413e661a "How Does the Human Brain Create Consciousness"], ''[[Forbes Magazine]]'', Accessed 1 July 2019</ref> [[Периферен нервен систем|Периферниот нервен систем]] (ПНС) е главно одговорен за собирање информации со [[Сетилен неврон|сетилните неврони]] и насочување на движењата на телото со [[Моторен неврон|моторните неврони]].<ref name="livescience.com" /> Од функционална перспектива, нервниот систем повторно вообичаено се дели на два составни дела: [[соматски нервен систем]] (СНС) и [[автономен нервен систем]] (АНС). СНС е вклучен во волни функции како што се [[говор]]от и [[Сетилни органи|сетилните процеси]]. АНС е вклучен во неволни процеси, како што се [[варење]] и регулирање на [[Крвен притисок|крвниот притисок]].<ref>[https://www.webmd.com/brain/ss/slideshow-nervous-system-overview "Visual Guide to Your Nervous System"], ''Web MD'', Accessed 1 July 2019.</ref> Нервниот систем е подложен на многу различни болести. При [[епилепсија]], абнормалната електрична активност во мозокот може да предизвика [[Епилептички напад|напади]]. При [[Мултипла склероза|мултиплекс склероза]], [[Имунолошки систем|имунолошкиот систем]] ги напаѓа [[Миелин|нервните обвивки]], оштетувајќи ја способноста на нервите да пренесуваат сигнали. [[Амиотрофична латерална склероза]] (АЛС), позната и како [[Лу Гериг|болест на Лу Гериг]], е болест на [[Моторен неврон|моторниот неврон]] која постепено го намалува движењето кај пациентите. Исто така, постојат многу други болести на нервниот систем.<ref name="livescience.com"/> ==== Репродуктивен систем ==== Примарната цел на репродуктивниот систем е да создаде нови луѓе во облик на [[Дете|деца]] и да го обезбеди нивниот [[Пубертет|сексуален развој,]] така што и тие можат да создаваат нови луѓе. Составен е од [[Гонада|гонади]] ([[тестис]]и и [[Јајчник|јајници]]) кои произведуваат [[Јајце-клетка|јајца]] и [[сперматозоид]]и ([[Гамета|гамети]]) и произведуваат [[Полов хормон|хормони]] неопходни за правилен [[Пубертет|сексуален развој]]. Останатите [[Жлезда|жлезди]] и канали на репродуктивниот систем се одговорни за транспорт и одржување на [[Гамета|гамети]] и за [[Бременост|одгледување на потомството]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit12_1_repdt_intro.html|title=Introduction to the Reproductive System|publisher=Epidemiology and End Results (SEER) Program|archive-url=https://web.archive.org/web/20070102181148/http://training.seer.cancer.gov/module_anatomy/unit12_1_repdt_intro.html|archive-date=2 January 2007}}</ref> Репродуктивниот систем прво е стимулиран од [[Хипоталамус|хипоталамусот за]] време на [[Пубертет|пубертетот,]] што предизвикува [[Јајчник|јајниците]] и [[тестис]]ите да произведуваат [[тестостерон]] (машки) и [[естроген]] и [[прогестерон]] (женски). Машкиот пубертет генерално се јавува на возраст од 13-15 години и се одликува со почеток на [[Сперматогенеза|производство на сперма]] и развој на [[секундарни полови обележја]] како што се зголемена висина и тежина, проширени рамења, срамни влакна на лицето, продлабочување на гласот и развој на мускулите. Пубертетот кај жените обично се јавува на возраст од 9-13 години и се одликува со [[овулација]] и [[менструација]]. Растот на секундарните полови одлики, како што се растење на [[срамни влакна|срамни]] и [[Подпазувни влакна|подпазувини влакна]], [[Дојка|раст на градите]], [[Материца|матката]] и [[вагина]]та, проширување на колковите и зголемена висина и тежина, исто така, се јавуваат за време на женскиот пубертет.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.columbia.edu/itc/hs/pubhealth/modules/reproductiveHealth/anatomy.html|title=Technical Issues In Reproductive Health|work=www.columbia.edu|accessdate=2021-08-07}}</ref> [[Податотека:Human_male_reproductive_system_en.svg|лево|мини|360x360пкс| Внатрешна [[груба анатомија]] на [[Машки репродуктивен систем|машкиот репродуктивен систем]]]] Надворешниот [[машки репродуктивен систем]] е составен од [[пенис]] и [[скротум]] што е торба што ги штити тестисите. Пенисот се состои од [[Глава на пенис|глава]] на пенисот и ги содржи [[Мочен канал|уретрата]] и уринарниот меатус, точката каде урината излегува од пенисот, остатокот од пенисот се нарекува врат или кавернозно тело и содржи поголем дел од [[Мочен канал|уретрата]]. Главата е покриена со преклоп на кожа наречена [[Кожичка на пенис|кожичка,]] иако таа може да се отстрани со [[Машко обрежување|обрежување]].<ref name=":0"/> [[Податотека:Mons-pubis-anatomical-location-in-female-reproductive-system.png|мини|Надворешен женски репродуктивен систем со означен mons pubis]] Внатрешно, машкиот репродуктивен систем започнува во тестисите каде стотици [[Семиниферна тубула|семиниформни тубули]] произведуваат [[сперма]], која потоа се складира и созрева во [[сперматозоид]]и во [[епидидимис]]от. Тие потоа се донесуваат преку [[Семевод|vas deferens]] што води од тестисите до [[Семинални везикули|семените везикули]] каде што сперматозоидите се мешаат со [[Фруктоза|течност збогатена со фруктоза]] од семените везикули што и овозможува на спермата да остане жива и да опстои здрава. Потоа се носи преку [[Исфрлувачки канал|ејакулаторниот канал]] преку [[простата]]та и [[Булбуретрална жлезда|булбуретралната жлезда]] и се меша со течности од наведените жлезди. Течноста од простатата помага да се неутрализира киселоста на вагината и да се одржува спермата во живот. Оваа мешавина од сперма и дополнителни течности на жлездата се нарекува сперма и се ослободува преку [[Мочен канал|уретрата за]] време на [[ејакулација]]. Речиси целиот внатрешен машки репродуктивен систем работи во парови со два [[тестис]]и, два [[епидидимис]]и, два [[семевод]]а, две [[Семена везикула|семени везикули]], два [[Исфрлувачки канал|ејакулаторни канали]], две [[Булбуретрална жлезда|булбуретрални жлезди]], но само една [[простата]] и [[Мочен канал|уретра]].<ref name=":0"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/male/glands.html|title=Accessory Glands {{!}} SEER Training|work=www.training.seer.cancer.gov|accessdate=2021-08-07}}</ref> Надворешниот [[женски репродуктивен систем]] исто така наречен [[Вулва|вулва се]] состои од [[mons pubis]] масна маса која го покрива [[Препонска коска|пубисот]], [[labia majora]] (надворешни усни на вагината), labia minora (внатрешни усни на вагината), [[Вагина|вагинален отвор]] кој се отвора во вагината и е местото каде што пенисот се вметнува за време на [[Полов однос|сексуалниот однос]] и [[пораѓање|се рааат деца]], уретралниот отвор што е отвор за [[Мочен канал|уретрата]] што носи [[Моч|урина]] од [[Мочен меур|мочниот меур]] и [[дразница]]та што ги содржи најчувствителните нервни завршетоци и кај луѓето нема друга употреба освен [[Сексуална стимулација|сексуално задоволство]]. Сместен помеѓу анусот и вагината е [[перинеум]]от.<ref name=":0"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/genitalia.html|title=External Genitalia {{!}} SEER Training|work=www.training.seer.cancer.gov|accessdate=2021-08-07}}</ref> [[Податотека:Scheme female reproductive system-mk.svg|мини| Внатрешна груба анатомија на [[Женски репродуктивен систем|женскиот репродуктивен систем]]]] Внатрешно, женскиот репродуктивен систем содржи два [[Јајчник|јајници]], [[Материца|матка]], два [[јајцевод]]и и [[грло]] на матката. При раѓање, женката има околу 700.000 [[ооцит]]и (незрела верзија на јајце-клетката) во двата јајници заедно, иако до моментот на [[пубертет]]от, ова се намалува на околу 400.000. Ова е количина за цел живот, бидејќи по раѓањето повеќе не се создаваат [[ооцит]]и, во споредба со машките каде [[сперматозоид]]и се создаваат во текот на целиот живот. За време на пубертетот, [[Менструален циклус|менструалниот циклус]] започнува за прв пат, како одговор на ниското ниво на [[естроген]] и [[прогестерон]], [[хипоталамус]]от ослободува [[Гонадотропиноослободувачки хормон|хормон за ослободување на гонадотропин]] (GnRH). Ова предизвикува [[Предна хипофиза|предната хипофиза]] да ослободува [[фоликуло-стимулирачки хормон]] (FSH) и [[лутеинизирачки хормон]] (LH). FSH ги стимулира [[Фоликул на јајниците|фоликулите]] на јајниците да растат и еден доминантен фоликул на крајот ќе го преземе. Како што продолжува да расте, тој ослободува сè повеќе и повеќе [[естрадиол]] кој го стимулира лачењето на LH и го потиснува лачењето на FSH спречувајќи понатамошен фоликуларен раст. Кога [[Лутеинизирачки хормон|нивото на LH е највисоко]], фоликулот се раскинува ослободувајќи ја [[јајце-клетка]]та во процес наречен [[овулација]], а потоа се преместува во еден од [[јајцевод]]ите. По овулацијата, делот од фоликулот што останува во јајниците се трансформира во [[жолто тело]], кое продолжува да произведува естроген и високо ниво на прогестерон. [[Прогестерон]]от предизвикува зголемување на дебелината на [[ендометриум]]от подготвувајќи го за имплантација на [[Зигот|оплодено јајце]]. Ако дојде до оплодување, [[Жолто тело|жолтото тело]] продолжува да лачи хормони додека [[плацента]]та не се развие доволно за да ги лачи потребните хормони за одржување на [[бременост]]а. На крајот, [[Жолто тело|жолтото тело]] ќе се претвори во [[corpus albicans]], што во суштина е ткиво со лузни. Ако оплодувањето не успее, [[Жолто тело|жолтото тело]] ќе се распадне во [[corpus albicans]] и ќе престане да лачи доволно [[прогестерон]] и [[естроген]], предизвикувајќи кршење на [[Ендометриум|ендометријалната обвивка]] што резултира со [[менструација]].<ref name=":0"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html|title=Ovaries {{!}} SEER Training|work=www.training.seer.cancer.gov|accessdate=2021-08-07}}</ref> Многу болести влијаат на репродуктивниот систем, како што е [[Полицистичен оваријален синдром|синдром на полицистични јајници]] (PCOS), кој се одликува со [[Хиперандрогенизам|покачени нивоа на андрогени]], [[Нередовна менструација|менструални неправилности]] и/или мали [[Циста на јајниците|цисти]] на едниот или двата јајници. Тоа е честа болест која влијае на најмалку 7% од возрасните жени. Симптомите вклучуваат вишок влакна на телото, [[неплодност]], [[зголемување на телесната тежина]], [[Губење на косата|ќелавост кај мажите]] и [[нередовна менструација]].<ref>{{Наведено списание|last=Ndefo|first=Uche Anadu|last2=Eaton|first2=Angie|last3=Green|first3=Monica Robinson|date=June 2013|title=Polycystic Ovary Syndrome|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3737989/|journal=Pharmacy and Therapeutics|volume=38|issue=6|pages=336–355|issn=1052-1372|pmc=3737989|pmid=23946629}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/polycystic-ovary-syndrome-pcos|title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS)|work=www.hopkinsmedicine.org|language=en|accessdate=2021-08-07}}</ref> Друга репродуктивна болест е [[Тестикуларна торзија|тестикуларната торзија]], се јавува кога [[Семена врвца|семената врвца]] што го држи тестисот се обвиткува околу себе и го прекинува [[Исхемија|протокот на крв во тестисите]] . [[Тестикуларна торзија|Тестикуларната торзија]] бара [[итна медицинска помош]] и може да резултира со уништување на тестисите или [[неплодност]] доколку не се третира веднаш со физичко одвиткување на [[Семена врвца|семената врвца]]. Ако тестисот претрпел [[Инфаркт|сериозно оштетување]], можеби ќе треба да се изврши хируршка интервенција при латерална [[орхиектомија]]. Примарниот симптом на тестикуларната торзија е силна [[Болка во тестисите|болка]] во тестисите при мирување, а може да се појават и гадење и повраќање. Тестикуларната торзија може да се појави на која било возраст, иако е најчеста кај деца од 12 до 18 години.<ref>{{Наведено списание|last=Hyun|first=Grace S.|date=2018|title=Testicular Torsion|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6168322/|journal=Reviews in Urology|volume=20|issue=2|pages=104–106|doi=10.3909/riu0800|issn=1523-6161|pmc=6168322|pmid=30288149}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Ringdahl|first=Erika|last2=Teague|first2=Lynn|date=2006-11-15|title=Testicular torsion|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17137004/|journal=American Family Physician|volume=74|issue=10|pages=1739–1743|issn=0002-838X|pmid=17137004}}</ref> [[Полово пренослива болест|Полово преносливите болести]] како што се [[сифилис]], [[ХИВ]], [[хламидиоза]], [[Човечки папиломен вирус|ХПВ]] и [[Генитална брадавица|генитални брадавици]] се шират преку [[полов однос]], вклучувајќи [[Орален секс|орален]], вагинален и [[анален секс]]. Многу од овие инфекции може да бидат смртоносни ако не се лекуваат, додека други се главно [[Доброќудност|безопасни]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/std/default.htm|title=Sexually Transmitted Diseases - Information from CDC|date=2021-08-02|work=www.cdc.gov|language=en-us|accessdate=2021-08-07}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/std/hpv/default.htm|title=CDC - STDs - HPV|date=2021-06-23|work=www.cdc.gov|language=en-us|accessdate=2021-08-07}}</ref> Ракот може да влијае на многу делови од репродуктивниот систем, вклучително и [[Рак на пенисот|пенисот]], [[Рак на тестисите|тестисите]], [[Рак на простата|простатата]], [[Рак на јајници|јајниците]], [[Рак на грло на матка|грлото на матката]], [[Рак на вагината|вагината]], [[Рак на фалопиевите цевки|јајцеводите]], [[Рак на матката|матката]] и [[Вулварен карцином|вулвата]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://opa.hhs.gov/reproductive-health/reproductive-cancers|title=Reproductive Cancers {{!}} HHS Office of Population Affairs|work=opa.hhs.gov|language=en|accessdate=2021-08-07}}</ref> ==== Респираторен систем ==== [[Дишен систем|Респираторниот систем]] се состои од носот, [[Голтник|назофаринксот]], [[Дишник|душникот]] и [[Бели дробови|белите дробови]] . Носи кислород од воздухот и излачува [[јаглерод диоксид]] и вода назад во воздухот. Прво, [[Земјина атмосфера|воздухот]] се влече низ душникот во белите дробови со притискање на [[дијафрагма]]та надолу, што создава [[вакуум]]. Воздухот накратко се складира во мали вреќички познати како [[Алвеола|алвеоли]] пред да биде исфрлен од белите дробови кога дијафрагмата повторно се стега. Секоја алвеола е опкружена со [[капилар]]и што носат декислодирана крв, која апсорбира кислород од воздухот и во [[крвоток]]от.<ref>{{Наведена книга|title=Human Biology and Health|last=Maton|first=Anthe|last2=Hopkins|first2=Jean Susan|last3=Johnson|first3=Charles William|last4=McLaughlin|first4=Maryanna Quon|last5=Warner|first5=David|last6=LaHart Wright|first6=Jill|publisher=[[Prentice Hall]]|year=2010|isbn=978-0-13-423435-9|pages=108–118}}</ref><ref name="webmd.com">[https://www.webmd.com/lung/how-we-breathe "How the Lungs and Respiratory System Work"], ''[[Web MD]]'', Accessed 30 June 2019.</ref> За правилно функционирање на респираторниот систем, треба да има што е можно помалку пречки за движење на воздухот во белите дробови. [[Воспаление]]то на белите дробови и вишокот [[слуз]] се вообичаени извори на тешкотии при дишењето.<ref name="webmd.com"/> При [[астма]], респираторниот систем е постојано воспален, предизвикувајќи [[Респираторно свирење|свирење]] и/или [[отежнато дишење]]. [[Пневмонија]]та се јавува преку инфекција на алвеолите и може да биде предизвикана од [[туберкулоза]]. [[Хронична опструктивна белодробна болест|Емфиземот]], најчесто како резултат на [[пушење]], е предизвикан од оштетување на врските помеѓу алвеолите.<ref>[https://www.webmd.com/lung/lung-diseases-overview#1 "Lung Diseases Overview"], ''Web MD'', Accessed 30 June 2019.</ref> ==== Уринарен систем ==== [[Податотека:Urinary_System_(Female).png|лево|мини| Женски уринарен систем]] [[мочен систем|мочниот систем]] се состои од два [[Бубрег|бубрези]], два [[Мочовод|уретера]], [[мочен меур]] и [[Мочен канал|уретра]]. Овој систем ги отстранува отпадните материи од крвта преку урината, која носи различни отпадни молекули и вишок [[јон]]и и вода од телото. Прво, [[Бубрег|бубрезите]] ја филтрираат крвта преку нивните соодветни [[нефрон]]и, отстранувајќи ги [[Екскрет|отпадните производи]] како [[уреа]], [[креатинин]] и одржувајќи ја [[Електролитски дисбаланс|соодветната рамнотежа]] на [[електролит]]ите и претворајќи ги отпадните производи во [[Моч|урина,]] комбинирајќи ги со вода од крвта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|title=The Kidneys – a Basic Guide|work=[[National Health Service]]|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109023755/https://www.nhs.uk/Livewell/Kidneyhealth/Documents/kidney%20guide.pdf|archive-date=January 9, 2021|accessdate=August 7, 2021}}</ref> Бубрезите филтрираат околу 170 литри крв дневно, но повеќето од нив се враќаат во крвотокот, а само 1-2 литри завршуваат како урина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work|title=Your Kidneys & How They Work {{!}} NIDDK|work=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US|accessdate=2021-08-07}}</ref> Урината се пренесува преку [[Мочовод|уретерите]] од бубрезите надолу до [[Мочен меур|мочниот меур]] . [[Мазно мускулно ткиво|Мазните мускули]] што ги обложуваат sидовите на уретерот постојано се затегнуваат и релаксираат преку процес наречен [[перисталтика]] за да ја принудат урината да излезе од бубрезите и да се спушти во мочниот меур. Мали количини на урина се испуштаат во мочниот меур на секои 10-15 секунди. Мочниот меур е шуплив орган во облик на балон сместен во [[карлица]]та. Ја складира урината додека мозокот не му сигнализира да го релаксира [[Уринарен сфинктер|уринарниот сфинктер]] и да ја испушти урината во уретрата, започнувајќи со [[Уринирање|мокрење]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-tract-how-it-works|title=The Urinary Tract & How It Works {{!}} NIDDK|work=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US|accessdate=2021-08-07}}</ref> Нормалниот мочен меур може да собере до половина литар за 3-5 часа. Бројни [[Уролошка болест|болести влијаат на уринарниот систем,]] вклучително и [[Бубрежен камен|камења во бубрезите,]] кои се образуваат кога материјалите во урината се концентрираат доволно за да формираат цврста маса, [[Инфекција на мочните патишта|инфекции на мочните патишта,]] кои се инфекции на мочните патишта и може да предизвикаат болка при мокрење, често мокрење, па дури и смрт, ако не се лекуваат. [[Бубрежна слабост|Бубрежната инсуфициенција]] се јавува кога бубрезите не успеваат соодветно да го филтрираат отпадот од крвта и може да доведат до смрт доколку не се третираат со [[дијализа]] или [[Пресадување на бубрег|трансплантација на бубрег]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.livescience.com/27012-urinary-system.html|title=Urinary System: Facts, Functions & Diseases|last=Zimmerman|first=Kim Ann|publisher=LiveScience|accessdate=4 September 2016}}</ref> [[Рак (болест)|Ракот]] може да влијае на [[Мочен меур|мочниот меур]], [[Рак на бубрезите|бубрезите]], [[Рак на уретрата|уретрата]] и [[Рак на уретерот|уретерите,]] а последните две се многу поретки.<ref>{{Наведено списание|last=Yaxley|first=Julian P.|date=2016|title=Urinary tract cancers: An overview for general practice|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5290755/|journal=Journal of Family Medicine and Primary Care|volume=5|issue=3|pages=533–538|doi=10.4103/2249-4863.197258|issn=2249-4863|pmc=5290755|pmid=28217578}}</ref> == Анатомија == [[Податотека:Body_cavities.jpg|лево|мини| [[Телесна шуплина|Шуплини]] на човечкото тело]] Човечката [[анатомија]] е проучување на обликот и формата на човечкото тело. Човечкото тело има четири [[Екстремитет (анатомија)|екстремитети]] (две раце и две нозе), глава и [[врат]] што се поврзуваат со [[торзо]]то. Обликот на телото се одредува со [[Човечки скелет|скелетот]] направен од [[коска]] и [['рскавица]], опкружен со маснотии, мускули, сврзно ткиво, органи и други структури. [[‘Рбетен столб|’Рбетот]] во задниот дел на скелетот содржи флексибилна [[‘Рбетен столб|' рбетен столб]] што го опкружува [[‘Рбетен мозок|’рбетниот мозок]], што е збир на нервни влакна што го поврзуваат мозокот со остатокот од телото. [[Живец|Нервите го]] поврзуваат ’рбетниот мозок и мозокот со остатокот од телото. Сите главни коски, мускули и нерви во телото се именувани, со исклучок на [[анатомски варијации]] како што се [[Сусамоидна коска|сусамоидните коски]] и [[Дополнителен мускул|дополнителните мускули]] . Крвните садови носат крв низ телото, која се движи заради чукањето на [[срце]]то. Венулите и [[Вена|вените]] собираат крв со низок кислород од ткивата низ телото. Овие се собираат во постепено поголеми вени додека не стигнат до двете најголеми вени на телото, [[Горна шуплива вена|горната]] и [[Долна шуплива вена|долната шуплива вена]], кои носат крв во десната страна на срцето. Оттука, крвта се пумпа во [[Бели дробови|белите дробови,]] каде што прима кислород и се враќа назад во левата страна на срцето. Оттука, се пумпа во најголемата [[артерија]] на телото, [[аорта]]та, а потоа во постепено помалите артерии и артериоли додека не стигне до ткивото. Тука крвта поминува од малите артерии во [[капилар]]ите, потоа во малите вени и процесот започнува повторно. Крвта носи [[кислород]], отпадни производи и [[хормон]]и од едно до друго место во телото. Крвта се филтрира во [[Бубрег|бубрезите]] и [[Црн дроб|црниот дроб]]. Телото се состои од голем број [[Телесна шуплина|телесни шуплини]], одделени делови во кои се сместени различни органски системи. Мозокот и [[Централен нервен систем|централниот нервен систем]] се сместени во дел заштитен од остатокот на телото со [[Крвно-мозочна бариера|крвно-мозочната бариера]]. Белите дробови се сместени во [[Плеврална шуплина|плевралната шуплина]]. [[Гастроинтестинален тракт|Цревата]], [[Црн дроб|црниот дроб]] и [[слезина]]та се сместени во [[Абдоминална шуплина|абдоминалната шуплина]]. Висината, тежината, [[Телесен облик|обликот]] и другите [[Телесни пропорции|пропорции на телото]] варираат поединечно и со возраста и со полот. Обликот на телото е под влијание на распределбата на коските, [[Скелетен мускул|мускулите]] и [[Адипозно ткиво|масното ткиво]].<ref name="bartleby1918">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bartleby.com/107/|title=Anatomy of the Human Body|last=Gray|first=Henry|authorlink=Henry Gray|date=1918|publisher=Bartleby|accessdate=4 September 2016}}</ref> == Физиологија == Човечката [[физиологија]] е проучување за тоа како функционира човечкото тело. Ова ги вклучува механичките, физичките, [[Биоелектромагнетизам|биоелектричните]] и [[Биохемија|биохемиските]] функции на луѓето во добра здравствена состојба, од [[орган]]и до [[Клетка|клетките]] од кои се составени. Човечкото тело се состои од многу интерактивни системи на органи. Тие комуницираат за одржување на [[хомеостаза]], одржувајќи го телото во стабилна состојба со безбедни нивоа на супстанции како што се шеќер и кислород во крвта.<ref name="UL">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.understanding-life.org/what-physiology|title=What is Physiology?|publisher=Understanding Life|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102127/http://www.understanding-life.org/what-physiology|archive-date=19 August 2017|accessdate=4 September 2016}}</ref> Секој систем придонесува за хомеостаза, за себе, за другите системи и за целото тело. Некои комбинирани системи се нарекуваат со заеднички имиња. На пример, нервниот систем и ендокриниот систем функционираат заедно како [[невроендокрин систем]]. Нервниот систем прима информации од телото и му ги пренесува на мозокот преку [[Дејствен потенцијал|нервни импулси]] и [[невротрансмитер]]и . Во исто време, [[Ендокрин систем|ендокриниот систем]] ослободува хормони, што помага да се регулира [[Крвен притисок|крвниот притисок]] и волуменот. Заедно, овие системи ја регулираат внатрешната средина на телото, одржувајќи го протокот на крв, држењето на телото, снабдувањето со енергија, температурата и киселинската рамнотежа ([[Водороден показател|рН]]).<ref name="UL"/> == Развој == [[Податотека:Little_baby_from_Puno.jpg|мини|Носење бебе]] Развојот на човечкото тело е процес на раст до зрелост. Процесот започнува со оплодување, каде што во јајцето ослободено од [[Јајчник|јајниците]] на женката продира [[сперма]]. Јајцето потоа се сместува во [[Материца|матката]], каде што се развива [[зародок|ембрион,]] а подоцна и [[Плод (медицина)|фетус]] [[пораѓање|до раѓање]]. Растот и развојот се јавуваат по раѓањето и вклучуваат и физички и психолошки развој, под влијание на генетски, хормонални, еколошки и други фактори. Развојот и растот продолжуваат во текот на животот, низ [[Дете|детството]], [[адолесценција]]та и преку [[зрелоста]] до [[старост]]а, и се нарекуваат процес на [[стареење]]. == Општество и култура == === Професионално проучување=== [[Податотека:Anatomical_Male_Figure_Showing_Heart,_Lungs,_and_Main_Arteries.jpg|лево|мини| Анатомска студија од [[Леонардо да Винчи]]]] [[Здравствен работник|Здравствените работници]] учат за човечкото тело од илустрации, модели и демонстрации. Дополнително, студентите по медицина и стоматологија стекнуваат практично искуство, на пример, со [[секцирање]] на лешеви. Човечката анатомија, [[физиологија]] и [[биохемија]] се основни медицински науки, кои обично им се предаваат на студентите по медицина во нивната прва година на студии.<ref name="introHGray">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bartleby.com/107/1.html|title=Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray. 20th edition. 1918|accessdate=27 March 2007}}</ref><ref name="Gray">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse|title=Publisher's page for Gray's Anatomy. 39th edition (UK)|date=2004|isbn=0-443-07168-3|access-date=27 March 2007|url-access=registration}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683|title=Publisher's page for Gray's Anatomy|year=2004|isbn=0-443-07168-3|edition=39th (US)|access-date=27 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209134753/http://www.us.elsevierhealth.com/product.jsp?isbn=0443071683|archive-date=9 February 2007}}</ref> === Прикажување === [[Податотека:Corinth_stehender_Mädchenakt.jpg|мини| Цртеж на фигура од [[Ловис Коринт]] (пред 1925 година)]] Анатомијата се служела на визуелната уметност уште од античко грчко време, кога вајарот [[Поликлет]] во 5 век пр.н.е. го напишал својот ''Канон'' за идеалните пропорции на гол маж <ref name="Stewart">{{Наведено списание|last=Stewart|first=Andrew|date=November 1978|title=Polykleitos of Argos," One Hundred Greek Sculptors: Their Careers and Extant Works|journal=[[Journal of Hellenic Studies]]|volume=98|pages=122–131|doi=10.2307/630196|jstor=630196}}</ref> Во [[италијанска ренесанса|италијанската ренесанса]], уметниците од [[Пјеро дела Франческа]] (околу 1415–1492) па наваму, вклучително и [[Леонардо да Винчи]] (1452–1519) и неговиот соработник [[Лука Пачиоли]] (о. 1447–1517), научиле и пишувале за правилата на уметноста, вклучувајќи ја [[Перспектива|визуелна перспектива]] и пропорциите на човечкото тело.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dartmouth.edu/~matc/math5.geometry/unit14/unit14.html|title=Leonardo|publisher=[[Dartmouth College]]|accessdate=2 September 2016|archive-date=2009-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090821025325/http://www.dartmouth.edu/~matc/math5.geometry/unit14/unit14.html|url-status=dead}}</ref> === Историја на анатомијата === [[Податотека:Externarvm_hvmani_corporis_sedivm_partivmve,_1543..JPG|мини| Две страници со текст со дрворез од гола машка и женска фигура, во ''Олицетворение'' од [[Андреас Везалиус]], 1543 година]] Во [[Стара Грција]], ''[[Хипократов корпус|Хипократовиот корпус]]'' ја опишал анатомијата на скелетот и мускулите.<ref>{{Наведена книга|title=Dictionary of Scientific Biography|last=Gillispie|first=Charles Coulston|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]|year=1972|volume=VI|location=New York|pages=419–427|author-link=Charles Coulston Gillispie}}</ref> Лекарот од 2 век, [[Гален|Гален од Пергам, го]] собрал класичното знаење за анатомијата во текст што се користел во текот на средниот век. Во [[ренесанса]]та, [[Андреас Везалиус]] (1514-1564) бил пионер во модерната студија на човечката анатомија со дисекција, пишувајќи ја влијателната книга ''[[De humani corporis fabrica]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ceb.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm|title=Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica''|publisher=Archive.nlm.nih.gov|accessdate=29 August 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|title=Andreas Vesalius (1514–1567)|date=1 May 1999|publisher=Ingentaconnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105145007/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/uivs/1999/00000012/00000003/art00002?crawler=true|archive-date=5 November 2011|accessdate=29 August 2010}}</ref> Анатомијата напредувала понатаму со пронаоѓањето на [[микроскоп]]от и проучувањето на клеточната структура на ткивата и органите. Модерната анатомија користи техники како што се [[Магнетна резонанција|магнетна резонанца]], [[компјутерска томографија]], [[флуороскопија]] и [[ултрасонографија]] за да го проучи телото во невидени детали.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html|title=Anatomical Imaging|year=1998|publisher=[[McGraw Hill Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232044/http://www.mhhe.com/biosci/ap/foxhumphys/student/olc/h-reading1.html|archive-date=3 March 2016|accessdate=25 June 2013}}</ref> === Историја на физиологијата === Проучувањето на човечката физиологија започнало со [[Хипократ]] во Стара Грција, околу 420 година пр.н.е., и со [[Аристотел]] (384-322 пр.н.е.) кој применил критичко размислување и акцент на врската помеѓу структурата и функцијата. [[Гален]] (околу 126–199) бил првиот што користел експерименти за да ги испита функциите на телото.<ref>{{Наведено списание|last=Fell|first=C.|last2=Griffith Pearson|first2=F.|date=November 2007|title=Thoracic Surgery Clinics: Historical Perspectives of Thoracic Anatomy|journal=Thorac Surg Clin|volume=17|issue=4|pages=443–448, v|doi=10.1016/j.thorsurg.2006.12.001|pmid=18271159}}</ref> Поимот физиологија бил воведен од страна на францускиот лекар [[Жан Фернел]] (1497-1558).<ref name="NMT" /> Во 17 век, [[Вилијам Харви]] (1578-1657) го опишал [[Крвоток|циркулаторниот систем]], пионер во комбинацијата на внимателно набљудување со внимателен експеримент.<ref>{{Наведено списание|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|year=2004|title=Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World|journal=J Clin Invest|volume=114|issue=5|pages=604|doi=10.1172/JCI22882|pmc=514597}}</ref> Во 19 век, физиолошкото знаење почнало да се акумулира со голема брзина со [[Клеточна теорија|клеточната теорија]] на [[Матијас Шлајден]] и [[Теодор Шван]] во 1838 година, дека организмите се составени од клетки.<ref name="NMT">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/248791.php|title=Introduction to Physiology: History And Scope|last=Newman|first=Tim|work=[[Medicine News Today]]|accessdate=2 September 2016}}</ref> [[Клод Бернар]] (1813-1878) го создал концептот на ''милје интерјер'' (внатрешна средина), за кој [[Валтер Канон]] (1871-1945) подоцна рекол дека е регулиран во стабилна состојба во [[хомеостаза]]та. Во 20 век, физиолозите [[Кнут Шмит-Нилсен]] и [[Џорџ Бартоломеј]] ги прошириле своите проучувања на [[компаративна физиологија]] и [[екофизиологија]].<ref>{{Наведена книга|title=New directions in ecological physiology|last=Feder|first=Martin E.|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=978-0-521-34938-3|location=New York}}</ref> Неодамна, [[Еволутивна физиологија|еволутивната физиологија]] станала посебна поддисциплина.<ref>{{Наведено списание|last=Garland, Jr|first=Theodore|last2=Carter|first2=P. A.|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=[[Annual Review of Physiology]]|volume=56|issue=1|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2021-10-05|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Човечкото тело како мотив во уметноста и во популарната култура== * „Т(е)ло“ — песна на македонската поетеса [[Љубица Шопова]] од 2020 година.<ref>Љубица Шопова, ''Форми во создавање''. Скопје: ПНВ Публикации, 2020, стр. 42.</ref> * „Апсолутна контрола на телото“ (германски: ''Absolute Körperkontrolle'') — песна на германското електронско дуо [[ДАФ (музичка група)|ДАФ]] од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/25407-Deutsch-Amerikanische-Freundschaft-Gold-Und-Liebe Dicogs, Deutsch Amerikanische Freundschaft – Gold Und Liebe (пристапено на 23.6.2022)]</ref> * „Здраво тело“ (англиски: ''Healthy Body'') - песна на американската рок-група ''Operation Ivy''.<ref>[https://www.discogs.com/master/135019-Operation-Ivy-Operation-Ivy Operation Ivy – Operation Ivy (пристапено на 31.5.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Слика на телото]] * [[Цитофизиологија]] * [[Компаративна анатомија]] * [[Компаративна физиологија]] * [[Онтогенетски развој на човечкото тело]] * [[Медицина]] * [[Анатомија на човекот|Преглед на човечката анатомија]] * [[Органски систем]] === Литература === * {{Наведена книга|title=Ganong's Review of Medical Physiology|last=Boitano|first=Scott|last2=Brooks|first2=Heddwen L.|last3=Barman|first3=Susan M.|last4=Barrett|first4=Kim E.|year=2016|isbn=978-0-07-182510-8|ref={{harvid|Ganong's|2016}}}} * {{Наведена книга|title=Gray's anatomy: the anatomical basis of clinical practice|date=2008|publisher=Churchill Livingstone|others=Editor-in-chief, Susan Standring|isbn=978-0-8089-2371-8|edition=40th|location=London|ref={{harvid|Gray's Anatomy|2008}}}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв}} {{Wikibooks|Human Physiology}} * ''[https://web.archive.org/web/20140126181303/http://www.wdl.org/en/item/4299/ The Book of Humans]'' (from the late 18th and early 19th centuries) *[https://web.archive.org/web/19971210121754/http://www.innerbody.com/ Inner Body] * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522–1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] [[Категорија:Анатомија на човекот]] [[Категорија:Физиологија на човекот]] [[Категорија:Човечко тело]] 44u3zc43y10q0jkd18cpx0sb2ukt3q5 0 1278306 5544089 5140698 2026-04-24T01:41:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544089 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Вознесение Христово |слика = Црква „Вознесение Хрисово“ - Градешница 2.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Старавинска |координати = {{coord|41|04|56.9|N|21|46|15.8|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Градешница |општина = Новаци |држава = Македонија |патрон = [[Исус Христос]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Вознесение Христово''' – [[црква (градба)|црква]] во селото [[Градешница]]. == Местоположба == Црквата се наоѓа на неколку стотина метри источно од селото во близина на месноста Темнички Вир.<ref>„[https://ruraladventure.mk/mk/temnicki-vir-gradeshnica/ Темнички вир, село Градешница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211027182514/https://ruraladventure.mk/mk/temnicki-vir-gradeshnica/ |date=2021-10-27 }}“. ''Rural Adventure''.</ref> == Историја == Бранислав Ристески од [[Институт за старословенска култура|Институтот за старословенска култура]] во [[Прилеп]] во склоп на опсежни археолошки истражувања во периодот од 1990 до 1998 година открил дека на местото на коешто се наоѓаат денешните цркви [[Црква „Св. Антониј“ - Градешница|„Св. Антониј“]], [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Градешница|„Св. Ѓорѓи“]] и „Вознесение Христово“ од средината на II до крајот на III век постоел комплекс на римски вили.<ref>„[https://www.itarpejo.org/st-gjorgi-gradesnica/ Св. Ѓорѓи, с. Градешница (Church St. Gjorgi, v. Gradesnica)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211018052120/https://www.itarpejo.org/st-gjorgi-gradesnica/ |date=2021-10-18 }}“. ''Итар Пејо''.</ref> Местото на коешто се наоѓа црквата „Вознесение Христово“ имала производен карактер, а во вдлабените делови од карпите кои се јасно видливи и денес се произведувало [[вино]].<ref>„[http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=123 Градешница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211005154505/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=123 |date=2021-10-05 }}“. ''Мој Роден Крај''.</ref> == Архитектура== Градбата на црквата е со правоаголна основа без [[апсида]]. Влезот се наоѓа на западната страна и во црквата се влегува преку дрвена врата. Над влезот има празна ниша. Внатрешноста на црквата не е зографисана и во неа се сместени бројни [[икона|икони]]. Во дворот на црквата се се сместени два помошни објекти, од кои едниот е изграден од дрво, а другиот од бетонски тули. == Галерија == <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Црква „Вознесение Хрисово“ - Градешница 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Вознесение Хрисово“ - Градешница 3.jpg|Дрвената влезна врата Податотека:Црква „Вознесение Хрисово“ - Градешница 4.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Вознесение Хрисово“ - Градешница 7.jpg|Дрвениот помошен објект Податотека:Црква „Вознесение Хрисово“ - Градешница 6.jpg|Бетонскиот помошен објект Податотека:Црква „Вознесение Хрисово“ - Градешница.jpg|Дворот на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Бренски манастир]] * [[Црква „Св. Илија“ - Градешница]] * [[Црква „Св. Димитриј“ - Градешница]] * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Градешница]] * [[Црква „Св. Никола“ - Градешница]] * [[Црква „Св. Антониј“ - Градешница]] * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Градешница]] * [[Градешница]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Старавинска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|Church of the Ascension of Christ (Gradešnica)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вознесение Христово, Градешница}} [[Категорија:Градешница]] [[Категорија:Храмови посветени на Вознесението Христово во Македонија|Градешница]] bitgxekzi5yotqtnc76yjsrlohcgwd1 0 1278443 5543990 5493164 2026-04-23T19:36:30Z Aprilija50.A.D 119801 /* Животопис */ 5543990 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Диме Коцевски | портрет = | рх = | опис = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1976|12|31}} | роден-место = [[Кавадарци]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | познат = по улогите во: [[Македонски народни приказни]]<br>[[Комшиски приказни (серија)|Комшиски приказни]] | занимање = [[глумец]], [[режисер]] }} '''Диме Коцевски''' (р. {{роден на|31| декември|1976}} во {{роден во|Кавадарци}}) — [[Македонија|македонски]] театарски, филмски и телевизиски [[глумец]] и [[режисер]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Ваташа|last=Камчевски|first=Петре|publisher=Музеј-Галерија Кавадарци|year=2012|isbn=978-608-4621-04-1|location=Кавадарци|pages=418}}</ref> == Животопис == Завршил основно образование во своето родно место, а гимназиско образование во [[Кавадарци]]. Својата актерска кариера ја започнал уште во [[1988]] година на 11 годишна возраст, како актер во претставата „''Две ведра вода”'' во театарот во Ваташа. Во својата актерска кариера реализирал повеќе од 30 улоги, од кои неколку главни.<ref name=":0" /> Во поново време се занимава и со режија и до сега режирал 6 театарски претстави. Значајно е да се истакне дека Коцевски има два меѓународни сертификати од областа на театарот на имnровизацијата и clapstik театарот.<ref name=":0" /> Во 2026 година, е водител на својот авторски поткаст „ВД каст" заедно со Видан Станоев. Поткастот е во продукција на РТК и [[КТВ Телевизија]]. == Филмографија == Коцевски ги остварил филмските улоги:<ref>{{нмс| title=Dime Kocevski | url=https://www.imdb.com/name/nm5104735/ | work= | publisher=IMDb | date= | accessdate=25 јануари 2023}}</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1999 || [[Каца (филм) |Каца]] ТВ-филм || Келнер |- | 2010 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 2011-2012 || [[Македонски стари приказни|Македонски стари приказни]] ТВ-серија || |- | 2013 || [[Тиквешко востание (серија)|Тиквешко востание]] ТВ-серија || |- | 2014 || [[Женски итроштини]] ТВ-филм || |- | 2015-2017 || [[Кавадаречки народни приказни (ТВ-серија) |Кавадаречки народни приказни]] ТВ-серија || |- | 2016-2017 || [[Комшиски приказни (серија) |Комшиски приказни]] ТВ-серија || |- | 2017-2019 || [[Лакардиите на Паја]] ТВ-серија || Нацо |- | 2020-2024 || [[Кавадаречки народни приказни (ТВ-серија) |Кавадаречки народни приказни]] ТВ-серија || |- | 2021-2024 || [[Кавадаречки лакрдии]] ТВ-серија || |- | 2023 || [[Фениксот од Кавадарци]] ТВ-филм || |} == Театарски претстави == * Пакос во преображение, р. Јордан Витанов * Госпоѓа Министерка, р. [[Душко Наумовски]] * Дупло дно, р. [[Александар Малинков]] * Седумка, љубов или смрт, р. [[Александар Малинков]] * Хамлет од Долна Бошева, р. [[Јордан Витанов]] * Бегалка, р. [[Александар Малинков]] * Сомнително лице, р. Диме Коцевски * Женидба, р. [[Драган Велјановски]] * Лазо, р. Диме Коцевски * Ленче Кумановче, р. [[Александар Малинков]] * Викенд на мртовци, р. Милица Гочевска * Од кол на кол, р. Диме Коцевски * Стујардеси, р. Диме Коцевски * Професионалец * Пасивно пушење, р. [[Јордан Витанов]] * Кец на десетка, * Не се клади на енглези, р. Диме Коцевски * Тетовирани души, р. [[Александар Малинков]] * Не сега драга, р. Диме Боцев * Како да (НЕ) снимиш мрсен филм, р. Диме Коцевски * Кавадаречки пастуви, р. Диме Коцевски * Смртта на еден човек на Балканот, р. Александар Малинков * Тестостерон, р. Јордан Витанов == Награди == Добитник е на значајни награди и признанија, меѓу кои: * Наградата за најуспешен млад актер (Највисоко општинско [[7 септември|признание 7 Септември]])<ref name=":0" /> * Награда за најдобра главна улога во претставата „''Хамлет од Долна Бошава''” на фестивалот во [[Кочани]].<ref name=":0" /> * Награда за најдобар актер за улогата на ликот Атанас во претставата „''Пасивно пушење''“ на 11. фестивал „Репасаж“ во Уб, [[Србија]] (2018).<ref>{{нмс|url=https://a1on.mk/culture/priznanie-za-najdobar-akter-na-festival-vo-srbija-za-kavadarchanecot-dime-kocevski/|title=Признание за најдобар актер на фестивал во Србија за кавадарчанецот Диме Коцевски|date=20 ноември 2018|work=|publisher=|accessdate=29 јули 2023}}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Награда на фестивалот „ДАФ“ во [[Кочани]], за најдобра режија за претставата „''Не се клади на Енглези''“ (2021) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Коцевски, Диме}} [[Категорија:Глумци од Кавадарци]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски режисери]] 1u4etk048pq4hi6u3wn8gop87pjsdri 0 1279584 5544149 5157934 2026-04-24T08:36:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544149 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Успение на Пресвета Богородица |слика = Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 4.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Старавинска |координати = {{coord|41|05|25.2|N|21|44|10.6|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Старавина |општина = Новаци |држава = Македонија |патрон = [[Богородица Марија]] |изградба = |завршено = 1862 |осветување = |живопис = 1887 |ктитор = |зограф = Јосиф Радев, Јаков Радев |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Успение на Пресвета Богородица''' – главна селска [[црква (градба)|црква]] во селото [[Старавина]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=15}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во источниот дел од селото. == Историја == Црквата била изградена во 1862, а живописана во 1887 година.<ref name="rural">„[https://ruraladventure.mk/mk/sv-bogorodica-staravina/ Црква „Св. Богородица“, село Старавина]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}“. ''Rural Adventure''.</ref> Во 1918 година, храмот бил целосно разрушен. Потписите на [[фреска|фреските]] најпрвин биле испишани на [[грчки јазик|грчки]], а по обновата на храмот биле испишани на [[црковнословенски јазик|црковнословенски]].<ref>„[http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=121 Старавина] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211201040512/https://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=121 |date=2021-12-01 }}. ''Мој Роден Крај''.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е [[кораб (архитектура)|еднокорабна]] со правоаголна основа и полукружна [[апсида]] на источната страна којашто е украсена со слепи ниши. Кон западната и јужната страна е доградена затворена [[припрата]]. Главниот влез е сместен на западната страна, а црквата има и спореден влез на јужната страна. Над главниот влез има ниша со [[фреска]] на којашто е прикажано [[Успение на Пресвета Богородица|Успението на Пресвета Богородица]], а над споредниот влез има ниша со фреска на [[Свети Никола]]. Во внатрешноста на црквата има висок [[иконостас]], изработен од дрво во поново време. Се претпоставува дека [[фрескопис|фрескоживописот]] е дело на тајфата на браќата Јосиф и Јаков Радеви од селото [[Лазарополе]], кои биле ученици и меѓу првите следбеници на [[Дичо Зограф]]. Како последица на оштетувањата на црквата во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], фрескоживописот е застапен само на ограничена површина. Особено внимание од фрескоживописот привлекува застапената сцена на прасловенските учители [[Свети Кирил и Методиј]] коишто се насликани во архијерејска одежда со [[митра]] на главата. [[Свети Кирил]] е прикажан како средовечен човек со темна коса и брада, кој во десната рака држи крст, а во левата отворен [[свиток]] со испишан текст на [[старословенски јазик]]. [[Свети Методиј]] е насликан како старец со бела коса и брада, кој со десната рака благословува и држи свиток со [[азбука]] во левата рака.<ref name="rural"/> Дворот на црквата е ограден со камена ограда и во него се сместени [[камбанарија]]та и селските [[гробишта]]. Камбанаријата се издига непосредно од десната страна на влезната порта од дворот на црквата. Таа има квадратна основа и се состои од два дела, а покриена е со пирамидален кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. Горниот дел има помала основа и во висина на [[ѕвоно]]то е отворен. == Галерија == <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 16.jpg|Камбанаријата со црквата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 15.jpg|Јужната и источната страна Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 3.jpg|Дворот на црквата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 5.jpg|Влезната врата до припратата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 8.jpg|Припратата на јужната страна Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 9.jpg|Припратата на западната страна Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 6.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 7.jpg|Ниша со фреска над главниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 10.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 11.jpg|Ниша со фреска над споредниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 12.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 13.jpg|Фрески на таванот Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 14.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Старавина 2.jpg|Камбанаријата Податотека:Гробишта во Старавина.jpg|Селските гробишта </gallery> == Поврзано == * [[Старавински манастир]] * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Старавина (стара)]] * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Старавина (нова)]] * [[Горна црква]] * [[Старавина]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Старавинска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|Dormition of the Theotokos Church (Staravina)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Успение на Пресвета Богородица, Старавина}} [[Категорија:Старавина]] [[Категорија:Храмови посветени на Пресвета Богородица во Македонија|Старавина]] cieb6siivady8grq3jsn8ztq171fun2 0 1280055 5543949 5240188 2026-04-23T17:03:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543949 wikitext text/x-wiki '''ХК Тимро''' е професионален тим од градот [[Тимро]] во [[Шведска]]. Моментално настапува во втората лига за хокеј во [[Шведска]]. Домашните натпревари хокеарскиот тим на Тимро ги игра во „НКХ арена“ со капацитет од 6.000 места. Оваа арена е изградена во 1966 година, а комплетно е реновирана во 2003 година. Боите на клубот се: црвена и бела. == Историја == Хокеарскиот тим на Тимро е формиран во 1938 година.<ref>{{cite web|url=http://www.dubbeltallen.se/historik/1928-1936-i-begynnelsen/|title=1928 – 1936 I begynnelsen / 1928 - 1936 In the beginning|website=dubbeltallen.se|access-date=17 May 2021|language=sv|archive-date=2021-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201154106/https://www.dubbeltallen.se/historik/1928-1936-i-begynnelsen/|url-status=dead}}</ref> Сегашното име клубот го носи во периодот од 1966 до 1990 година, а потоа и од 1995 година па сè до денес. Во меѓувреме клубот неколку пати го менува своето име и тоа: Вифста Естранд ИФ, Вифста Естранд- Фагервикс ИФ и Сандвал Тимро. Во сезоната 1958/59 година тимот за прв пат има играно на вештачки мраз. Во 1966 година за прв пат настапува во затворена сала бидејќи во таа година бил поставен кров на салата во која настапува. Најголем успех на тимот е полуфинале за шампионска титула во првата елитна лига. ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.timraik.se/ Службено мрежно место] [[Категорија:Хокеарски клубови во Шведска]] 0s27y009z4231kexehxs27grwpod8qy 0 1280797 5543909 5516992 2026-04-23T14:32:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543909 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Florence Rena Sabin (1871-1953) (3).jpg|мини|Фотографија од Рена Сабин]] '''Флоренс Рена Сабин''' (9 ноември 1871 година &ndash; 3 октомври 1953) била [[Соединети Американски Држави|американски]] медицински научник. Таа била пионер за жените во науката; прва жена професор на Медицинскиот факултет Џон Хопкинс, првата жена избрана во Националната академија на науките и првата жена што раководела со одделот на Рокфелер институтот за медицински истражувања.<ref>''Current Biography'', p. 45</ref> За време на нејзиното пензионирање, таа ја спровела втората кариера како активист за јавно здравје во Колорадо, а во 1951 година ја добила наградата за јавни услуги Алберт Ласкер за оваа работа. == Ран живот == На 9 ноември 1871 година, Серена Сабин ја родила својата најмлада ќерка, Флоренс Рена Сабин, во Централ Сити, Колорадо. Мајката на Флоренс била учителка која подоцна починала од сепса во 1878 година. Нејзиниот татко, Џорџ К. Сабин, бил рударски инженер кој живеел и работел на локацијата со своето семејство.<ref name="Smith">Smith College n.d.</ref> Набргу по смртта на нејзината мајка, Флоренс и нејзината сестра (Мери) се преселиле кај нивниот вујко Алберт во Чикаго пред да се преселат во Вермонт кај нивните баба и дедо. Во текот на нејзиното детство, Сабин имала намера да стане пијанистка, но никогаш не била музички талентирана, што ја натерало да го пренасочи својот фокус во науката за време на средното училиште.<ref name="Smith">Smith College n.d.</ref> == Високо образование == Сабин дипломирала на колеџот Смит во 1893 година. Две години предавала математика во средно училиште во Денвер, а потоа една година зоологија во Смит како средство за финансирање на нејзината прва година од постдипломските студии.<ref name="NatLib1923">National Library of Medicine, 1923</ref> Во 1896 година, Сабин се запишала на Медицинскиот факултет на Универзитетот Џон Хопкинс како една од четиринаесетте жени во нејзиниот клас. Училиштето било отворено во 1893 година и било ко-управувано од самиот почеток поради рана непредвидена донаторска ситуација која барала прием на студентки.<ref name="nas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nas.edu/history/members/sabin.html|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704152423/http://www.nas.edu/history/members/sabin.html|archive-date=2012-07-04|accessdate=2012-02-16}}</ref> Додека била на Хопкинс, набљудувачките вештини и упорноста на Сабин во лабораторијата го привлекле вниманието на анатомот Френклин П. Мол, кој ја инспирирал Сабин помагајќи ѝ да се намали фокусот на два проекти кои биле добро ценети од научниците<ref name="Parkhurst">Parkhurst 1930</ref> и основни за нејзиното идно истражување и последователно наследство. Првиот проект било да се произведе тридимензионален модел на мозочно стебло на новороденче, кој станал фокус на учебникот, ''Атлас на [[Продолжен мозок|медулата]] и средниот мозок'' (1901). Вториот проект вклучува ембриолошки развој на лимфниот систем кој тврди дека лимфниот систем се формира од крвните садови на ембрионот, а не од другите ткива.<ref name="Smith">Smith College n.d.</ref> Сабин дипломирала на Медицинскиот факултет на Универзитетот Џон Хопкинс во 1900 година.<ref name="Smith">Smith College n.d.</ref> == Професионален живот == === Медицинскиот факултет на Универзитетот Џон Хопкинс (1902-1925) === По дипломирањето, Сабин добила стажирање во болницата Џон Хопкинс кај лекарот Сер Вилијам Ослер. По едногодишната практикантска работа со Ослер, таа освоила истражувачка стипендија на Катедрата за анатомија на Медицинскиот факултет Џон Хопкинс каде што продолжила да работи со Мол.<ref name="natlibnd">National Library of Medicine n.d.</ref> Набргу потоа, за неа била создадена стипендија на Одделот за анатомија во Џон Хопкинс.<ref name="nas"/> Во 1902 година почнала да предава на Катедрата за анатомија во Џон Хопкинс. До 1905 година таа била унапредена во вонреден професор и конечно назначена за професор по ембриологија и хистологија во јуни 1917 година, првата жена што станува редовен професор на медицински колеџ.<ref name="natlibnd"/> Во 1921 година, Сабин била именувана за првата жена претседател на Американското здружение на анатоми. Таа го продолжила своето истражување за потеклото на крвта, крвните садови, крвните клетки, хистологијата на мозокот и патологијата и имунологијата на туберкулозата во Хопкинс.<ref name="natlibnd"/> Во 1924 година, работата на Сабин за потеклото на крвните садови го заслужила нејзиното членство во Националната академија на науките .<ref name="Parkhurst">Parkhurst 1930</ref> Во 1925 година, Сабин го напуштила Џон Хопкинс откако го завршила своето истражување среде институционалната дискриминација и нејзината желба да истражува со полно работно време. === Рокфелер Институтот за медицински истражувања (1925-1938) === Во септември 1925 година станала шеф на Одделот за клеточни студии на Институтот за медицински истражувања [[Њујорк (град)|Рокфелер во Њујорк]]. Нејзиното истражување се фокусира на [[Лимфен систем|лимфниот систем]], крвните садови и клетките и [[туберкулоза]]та. Во 1925 година, била избрана за Националната академија на науките. Таа била првата жена што добила членство во ова престижно тело и ќе остане единствената жена член за следните 20 години.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/hiddenfromhistor0000zach/page/81|title=Hidden from History: The Lives of Eight American Women Scientists|last=Zach|first=Kim|publisher=Avisson Pr Inc|year=2002|isbn=978-1888105544|location=|pages=[https://archive.org/details/hiddenfromhistor0000zach/page/81 81]}}</ref> Во 1926 година, се приклучила на истражувачкиот комитет на Националното здружение за туберкулоза. Целта на Комитетот било да ги консолидира сите истражувања за туберкулозата што се одвиваат со надеж за проактивна контрола на болеста.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/hiddenfromhistor0000zach|title=Hidden from History: The Lives of Eight American Women Scientists|last=Zach|first=Kim|publisher=Avisson Pr Inc|year=2002|isbn=978-1888105544|location=|pages=|url-access=registration}}</ref> Додека била тука, Сабин го посветува своето истражување на имуните клетки, особено моноцитите, кои се развиле во други клетки. Сабин ги поминала последните години во институтот утврдувајќи ги ефектите наметнати од туѓите супстанции и нивното последователно формирање на антитела.<ref name="NatLib1923"/> Во 1938 година, Сабин ја напуштила својата позиција во Институтот Рокфелер и се вратила во Колорадо за да се пензионира.<ref name="NatLib1923"/> [[Податотека:Florence_Rena_Sabin_(1871-1953).jpg|лево|мини|184x184пкс| Фотографија на Флоренс Р. Сабин.]] == Последни години и наследство == По шест години тивко пензионирање, Сабин го прифатила барањето на гувернерот на Колорадо Џон Вивијан да претседава со поткомитетот за здравје, почнувајќи од 1944 година. Таа ги претставила своите наоди тврдејќи дека државата е „заостаната во однос на јавното здравје“ во писмо до гувернерот во април 1945 година. Знаејќи дека законодавството за здравствена заштита во минатото постојано се изгласувало поради незаинтересирани политичари, таа била немилосрдна во нејзиното барање за реформи. Кога имала седумдесет години, Сабин одбила да дозволи снежната бура да ја спречи да одржи говор за поддршка на нејзината кауза и покрај загриженоста за јавно патување. Почнувајќи со овој говор, Сабин работела на тоа политичарите кои се спротивставиле на здравствената реформа да бидат поразени од оние што ја поддржуваат. Овие напори резултирале со донесување на збир на закони во нејзино име. „Здравствени закони Сабин“ го модернизирале јавното здравство во Колорадо со обезбедување повеќе болнички кревети за лекување на туберкулоза, што резултирало со значително намалување на случаите. Во обраќањето до Здравствениот комитет на Илиноис во 1947 година, Сабин рекла дека била избрана за претседател на комитетот затоа што гувернерот немал интерес за јавното здравје и назначил „стара дама“ затоа што не мислел дека таа ќе може да постигне нешто.<ref>Sabin, 1947</ref> Во 1948 година таа станала менаџер за здравство и добротворни организации за [[Денвер]], донирајќи ја нејзината плата во следните три години за медицински истражувања. Во 1951 година, Сабин се пензионирала по втор и последен пат, продолжувајќи да се залага за проблеми со јавното здравје. Животниот век на службата на Сабин резултирала со тоа што Катедрата за медицина на Универзитетот во Колорадо била именувана како зграда Флоренс Р. Сабин за истражување во клеточната биологија.<ref name="Smith">Smith College n.d.</ref> [[Податотека:Sabin.jpg|мини|221x221пкс| Статуа на Фиренца Сабин]] Сабин починала од срцев удар на 3 октомври 1953 година (имала 81 година). Била кремирана и нејзината пепел била погребана во мавзолејот Фермаунт на гробишта во Денвер, Колорадо. Во 1959 година, државата Колорадо донирала статуа на Сабин на колекцијата на Националната статуерска сала. Во 1973 година, Сабин била примена во Националната женска куќа на славните,<ref>[https://www.womenofthehall.org/inductee/florence-sabin/ National Women's Hall of Fame, Florence Sabin]</ref> Во 1985 година, Сабин била примена во женската куќа на славните во Колорадо.<ref>[https://www.cogreatwomen.org/project/florence-sabin-md/ Colorado Women's Hall of Fame, Florence Sabin, MD]</ref> Во 2005 година, Медицинскиот факултет на Универзитетот Џон Хопкинс го почитува наследството на Сабин со именување на еден од четирите колеџи по неа. == Истражувачки проекти и трудови == Во архивите на медицинските институти Џон Хопкинс, збирката на трудови и медицинските досиеја на Сабин од 1903 - 1941 година се чуваат, а некои дури се објавени на барање.<ref>[http://www.medicalarchives.jhmi.edu/papers/sabin.html The Florence R. Sabin Collection] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303203329/http://www.medicalarchives.jhmi.edu/papers/sabin.html |date=2016-03-03 }}, Alan Mason Chesney Medical Archives of the Johns Hopkins Medical Institutions. Accessed June 2, 2017.</ref> Колекцијата Софија Смит на колеџот Смит содржи многу трудови на д-р Сабин. Други збирки се наоѓаат во Библиотеката на Американското филозофско друштво во Филаделфија,<ref>[https://search.amphilsoc.org/collections/view?docId=ead/Mss.B.Sa12-ead.xml Florence Rena Sabin Papers] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200715045937/https://search.amphilsoc.org/collections/view?docId=ead/Mss.B.Sa12-ead.xml |date=2020-07-15 }}, American Philosophical Society. Accessed April 24, 2019.</ref> Медицинскиот факултет на Универзитетот во Колорадо, Одделот за музеи на Државното историско друштво на Колорадо, Институтот Рокфелер и во трудовите на Алан Мејсон Чесни на Универзитетот Џон Хопкинс. == Поврзано == * [[Жени во науката]] == Надворешни врски == * Works by or about Florence R. Sabin * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GSsr=41&GSvcid=113&GRid=6653144& Најдете гроб (погребно место)] * [http://amphilsoc.org/mole/view?docId=ead/Mss.B.Sa12-ead.xml Фиренца Рена Сабин документи] Американско филозофско друштво * [https://profiles.nlm.nih.gov/RR/ Трудовите на Florence R. Sabin] - Profiles in Science, National Library of Medicine * Документи од [https://findingaids.smith.edu/repositories/2/resources/446 Флоренс Рена Сабин] во колекцијата Софија Смит, специјалните колекции на колеџот Смит == Наводи == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сабин, Флоренс Рена}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Починати во 1953 година]] [[Категорија:Родени во 1871 година]] <references /> [[Категорија:Научнички]] 8zmdugiz40ib02lts2vmvi0oe66d435 0 1280924 5543855 5532306 2026-04-23T11:59:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543855 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Falconalkoholfriarena.jpg |мини|443x443пкс|Фалкон Алкохолфри Арена]] '''Фалкон Алкохолфри Арена''' е фудбалски стадион во Фалкенберг, [[Шведска]]. Тој е дом на клубот од Првата дивизија Фалкенбергс ФФ и има капацитет од 5.500 гледачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kommun.falkenberg.se/fritidochkultur/anlaggningarochsporthallar/falkenbergarena.4.45cbb2d615f957f40332b886.html|title=Falkenberg Arena - Falkenbergs kommun|work=kommun.falkenberg.se|language=sv|accessdate=2026-03-31|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204211544/https://kommun.falkenberg.se/fritidochkultur/anlaggningarochsporthallar/falkenbergarena.4.45cbb2d615f957f40332b886.html|url-status=dead}}</ref> Правата за именување на стадионот се во сопственост на групацијата „Карлсберг“, а стадионот е именуван по брендот за пиво „Фалкон“ во сопственост на „Карлсберг“. Шведскиот закон не дозволува продажба на алкохолни пијалоци, па оттука и изборот да се именува по нивната безалкохолна варијанта. Стадионот бил отворен на 2 април 2017 година со натпреварот на Суперетан помеѓу Фалкенбергс ФФ и Остерс ИФ, 0–2. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] kpatl31wxfdnjhr3vuj7upxq6rqmc8h 0 1281249 5543926 5356505 2026-04-23T16:06:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543926 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Frida Boisen at Göteborg Book Fair 2013.JPG|мини|Фрида Бојсен на Саемот на книгата во Гетеборг 2013 година]] '''Фрида Марија Боизен''', (родена на 25 септември 1974 година) е [[шведска]] новинарка и авторка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svt.se/kultur/hon-tar-over-efter-frida-boisen|title=Hon tar över efter Frida Boisen|last=Nyheter|first=SVT|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> == Ран живот == На 25 септември 1974 година, Боизен е роден во Сабра, Шведска. Боизен студирала новинарство на Универзитетот во Гетеборг. == Кариера == Бојзен е колумнист за весникот „ Експресен“. Таа претходно била главен уредник на ''Гетеборгс-Тиднинген'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gt.expressen.se/nyheter/1.2700631/frida-boisen-blir-ny-chefredaktor-for-gt|title=Frida Boisen är GT:s nya chefredaktör|publisher=|accessdate=8 October 2017}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Таа исто така била стратег за социјални медиуми за Dagens Industri.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dagensmedia.se/medier/digitalt/frida-boisen-gar-till-dagens-industri-6088904|title=Frida Boisen går till Dagens Industri|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> Во октомври 2015 година, Боизен станала главен дигитален уредник за Bonnier Tidskrifer.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dagensmedia.se/medier/tidskrifter/frida-boisen-blir-digitalchef-pa-bonnier-tidskrifter-i-sex-manader-6087323|title=Frida Boisen blir digitalchef på Bonnier Tidskrifter – i sex månader|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> Кон крајот на 2015 година, нејзината книга ''Digital succé - så lyckas du med sociala medier'' била објавена од Bokförlaget Forum.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dagensmedia.se/medier/pr/frida-boisen-sa-gor-du-digital-succe-6088387|title=Frida Boisen: "Så gör du digital succé"|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> Во 2014 година ја освоила наградата ''Најдобра употреба на социјалните медиуми'' на наградите INMA. Боизен работела во Гетеборгс-Постен помеѓу 1997 и 2001 година. Во 2001 година таа била дебатен гостин, и колумнист во Nyhetsmorgon на TV4, панелот на СВТ morningshow Gomorron Sverige и TV3s Tillsammans.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blogg.amelia.se/jessicafrej/2017/08/27/supergott-supersnabbt-i-nyhetsmorgon/|title=Supergott & Supersnabbt i Nyhetsmorgon|last=Frej|first=Jessica|publisher=|accessdate=8 October 2017|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421100007/https://blogg.amelia.se/jessicafrej/2017/08/27/supergott-supersnabbt-i-nyhetsmorgon/|url-status=dead}}</ref> Во 2006 година, таа станала главен уредник на модното списание Плаза Квина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.st.nu/noje/frida-boisen-ny-chefredaktor-for-plaza-kvinna|title=Frida Boisen ny chefredaktör för Plaza Kvinna|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> Во 2018 година, Боизен е автор на Digital Passion.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gothenburg-400.com/tips-from-frida-boisen-how-to-use-social-media-effectively-video-video-video/|title=Tips from Friday Boisen: How to Use Social Media Effectively? Video, Video, Video|date=November 21, 2018|publisher=gothenburg-400.com|accessdate=January 26, 2019}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goodreads.com/book/show/40517335-digital-passion|title=Digital Passion|date=September 7, 2018|publisher=good reads.com|accessdate=January 26, 2019}}</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * {{Commons category inline|Frida Boisen}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Родени во 1974 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шведски новинари]] [[Категорија:Шведски писатели]] 8x6h8y5rw8dhsznqrzftw1o0offqcbk 0 1284097 5544024 5484595 2026-04-23T21:23:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544024 wikitext text/x-wiki {{Infobox Anthem |english_title = „Траен Иран“ / „Да живее Иран“ |title = {{lang|fa|پاینده بادا ایران}} |image = |image_size = |caption = |prefix = Поранешна |country = {{flagcountry|IRN}} |author = Аболгасем Халат |lyrics_date = 1980 |composer = Мохамад Бигларипур |music_date = 1980 |adopted = 24 март 1980 |until = 1990 |predecessor = ''[[Химна на Иран (1933-1979)|Императорска химна на Иран]]'' (службена)<br />''[[Еј Иран]]'' (неслужбена) |successor = ''[[Химна на Иран|Државна химна на Исламска Република Иран]]'' |sound = National anthem of Iran, instrumental (1980–1990).oga |sound_title = }} '''Химната на Иран''', или правилно насловена „'''''Пајанде бада Иран'''''“ ({{Langx|fa|پاینده بادا ایران}}, преведено: Траен Иран/Да живее Иран) ― поранешната државна химна на [[Иран|Исламската Република Иран]]. Таа била составена од Аболгасем Халат и била усвоена по воспоставувањето на Исламската Република, заменувајќи ја [[де факто]] државната химна „''Еј Иран''“ која била користена пред тоа за време на периодот на транзиција. Таа била заменета во 1990 година со [[Химна на Иран|сегашната државна химна на Иран]]. == Текст == === Персиски изворен === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background-color:#228B22;color:#FFFFFF;" |Персо-арапско писмо ! style="background-color:#FFFFFF;color:#DA0000;" | Латинско писмо ! style="background-color:#FF0000;color:#FFFFFF;" | ИПА транскрипција |- |<poem><span lang="fa" dir="rtl">شُد جمهوری اسلامی به پا که هم دین دهد هم دنیا به ما از انقلاب ایران دِگر کاخ ستم گشته زیر و زِبَر تصویر آینده ما، نقش مراد ماست ،نیروی پاینده‌ی ما ایمان و اتحاد ماست یاریگر ما دست خداست ما را در این نبرد او رهنماست در سایه ی قرآن جاودان پاینده بادا ایران آزادی چو گل ها در خاک ما شکفته شد از خون پاک ما ایران فرستد با این سرود رزمندگان وطن را درود آیین جمهوری ما پشت و پناه ماست سود سلحشوری ما آزادی و رفاه ماست شام سیاه سختی گذشت خورشید بخت ما تابنده گشت در سایهٔ قرآن جاودان پاینده بادا ایران<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://afaagh.com/2019/01/29/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7/ |title=архивска копија |accessdate=2021-11-30 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202041902/http://afaagh.com/2019/01/29/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://music.iranseda.ir/DetailsAlbum/?VALID=TRUE&g=197213|title=اولین سرود ملی جمهوری اسلامی ایران|accessdate=2021-11-30|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123121910/http://music.iranseda.ir/DetailsAlbum/?VALID=TRUE&g=197213|url-status=dead}}</ref></span></poem> |<poem><span lang="fa-latn" dir="ltr">Šod jomhuriye eslâmi be pâ Ke ham din dahad ham donyâ be mâ Az enqelâbe Irân degar Kâxe setam gašte ziro zebar Tasvire âyandeye mâ, naqše morâde mâst Niruye pâyandeye mâ, imâno ettehâde mâst Yârigare mâ daste xodâst Mâ râ dar in nabard u rahnamâst Dar sâyeye Qor’ân jâvedân Pâyande bâdâ Irân! Âzâdi co golhâ dar xâke mâ Šekofte šod az xune pâke mâ Irân ferestad bâ in sorud Razmandegâne vatan râ dorud Âyine jomhuriye mâ Pošto panâhe mâst Sude salahšuriye mâ Âzâdiyo refâhe mâst Šâme siyâhe saxti gozašt Xoršide baxte mâ tâbande gašt Dar sâyeye Qor’ân jâvedân Pâyande bâdâ Irân!</span></poem> |<poem lang="fa-ipa" dir="ltr">[ʃod dʒomhuːɾiːje eslɒːmiː be pɒː] [ke hæm diːn dæhæd hæm donjɒː be mɒː] [ʔæz ʔenɢelɒːbe ʔiːɾɒːn degæɾ] [kɒːxe setæm gæʃte ziːɾo zebæɾ] [tæsviːɾe ʔɒːjændeje mɒː {{!}}] [naxʃe moɾɒːde mɒːst] [niːɾuːje pɒːjændeje mɒː {{!}}] [ʔiːmɒːno ʔettehɒːde mɒːst] [jɒːɾigæɾe mɒː dæste xodɒːst] [mɒː rɒː dæɾ ʔiːn næbæɾd ʔuː ræhnæmɒːst] [dæɾ sɒːjeje ɢoɾʔɒːn dʒɒːvedɒːn] [pɒːjænde bɒːdɒː ʔiːɾɒːn ǁ] [ʔɒːzɒːdiː tʃo golhɒː dæɾ xɒːke mɒː] [ʃekofte ʃod ʔæz xuːne pɒːke mɒː] [ʔiːɾɒːn feɾestæd bɒː ʔiːn soɾuːd] [ræzmændegɒːne vætæn rɒː doɾuːd] [ʔɒːjiːne dʒomhuːɾiːje mɒː] [poʃto pænɒːhe mɒːst] [suːde sælæhʃuːɾiːje mɒː] [ʔɒːzɒːdiːjo refɒːhe mɒːst] [ʃɒːme siːjɒːhe sæxtiː gozæʃt] [xoɾʃiːde bæxte mɒː tɒːbænde gæʃt] [dæɾ sɒːjeje ɢoɾʔɒːn dʒɒːvedɒːn] [pɒːjænde bɒːdɒː ʔiːɾɒːn ǁ]</poem> |} === Македонски превод === <poem>[[Исламска Република|Исламската Република]] е создадена, Давајќи ни ја и верата и светот. Преку [[Иранска револуција|иранската револуција]] [[Нијаварански комплекс|Угнетувачкиот дворец]] е соборен. Сликата на нашата иднина е улогата на нашата желба. Нашата трајна моќ е нашата вера и единство. Наш помошник е раката [[Господ|Божја]]. Тој е нашиот водич во оваа битка. Под сенката на [[Куран]]от Биди засекогаш, траен [[Иран]]! Слобода, како цвеќиња во нашата почва Разнесена со нашата чиста крв Иран испраќа со оваа химна Поздрав до [[Вооружени сили на Иран|воините на татковината]] [[Ислам|Религијата]] на нашата Република Е наш поддржувач и засолниште Добивка од нашата храброст е нашата слобода и благосостојба Темната ноќ на неволја помина Сонцето на нашата среќа почна да свети Под сенката на Куранот Биди засекогаш, траен Иран!</poem> == Наводи == {{наводи}}  == Надворешни врски == * [http://www.persian-language.org/Adabiat/Poem.asp?ID=90&P=4 Животопис на Аболгасем Халат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927001519/http://www.persian-language.org/Adabiat/Poem.asp?ID=90&P=4|date=2007-09-27}} - на персиски * [http://thomas-muecke.de/midi/iran.mid MIDI-податотека] [[Категорија:Национални симболи на Иран]] [[Категорија:Поранешни химни]] [[Категорија:Национални химни]] [[Категорија:Азиски химни]] [[Категорија:Ирански песни]] [[Категорија:Композиции во еф-дур]] 5rchg4tw5cxsj5ltz9ccwxmkd0v3zna 0 1290734 5544033 5401863 2026-04-23T22:24:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544033 wikitext text/x-wiki '''Храмот на [[Свети Димитрија Солунски|Свети Димитрија]]''' е црква во Лазаревац, изградена во слава на војниците на српската и австроунгарската војска кои биле убиени во [[Колубарска битка|Колубарската битка]].<ref>[http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/lazarevac/spomen-crkva-lazarevac.html "Cultural monument of exceptional importance: Memorial Church in Lazarevac"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140423040305/http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/lazarevac/spomen-crkva-lazarevac.html |date=2014-04-23 }}, Belgrade City Institute for the Protection of Cultural Monuments</ref><ref>[http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=554 “Сhernel-house“], Cultural monuments in Serbia</ref> Архитектонскиот и урбаниот амбиент на Лазаревац, град со прилично кратко минато, е домаќин на овој храм кој покрај високите силуетски вредности е значаен и по својата религиозна и социјална функција. Тоа е забележителна реализација на меѓувоената српска црковна архитектура, но и руските градители кои се доселиле во Србија поради граѓанската војна во нивната татковина. [[Податотека:Lazarevac 11.jpg|мини|Храмот на Свети Димитрија]] == Градежништво и архитектура == Идејата за подигање на спомен-црква во Лазаревац произлегол од потребата да се складираат моштите на воините убиени во [[Колубарска битка]] во 1914 година, на боиштата околу Лазаревац. Со цел да се имплементираат овие идеи, во 1921 година бил формиран „Комитет за подигање на спомен-црквата и амбарот во Лазаревац“. На чело со него бил свештеникот Чедомир М. Поповиќ. Во 1937 година Комитетот престанал да постои и било формирано „Содружение за подигање на спомен-црква со чамец во Лазаревац“ на чело со свештеникот Боривоје Ѓорѓевиќ. Во архитектонската традиција на дваесеттиот век, која се развила на просторот на денешниот округ Лазаревац, доминантен тип на градба е надолжната градба со истакната камбанарија на западниот фронт. Спомен-црквата во Лазаревац претставува храбар чекор напред кој отвори ново поглавје во црковната архитектура од овие простори. Во овој објект јасно се изразува духот на историзмот. Длабокото разбирање на старите и новите идеолошко-естетски принципи е важен сегмент во анализата на историското и уметничкото значење на спомен-црквата Лазаревац со чарнела. Спомен-црквата во Лазаревац<ref>"Dossier of Cultural Monuments: Memorial Church in Lazarevac", Belgrade City Institute for the Protection of Cultural Monuments</ref> е инспирирана од Воведувањето на Богородичен манастир во Сењак во Белград. Храмот Лазаревац е изграден по проект на рускиот архитект емигрант Иван Афанасјевич Рик, помеѓу 1938 и 1941 година. Имала основа во форма на крст од развиен тип. Главната купола се издигала на пресекот на краците на крстот, додека четири помали куполи се издигнуваат над краците. Една купола се издига над западната фасада и во неа се наоѓа камбанаријата. Бидејќи планот не ги предвидувал хорските апсиди, црквата има нагласена долговечност на волуменот. Во внатрешноста на нартексот не доаѓа доволно светлина преку двата тесни единечни прозорци отворени на западниот ѕид, така што главниот извор на светлина доаѓа од спротивната страна на наосот, но и покрај тоа, нартексот е недоволно изложен во одредени делови од денот. Спротивно на тоа, наосот е добро осветлен благодарение на низата куполи прозорци и прозорски отвори во форма на трифолија и два единечни прозорци на страничните ѕидови. == Значење == Она што го правело овој објект посебен, покрај неговата препознатлива архитектонска вредност, е и единствената меморијална функција. Во криптата на црквата се чувале околу 37 m³ остатоци од српски и непријателски војници кои загинале во [[Колубарска битка|Битката кај Колубара]] во 1914 година. Криптата била реновирана помеѓу 1961 и 1964 година под раководство на архитектот Д. Св. Павловиќ. Областа на криптата потоа била поделена на три дела. Првиот дел се наоѓа на запад, вториот во централниот, а третиот во источниот дел на криптата. Главниот влез во криптата бил отворен на северниот ѕид на западниот континент. Нивните површини се исполнети со посебни панели на кои се издлабени основни информации за Битката кај Колубара и значајни детали и ефективни визуелни претстави на боиштата на кои се одвивала Битката кај Колубара, распоред на српските и непријателските сили во одредени фази од битката, прикажување на пробивите и насоките на непријателското гонење. Релјефните плочи исто така се вградени во одредени рамки. Тие на креативен начин ги илустрираат деталите од Битката кај Колубара и делото на вајарот Михаило Томиќ. На источната страна на ѕидната маса е врежан текст. Силуетните фигури на српски војници, селанки и селанки во народни носии се изведени во плиток релјеф. Што се однесува до гробната функција на овој простор, ѕидните прегради на куќната куќа над саркофагот се рафинирани со украсна обвивка од црвен мермер, а на секоја страна е вметната 21 сива мермерна плоча на која се испишани армиските полкови; на северниот ѕид, од Армијата на командантот генерал [[Живојин Мишиќ]], на источниот ѕид, од II армија на командантот војводата [[Степа Степановиќ|Степан Степановиќ]], а на јужниот ѕид, од III армија на командантот генерал Павле Јуришиќ-Штурм и на воениот командант на Ужице генерал [[:sr:Посебно:Премести/Вукоман Арачић|Вукоман Арачиќ]]. Нишата на источниот континент е домаќин на скулптура на војник. Овој објект е вклучен во списокот на културни споменици од „исклучително значење“ во 1966 година. Црковниот иконостас бил живописан во 1940 година од истакнатиот руски емигрант зограф [https://sr.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2&action=edit&redlink=1 Пимен Софронов]. Било планирано да ја наслика црквата со икони, но тоа не можело да се постигне поради избувнувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Црквата била живописана со икони дури во последната деценија на 20 и првата половина на 21 век. Изградена на самиот крај на меѓувоениот период, спомен-црквата со куќната куќа во Лазаревац е стилски уникатно и препознатливо дело. До црквата Свети Ѓорѓе во Опленац е најмонументалниот споменик што бил подигнат во поранешното [[Кралство Југославија]], што му дава посебен карактер. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == • Пузовиќ, Б. [http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/reportaze/aktuelno.293.html:451132-Lazarevac-Prepolovili-broj-vojnika-u-spomen-kosturnici „Лазаревац: Преполовено бројот на војници во гаражата“], Вечерње новости, Белград, 27 август 2013 г. {{Coord|44.3821356|N|20.262771|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:RS}} [[Категорија:Српска култура]] [[Категорија:Споменици во Србија]] ou17q1zr69j9tdkgwlvwupezdyt9hz4 0 1292475 5544046 5446788 2026-04-23T22:35:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544046 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |''Хризантема × морифолиум'' |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |Хризантеми во јапонскиот стил Огику (свет., одлична хризантема). |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Taxonomy (biology)|Научна класификација]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|врска=Template:Taxonomy/Chrysanthemum|edit]]</span> |- |Kingdom: |Растение |- |''Clade'': |[[Vascular plant|Tracheophytes]] |- |''Clade'': |[[Flowering plant|Angiosperms]] |- |''Clade'': |[[Eudicots]] |- |''Clade'': |[[Asterids]] |- |Order: |[[Asterales]] |- |Family: |[[Asteraceae]] |- |Genus: |[[Chrysanthemum|''Хризантема'']] |- |Species: |<div class="species" style="display:inline">'''''Хризантема × морифолиум'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Binomial nomenclature|Биномно име]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Хризантема × морифолиум''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">([[Thomas Albin Joseph d'Audibert de Ramatuelle|Ramat.]]) Hemsl.</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Synonym (taxonomy)|Synonyms]]<ref name="POWO_77111328-1"><cite class="citation web cs1">[http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77111328-1 <span class="cx-segment" data-segmentid="255">"''Chrysanthemum × morifolium'' (Ramat.</span>]<span class="cx-segment" data-segmentid="256">[http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77111328-1 ) Hemsl"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="257">''Plants of the World Online''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="258">Royal Botanic Gardens, Kew<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="259"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2020-02-24</span></span>.</span></cite></ref> |- | colspan="2" style="text-align: left" | * ''Anthemis <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;artemisifolia'' <small>Willd. </small> * ''Anthemis <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;grandiflora'' <small>Ramat. </small> * ''Anthemis <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;stipulacea'' <small>Moench </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;hortorum'' <small>W.Mill. </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;indicum'' <small>Thunb. </small> * ''Chrysanthemum indicum <span style="font-style:normal;">var.</span> purpureum'' <small>Pers. </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;maximoviczianum'' <small>Ling </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;morifolium'' <small>Ramat. </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;morifolium <span style="font-style:normal;">var.</span> gracile'' <small>Hemsl. </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;morifolium <span style="font-style:normal;">f.</span> japonense'' <small>Makino </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;morifolium <span style="font-style:normal;">var.</span> sinense'' <small>(Sabine) Makino </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;sinense'' <small>Sabine </small> * ''Chrysanthemum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;stipulaceum'' <small>(Moench) W.Wight </small> * ''Dendranthema <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;grandiflorum'' <small>(Ramat.</small><small>) Kitam. </small> * ''Dendranthema <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;morifolium'' <small>(Ramat.</small><small>) Tzvelev </small> * ''Dendranthema <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;sinense'' <small>(Sabine) Des Moul. </small> * ''Matricaria <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;morifolia'' <small>Ramat. </small> * ''Pyrethrum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;sinense'' <small>(Sabine) DC. </small> * ''Tanacetum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;morifolium'' <small>Kitam. </small> * ''Tanacetum <span style="font-style:normal;">×</span>&#x20;sinense'' <small>(Sabine) Sch.</small><small>Bip. </small> |} {{DISPLAYTITLE:Chrysanthemum × morifolium}} '''Хризантема × морифолиум''' (исто така позната како '''цвеќарска маргаритка'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CHMO14|title=''Chrysanthemum'' ×''morifolium'' Ramat. (pro sp.) florist's daisy|publisher=Plants USDA.gov|accessdate=22 September 2012|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223140210/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CHMO14|url-status=dead}}</ref> и '''издржлива градинарска мама''',<ref name="finegardening">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.finegardening.com/plantguide/chrysanthemum-morifolium-hardy-garden-mum.aspx|title=Chrysanthemum morifolium (Hardy garden mum)|publisher=Fine Gardening.com|accessdate=22 September 2012}}</ref> или во Кина '''јухуа'''<ref>Wang YJ, Guo QS, Yang XW, Xu WB, Tao HY.</ref> ) е вид на [[повеќегодишно растение]] од фамилијата [[Главоцветни|Asteraceae]] . == Ботаничка историја == [[Податотека:Xian'e_Changchun_Album_08.jpg|лево|мини| Хризантеми на ''бесмртните цветови во вечна пролет'' ({{Јаз|zh|仙萼長春冊}}) од Џузепе Кастиљоне (1688–1766)]] Во [[Народна Република Кина|Кина]], тие постојат од 500 п.н.е. Во 1630 година, таму веќе биле споменати повеќе од 500 сорти. Во Европа, особено во Холандија, тие се познати од средината на 17 век, но нивното општо ширење се случило дури во 19 век. Хризантемата првпат во Кина била ценета како лековито растение. Таа е класифицирана во најстариот кинески медицински материјал, ''Шенонг Бен Као Џинг'' (рана модерна ера), во категоријата супериорни лекови и е дел од производите поврзани со потрагата по [[бесмртност]]. „Во продолжена употреба, ја укинува инхибицијата на крвта и ''[[Ки|чи]]'', го ублажува телото, го забавува стареењето и го продолжува животот“, вели класиката. „Осветлување на телото“ била цел да се достигне етеричната состојба на Бесмртните способни да летаат и „јаваат по облаците“. Од династиите Џин и Танг (околу 5 век н.е.), хризантемата почнала да се цени како украсно растение, додека продолжила да се користи за диететски причини. Првата [[монографија]] за хризантеми е објавена во 1104 година. Лиу Менг ({{Јаз|zh|劉蒙}}),<ref name="Zheng">Zheng Jinsheng, Nalini Kirk and Paul D. Buell.</ref> {{Rp|296–97}}автор на „Трактат за хризантема“ ({{Јаз|zh|菊譜}}), {{R|Zheng}} ги класифицирал хризантемите според нивните бои: нормалните се жолти, потоа доаѓаат белите, виолетовите и на крајот црвените. Наброjал вкупно 35 култивирани сорти што може да се забележат во градините во близина на будистичките светилишта Longmen Grottoes. Во 16 век, познатиот лекар и билкар Ли Шижен во неговиот ''Голем договор за медицинска материја'', известува за сто сорти. Тој им припишува некои лековити својства како што се „елиминација на топлина и токсини“, „подобрување на визуелната острина“ и сл. Во 1630 година, се спровело истражување на над 500 сорти 17 и околу 2000 година на почетокот на 20 век.<ref>Michel Cointat, ''Stories of flowers: The most beautiful flowers of the garden'', Editions L'Harmattan, 2002.</ref> Првиот европски автор кој ја спомнал хризантемата е Јакоб Брејн во 1689 година во неговиот ''Prodromus Plantarum Rariorum''. Овој трговец и ботаничар ја опишал ''Matricaria japonica maxima'', како многу елегантно цветно растение, двојно, розово или светло црвено 20 и дека постои во неколку сорти. Првиот ботанички опис на хризантемата на цвеќарите му припаѓа на Thomas d'Audibert de Ramatuelle. Во 1792 година, во списанието за природна историја, овој ботаничар го опишувал одгледуваното растение, со големи [[wiktionary:purpurin|пурпурни]] цветови, донесено од Кина од морепловецот Марсеј Бланкар, под имињата „Камилица со големи цветови“, ''Anthemis grandiflora''. Тој инсистирал да се разликува од ''Chrysanthemum indicum'' на Линеј со мали жолти глави. Тој предлагал во белешка да го наречат и ''Chrysanthemum morifolium''. Од ова прво култивирано растение донесено од Кина во 1789 година од страна на Бланкар, потоа од оние вратени (од Кина во 1846 година и Јапонија во 1863 година) ќе се создадат во Европа илјадници сорти и хибриди. Се приклучиле на илјадници сорти развиени независно во Кина и Јапонија, во моментов има огромен комплекс на сорти (проценети од 20.000 до 30.000).<ref>Didier Bernard, The Golden Flower: Chrysanthemum, Its history – culture The main varieties, Gunten,October 15, 2008 ( {{ISBN|2914211384}} ).</ref> Авторот Вилхелм Милер пишува: „Обичните хризантеми на цвеќарите ( ''C. hortorum'' ) често се нарекуваат „големи цветни“ и „есенски хризантеми“, за да се разликуваат од издржливите видови на отворено. Тие се мешан производ на ''C. indicum'' и ''C. morifolium'', два вида на растенија кои растат диви во Кина и Јапонија. Надворешните или цврстите хризантеми потекнуваат од истиот вид, бидејќи се помалку развиени форми. Цвеќарската хризантема не е нужно да се одгледува во стаклена градина.“ <ref>Arthur Herrington, ''The Chrysanthemum'', Applewood Books, 2008.</ref> Повеќе од 1.000 сорти што постојат во Европа од 19 век се поделени на бројни сорти. ''Индикум'' хибридите како најстара група ја имаат хризантемата ( ''Chrysanthemum indicum'' ) како родител.<ref>Wu Zheng-yi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (ed.</ref> == Опис == [[Податотека:Chrysanthemum_morifolium_Blanco2.290.png|мини|286x286пкс| Сорти и видови]] Стеблата исправени, високи 25–120&nbsp;cm, понекогаш силно разгранети, со тенки гранки, обилно лиснати. Матичните лисја, кај ситноцветните хризантеми долги до 7&nbsp;cm и широки 4&nbsp;cm и кај големите цветни хризантеми до 15&nbsp;cm долги и 8&nbsp;cm широки, на кратки или подолги ливчиња, многу се разликуваат по форма и дисекција. Горните листови на стеблото се мали со кратки ливчиња, често речиси цели. На листовите се забележуваат бројни испрекинати жлезди. Горната површина на листовите е зелена. Долната страна на листовите е сиво-зелена. Листовите имаат специфичен мирис. Цветната -кошница, се состои од многу (до 1000) цевчести цветови. По должината на рабовите на соцветието има еднополови женски цветови со намалена корола од три споени ливчиња. Средните цветови се цевчести, бисексуални, со меѓупетилна петчлена корола, пет стомаци, чии прашници растат заедно во цевка. Цветовите на не-двојни (едноставни) и полудвојни хризантеми се состојат главно од тубуларни бисексуални цветови опкружени со еден или повеќе редови на цветови. Двојноста на соцветието се постигнува поради трансформацијата на внатрешните тубуларни цветови. Нивната форма, големина и боја може да бидат многу разновидни. Да се напомене, во текот на милениумите и половина од одгледувањето, се добиени десетици илјади различни сорти, со цветни глави со многу различни форми, големини и бои. Главно со препознавање преку листовите може да се знае дека се работи за хризантема.<ref>Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 1, Botany, Cambridge University Press,February 6, 1986 ( {{ISBN|0521087317}} ).</ref> == Одгледување и употреба == Ова растение може да се забележи по својата популарност како домашно растение делумно поради неговите квалитети за чистење на воздухот, според студија направена од НАСА, отстранувааттрихлоретилен, [[бензен]], [[формалдехид]], [[амонијак]] и други хемикалии од воздухот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maison-orion.com/media/1837156-NASA-Indoor-Plants.pdf|title=Interior Landscape Plants for Indoor Air Pollution Abatement|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829231117/http://maison-orion.com/media/1837156-NASA-Indoor-Plants.pdf|archive-date=2017-08-29|accessdate=2013-12-25}}</ref> Во принцип, растението најдобро се оплодува еднаш месечно и се полева два до трипати неделно во зависност од климата. Во однос на стеблата произведени годишно во 1997 година, Јапонија била убедливо најголем производител со 2 милијарди стебленца, а потоа следат Холандија (800 милиони), Колумбија (600 милиони), Италија (500 милиони). ''В.''×morifolium ''е отпорен на USDA зоните 5-9.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dx.doi.org/10.1287/dd635a08-748a-4266-97dc-85582c95def7|title=Dan Dyer|last=Dyer|first=Dan|date=2019-05-14|work=Authors group|accessdate=2022-02-23}}</ref> === Медицина === Во природната медицина „цветот“ се користи против воспаленија на очите и нечиста кожа. Се применува и како прочистувач на воздух. Контактот со делови од растенија во некои случаи може да предизвика иритација на кожата и алергии.<ref>Ruth Schneebeli-Count: Flower Country China Volume 1, Birkhäuser, 1995, {{ISBN|9783764351823}}, p. 80 f.</ref> == Екологија == Растението го јадат разни лисни [[Лисна вошка|вошки]], капсидни бубачки, ушни вошки, лисни вошки, [[цевчести црви]], пајакови грини, тхиди и бели муви. Растението може да умре од разни болести, кои вклучуваат жолтеникави астери, ботритис, дамки на листовите, ’рѓа, прашкаст мувла, венеење на вертицилиум и гниење на стеблото и корените, па дури и вируси.<ref name="finegardening"/> ==Хризантемата како мотив во уметноста== * „Хризантеми“ — расказ на македонскиот писател [[Глигор Поповски]].<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 13-14.</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Indian_mum_Chrysanthemum_indicum.jpg|Botanical illustration Податотека:Chrysanthemum morifolium (2).JPG| Податотека:Chrysanthemum morifolium (3).JPG| Податотека:Chrysanthemum morifolium (4).JPG| Податотека:Chrysanthemum morifolium cv2.jpg| Податотека:Chrysanthemum morifolium cvs2.jpg| Податотека:Chrysanthemum morifolium j03.jpg| Податотека:Chrysanthemum morifolium j04.jpg| Податотека:Chrysanthemum morifolium 08NOV.jpg| Податотека:Chrysanthemum x morifolium.jpg| Податотека:ChrysanthemumMorifolium4.jpg| Податотека:菊花 20190925182858 01.jpg| Податотека:菊花 20190925182858 03.jpg| Податотека:菊花 20190925182858 04.jpg| Податотека:菊花 20190925182858 06.jpg| Податотека:菊花 20190925192310 01.jpg| Податотека:菊花 20190925192310 03.jpg| Податотека:菊花 20190925192310 04.jpg| Податотека:菊花 20190925192231.jpg| Податотека:菊花 20190929085348 01.jpg| Податотека:菊花 20190929085348 03.jpg| Податотека:菊花 20190929085348 04.jpg| Податотека:菊花 20190929085348 06.jpg| Податотека:菊花 20190929085348 07.jpg| </gallery> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Библиографија == [[Категорија:Флора на Јапонија]] [[Категорија:Флора на Кина]] [[Категорија:Украсни растенија]] [[Категорија:Лековити растенија]] jm6nnrfykkqy7p13sb3l8l45l0ne6xz 0 1299345 5544118 5422973 2026-04-24T06:07:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544118 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Свети Лука | fullname = | other name = | native_name = Αγίου Λουκάς | native_name_lang = el | image = | image_size = | alt = | caption = | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | coordinates = {{coord|40|43|16.6|N|22|17|40.1|E|type:landmark_region:GR|display=inline,title}} | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[Врежот]], [[Ениџевардарско]] | country = [[Егејска Македонија]], [[Грција]] | denomination = [[Цариградска патријаршија]] | previous denomination = | tradition = | religious institute = <!-- Can be substituted with 'religious order'--> | churchmanship = | membership = | attendance = | website = <!-- {{URL| example.com}} --> | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = трикорабна базилика | style = [[македонска преродба|преродбенички]] | years built = 1790 | groundbreaking = | completed date = | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | benefice = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = Пазарско | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Воденско-постолско-мегленска епархија|Воденско-постолско-мегленска]] | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | auxiliary bishop = | cardinal protector = | abbot = | prior = | subprior = | exarch = | provost-rector = | provost = | viceprovost = | rector = | vicar = | dean = | subdean = | archpriest = | precentor = | succentor = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonpastor = | canonmissioner = | canontreasurer = | prebendary = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | honpriest = | curate = | asstcurate = | nonstipendiaryminister = | minister = | assistant = | seniorpastor = | pastor = | chaplain = | archdeacon = | deacon = | deaconess = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | sacristan = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''Свети Лука''' ({{langx|el|Αγίου Λουκάς}}) — [[македонска преродба|преродбеничка]] [[црква (градба)|црква]] во селото [[Врежот]], [[Ениџевардарско]], [[Егејска Македонија]]. Влегува во состав на [[Воденско-постолско-мегленска епархија|Воденско-постолско-мегленската епархија]] на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. Храмот се наоѓа во северниот дел на селото. Според месното предание, изграден е во 1790 г. Претставува [[кораб (архитектура)|трикорабна]] [[базилика]] со отворен [[трем]] на југ и запад.<ref>{{нмс | url=http://www.giannitsa.gr/index.php/δημοτικές-ενότητες-2/δημοτική-ενότητα-κρύας-βρύσης/άγιος-λουκάς.html | title=Άγιος Λουκάς | access-date=31 мај 2020 | publisher=Δήμος Πέλλας }}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Подоцна јужно до него е изградена нова црква. Во 1926 г. селото е преименувано во Агиос Лукас (во превод ''Свети Лука'') според црквата.<ref>{{нмс |title=Δημήτρης Λιθοξόου. Μετονομασίες των οικισμών της Μακεδονίας 1919 – 1971 |url=http://www.freewebs.com/onoma/met.htm |accessdate=20 јуни 2012 |archivedate=20 јуни 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120630054156/www.freewebs.com/onoma/met.htm }}</ref> == Поврзано == * [[Воденско-постолско-мегленска епархија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Цркви во Постол (општина)|Лука, Врежот]] [[Категорија:Цркви во Воденско-постолско-мегленската епархија|Лука, Врежот]] [[Категорија:Појавено во 1790 година]] sl9n3oumswa001za5k94xp1xe1zin53 0 1300141 5544086 5290323 2026-04-24T01:09:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544086 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox}} {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Црвена боровинка |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |''Vaccinium vitis-idaea'' var. ''vitis-idaea'' in [[Cladonia rangiferina|reindeer lichen]] |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" ! colspan="2" |<div style="text-align: center">[[Conservation status]]</div> |- | colspan="2" |<div style="text-align: center">[[File:Status_TNC_G5.svg|врска=|алт=|безрамка]]<br /><br />Secure <small>&nbsp;([[NatureServe conservation status|NatureServe]])</small></div> |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Taxonomy (biology)|Scientific classification]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|врска=Template:Taxonomy/Vaccinium|edit]]</span> |- |Kingdom: |[[Plant]]ae |- |''Clade'': |[[Vascular plant|Tracheophytes]] |- |''Clade'': |[[Flowering plant|Angiosperms]] |- |''Clade'': |[[Eudicots]] |- |''Clade'': |[[Asterids]] |- |Order: |[[Ericales]] |- |Family: |[[Ericaceae]] |- |Genus: |''[[Vaccinium]]'' |- |Species: |<div class="species" style="display:inline">'''''V.&nbsp;vitis-idaea'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Binomial nomenclature|Binomial name]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Vaccinium vitis-idaea''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">[[Carl Linnaeus|L.]] 1753</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Синоними<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2457314 |title=The Plant List, ''Vaccinium vitis-idaea'' L. |accessdate=2022-05-06 |archive-date=2019-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223010011/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2457314 |url-status=dead }}</ref> |- | colspan="2" style="text-align: left" | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: center; font-size: 95%;"> <div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold; font-size: 100%; text-align: left;"><div><small>Synonymy</small></div></div> * ''Myrtillus exigua'' <small>Bubani</small> * ''Rhodococcum vitis-idaea'' <small>Avrorin</small> * ''Vaccinium jesoense'' <small>Miq.</small> * ''Vitis-idaea punctata'' <small>Moench</small> * ''Vitis-idaea punctifolia'' <small>Gray</small> * ''Rhodococcum minus'' <small>(Lodd., G.Lodd.</small> <small>& W.Lodd.) Avrorin</small> * ''Vaccinium vitis-idaea'' var. ''minus'' <small>Lodd., G.Lodd.</small> <small>& W.Lodd.</small> * ''Vitis-idaea punctata'' var. ''minor'' <small>(Lodd., G.Lodd.</small> <small>& W.Lodd.) Moldenke</small> </div> |} '''''Vaccinium vitis-idaea''''', '''бобинка''', '''еребица''', '''планинска брусница''' или '''каурина''', е мала [[Зимзелено растение|зимзелена]] грмушка од фамилијата [[Вресови|Ericaceae]], која дава плодови за јадење.Потекнува од [[Тајга|бореалната шума]] и арктичката тундра низ северната полутопка, од Европа и Азија до Северна Америка. Боровинките се берат во дивината и се користат за правење на различни јадења во Северна [[Балтоскандија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Food-drink/Reading/10-things-to-know-about-Swedens-food-culture/|title=10 things to know about Sweden's food culture|last=Åkerström|first=Lola Akinmade|work=10 July 2012|publisher=Sweden.se|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20120712193126/http%3A//www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Food%2Ddrink/Reading/10%2Dthings%2Dto%2Dknow%2Dabout%2DSwedens%2Dfood%2Dculture/|archive-date=2012-07-12|accessdate=26 August 2013}}</ref> [[Русија]], [[Канада]] и [[Алјаска]] . Комерцијалното одгледување се врши во северозападниот дел на Тихиот Океан на САД<ref>"Economic Evaluation of Lingonberry Production in Oregon" "Oregon State University Extension Service" Dec 2003</ref> и во многу други региони во светот.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b5IgBAAAQBAJ&pg=PA103|title=Культура брусники обыкновенной (Vaccinium vitis-idaea L.): проблемы и перспективы|last=Морозов|first=Олег|date=5 September 2017|publisher=Litres|isbn=9785457626317|access-date=1 April 2018|via=Google Books}}</ref> == Имиња == ''Vaccinium vitis-idaea'' е најчесто познат на англиски како 'lingonberry' или 'cowberry'.<ref name="stang">{{Наведена книга|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/proceedings1990/v1-321.html|title=Advances in new crops|last=Elden J. Stang|last2=Gavin G. Weis|last3=John Klueh|publisher=Timber Press|year=1990|editor-last=J. Janick|pages=321–323|chapter=Lingonberry: Potential New Fruit for the Northern United States|editor-last2=J.E. Simon}}</ref><ref name="Gray's Manual of Botany">Gray's Manual of Botany: [[Asa Gray]]</ref><ref name="Flora">Interactive Flora of Northwest Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=2451 ''Vaccinium vitis-idaea'']{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=July 2018}}</ref> Името 'lingonberry' потекнува од шведското име {{Јаз|sv|lingon}} за видот, и е изведен од нордискиот {{Јаз|non|lyngr}} , или Хедер. Името на [[Биномна номенклатура|родот]] ''Vaccinium'' е [[Класичен латински јазик|класично латинско]] име за растение, веројатно боровинка или [[зумбул]], и може да потекнува од латинскиот {{Јаз|la|bacca}} , „Бери“.<ref>{{Наведена книга|title=Plants and their names : a concise dictionary|last=Hyam|first=R.|last2=Pankhurst|first2=R.J.|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=978-0-19-866189-4|location=Oxford}} p. 515.</ref><ref>{{Наведена книга|title=Dictionary of Plant Names|last=Coombes|first=Allen J.|publisher=Hamlyn Books|year=1994|isbn=978-0-600-58187-1|location=London}} p. 187.</ref> Специфичното име е изведено од латинскиот {{Јаз|la|vitis}} ('лоза') и {{Јаз|la|idaea}} , женската форма на {{Јаз|la|idaeus}} (буквалното „од планината Ида “, што се користи во однос на малините ''Rubus idaeus'' ).<ref name="bo">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botanical-online.com/english/raspberry.htm|title=Raspberries|date=19 January 2019|publisher=Botanical-online}}</ref> Постојат најмалку 25 други вообичаени англиски имиња на ''Vaccinium vitis-idaea'' ширум светот, вклучувајќи ги:<ref name="stang"/> {| | * лисицата * препелица * мечкино грозје * бобари * планинска брусница * црвена курва | * ниска брусница * пума * планинска боровинка * еребица <ref name="Hall">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=i33BWgxbvXgC&pg=PA47|title=Dictionary of American Regional English|last=Hall|first=Joan Houston|publisher=Harvard University Press|year=2002|isbn=0-674-00884-7|page=47|access-date=2007-11-16}}</ref> (во [[Њуфаундленд]] и островот Кејп Бретон ) * црвенило (во Лабрадор и долниот северен брег на [[Квебек]] ) |} == Опис == [[Податотека:Vaccinium_vitisidaea_flower.jpg|мини|Цвеќиња и млади ластари]] ''Vaccinium vitis-idaea'' се шири преку [[Ризом|подземни стебла]] за да формира густи клонални колонии . Од подземните стебла растат тенки и кршливи [[корен]]и . Стеблата се заоблени во пресек и растат од 10 до 40 сантиметри во висина. Листовите растат наизменично и се овални, 5-30 милиметри долго, со малку брановидна маргина, а понекогаш и со засечен врв. [[Податотека:Vaccinium_vitis-idaea_(flowering).jpg|мини|Цвеќиња]] [[Цвет]]овите се ѕвонести, бели до бледо розови, 3-8 милиметри долго, и се произведува во почетокот на летото. Плодот е црвена [[бобинка]] 6-10 милиметри во пречник, со кисел вкус, зрее кон крајот на летото до есента.<ref name="FNA">Flora of North America: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200016732 ''Vaccinium vitis-idaea'']</ref> Иако се горчливи во почетокот на сезоната, тие засладуваат ако се остават на гранката во текот на зимата.<ref>{{Наведена книга|title=The Audubon Society Field Guide to North American Wildflowers, Eastern Region|last=Niering|first=William A.|last2=Olmstead|first2=Nancy C.|publisher=Knopf|year=1985|isbn=0-394-50432-1|page=510|author-link=William Niering|orig-year=1979}}</ref> == Статус на заштита во САД == Растението е загрозено во [[Мичиген]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=vavi|title=Plants Profile for Vaccinium vitis-idaea (ligonberry)|last=<!--Not stated-->|work=plants.usda.gov|accessdate=7 January 2018}}</ref> Подвидот ''минус'' е наведен како вид на посебна грижа и се верува дека е истребен во [[Конектикат]].<ref>[http://www.ct.gov/deep/lib/deep/wildlife/pdf_files/nongame/ets15.pdf "Connecticut's Endangered, Threatened and Special Concern Species 2015"]. State of Connecticut Department of Energy and Environmental Protection Bureau of Natural Resources. Retrieved 7 January 2017. (Note: This list is newer than the one used by plants.usda.gov and is more up-to-date.)</ref> == Екологија == ''Vaccinium vitis-idaea'' ги чува лисјата цела зима дури и во најстудените години, невообичаено за [[Скриеносеменици|широколисното растение]], иако во своето природно живеалиште обично е заштитено од силен студ со снежна покривка. Исклучително е издржлив, толерира температури до -40 С или пониско, но слабо расте каде што летата се топли. Почвите сиромашни со хранливи материи се толерираат, но не и алкалните почви . == Сорти == [[Податотека:Vaccinium_vitis-idaea_var_minus_Denali_AK.jpg|мини|''Vaccinium vitis-idaea'' var. ''минус'']] Постојат две регионални сорти или [[подвид]]ови на ''V. vitis-idaea'', една во Евроазија и една во Северна Америка, кои се разликуваат по големината на листот: * ''V. vitis-idaea'' var. ''vitis-idaea'' L.—syn. ''V. vitis-idaea'' subsp. ''vitis-idaea''. ''cowberry''. Eurasia. Листовите се 10-30мм должина. * ''V. vitis-idaea'' var. ''minus'' Lodd.—syn. ''V. vitis-idaea'' subsp. ''minus'' (Lodd.) Hultén. ''lingonberry''. North America. Листовите се 10-30мм должина. == Одгледување == Боровинките комерцијално се одгледува во [[Холандија]] и други земји од 1960-тите.<ref name="Rozāne">{{Наведени вести|url=https://eng.lsm.lv/article/society/environment/plant-wonders-healthy-lingonberries-can-be-grown-in-the-garden-too.a385290/|title=Plant wonders: Healthy lingonberries can be grown in the garden, too|last=Rozāne|first=Keita|date=24 May 2021|work=eng.lsm.lv|access-date=26 May 2021|publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]]}}</ref> [[Елисавета Петровна|Царицата Елизабета]] наредила да се засади бобинки низ целиот Петерхоф во 1745 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spbvedomosti.ru/print.htm?id=10302229@SV_Articles|title=Санкт-Петербургские Ведомости - Рынок - Моченый шедевр|work=spbvedomosti.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906205305/http://www.spbvedomosti.ru/print.htm?id=10302229@SV_Articles|archive-date=2014-09-06}}</ref> Некои сорти се одгледуваат поради нивната украсна, а не кулинарска вредност. Во Обединетото Кралство, Групацијата Корале ја доби наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/100988/Vaccinium-vitis-idaea-Koralle-Group/Details|title=RHS Plant Selector Vaccinium vitis-idaea Koralle Group AGM / RHS Gardening|publisher=Apps.rhs.org.uk|accessdate=2021-03-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=106|accessdate=5 February 2019}}</ref> == Кулинарска употреба == [[Податотека:LingonberryJam.jpeg|лево|мини| Џем од боровинки на тост]] [[Податотека:Mustamakkara2019.jpg|мини| Џем од боровинки со ''мустамакара'', традиционална храна во [[Тампере]], [[Финска]]]] Бобинките собрани во дивината се популарно овошје во северна, централна и источна Европа, особено во нордиските земји, балтичките земји, централна и северна Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.swedishepa.se/Enjoying-nature/The-Right-of-Public-Access/This-is-allowed/Picking-flowers-berries-mushrooms-etc/|title=Picking flowers, berries, mushrooms, etc.|work=The Swedish Environmental Protection Agency|publisher=Naturvårdsverket|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313201841/http://www.swedishepa.se/Enjoying-nature/The-Right-of-Public-Access/This-is-allowed/Picking-flowers-berries-mushrooms-etc/|archive-date=2016-03-13|accessdate=13 March 2016}}</ref> Бобинките се прилично курви, па често се готват и засладуваат пред јадење во форма на џем од бобинки, компот, сок, смути или сируп. Суровото овошје, исто така, често едноставно се пасира со шеќер, кој ги зачувува повеќето од нивните хранливи материи и вкус. Оваа мешавина може да се чува на собна температура во затворени, но не нужно затворени садови, но во оваа состојба најдобро се чуваат замрзнати. Овошјето кое се служи на овој начин или како компот често ги придружува јадењата од дивечот и црниот дроб. Во [[Шведска]], [[Финска]] и [[Норвешка]], шницлите од [[ирвас]]и и елен традиционално се служат со сос од сос и сос. Конзервираното овошје најчесто се јаде со ќофтиња, како и со палачинки од компири. Традиционален шведски десерт е {{Јаз|sv|lingonpäron}} (буквално „лингонбери круши“), составени од свежи [[Круша|круши]] кои се излупени, варени и конзервирани во {{Јаз|sv|lingondricka}} ( сок од лингонбери ) и најчесто се јаде за време на Божиќ. Ова било многу вообичаено во старите времиња, бидејќи бил лесен и вкусен начин за зачувување на крушите. Во [[Шведска]] и [[Русија]], кога [[шеќер]]от сè уште беше луксузен производ, бобинките обично се чуваа едноставно со ставање цели во шишиња со вода. Ова беше познато како {{Јаз|sv|vattlingon}} (наводени лингонбери); постапката ги зачувала до следната сезона. Ова беше и домашен лек против [[скорбут]]. Овој традиционален руски безалкохолен пијалак, познат како „ вода од бобинки “, го спомнува [[Александар Сергеевич Пушкин|Александар Пушкин]] во ''[[Евгениј Онегин|Јуџин Онегин]]'' . Во руската народна медицина, водата од лингон се користела како благ лаксатив. Традиционално финско јадење е пржениот ирвас ( {{Јаз|fi|poronkäristys}} ) со пире од компири и бобинки од страна, сурови, одмрзнати или како џем. Во Финска, шлаг пудинг од гриз со вкус на бобинки ( {{Јаз|fi|puolukkapuuro}} ) е исто така популарен. Во [[Полска]], бобинките често се мешаат со [[Круша|круши]] за да се создаде сос кој се служи со живина или дивеч. Бобинките може да се користат и за замена на црвените рибизли кога се создава сос од Камберленд. [[Податотека:Vaccinium_vitis-idaea_L..jpg|мини|Илустрација од 19 век]] Бобинките се исто така популарни како диво набрано овошје во источна Канада, на пример во [[Њуфаундленд и Лабрадор]] и Кејп Бретон, каде што се локално познати како еребици или црвени бобинки, и на копното на Нова Шкотска, каде што се познати како лисици. Во овој регион тие се инкорпорирани во џемови, сирупи и печива, како што се пити, пити и мафини. Во Шведска, бобинките често се продаваат како џем и сок и како клучна состојка во јадењата. Тие се користат за правење ликер од бобинки од Лилехамер; и, во источноевропските земји, се продава [[вотка]] од лингонбери, а вотката со сок од или морс е популарен коктел. Бобинките се важна храна за мечките и лисиците, како и за многу птици што јадат овошје. Гасениците на молците- ''носици Coleophora glitzella'', ''Coleophora idaeella'' и ''Coleophora vitisella'' се задолжителни хранителки на листовите ''V. vitis-idaea'' . === Во домородната северноамериканска кујна === Домородците од Алјаска ги мешаат бобинките со пулпа од шипка и шеќер за да направат џем, ги готват бобинките како сос и ги чуваат бобинките за понатамошна употреба.<ref>Heller, Christine A., 1953, Edible and Poisonous Plants of Alaska, University of Alaska, page 109</ref> Дакелите ги користат бобинките за да направат џем.<ref>Carrier Linguistic Committee, 1973, Plants of Carrier Country, Fort St. James, BC. Carrier Linguistic Committee, page 76</ref> Којуконот ги замрзнува бобинките за зимска употреба.<ref>Nelson, Richard K., 1983, Make Prayers to the Raven--A Koyukon View of the Northern Forest, Chicago. The University of Chicago Press, page 55</ref> Инуитите разредете го и засладете го сокот за да направите пијалак, замрзнете ги и чувајте ги бобинките за пролет, а бобинките користете ги за правење џемови и желеа.<ref>Porsild, A.E., 1953, Edible Plants of the Arctic, Arctic 6:15-34, page 22 Note: The source simply lists "Eskimo" rather than a specific group.</ref> Ињупијатите ги користат бобинките за да направат два различни десерти, едниот каде бобинките се матат со замрзнати рибини јајца и се јадат, а сировите бобинки ги матат со конзервирано млеко и масло од печат. Тие, исто така, прават јадење од бобинки кое се готви со јајца од риба, риба (белвица, овчарка или штука ) и маснотии .<ref>Jones, Anore, 1983, Nauriat Niginaqtuat = Plants That We Eat, Kotzebue, Alaska. Maniilaq Association Traditional Nutrition Program, page 86</ref> Горниот Танана ги вари бобинките со шеќер и брашно за да се згуснат; јадете ги суровите бобинки, или обични или мешајќи ги со шеќер, маснотии или комбинација од двете; испржете ги во маснотии со шеќер или сушени рибини јајца; и направете ги во пити, џем и желе. Тие исто така ги чуваат бобинките сами или во маснотии и ги чуваат во корпа од бреза во подземен кеш или ги замрзнуваат.<ref name="Kari, Priscilla Russe 1985, page 9">Kari, Priscilla Russe, 1985, Upper Tanana Ethnobotany, Anchorage. Alaska Historical Commission, page 9</ref> ==== Употреба на ''минус'' подвидови ==== Народот [[Антикости]] го користи овошјето за правење џемови и желеа.<ref>Rousseau, Jacques, 1946, Notes Sur L'ethnobotanique D'anticosti, Archives de Folklore 1:60-71, page 68</ref> Нинитауак Кри ги складираат бобинките така што ги замрзнува надвор во текот на зимата, измешајте ги бобинките со варени рибини јајца, џигер, воздушни меури и маснотии и јадете ги, јадете ги бобинките сурови како закуска и динстајте ги со риба или месо.<ref name="Leighton, Anna L. 1985, page 64">Leighton, Anna L., 1985, Wild Plant Use by the Woods Cree (Nihithawak) of East-Central Saskatchewan, Ottawa. National Museums of Canada. Mercury Series, page 64</ref> Ињупијатите од островот Нелсон ги јадат бобинки,<ref>Ager, Thomas A. and Lynn Price Ager, 1980, Ethnobotany of The Eskimos of Nelson Island, Alaska, Arctic Anthropology 27:26-48, page 37</ref> како и Ињупијатите од Северното Берингово Море и Арктичките региони на Алјаска,<ref>Anderson, J. P., 1939, Plants Used by the Eskimo of the Northern Bering Sea and Arctic Regions of Alaska, American Journal of Botany 26:714-16, page 715</ref> како и Инувијалуит .<ref name="Wilson, Michael R. 1978, page 183">Wilson, Michael R., 1978, Notes on Ethnobotany in Inuktitut, The Western Canadian Journal of Anthropology 8:180-196, page 183</ref> Народот Хаида, првата нација Хесквиахт, Вуикинуксв и Цимшиан сите ги користат бобинките како храна.<ref>Compton, Brian Douglas, 1993, Upper North Wakashan and Southern Tsimshian Ethnobotany: The Knowledge and Usage of Plants..., Ph.D. Dissertation, University of British Columbia, page 101</ref> === Хранливи својства === [[Податотека:Tyttebær.jpg|мини|Зрели јазли]] Бобинките содржат многу органски киселини, [[витамин Ц]], [[витамин А]] (како [[бета каротин]]), витамини од групата Б (Б₁, Б₂, Б₃) и елементите калиум, калциум, магнезиум и фосфор.<ref name="foodcomp">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.foodcomp.dk/v7/fcdb_details.asp?FoodId=0326|title=Lingonberry, raw - Nutrition Information and Facts|date=2009-01-13|work=Department of Nutrition, National Food Institute - Technical University of Denmark|accessdate=2015-09-17|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304024638/http://www.foodcomp.dk/v7/fcdb_details.asp?FoodId=0326|url-status=dead}}</ref> == Традиционална медицина == Во традиционалната медицина, ''V. vitis-idaea'' се користеше како аперитив и адстрингентно.<ref name="jad">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/duke/ethnobot.pl?ethnobot.taxon=Vaccinium%20vitis-idaea|title=''Vaccinium vitis-idaea'' (Ericaceae)|last=James A. Duke|publisher=Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120082334/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/duke/ethnobot.pl?ethnobot.taxon=Vaccinium%20vitis-idaea|archive-date=January 20, 2009|accessdate=May 22, 2011}}</ref> Горниот Танана ги јадеше бобинките или го користеше нивниот сок за лекување на помали респираторни нарушувања.<ref name="Kari, Priscilla Russe 1985, page 9"/> == Други употреби == Нинитауак Кри ги користат бобинките од подвидот ''минус'' за да ги обои рипчињата и ги ставаат цврстите, зрели бобинки на врвка за да ги носат како ѓердан.<ref name="Leighton, Anna L. 1985, page 64"/> Западно-канадските Инуити го користат подвидот ''минус'' како додаток или замена за тутун.<ref name="Wilson, Michael R. 1978, page 183"/> == Сродни видови == ''Vaccinium vitis-idaea'' се разликува од сродните [[Брусница|боровинки]] по тоа што имаат бели цветови со ливчиња кои делумно ги опфаќаат стомачните и стигмата, наместо розови цветови со ливчиња рефлексирани наназад и позаоблени, помалку круши бобинки. Хибридите помеѓу ''Vaccinium vitis-idaea'' и ''Vaccinium myrtillus'', наречени ''Vaccinium × intermedium'' Ruthe, повремено се среќаваат во Европа. == Наводи == [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Приземни растенија]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Бобинки]] [[Категорија:Планински растенија]] [[Категорија:Боровинки (род)]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] a1kupi4riicqiciud1lo8nxn24232vx 0 1300328 5544155 5210355 2026-04-24T08:43:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544155 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Црн јасен | image = Fraxinus ornus JPG2.jpg | image_caption = Лисја и цветови | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 12 January 2023">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Harvey-Brown, Y. |author3=Barstow, M. |date=2018 |title=''Fraxinus ornus'' |volume=2017 |page=e.T61918784A112585867 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-1.RLTS.T61918784A112585867.en |access-date=12 јануари 2023}}</ref> | genus = Fraxinus | parent = Fraxinus sect. Ornus | species = ornus | authority = [[Карл Линеј|L.]] | range_map = Fraxinus ornus range.svg | range_map_caption = Распространетост }} '''Црн јасен''' ({{науч|Fraxinus ornus}}) — вид на [[јасен]] домороден во јужна [[Европа]] и југозападна [[Азија]], од [[Шпанија]] и [[Италија]] на север до [[Австрија]] и [[Чешка]], и на исток преку [[Балкански Полуостров|Балканот]], [[Турција]] и западна [[Сирија]] до [[Либан]] и [[Ерменија]].<ref name="rushforth">Rushforth, K. (1999). ''Trees of Britain and Europe''. Collins {{ISBN|0-00-220013-9}}.</ref><ref name="fe">Flora Europaea: [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Fraxinus&SPECIES_XREF=ornus&TAXON_NAME_XREF=&RANK= ''Fraxinus ornus'']</ref><ref name="mc">Med-Checklist: [http://ww2.bgbm.org/mcl/PTaxonDetail.asp?NameId=15526&PTRefFK=1276 ''Fraxinus ornus'']</ref> == Опис == Црниот јасен е [[Листопадни растенија|листопадно]] [[Дрво (растение)|дрво]] со средна големина кое расте во висина од 15 до 25 м, со пречник на стебло до 1 м. Кората е темно сива, останува мазна дури и на стари дрвја. [[Пупка|Пупките]] се бледо розово-кафеави до сиво-кафеави, со густа покривка од кратки сиви влакна. [[Лист (ботаника)|Листовите]] се во спротивни парови, шилести, долги 20 до 30 см, со 5 до 9 летоци; ливчињата се широки, јајцевидни, 5-10 мм долги и 2-4 см широки, со ситно назабена и брановидна маргина, и кратки, но различни [[лисна дршка|лисни дршки]] долги 5-15 мм. Есенската боја е променлива, жолта до виолетова. [[Цвет]]овите растат во густи [[Метличка (соцветие)|метлички]] долги 10-20 см откако ќе се појават новите лисја на крајот на пролетта, секој цвет со четири тенки кремасти бели ливчиња долги 5-6 мм. Тие се опрашувани од [[инсекти]]. [[Плод]]от е витка самара долг 1,5-2,5 см, семето широко 2 мм и крилото широко 4-5 мм, зелен а зрее во кафена боја.<ref name="rushforth"/><ref name="afm">Mitchell, A. F. (1974). ''A Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe''. Collins {{ISBN|0-00-212035-6}}</ref><ref name="afm1">Mitchell, A. F. (1982). ''The Trees of Britain and Northern Europe''. Collins {{ISBN|0-00-219037-0}}</ref> == Одгледување и употреба == Црниот јасен често се одгледувал како украсно дрво во Европа северно од неговиот роден опсег поради своите украсни цвеќиња - видот понекогаш се нарекувал и „цветен пепел“. Некои култивирани примероци биле [[Калемење|накалемени]] на подлоги на ''[[бел јасен|Fraxinus excelsior]]'', со често многу забележлива промена на кората на линијата на калемењето до пукнатината на кората на видот на подлогата.<ref name="afm"/> [[Шеќер|Зашеќерен]] екстракт од сокот може да се добие со рез на кората,<ref name="rushforth"/> ова било споредувано во доцниот средновековен период (посведочено од околу 1400 г.<ref name="oed">''Oxford English Dictionary''</ref> ) со библиската мана, што го довело до англиското име на дрвото и некои од народните имиња од неговата родна област (''fresno del maná'' во шпански, ''frassino da manna'' на италијански). Всушност, шеќерот маноза и шеќерниот алкохол манитол ги добиваат своите имиња од екстрактот. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Fraxinus ornus}} * {{EOL}} * [https://www.oleaceae.info/fraxinus/manna.html Производство на мана во Сицилија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250412115643/https://www.oleaceae.info/fraxinus/manna.html |date=2025-04-12 }} * [http://www.euforgen.org/species/fraxinus-ornus/ ''Fraxinus ornus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180923200514/http://www.euforgen.org/species/fraxinus-ornus/|date=2018-09-23}} — информации, единици за генетско зачувување и сродни ресурси. Европска програма за генетски ресурси на шумите (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Јасен]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] p9cig7wr3b1dorm20zw9uichwkxyi29 0 1300764 5543862 4769422 2026-04-23T12:16:32Z Виолетова 1975 5543862 wikitext text/x-wiki {{закосеннаслов}} {{Taxobox| name =Tradescantia subaspera|regnum=[[Растенија]] | ordo =Commelinales | familia = Commelinaceae |genus=Tradescantia|species='''''T. subaspera'''''|image=Zigzag Spiderwort (1290954563).jpg |image_caption=Одблизу |image2=Zigzag Spiderwort-flower.jpg |image2_caption=Близу Натчез, Мисисипи | binomial =Tradescantia subaspera| binomial_authority =Џон Беленден Кер Голер|synonyms=*''Tradescantia axillaris'' f. ''subaspera'' (Ker Gawl.) Raf.<br />* ''Tradescantia subaspera'' var. ''typica'' ([[E.S.Anderson]] и [[Woodson]]) }} '''''Tradescantia subaspera''''' ― [[вид]] на [[Цветни растенија|цветно растение]] од фамилијата Commelinaceae, домородно во источниот дел на [[Соединетите Држави]].<ref name="MBG_m620">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=m620|title=''Tradescantia subaspera''|last=<!--Not stated-->|date=|work=Plant Finder|publisher=Missouri Botanical Garden|accessdate=9 мај 2022}}</ref><ref name="173481-1">{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:173481-1|title=''Tradescantia subaspera'' Ker Gawl.|last=<!--Not stated-->|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=9 мај 2022}}</ref> Нејзините стебла во правец цик-цак и пошироките лисја го разликуваат од ''[[Tradescantia virginiana]]''. Се препорачува за засенчени натуралистички градинарски поставки.<ref name="MBG_m620" /> Има три ливчиња кои се со виолетово-сина до виолетова боја.<ref name="MBG_m620" /> Цветовите цветаат од мај до септември.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=trsu2|title=Lady Bird Johnson Wildflower Center - The University of Texas at Austin|work=www.wildflower.org|accessdate=9 мај 2022}}</ref> == Подтаксони == Прифатени се следните сорти:<ref name="173481-1"></ref> * ''Tradescantia subaspera'' var. ''montana'' {{Мали|(Shuttlew. ex Small & Vail) E.S.Anderson & Woodson}} * ''Tradescantia subaspera'' var. ''subaspera'' == Галерија == <gallery> Податотека:Tradescantia subaspera 'Montana' - Ботаничка градина Скопје (1).jpg|''Tradescantia subaspera 'Montana''' во [[Ботаничка градина - Скопје|Ботаничката градина]] на [[ПМФ]] во [[Скопје]]. Податотека:Tradescantia subaspera 'Montana' - Ботаничка градина Скопје (2).jpg|''Tradescantia subaspera 'Montana''' во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје. </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1813 година]] [[Категорија:Флора на Њујорк (сојузна држава)]] [[Категорија:Флора на Западна Вирџинија]] [[Категорија:Флора на Пенсилванија]] [[Категорија:Флора на Индијана]] [[Категорија:Флора на Југоисточните Соединети Држави]] [[Категорија:Флора на Мисури]] [[Категорија:Флора на Илиноис]] [[Категорија:Ендемична флора на Соединетите Држави]] [[Категорија:Градинарски растенија од Северна Америка]] [[Категорија:Tradescantia]] tqkhf4z34ubqvxzxs9c9znuhmzakl48 0 1301539 5543998 5415941 2026-04-23T20:07:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543998 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Уметник}} [[Податотека:Helena Emingerová - vlastní podobiza.jpg|мини|Хелена Емингерова]] '''Хелена Емингерова''' ( {{Langx|cs|Helena Emingerová}}; 1858-1943) била чешка сликарка.<ref name="DOME">{{Наведена мрежна страница|url=http://exhibitions.univie.ac.at/person/3504|title=Helena Emingerová|work=Database of Modern Exhibitions (DoME) {{!}} European Paintings and Drawings 1905-1915|language=en|accessdate=23 May 2021}}</ref> == Биографија == Родена е на 17 август 1858 година во [[Прага]]. Дипломирала на школата за цртање Емил Рејние во 1892 година.<ref name="BSČZ">{{Наведена мрежна страница|url=http://biography.hiu.cas.cz/Personal/index.php?curid=46250|title=Emingerová Helena|work=Biographical Dictionary of the Czech Lands|accessdate=23 May 2021}}</ref> Студирала во [[Дрезден]], а потоа на Факултетот за ликовни уметности во [[Минхен]], каде што нејзин професор бил Максимилијан Дасио.<ref name="National Gallery Prague">{{Наведена мрежна страница|url=https://sbirky.ngprague.cz/en/dielo/CZE:NG.R_164679|title=Helena Emingerová|work=National Gallery Prague|language=en|accessdate=23 May 2021}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во 1891 г. заминала во [[Париз]] да студира на Факултетот во Колароси. Најпрво работела како учителка по цртање, а потоа продавала портрети (најчесто во пастел ) на членовите на високата класа во [[Австроунгарија]], [[Чешка (историска област)|Чешка]], [[Германија]], [[Моравија]], [[Полска]] и [[Русија]]. Таа изработила многу [[Бакропис]]и, како и неколку скулптури. Таа починала на 4 август 1943 година. во Прага. Еден од нејзините браќа и сестри, [[Катерина Емингерова]], била познат музичар и писател.<ref name="BSČZ"/> == Галерија == <gallery widths="200" heights="200"> Податотека:Helena Emingerová - Podobizna malířky Olgy Boznańské (1899).gif|Портрет на сликарката [[Олга Бознанска]] . Податотека:Marie Kalasova by Emingerova.jpg|Портрет [[Марија Калас|на Марија Калас]] . </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Helena Emingerová}} [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Родени во 1858 година]] [[Категорија:Жени-уметници]] [[Категорија:ЖЕНИ]] 0lhn52haada6i9vrej7cjft8io7ybm5 0 1301614 5544109 5424084 2026-04-24T04:03:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544109 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Свети Архангели | fullname = | other name = | native_name = Παμμεγίστων Ταξιαρχών | native_name_lang = el | image = | image_size = | alt = | caption = | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | coordinates = {{coord|40|28|25.8|N|22|52|6.0|E|type:landmark_region:GR|display=inline,title}} | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[Мал Карабурун]], [[Солунско]] | country = [[Егејска Македонија]], [[Грција]] | denomination = [[Цариградска патријаршија]] | previous denomination = | tradition = | religious institute = <!-- Can be substituted with 'religious order'--> | churchmanship = | membership = | attendance = | website = <!-- {{URL| example.com}} --> | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = споменик на културата | designated date = | architect = | architectural type = трикорабна базилика | style = | years built = | groundbreaking = | completed date = 1818 | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | benefice = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Новочешминско-каламариска епархија|Новочешминско-каламариска]] | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | auxiliary bishop = | cardinal protector = | abbot = | prior = | subprior = | exarch = | provost-rector = | provost = | viceprovost = | rector = | vicar = | dean = | subdean = | archpriest = | precentor = | succentor = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonpastor = | canonmissioner = | canontreasurer = | prebendary = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | honpriest = | curate = | asstcurate = | nonstipendiaryminister = | minister = | assistant = | seniorpastor = | pastor = | chaplain = | archdeacon = | deacon = | deaconess = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | sacristan = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''Свети Архангели''' ({{langx|el|Παμμεγίστων Ταξιαρχών}}) — [[црква (градба)|црква]] во селото [[Мал Карабурун]], [[Солунско]], [[Егејска Македонија]]. Влегува во состав на [[Новочешминско-каламариска епархија|Новочешминско-каламариската епархија]] на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]].<ref name="Διαρκής κατάλογος">{{нмс | url = http://listedmonuments.culture.gr/fek.php?ID_FEKYA=5168&v17= | title = ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ34/25763/654/11-7-1986 - ΦΕΚ 617/Β/23-9-1986 | access-date = 18 јуни 2018 | publisher = Διαρκής κατάλογος κηρυγμένων αρχαιολογικών τόπων και μνημείων | archive-date = 2023-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230123111248/http://listedmonuments.culture.gr/fek.php?ID_FEKYA=5168&v17= | url-status = dead }}</ref><ref>{{нмс | url=http://imkal.gr/oi-naoi-mas/ | заглавие=Οι Ναοί Μας | access-date=18 јуни 2018 | publisher=Ιερά Μητρόπολη Νέας Κρήνης και Καλαμαριάς | title=архивска копија | archive-date=2024-02-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240223022848/https://imkal.gr/oi-naoi-mas/ | url-status=dead }}</ref> Црквата е изградена во [[1818]] г. е се наоѓа на јужниот крај на селото. Претставува [[трикорабна]] [[базилика]] со дрвен покрив, [[нартекс]] на запад и женска црква над него. Има полукружна [[апсида]] на исток со сопствен покрив. Во северозападниот дел има самостојна куловидна [[камбанарија]]. Во 1986 г. храмот е прогласен за споменик на културата.<ref name="Διαρκής κατάλογος"/> == Поврзано == * [[Драмска епархија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Цркви во Солунски Залив (општина)|Архангели, Мал Карабурун]] [[Категорија:Цркви во Новочешминско-каламариската епархија|Архангели, Мал Карабурун]] [[Категорија:Споменици на културата во Солунски Залив (општина)]] [[Категорија:Појавено во 1818 година]] gv0yacfb411yymeckj3gejf3k65zaj0 0 1303410 5543979 5482937 2026-04-23T19:12:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543979 wikitext text/x-wiki '''Хасан Ал Контар''' (роден на 13 јули 1981 година) е сириски бегалец кој бил блокиран на меѓународниот аеродром во Куала Лумпур од 7 март 2018 година до неговото апсење на 1 октомври 2018 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/article/us-malaysia-asylum-syria/holding-pattern-syrian-stuck-in-transit-in-kl-for-more-than-a-month-idUSKBN1HJ0U7|title=Holding pattern: Syrian 'stuck in transit' in KL for more than a month|last=Latiff|first=Rozanna|last2=Teo|first2=Angie|date=12 April 2018|work=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106123224/https://www.reuters.com/article/us-malaysia-asylum-syria/holding-pattern-syrian-stuck-in-transit-in-kl-for-more-than-a-month-idUSKBN1HJ0U7|archive-date=6 January 2019|accessdate=25 April 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/12/its-not-my-war-the-syrian-man-who-has-spent-a-month-living-in-kuala-lumpur-airport|title='It's not my war': the Syrian man who has spent a month living in Kuala Lumpur airport|last=Ahmed|first=Kaamil|date=12 April 2018|work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210115147/https://amp.theguardian.com/world/2018/apr/12/its-not-my-war-the-syrian-man-who-has-spent-a-month-living-in-kuala-lumpur-airport|archive-date=10 December 2018|accessdate=24 April 2018}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/syrian-refugee-stranded-airport-settles-new-life-1.4963534|title='I will always be the man who was stuck at the airport': Refugee wants to help others|last=Hennig|first=Clare|date=2 January 2019|work=CBC|access-date=31 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601030022/https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/syrian-refugee-stranded-airport-settles-new-life-1.4963534|archive-date=1 June 2020}}</ref> Тој е во егзил од Сирија [[Граѓанска војна во Сирија|од 2011 година]] поради неговото [[Пацифизам|одбивање]] да се приклучи на сириската војска <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.businessinsider.com/syrian-man-trapped-in-kuala-lumpur-airport-2018-4|title=A Syrian man has been trapped in an airport in Malaysia for over a month with nowhere to go|last=Perper|first=Rosie|date=13 April 2018|work=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926132054/https://www.businessinsider.com/syrian-man-trapped-in-kuala-lumpur-airport-2018-4|archive-date=26 September 2018|accessdate=25 April 2018}}</ref> и може да се соочи со апсење доколку биде вратен таму.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-43735717|title=Syrian 'stranded at airport' for 37 days|last=Chen|first=Heather|date=12 April 2018|work=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424004323/https://www.bbc.com/news/world-asia-43735717|archive-date=24 April 2019|accessdate=21 July 2018}}</ref> Од ноември 2018 година, тој престојува во [[Британска Колумбија]], Канада.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2018/nov/26/hassan-al-kontar-syrian-refugee-stranded-airport-asylum-canada-vancouver|title=Syrian refugee stranded in airport for months is granted asylum in Canada|date=26 November 2018|work=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128112458/https://www.theguardian.com/world/2018/nov/26/hassan-al-kontar-syrian-refugee-stranded-airport-asylum-canada-vancouver|archive-date=28 November 2018|accessdate=27 November 2018}}</ref> Неговата мака се споредува со ликот на [[Том Хенкс]] во филмот ''„Терминал“'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/International/syrian-refugee-stuck-malaysia-airport-50-days/story?id=54582248|title=Syrian refugee stuck in Malaysia airport for nearly 50 days|date=24 April 2018|work=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327004003/https://abcnews.go.com/International/syrian-refugee-stuck-malaysia-airport-50-days/story?id=54582248|archive-date=27 March 2019|accessdate=28 June 2020}}</ref> кој бил инспириран од реалната приказна на Мехран Карими Насери кој живеел на францускиот [[Аеродром Париз-Шарл де Гол|аеродром Шарл де Гол]] 18 години. Според Беки Андерсон од СиЕнЕн, неговата ситуација не е „без преседан“ и може да стане почест проблем за сириските бегалци бидејќи многу земји нема да примат сириски државјани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/videos/world/2018/04/24/syrian-man-hassan-al-kontar-malaysia-airport-chiou-pkg.cnn|title=Syrian man trapped in airport for over 40 days (video)|date=24 April 2018|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329194733/https://www.cnn.com/videos/world/2018/04/24/syrian-man-hassan-al-kontar-malaysia-airport-chiou-pkg.cnn|archive-date=29 March 2020|accessdate=29 March 2020}}</ref> == Заднина == Ал Контар е роден во Ал-Сувеида, во Сирија во семејство на Друзи.<ref name="love">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/global-development/2019/jan/07/syrian-who-lived-in-airport-new-life-canada-hassan-al-kontar|title='You can feel the love': Syrian who lived in airport on new life in Canada|last=Hodal|first=Kate|date=7 January 2019|work=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918062242/https://www.theguardian.com/global-development/2019/jan/07/syrian-who-lived-in-airport-new-life-canada-hassan-al-kontar|archive-date=18 September 2019|accessdate=28 January 2019}}</ref> Тој има двајца браќа и сестри. Неговиот татко бил машински инженер, а мајка му медицинска сестра. Тој првично емигрирал од Сирија во [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]] (ОАЕ) во 2006 година, за да работи како маркетинг агент за осигурување.<ref name="Intercept">{{Наведена мрежна страница|url=https://theintercept.com/2018/04/13/syrian-refugees-malaysia/|title=The Terminal: This Syrian Refugee Has Been Marooned in an Airport for a Month, With No End in Sight|last=Miller|first=Anna Lekas|date=13 April 2018|work=[[The Intercept]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403082148/https://theintercept.com/2018/04/13/syrian-refugees-malaysia/|archive-date=3 April 2019|accessdate=25 April 2018}}</ref> Додека бил во ОАЕ, работната дозвола на Ал Контар истекла во 2011 година, годината кога избила [[Граѓанска војна во Сирија|Сириската граѓанска војна]]. Поради тоа што барањето за продолжување на сирискиот пасош му било одбиено од сириската амбасада, тој илегално престојувал во ОАЕ поради страв дека ќе биде регрутиран во сириските вооружени сили во екот на војната.<ref name="Pppost">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.phnompenhpost.com/national/syrian-asylum-seeker-stuck-airport-limbo-after-being-denied-entry-cambodia|title=Syrian asylum seeker stuck in airport limbo after being denied entry to Cambodia|last=Vichea|first=Pang|date=12 April 2018|work=[[The Phnom Penh Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623034729/https://www.phnompenhpost.com/national/syrian-asylum-seeker-stuck-airport-limbo-after-being-denied-entry-cambodia|archive-date=23 June 2018|accessdate=26 April 2018}}</ref> Во 2017 година, Ал Контар добил нов сириски пасош со важност од две години, но бил уапсен од властите на Емиратите и потоа депортиран во [[Малезија]] додека се обидувал да ја обнови својата работна дозвола.<ref name="Intercept"/> Малезија е една од ретките земји каде на Сиријците им е одобрен безвизен влез, иако не е потписничка на Конвенцијата за статусот на бегалците од 1951 година, што значи дека тој, нема да добие статус на бегалец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.malaymail.com/s/857781/malaysia-will-not-sign-un-convention-on-refugees-says-minister|title=Malaysia will not sign UN convention on refugees, says minister|last=Palansamy|first=Yiswaree|date=12 March 2015|work=Malaymail.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623113318/https://www.malaymail.com/s/857781/malaysia-will-not-sign-un-convention-on-refugees-says-minister|archive-date=23 June 2018|accessdate=26 April 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://asiancorrespondent.com/2018/04/i-dont-want-to-be-killed-syrian-refugee-stuck-in-kuala-lumpur-airport-seeks-safety/#wKTDwuLHLqtzSZbl.97|title='I don't want to be killed': Syrian refugee stuck in Kuala Lumpur airport seeks safety|last=Carson|first=Angela|date=20 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710010310/https://asiancorrespondent.com/2018/04/i-dont-want-to-be-killed-syrian-refugee-stuck-in-kuala-lumpur-airport-seeks-safety/#wKTDwuLHLqtzSZbl.97|archive-date=10 July 2018|accessdate=26 April 2018}}</ref> Откако добил 90-дневна дозвола како посетител, Ал Контар останал во Малезија една година, работејќи разни работи за да заштеди билет за [[Еквадор]] за да може да се собере со членовите на неговото пошироко семејство таму.<ref name="Cbcradio">{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/radio/asithappens/as-it-happens-the-monday-edition-1.6038621/he-spent-7-months-living-in-an-airport-until-canada-took-him-in-now-he-s-written-a-book-about-it-1.6038622|access-date=19 June 2021|agency=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> Во февруари 2018 година, Ал Контар купи билет во еден правец до [[Кито]] со попатни станици во [[Истанбул]] и [[Богота]] за 2.300 УСД.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arabnews.com/node/1285956/world|title=One Syrian the world forgot|last=Radan|first=Radwan|date=2018-04-17|work=Arab News|language=en|accessdate=19 June 2021}}</ref> На 28 февруари 2018 година, кога се обидел да се качи на летот на [[Turkish Airlines|Туркиш ерлајнс]] за Истанбул, персоналот на копното на меѓународниот аеродром во Куала Лумпур (KLIA) го одбило и одбило да му го врати билетот. Потоа купил уште еден билет за [[Пном Пен]] и успешно се качил на летот, но властите во Камбоџа по пристигнувањето не му дозволиле влез.<ref name="Intercept"/><ref name="Pppost"/> Потоа бил вратен во [[Куала Лумпур]]. Со оглед на тоа штоостанал подолго од претходната дозвола, малезиските власти одбиле да му дозволат повторно да влезе, и тој останал заглавен на терминалот 2 во „правна неизвесност“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/12/a-syrian-man-has-been-trapped-in-the-malaysia-airport-for-37-days-and-counting/|title=A Syrian man has been trapped in a Malaysian airport for 37 days, and counting|last=Erickson|first=Amanda|date=12 April 2018|work=The Washington Post|access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423163722/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/12/a-syrian-man-has-been-trapped-in-the-malaysia-airport-for-37-days-and-counting/|archive-date=23 April 2019}}</ref> === Животот на аеродромот === [[Податотека:KLIA_MTB&Tower.jpg|десно|мини| Меѓународниот аеродром во Куала Лумпур]] Ал Контар спиел на столици или под скали, се туширал во тоалет за хендикепирани и бил хранет од персонал на аеродромот (најчесто од ЕрАзија ) кои му давале оброци.<ref name="love"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nypost.com/2018/04/12/syrian-man-stranded-at-airport-for-more-than-a-month/|title=Syrian man stranded at airport for more than a month|last=Eustachewich|first=Lia|date=12 April 2018|work=[[New York Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033237/https://nypost.com/2018/04/12/syrian-man-stranded-at-airport-for-more-than-a-month/|archive-date=23 June 2018|accessdate=26 April 2018}}</ref> Иако неговите заштеди се намалиле,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/hassan-al-kontar-syria-stranded-malaysian-airport_us_5ad12c91e4b0edca2cb9dfe3|title=A Syrian Man Has Been Stranded In A Malaysian Airport Terminal For Weeks|last=Mosbergen|first=Dominique|date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209083433/https://www.huffingtonpost.com/entry/hassan-al-kontar-syria-stranded-malaysian-airport_us_5ad12c91e4b0edca2cb9dfe3|archive-date=9 February 2019|accessdate=26 April 2018}}</ref> луѓето му нуделе пари и една жена што живеела во [[Британска Колумбија]] започнала со собирање средства за евентуално да го спонзорира во [[Канада]] и да има доволно пари за да живее најмалку една година. Тој имал членови на семејството во Канада.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbc.ca/radio/asithappens/as-it-happens-friday-full-episode-1.4618548/syrian-stranded-at-malaysia-airport-says-canadians-renewed-his-hope-in-humanity-1.4618550|title=Syrian stranded at Malaysia airport says Canadians renewed his hope in humanity|date=13 April 2018|work=CBC Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230213941/https://www.cbc.ca/radio/asithappens/as-it-happens-friday-full-episode-1.4618548/syrian-stranded-at-malaysia-airport-says-canadians-renewed-his-hope-in-humanity-1.4618550|archive-date=30 December 2018|accessdate=26 April 2018}}</ref> [[УНХЦР|Високиот комесаријат за бегалци на Обединетите нации]] се обидувал да обезбеди правна помош.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.sky.com/story/syrian-stranded-at-malaysian-airport-for-a-month-11327224/|title=Syrian stranded at Malaysian airport for a month|last=Robbins|first=Siobhan|date=12 April 2018|work=[[Sky News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403000858/https://news.sky.com/story/syrian-stranded-at-malaysian-airport-for-a-month-11327224|archive-date=3 April 2019|accessdate=26 April 2018}}</ref> На неговиот 100-ти ден на аеродромот во јуни 2018 година, тој на шега решил да се пријави за да се приклучи на мисијата на [[НАСА]] на [[Марс (планета)|Марс]], велејќи дека ако навистина имал можност да ја напушти Земјата и најлошите делови на човештвото, ќе го направи тоа.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.newsweek.com/airport-syria-hassan-al-kontar-977531|title=Syrian refugee trapped in airport for 100 days formally applies to go to Mars|date=14 June 2018|work=Newsweek|access-date=9 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402003022/https://www.newsweek.com/airport-syria-hassan-al-kontar-977531|archive-date=2 April 2019}}</ref> На 1 октомври 2018 година, Ал Контар бил приведен од малезиските власти бидејќи се наоѓал во „забранета област“ на аеродромот. Шефот за имиграција на Малезија, Мустафар Али, изјавил дека „ќе комуницираат со сириската амбасада за да ја олеснат депортацијата во неговата матична земја“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-45267414/|title=Syrian Hassan al-Kontar removed from Malaysia airport after months|date=1 October 2018|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012234342/https://www.bbc.com/news/world-asia-45267414|archive-date=12 October 2018|accessdate=2 October 2018}}</ref> Сепак, тој подоцна објавил дека Ал Контар ќе биде испратен во неоткриена трета земја бидејќи дискусијата и аранжманот се обработуваат заедно со странската мисија во Малезија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2018/10/24/stranded-syrians-fate-in-limbo-to-be-deported/|title=Stranded Syrian be sent to another country, but not Syria (Updated)|last=Bedi|first=Rashvinjeet S.|date=24 October 2018|work=The Star Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328214906/https://www.thestar.com.my/news/nation/2018/10/24/stranded-syrians-fate-in-limbo-to-be-deported/|archive-date=28 March 2019|accessdate=17 December 2018}}</ref> Ал Контар бил задржан во притвор 58 дена пред неговата документација да биде финализирана од канадските власти, кои го забрзале неговото барање за азил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nbcnews.com/news/world/syrian-stranded-months-malaysian-airport-gets-fresh-start-canada-n962126|title=Syrian stranded for months at Malaysian airport gets fresh start in Canada|last=Talmazan|first=Yuliya|date=25 January 2019|publisher=NBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190310191018/https://www.nbcnews.com/news/world/syrian-stranded-months-malaysian-airport-gets-fresh-start-canada-n962126|archive-date=10 March 2019|accessdate=27 March 2020}}</ref> Во септември 2018 година, арапско-израелскиот видео блогер Нусеир Јасин направил видео за Ал Контар, но не можел да го посети бидејќи на израелските граѓани не им бил дозволен влез во Малезија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mothership.sg/2018/10/syrian-man-deported-kuala-lumpur-airport/|title=Syrian man deported from M'sia highlights problem with Nas Daily's short videos|last=Lay|first=Belmont|date=3 October 2018|work=mothership.sg|language=en|accessdate=19 June 2021}}</ref> Личниот пријател на Јасин, полскиот државјанин Агон Харе, го посетил Ал Контар во име на Јасин. === Азил и живот во Канада === На 26 ноември 2018 година, Ал Контар слетал на меѓународниот аеродром во Ванкувер и бил примен како постојан жител на Канада. Започнал работа во Вистлер, [[Британска Колумбија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vancouversun.com/pmn/news-pmn/canada-news-pmn/syrian-man-stranded-for-months-at-airport-in-malaysia-arrives-in-vancouver/wcm/b990a6d3-0b7f-4378-841b-88ea340107fe|title=Syrian man stranded for months at airport in Malaysia arrives in Vancouver|date=26 November 2018|work=[[Vancouver Sun]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127110406/https://vancouversun.com/pmn/news-pmn/canada-news-pmn/syrian-man-stranded-for-months-at-airport-in-malaysia-arrives-in-vancouver/wcm/b990a6d3-0b7f-4378-841b-88ea340107fe|archive-date=27 November 2018|accessdate=27 November 2018}}</ref><ref name=":0"/> Ал Контар бил приватно спонзориран за азил во Канада; тој живеел со семејството на еден од неговите спонзори, консултантот за односи со медиумите Лори Купер, кој им помогна на над 30 бегалци да се населат во Канада.<ref name="love"/> Ал Контар моментално зборува на настани за човековите права и работи во ресторан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/syrian-refugee-says-canada-s-support-for-the-displaced-is-more-important-than-ever-1.5183024|title=Syrian refugee says Canada's support for the displaced is more important than ever|last=Sciarpelletti|first=Laura|date=20 June 2019|work=CBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209084652/https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/syrian-refugee-says-canada-s-support-for-the-displaced-is-more-important-than-ever-1.5183024|archive-date=9 December 2019|accessdate=16 July 2019}}</ref> Од август 2019 година, Ал Контар организира програма за преселување бегалци наречена ''Операцијата не е заборавена'', спонзорирана од Советот за бегалци на Австралија и [[Амнести интернешенал|Амнести интернешенел]], за која планираат да соберат вкупно 3,3 милиони канадски долари за преселување на баратели на азил од крајбрежјето приведени од Австралија кои се блокирани во регионалните центри за обработка на Науру и Манус во Канада. Овие бегалци се од земји како [[Иран]], [[Мјанмар]], [[Авганистан]], [[Шри Ланка]], [[Пакистан]] и [[Ирак]], додека некои се без државјанство.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-49296093|title=Hassan al-Kontar: Who is the man trapped in an airport helping now?|date=12 August 2019|work=[[BBC]]|access-date=18 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817223218/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-49296093|archive-date=17 August 2019}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.twitter.com/Kontar81 Твитер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220629064554/https://twitter.com/Kontar81 |date=2022-06-29 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ал Контар, Хасан}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1981 година]] [[Категорија:Сириски бегалци]] 1v65ha493w0sn8pui391c9rl2110ri8 0 1303414 5543980 5276494 2026-04-23T19:12:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543980 wikitext text/x-wiki '''Хасан Ахмед Алмреи'''<ref name="affa2002">Almrei, Hassan. Affidavit of November 10, 2002.</ref> (роден во [[Сирија]] на 1 јануари 1974 година),<ref name="csisAlmrei">[[Canadian Security Intelligence Service]], Summary of the Security Intelligence Report concerning Hassan Almrei, February 22, 2008.</ref> [[Сиријци|сириски]] државјанин, пристигнал во [[Канада]] во 1999 година барајќи статус [[Бегалец|на бегалец]]. Оттогаш тој е притворен и обвинет за терористички врски и идеологија, поради неговата „репутација... за добивање лажни документи“ и неговата врска со [[Ибн ал-Катаб]] по заеднички поминат период за време на Граѓанската војна во Таџикистан.<ref name="csisAlmrei" /><ref name="thai">Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01, (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 7, 2004, pp. 1403-1407, 1421-1425, 1442.</ref> Тој „не го поддржувал Катаб финансиски или на друг начин“, но „се восхитуваше на Катаб... имал слики од Катаб на својот компјутер; и ги посетуваше веб-страниците на чеченските екстремисти“.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Канадската безбедносна разузнавачка служба (КБРС), исто така, тврди дека Алмреј покажал „посветеност на [[Осама бин Ладен]] и неговите идеали борејќи се во Авганистан“, иако тој се борел против трупите поддржани од комунистите и ривалските сили во Авганистан помеѓу 1990-1994 година. додека Бин Ладен сè уште живеел во [[Судан]]. Тој тврди дека е „грубо стереотипизиран“ да се сугерира дека секоја личност што се борела против Советите во Авганистан мора да го поддржи Осама бин Ладен.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Тој тврди дека верува дека [[Ал-Каеда]] е „спротивна на учењата на исламот“ и ги нарекува терористичка организација која учествува во неоправдано насилство. Од КБРС пак велат дека неговата улога како војник и во Авганистан и во Таџикистан докажува дека тој сепак верува во „пиштоли и насилство“.<ref name="csisAlmrei">[[Canadian Security Intelligence Service]], Summary of the Security Intelligence Report concerning Hassan Almrei, February 22, 2008.</ref><ref name="reasons2" /><ref name="reasons">Lemieux, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and the Minister of Public Safety. ""Reasons for Judgment and Judgment", October 5, 2007.</ref> Откако бил изграден специјален затвор за петте долгогодишни затвореници чувани со безбедносни сертификати, четворица биле ослободени со кауција и домашен притвор, оставајќи го Алмреи како единствениот станар на затворот кој продолжи да работи по цена од 2,6 милиони долари годишно за да се смести Алмреј сам.<ref name="cost">Freeze, Colin. ''[[The Globe and Mail]]'', [https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20081116.wsuspects1117/BNStory/National/home Watching an al-Qaeda suspect costs up to $1-million a year], November 16, 2008.</ref> Судијата на Федералниот суд на 2 јануари 2009 година му наредил да биде пуштен во домашен притвор.<ref name="cal">''[[Калгари Хералд|Calgary Herald]]'', [https://calgaryherald.com/news/Final+national+security+certificate+suspect+released/1135715/story.html Final national security certificate suspect released] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090113181454/http://www.calgaryherald.com/news/Final+national+security+certificate+suspect+released/1135715/story.html}}, January 2, 2009.</ref> На 14 декември 2009 година, тој бил дополнително ослободен и повеќе не се сметал за осомничен. Доказите против него се засновале на сведочења на доушниците, прислушување и неговото признавање дека патувал во места како Авганистан и Пакистан. Случајот против него се заснова на застарени и несигурни знаења за [[Ал-Каеда]] и други екстремистички исламски групи, и преполн со информации кои „може да се толкуваат само како неповолни за Алмреи без никаков сериозен обид да се вклучат информации за спротивното“.<ref name="thestar.com">[https://www.thestar.com/news/canada/article/738802--man-hounded-by-ottawa-loses-terrorist-tag-at-last "Man hounded by Ottawa loses 'terrorist' tag at last"].</ref> == Живот == Иако е роден во Сирија, семејството на Алмреи се преселило во Дамам, Саудиска Арабија кога тој имал 7 години, бидејќи неговиот чичко бил осуден на десет години затвор за неговата улога во Муслиманското братство - неговиот татко бил осуден на смрт во отсуство во Сирија, бидејќи тој работел како учител во Саудиска Арабија.<ref name="affa2002">Almrei, Hassan. Affidavit of November 10, 2002.</ref> Има осум браќа и сестри во Саудиска Арабија и една сестра која се преселила во Либан со нејзиниот сопруг.<ref name="affa2002">Almrei, Hassan. Affidavit of November 10, 2002.</ref> Тој го научил Куранот напамет додека бил млад.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Тврди дека бил самовработен од февруари 1990 година, кога завршил средно училиште, иако подоцна изјавил дека поминал неколку месеци работејќи канцелариска работа за добротворната Муслиманска африканска агенција по матурирањето.<ref name="sole">Almrei, Hassan. Solemn Declaration, November 10, 2002.</ref> Подоцна објаснил дека отпатувал кон Авганистан, откако ги искористил контактите на неговиот татко во Муслиманското братство за да купи фалсификуван сириски пасош,<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> за да присуствува на кампот во Џалалабад, управуван од Абдул Расул Сајаф, командант во Северната алијанса.<ref name="reasons2" /> Сепак, тој се заразил со [[маларија]] и останал во гостинската куќа наречена ''Баит ал-Ансар'' во Пешавар една година пред да присуствува во кампот на Сајаф, каде што тренирал на [[АК-47]] со групата по име ''Итихад-и-Ислами''. Направил три последователни патувања во Авганистан за да остане во камповите под водство на Сајаф, користејќи ги своите заштеди за финансирање на третото патување.<ref name="reasons2" /><ref name="reasons">Lemieux, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and the Minister of Public Safety. ""Reasons for Judgment and Judgment", October 5, 2007.</ref><ref name="sole">Almrei, Hassan. Solemn Declaration, November 10, 2002.</ref><ref>Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01 (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 6, 2004, pp. 1324-1325.</ref> Во 1994 година ја напуштил компанијата на Сајаф и отпатувал за Кундуз за да го следи [[Ибн ал-Катаб]] наместо тоа, и се сретнал со Набил ал-Мараб.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> <ref name="nabil">Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01 (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 6, 2004, pp. 1271-1274, 1395-1397.</ref> Алмреи тврдел дека отпатувал во Пакистан за да ги истражи деловните можности за продажба на мед и парфеми. Тој бил во Пакистан од ноември 1994 година до март 1995 година, а заминал во Јемен во март 1995 година. Тој, исто така, тврдел дека патувал двапати во [[Таџикистан]] во текот на годината, каде што ги извидувал [[Советски Сојуз|советските]] позиции за [[Ибн ал-Катаб]], и иако бил подготвен да се бори во борба, тој тврдел дека служел главно како имам на групата и никогаш не бил вклучен во која било голема борба, иако видел неколку престрелки.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref><ref name="sole">Almrei, Hassan. Solemn Declaration, November 10, 2002.</ref><ref>Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01 (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 7, 2004, pp. 1371-1375.</ref> Кога Катаб продолжил да се бори во [[Прва чеченска војна|Првата чеченска војна]], тој сè уште му телефонирал и испраќал факс на Алмреј со ажурирања за борбата.<ref>Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01 (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 6, 2004, pp. 1288-1291.</ref> Алмреи изјавил дека го затворил својот бизнис уште од 1996 година до крајот на јануари 1998 година, а оттогаш бил невработен.<ref name="sole">Almrei, Hassan. Solemn Declaration, November 10, 2002.</ref><ref name="pif">Almrei, Hassan. Personal Information Form for People Claiming Convention Refugee Status, October 8, 1999.</ref> Иако репортерката ''[[The New York Times|на Њујорк Тајмс]]'', Џудит Милер, тврдела дека го користел својот бизнис со мед за да шверцува пари за милитантите, аналитичарите велат дека нема докази кои го поткрепуваат тоа и Алмреи ја предочил историјата на контроверзии на Милер.<ref name="csisAlmrei">[[Canadian Security Intelligence Service]], Summary of the Security Intelligence Report concerning Hassan Almrei, February 22, 2008.</ref><ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref><ref>[[Judith Miller (journalist)|Miller, Judith]], [[New York Times]], "Honey Trade said to Provide Funds and Cover to bin Laden", October 11, 2001.</ref> Откако била објавена нејзината приказна, тој тврдел дека продавал главно парфем и [[Уд (македонски)|уд]],<ref>Citizenship and Immigration Canada, Unofficial transcription of the interview held with Mr. Hassan Almrei, July 10–11, 2003.</ref> но подоцна изјавил дека продавал главно мед, увезувајќи 500 [[Килограм|килограми]] од Пакистан.<ref>Almrei v. Canada (MCI), (F.C.T.D.), DES-5-01, Condensed Transcript of Proceedings, July 20, 2005, pp. 756-758.</ref> Тој неуспешно се обидел да емигрира во Канада со својот сириски пасош #3286630 на 19 април 1998 година, наведувајќи дека сакал да го посети Хишам Ал Таха во Ричмонд, Британска Колумбија. Подоцна тврдел дека никогаш не разговарал со Ал Таха и дека само го напишал своето име по совет на пријател кој му рекол дека тоа ќе му ги подобри шансите да биде примен за виза.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref><ref>Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01, (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, July 20, 2005, pp. 677-678, 775-776.</ref><ref name="visa">Almrei, Hassan. ''Application for a Visitor Visa'', April 19, 1998.</ref> За Тајланд отпатувал во август 1998 година,<ref name="pif">Almrei, Hassan. Personal Information Form for People Claiming Convention Refugee Status, October 8, 1999.</ref> каде се сретнал со палестински шверцер на луѓе по име Галед со кого се спријателил со оглед на неговата сопствена репутација за набавка на лажни пасоши.<ref name="affa2002">Almrei, Hassan. Affidavit of November 10, 2002.</ref><ref name="thai">Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01, (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 7, 2004, pp. 1403-1407, 1421-1425, 1442.</ref><ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> == Во Канада == [[Податотека:Best_Copy_-_Toronto.jpg|мини| Продавницата во која се запознале Ал-Мараб и Алмреи.]] На 2 јануари 1999 година, тој полетал од Јордан до меѓународниот аеродром во Торонто Пирсон.<ref name="csisAlmrei">[[Canadian Security Intelligence Service]], Summary of the Security Intelligence Report concerning Hassan Almrei, February 22, 2008.</ref> При слетувањето тврдел дека користел фалсификуван пасош од [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]] и дека го уништил. <ref>Almrei, Hassan. Application of Claim to be a Convention Refugee, January 13, 1999 and April 1, 1999.</ref> На аеродромот го презел неговиот „добар пријател“ Ахмед Ал Кајси, кого го сретнал додека бил во Авганистан.<ref>Almrei v. Canada (MCI), DES 5-01 (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 6, 2004, pp. 1262-1265.</ref> Во септември 1999 година, Алмреи и уште пет други мажи биле во ограничен дел од аеродромот Пирсон, бидејќи „изгледало дека имаат пристапни картички и шифри“.<ref>Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01, (F.C.T.D.),Condensed Transcript of Proceedings, January 6, 2004, pp. 1190-1191, 1201.</ref> Понудено било образложение дека овие шест мажи работеле на аеродромот на привремени работни места, а нивните ингеренции биле легитимни. Одржувал контакт и со тајландскиот шверцер.<ref name="thai">Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01, (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 7, 2004, pp. 1403-1407, 1421-1425, 1442.</ref> Присуствувајќи во Џами џамијата, Алмреи се сретнал со Ибрахим Ишак, кој се претставил како босански консултант за имиграција. Алмреи подоцна упатил две лица кои барале помош за добивање на возачки дозволи од Г-класа до Ишак, кој му платил за упатувањето.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref><ref name="affa">Almrei, Hassan. Affidavit, November 9, 2005.</ref> За неколку месеци по пристигнувањето, тој станал близок пријател со Хасан Ахмед и му помогнал со неговиот овоштарник, каде што на почетокот имал проблеми да зборува со женските клиенти поради неговото религиозно воспитување; но подоцна почнал отворено да флертува со нив бидејќи неговиот религиозен став се релаксирал.<ref name="hnb">Homes not Bombs, "[http://www.homesnotbombs.ca/hassanstaygranted.htm Stay of Deportation Granted to Secret Trial Detainee Hassan Almrei] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303165514/http://www.homesnotbombs.ca/hassanstaygranted.htm |date=2016-03-03 }}", November 28, 2003.</ref> Тој сугерирал дека е заинтересиран да најде идна сопруга.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Ахмед подоцна ќе му регистрира мобилен телефон на Алмреи на негово име.<ref name="reasons2" /> Алмреи тврдел дека бил контактиран од Ал-Мараб, од гостинската куќа Кундуз, додека вториот сè уште живеел во Соединетите Држави, и од него било побарано да му помогне да добие лажен пасош за 2.000 канадски долари. Тој вели дека откако Ал-Мараб се претставил како „Абу Аднан“, веднаш не препознал дека тоа е тој. За време на трансакцијата Алмреи го користел своето детско име „Абу ал-Харет“.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Двајцата се запознале во продавницата за копирање во Торонто, сопственост на вујкото на Ал-Мараб, Ахмед Шехаб, каде подоцна биле пронајдени голем број истакнати фалсификувани лични карти - и Алмреи му го продал лажниот пасош. Алмреи вели дека подоцна му било побарано да му најде втор пасош, но одбил.<ref name="reasons2" /> Откако Ал-Мараб бил уапсен во обид илегално да влезе во [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]] криејќи се во приколка за трактор, Алмреи го посетил во затворот Торолд и собрал пари од колегите за да му позајми 2.500 канадски долари за кауција.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> <ref name="nabil">Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01 (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 6, 2004, pp. 1271-1274, 1395-1397.</ref> <ref>Godfrey, Tom. [[Toronto Sun]], "TO hub of terror forgery", October 16, 2001.</ref> Кралската канадска коњичка полиција ја истражувала набавката на лажниот пасош од Алмреи, но одлучила да не подигне обвинение. <ref name="reasons2" /> Тој добил статус на бегалец во јуни 2000 година, наведувајќи дека се плаши од прогон во Сирија поради наводното членство на неговиот татко во Муслиманското братство.<ref name="csisAlmrei">[[Canadian Security Intelligence Service]], Summary of the Security Intelligence Report concerning Hassan Almrei, February 22, 2008.</ref> [[Податотека:Almrei_Eats_004.jpg|мини|293x293пкс| Ресторанот на Алмреи во Торонто.]] Во јануари 2000 година, Алмреи купил блискоисточен ресторан по име ''Ит а Пита'' за 22.000 канадски долари. Една од неговите вработени, која работела непријавена поради нејзините визни ограничувања, го прашала Алмреј дали познава маж кои би можел да влезе во брак од интерес ако таа му понуди 4.000 канадски долари за да и дозволи да остане во земјата. Знаејќи дека на Исхак, кого го запознала една година порано во џамијата, му требаат пари, Алмреи го известил за предлогот, а парот склучил граѓански брак во градското собрание, како и формален исламски брак во џамијата, а Алмреј служел како сведок на двата брака.<ref name="reasons">Lemieux, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and the Minister of Public Safety. ""Reasons for Judgment and Judgment", October 5, 2007.</ref> Алмреи, исто така, подготвил лажно упатно писмо од неговиот ресторан за да укаже дека Ишак е вработен, за да помогне во поддршката на неговиот случај за спонзорирање на неговата нова сопруга да стане Канаѓанка. На 13 септември 2000 година била претресена резиденцијата на Алмреи и бил откриен фалсификуваниот пасош.<ref name="csisAlmrei">[[Canadian Security Intelligence Service]], Summary of the Security Intelligence Report concerning Hassan Almrei, February 22, 2008.</ref> Ишак бил запрен во Детроит додека летал назад во Канада на 14 јануари 2001 година и бил обвинет за носење снопови со лажна идентификација и машина за стегање.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Ишак се вратил во Босна, повлекувајќи го спонзорството на поранешната касиерка на Алмреи. Чувствувајќи лична одговорност, Алмреи и ги вратил 4.000 канадски долари што Ишак ги зел од својот џеб во октомври 2001 година, кога дознал дека Ишак бил осуден за измама со потенцијални емигранти во Босна.<ref name="reasons2" /> Пријателите зборувале за Алмреј дека има лоша финансиска смисла и честопати морал да позајмува пари.<ref name="hnb"/> Во август 2000 година, Алмреи го продал ресторанот за 18.500 долари. <ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Тој пријавил дека станал депресивен и дека бил невработен некое време, додека еден пријател не морал да патува во странство поради смртта на неговиот татко, и го прашал Алмреи дали ќе го води својот бизнис неколку месеци. Тој бил платен со половно комбе и го користел за да најде работа за испорака на ресторани низ градот, заработувајќи 800–1000 долари месечно. Мобилниот телефон му бил исклучен поради застарени плаќања, а понекогаш возел неосигурен затоа што не можел да си ги дозволи плаќањата.<ref name="affa2002">Almrei, Hassan. Affidavit of November 10, 2002.</ref> == Апсење == [[Податотека:All_Five_Protest.jpg|мини|300x300пкс| Хасан Алмреи е претставен на протест во 2004 година пред канцеларијата на КБРС во [[Торонто]].]] На 19 октомври 2001 година, Алмреи бел донесен во канцеларијата на неговиот адвокат на интервју за КБРС; каде што тој повторно ги повторил своите патувања и негирал дека некогаш бил во [[Судан]], [[Авганистан]], [[Таџикистан]], [[Узбекистан]], [[Азербејџан]], [[Дагестан]] или [[Чеченија]].<ref>[[Canadian Security Intelligence Service]] interview of Almrei, October 9, 2001.</ref> Тој, исто така, се соочил со фактот дека фотографиите на [[Ибн ал-Катаб|Ибн Катаб]], [[Осама бин Ладен]] и Мохамед Ата биле пронајдени на неговиот компјутер, иако тој протестирал што агентите ги вадле од контекст и едноставно биле фотографии од новински агенции како [[Би-би-си|Би-Би-Си]] кои биле вклучени во онлајн приказните што ги прочитал и биле зачувани во неговата веб-кеш.<ref>Almrei v. Canada (MCI), DES-5-01 (F.C.T.D.), Condensed Transcript of Proceedings, January 6, 2004, pp. 1190-1236.</ref> Сепак, тој бил уапсен со безбедносен сертификат, а следниот месец судијата Даниел Трембле-Ламер пресудил дека сертификатот „разумен“.<ref name="csisAlmrei">[[Canadian Security Intelligence Service]], Summary of the Security Intelligence Report concerning Hassan Almrei, February 22, 2008.</ref> На 10 ноември 2002 година отповикал дел од својата изјава и рекол дека работел како имам во Авганистан, но се загрижил дека по терористичките напади вистината ќе биде инкриминирачка. Тој, исто така, рекол дека Ал Харамин добил задача да води училиште за девојки во Таџикистан.<ref name="sole">Almrei, Hassan. Solemn Declaration, November 10, 2002.</ref> Додека бил во Западниот притвор во Торонто, тој организирал два штрајка со глад - 39-дневен пост со кој успеал да обезбеди зимска облека и обувки во својата ќелија во текот на зимата и 73-дневен пост кој повикувал на еден час вежбање дневно. За време на првиот штрајк, чуварите во затворот понудиле да му подметнат неколку чевли спротивно на правилата, но тој одбил и рекол дека ќе почека додека судот не одлучи дека законски има право на нив.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Во 2003 година, Алмреи, кој доброволно се пријавил како чувар во затворот, бил сведок на напад на затворски чувар од затвореник и интервенирал, помагајќи да го извлече напаѓачот од полицаецот, а потоа притиснал на копчето за итни случаи за да ги повика другите чувари да помогнат. Последователно, тој носел стигма и побарал да му биде дозволено да остане во самица наместо да биде пуштен во општата затворска популација, бидејќи тврдел дека чуварите му биле „пријатели“.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Во 2005 година спомнал дека ја изгубил почитта кон својот пријател Ал Кајси, кој му останал пријател до денот на апсењето на Алмреи, и оттогаш не ги ни прашал заедничките пријатели како е, ниту го посетил во затвор.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Поголемиот дел од своето време во затвор го поминал гледајќи го парламентарниот канал на КПАК и рекол дека не чува лутина кон Канада поради неговиот третман, бидејќи дошол од Саудиска Арабија и Сирија, кои имаат уште помалку човекови права.<ref name="shep">[[Michelle Shepherd|Shepherd, Michelle]], [[Toronto Star]], [https://www.thestar.com/news/2007/10/06/terror_suspect_denied_bail.html Terror suspect denied bail], October 6, 2007.</ref> Во април 2006 година, бил преместен во нова установа за притвор во институцијата Милхавен, специјално наменета за сместување на оние што се чуваат под безбедносни сертификати. === Апликации за ослободување === На неговото прво барање за ослободување со кауција, во јуни 2003 година, било предложено Алмреи, кој нема семејство во Канада, да може да живее со д-р Дијана Ралф и нејзиниот партнер Жан Хансон, кои потрошиле 38.000 канадски долари за реновирање на нивниот подрумски стан за да ги сместат Алмреи и понудиле 10.000 канадски долари во готовина за износот на кауцијата. Како доказ дека Алмреј не бил екстремист, Ралф истакнал дека ја прифатил, [[Евреи|еврејска]] [[Лезбијка|лезбејка]], за блиска пријателка и рекол дека само Бог може да им суди на луѓето.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> На второто барање за ослободување на Алмреи, во 2005 година, тој го привлекол вниманието на Александар Трудо, кој понудил да објави 5000 канадски долари откако се сретнал со него додека снимал [[документарен филм]] за прашањето на безбедносниот сертификат. <ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Тој повторно барал да биде ослободен кај Ралф и Хансон кои доброволно се пријавиле да го тренираат да студира на Универзитетот во Торонто.<ref name="reasons2" /> Покрај тоа, неговиот близок пријател Хасан Ахмед понудил да плати 3000 канадски долари како кауција. Елизабет и Френсис Барнингем поднеле 10.000 канадски долари како и Френк Лојд Шолер, пензиониран активист за човекови права. Имамот Али Хинди понудил 28.000 канадски долари, Метју Баренц понудил 2.500 канадски долари, професорката Шерон Ајкен понуди 1.000 канадски долари и уште пет лица исто така донирале 100 канадски долари или помалку, вклучувајќи ја и пратеникот Алекса Мекдона.<ref name="reasons2" /> На неговото трето барање за ослободување во 2007 година, Алмреј бил поддржан од двајца нови членови на парламентот кои понудиле да дејствуваат како [[Банкарска гаранција|гаранции]] и да платат кауција за него, Бил Сиксеј (10.000 канадски долари) и Ендру Телегди (500 канадски долари), додека Мекдона повторно ја повториле симболичната поддршка. (250 долари) и Трудо повторно понудиле 5.000 канадски долари, додека Ралф и Хансон ја зголемиле понудата за кауција на 60.000 канадски долари.<ref name="reasons">Lemieux, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and the Minister of Public Safety. ""Reasons for Judgment and Judgment", October 5, 2007.</ref> Ерма Волф, исто така, понудила 3.000 канадски долари и предложила на Алмреи да живее во подрумскиот стан во близина на нејзината куќа. И Хинди, локалниот имам, собрал 15.000 канадски долари од локалната муслиманска заедница за да придонесе.<ref name="reasons" /> На 5 октомври, судијата Лемие го отфрлил барањето, истакнувајќи дека предложените услови за кауција се „целосно несоодветни“.<ref name="reasons" /> Во пресудата на Каролин Лејден-Стивенсон со која се отфрла втората апликација, таа цитирала доверлив агент на КБРС именуван само како ''П.Г.'' дека сведочел за смртта на Ахмед Кадр во 2004 година, кога тој всушност починал во 2003 година.<ref name="reasons2">Layden-Stevenson, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and Solicitor General for Canada", "Reasons for Order and Order", December 5, 2005.</ref> Тој, исто така, изјавил дека „не бил свесен“ за какви било затвореници во Гвантанамо или на друго место кои ''не'' „преземале терористички активности“ откако биле ослободени, иако 279 затвореници биле ослободени само од Гвантанамо, од кои меѓу 3- 30 биле обвинети дека презеле милитантни активности по нивното ослободување.<ref name="reasons2" /><ref>Department of Defense, [http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=10582 Guantanamo Bay 2006 Administrative Review Board Results Announced] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070314120405/http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=10582 |date=2007-03-14 }}, March 6, 2007.</ref> Друг агент на КБРС идентификуван само како ''Ј.П.'', заменик-началник за контратероризам и контрапролиферација во регионалната канцеларија во Отава од 2005 година, сведочел против петициите за ослободување на Алмреи, Џабалах и Чаркауи.<ref name="reasons">Lemieux, Justice. "Hassan Almrei and the Minister of Citizenship and Immigration and the Minister of Public Safety. ""Reasons for Judgment and Judgment", October 5, 2007.</ref> ''ЈП'', исто така, сведочел дека гостинската куќа во Пешавар била „поврзана со [[Ал-Каеда|Ал Каеда]] ... од 1984 година“, иако дури и најлибералните проценки сугерирале дека групата не постоела до 1988-1990 година. Судијата на Федералниот суд Ричард Мозли на 2 јануари 2009 година наредил Алмреј да биде пуштен во домашен притвор, под строги услови за следење, вклучително и електронска нараквица за следење.<ref name="cal"/> Овој судија бил федерален помошник заменик-министер за правда кој помогнал во подготовката на канадските антитерористички закони по 11 септември, пред да биде назначен во 2003 година. === Ослободување === На 14 декември 2009 година, повеќе од осум години по неговото апсење, истиот судија кој му одредил куќен притвор го отфрлил безбедносниот сертификат против него. Судијата заклучил дека доказите - и тајни и јавни - против него не се повеќе издржани. Иако постоеле ''„разумни основи да се верува дека Хасан Алмреи бил опасност за безбедноста на Канада кога бил приведен во 2001 година“'', тој заклучил дека ''„повеќе нема разумни основи да се верува дека тој е безбедносен ризик денес“'' . Во коментар ова било парафразирано: она што било разумно во 2001 година, бидејќи многу било непознато, веќе не било разумно во 2009 година. Судот бил критичен кон КБРС и федералните министри за јавна безбедност и имиграција, кои потпишале нов сертификат во 2008 година против Алмреи и четворица други. Мозли рекол дека КБРС и министрите ''„ги прекршиле своите должности со најголема добра волја и искреност кон судот со тоа што не ги прегледале темелно информациите што ги поседуваат, пред издавањето на сертификатот од февруари 2008 година“.'' Претходно во 2009 година, друг судија отфрлил безбедносен сертификат против Адил Чаркауи, откако Канадската безбедносна разузнавачка служба ги повлекла тајните докази, стравувајќи дека нивното откривање ќе ги загрози нејзините извори.<ref name="thestar.com"/> == Наводи == {{Наводи|2}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Алмреи, Хасан Ахмед}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1974 година]] [[Категорија:Бегалци]] __СОСОДРЖИНА__ 4tdrmzk632vd0wdp7wrp8ke1r84riyk 0 1305436 5543864 5532865 2026-04-23T12:29:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543864 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Федерико Гати | image = [[File:Frosinone Calcio - Federico Gatti - MS 1 cut.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.90}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|24}} | cityofbirth = {{роден во|Риволи|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 4 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chieri}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Torino}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Alessandria 1912}} | youthyears4 = | youthclubs4 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years1 = 2014-2018 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Alessandria 1912}} | years2 = 2015-2016 | caps2 = 31 | goals2 = 3 | clubs2 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years3 = 2016-2017 | caps3 = 4 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Saluzzo}} | years4 = 2017-2018 | caps4 = 27 | goals4 = 7 | clubs4 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years5 = 2018-2020 | caps5 = 51 | goals5 = 6 | clubs5 = {{Fb team Verbania}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 34 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Pro Patria}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 25 | goals7 = 3 | clubs7 = {{Fb team Frosinone}} | years8 = 2022- | caps8 = 96 | goals8 = 7 | clubs8 = {{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2022- | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Федерико Гати''' (роден во [[Риволи]], [[24 јуни]] [[1998]]) — [[Италијанци|италијански]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Јувентус|Јувентус]] и на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]]. ==Биографија== Гати е син единец на своите родители;<ref name=":16">{{Cite web |last=Binda |first=Nicola |date=22 December 2021 |title=Gatti: "Ho sofferto in cantiere. E sarò l'ultimo a mollare. Ora punto Chiellini" |trans-title=Gatti: "I suffered at the construction site. And I'll be the last to give up. Now I'm aiming for Chiellini |url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/22-12-2021/gatti-ora-punto-chiellini-juve-ma-ho-sofferto-cantiere-430585146341.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[La Gazzetta dello Sport]] |language=it-IT}}</ref> неговиот татко Лудовико бил спортски директор во Павароло, додека Федерико играл за таа екипа. На 17-годишна возраст, Федерико го напуштил училиштето и почнал да работи, откако татко му останал невработен. Така, три години додека играл во ниските италијански фудбалски лиги [[Промоционе (фудбал)|Промоционе]] и [[Екеленца]], Гати работел како [[ѕидар]], поправал прозорци и покриви, додека тренирал навечер.<ref name="offnet">{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/dzidarot-shto-dojde-vo-juventus-kako-naslednik-na-kjelini|title=Ѕидарот што дојде во Јувентус како наследник на Кјелини|publisher=off.net.mk|date=27 јуни 2022|access-date=25 август 2022}}</ref><ref name=torricelli>{{Cite web|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml|title=Ex muratore, le bocciature, la serie C e (finalmente) la Juventus: chi è Gatti, il nuovo Torricelli|author=Salvatore Riggio|urlarchivio=https://archive.today/20220203150233/https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/chiellini-piedi-bonucci.shtml|archivedate=3 февруари 2022|access-date=2 февруари 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/22-12-2021/gatti-ora-punto-chiellini-juve-ma-ho-sofferto-cantiere-430585146341.shtml|title=Gatti: "Ho sofferto in cantiere. E sarò l’ultimo a mollare. Ora punto Chiellini"|author=Nicola Binda|date=22 декември 2021|access-date=11 јуни 2022}}</ref><ref name=fanpage>{{Cite web|urlarchivio=https://archive.today/20220130214100/https://www.fanpage.it/sport/calcio/chi-e-gatti-il-nuovo-difensore-della-juve-che-faceva-il-muratore-giocavo-per-arrotondare/|url=https://www.fanpage.it/sport/calcio/chi-e-gatti-il-nuovo-difensore-della-juve-che-faceva-il-muratore-giocavo-per-arrotondare/|title=Chi è Gatti, il nuovo difensore della Juve che faceva il muratore: “Giocavo per arrotondare”|archivedate=30 јануари 2022}}</ref> Во италијанските медиуми кариерата на Гати често се споредува со онаа на [[Морено Торичели]], кој играл аматерски фудбал и работел како [[столар]] пред да потпише со Јувентус во 1992 година.<ref name=":16"/><ref>{{Cite web |last=Riggio |first=Salvatore |date=31 January 2022 |title=L'esempio di Torricelli |trans-title=The example of Torricelli |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[Corriere della Sera]] |language=it-IT}}</ref> Гати за свој идол го има поранешниот дефанзивец на Јувентус, [[Џорџо Кјелини]].<ref name="offnet"/><ref>{{Cite web |last=Cardia |first=Ivan |date=19 February 2022 |title=Gatti: "Due anni fa montavo serramenti, ora la Juventus. Mi sembra ancora surreale" |trans-title=Gatti: "Two years ago I would mount windows, now Juventus. It still seems surreal to me" |url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/gatti-due-anni-fa-montavo-serramenti-ora-la-juventus-mi-sembra-ancora-surreale-1648464 |access-date=19 February 2022 |website=Tuttomercatoweb |language=it}}</ref> ==Технички карактeристики== Физички силен робустен централен дефанзивец, вешт во играта во воздухот и што го прави опасен во офанзивната фаза по изведување на прекини (корнери, слободни удари итн.).<ref name=dazn>{{Cite web|url=https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7|archivedate=https://web.archive.org/web/20220129153535/https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7|title=Chi è Federico Gatti, il difensore centrale con la Serie A TIM nel destino|date=14 јануари 2022}}</ref> Неговите најзначајни одлики пред се вклучуваат издржливост и експлозивна сила, иако тој умее да даде нешто и во развивањето и создавањето на акциите на својата екипа. Неговата добра поединечна техника доаѓа од неговата претходна улога на која настапувал како многу млад како [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|офанзивен играч од средниот ред]] зад напаѓачите.<ref name="offnet"/><ref name=iamcalcio>{{Cite web|url=https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html|title="Oggi ti presento": Federico Gatti|date=5 септември 2018|access-date=11 јуни 2022|archivedate=29 јануари 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129153316/https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html}}</ref> Гати е природен деснак,<ref name=dazn/> кој на теренот се издвојува по својата цврстина и карактер. Вешти во лизгачките стартови и одземањети на топката, но има и добро чувство за позиционирање и тајминг кога да се нападне противникот.<ref name=iamcalcio/> ==Клупска кариера== ===Почетоци и рана кариера=== Својата кариера како дете Гати ја започнал во екипата на [[ФК Кјери|Кјери]]. Во 2005 година, на седумгодишна возраст, играл во [[пријателски натпревар]] за Кјери против [[ФК Торино|Торино]]; Џорџо Бошарато, спортскиот скаут на Торино, го забележал неговиот талент како „[[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|треквартиста]]“ и го пријавил кај [[Силвано Бенедети]], спортскиот директор на младинскиот сектор на ''Граната'', кој на крајот го потпишал младиот играч и го довел во престолнина на [[Пиемонт]].<ref name=":4">{{Cite web |last=De Luca |first=Roberto |date=16 September 2021 |title=La favola di Federico Gatti, l'osservatore che lo suggerì al Torino: "Il Frosinone ha un difensore top" |trans-title=The story of Federico Gatti, the scout who suggested him to Torino: "Frosinone have a top defender" |url=https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/09/16/la-favola-di-federico-gatti-l-osservatore-che-lo-suggeri-al/41854 |access-date=2 February 2022 |website=L'Inchiesta Cooperativa Editoriale |language=it |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917082735/https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/09/16/la-favola-di-federico-gatti-l-osservatore-che-lo-suggeri-al/41854 |url-status=dead }}</ref> Гати бил промовиран во тимот под 15 години, пред да продолжи во младинскиот тим на [[УС Алесандрија 1912|Алесандрија]].<ref name=":3">{{Cite web |date=7 February 2022 |title=Chi è Federico Gatti, il difensore centrale con la Serie A Tim nel destino |trans-title=Who is Federico Gatti, the centre-back with the Serie A Tim in his destiny |url=https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7 |access-date=13 February 2022 |website=[[DAZN]] |language=it}}</ref> Гати ги поминал сезоните 2012-2013 и 2013-2014 играјќи за екипите на Алесандрија под 15 (Џованисими национали) и под 17 години (Алиеви национали).<ref name=":10">{{Cite web |last=Stesina |first=Marco |date=31 January 2022 |title=Gatti era in Promozione, ora lo ha preso la Juventus beffando il Torino |trans-title=Gatti was in Promozione, now Juventus have taken him, bypassing Torino |url=https://www.sprintesport.it/news/2022/01/31/news/gatti-era-in-promozione-ora-lo-ha-preso-la-juventus-beffando-il-torino-516623/ |access-date=13 March 2022 |website=Sprint e Sport |language=it}}</ref> Во текот на неговата младинска кариера, Гати не бил сметан за голем талент ниту во Торино ниту во Алесандрија.<ref>{{Cite web |last=Riggio |first=Salvatore |date=31 January 2022 |title=Le bocciature |trans-title=The rejections |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[Corriere della Sera]] |language=it-IT}}</ref> Гати бил испратен на позајмица во Павароло во сезоната 2014-2015.<ref name=":10" /> Наместо да игра за тимот под 17 години, Гати го поминал поголемиот дел од сезоната играјќи за тимот под 19 години, за кој постигнал 13 гола во 18 првенствени настапи и покрај тоа што имал само 16 години.<ref name=":10" /> Во врска со својте почетоци на кариерата, многу години подоцна кога Гати веќе бил играч на {{Fb team (N) Frosinone}} во [[Серија Б]] изјавил за себе: {{Цитат 2|width=35%|align=left|quoted=1|quote=Од каде доаѓа тој тежок карактер? Од татко ми и од бесот кој ми се собирал внатре. Ова е мојата одмазда. Никаде не ме земаа, ме исфрлаа од младинските селекции на Торино и Алесандрија. Сега со сила го пробивам патот.|source=Федерико Гати, за почетоците и развојот на неговата кариера.<ref name="offnet"/>}} ===Аматерска кариера=== Во февруари 2015 година, Гати дебитирал за првиот тим на Павароло во [[Промоционе (фудбал)|Промоционе]] - шестото ниво на италијанскиот фудбал, и забележил четири настапи во сезоната 2014-2015.<ref name=":10" /> Следната сезона, повторно како позајмен од Алесандрија, Гати бил промовиран во првиот тим на Павароло и постигнал три гола во 27 првенствени настапи во Промоционе; тој, исто така, бил награден со признание за најдобар млад играч на сезоната,<ref name=":10" /><ref name=":7">{{Cite web |last=Redaction |date=31 May 2021 |title=Piedi buoni, possente e in continua crescita: ecco Federico Gatti |trans-title=Good feet, mighty and growing: here is Federico Gatti |url=https://www.tuttofrosinone.com/news/piedi-buoni-possente-e-in-continua-crescita-ecco-federico-gatti-48668 |access-date=2 February 2022 |website=TuttoFrosinone |language=it}}</ref> а неговата екипа изборила промоција во едно ниво повисоката дивизија [[Екеленца]], откако го освоиле Купот на Италија Промоционе Пиемонт-Аостинска Долина.<ref name=":10" /><ref name=":7" /><ref name=":1">{{Cite web |last=Redaction |date=12 June 2021 |title=Federico Gatti, dal lavoro come muratore, alla Serie B |trans-title=Federico Gatti, from the work as bricklayer to the Serie B |url=https://www.tuttocampo.it/Piemonte/News/1422319/federico-gatti-dal-lavoro-come-muratore-alla-serie-b |access-date=16 August 2021 |website=Tuttocampo |language=it}}</ref><ref name=":14">{{Cite web |last=Gioacas |first=Alina |date=19 January 2017 |title=Il Pavarolo riabbraccia Federico Gatti |trans-title=Pavarolo re-hug Federico Gatti |url=https://www.sprintesport.it/eccellenza/2017/01/19/news/il-pavarolo-riabbraccia-federico-gatti-14135/ |access-date=2 February 2022 |website=Sprint e Sport |language=it}}</ref> Во 2016 година, Алесандрија го позајмила Гати на екипата на [[ФК Салуцо|Салуцо]],<ref name=":1" /><ref name=":14" /> каде тој не нашол многу простор за игра забележувајќи само 4 настапи, по што се вратил во Павароло кон средината на јануари 2017 година.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web |last=Piccinini |first=Marco |date=22 January 2017 |title=Dilettanti&nbsp;– Pavarolo, riecco Gatti. Moretta: c'è Vegliato |trans-title=Amateurs - Pavarolo, Gatti back. Moretta: there is Vegliato |url=https://tuttosport.com/news/calcio/dilettanti/dilettanti-piemonte/2017/01/22-20494551/dilettanti_-_pavarolo_riecco_gatti_moretta_c_e_vegliato |access-date=6 April 2022 |website=[[Tuttosport]] |language=it}}</ref> На крајот на сезоната, Павароло сепак избегнал испаѓање во Промоционе.<ref name=":1" /><ref name=":6">{{Cite web |last=Vecchi |first=Mirco |date=5 September 2018 |title="Oggi ti presento": Federico Gatti |trans-title="Today I present you": Federico Gatti |url=https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html |access-date=2 February 2022 |website=I am calcio |language=it}}</ref> За време на сезоната 2016-2017, Гати постигнал осум гола во 31 првенствен натпревар.<ref name=":10" /> Во следната сезона (2017–2018), поради финансиски проблеми, Павароло не можешел да ги плати своите играчи, па најискусните играчи решиле да не тренираат и играат во последните 10 првенствени натпревари, а голем број на играчи од тимот до 19 години биле промовирани во првиот тим.<ref name=":9">{{Cite web |last=Guerrieri |first=Francesco |date=5 November 2021 |title=Frosinone, Gatti a CM: 'Mi svegliavo alle 4 di notte per lavorare al mercato, un'amichevole mi ha cambiato la vita' |trans-title=Federico Gatti at CM: "I got up at 04:00 to work at the market, a friendly match has changed my life." |url=https://www.calciomercato.com/news/frosinone-gatti-a-cm-mi-svegliavo-alle-4-di-notte-per-lavorare-a-63094 |access-date=14 February 2021 |website=Calciomercato.com |language=it}}</ref> Бидејќи Гати бил највисокиот играч во тимот, на барање на тренерот тој ја променил својата позиција од [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] во [[Одбрана (фудбал)|одбранбен играч]], што ќе му донесе нов правец во кариерата.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> Екипата на Гати испаднала во Промоционе на крајот од сезоната.<ref name=":6" /> {{Цитат 2|width=35%|align=left|quoted=1|quote=Клубот Павароло се распаѓаше, екипата си замина. Јас останав зошто просто сакав да играм. Клубот собираше млади играчи. Јас бев највисок и тренерот ме префрли во одбрана. Тоа ми го смени животот.|source=Федерико Гати, за промената на неговата позиција.<ref name="offnet"/>}} Во екипата на [[ФК Вербанија|Вербанија]] биле импресионирани од настапот на Гати како дефанзивец во натпреварот против нив, и го купиле од Алесандрија потпишувајќи постојан договор со него во 2018 година.<ref name=":10" /> Играјќи сега постојано како дефанзивец, Гати постигнал еден гол на 34 првенствени натпревари, помагајќи Вербанија да ја освои титулата во Екеленца.<ref name=":0">{{Cite web|last=Marzio|first=Gianluca Di|date=27 May 2021|title=Frosinone, ufficiale l'arrivo di Federico Gatti dalla Pro Patria|trans-title=Frosinone, official arrival of Federico Gatti from Pro Patria|url=https://gianlucadimarzio.com/it/frosinone-gatti-calciomercato-serie-b-news-27-maggio-2021|access-date=16 August 2021|website=Gianluca Di Marzio|language=it|archive-date=2022-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221102095109/https://gianlucadimarzio.com/it/frosinone-gatti-calciomercato-serie-b-news-27-maggio-2021|url-status=dead}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |last=Visca |first=Antonio |date=27 May 2021 |title=Frosinone Calcio, ufficiale Federico Gatti: ecco le sue caratteristiche |trans-title=Frosinone Calcio, official Federico Gatti: here are his characteristics |url=https://www.frosinonetoday.it/sport/frosinone-calcio-ufficiale-federico-gatti-ecco-caratteristiche.html |access-date=2 February 2022 |website=FrosinoneToday |language=it}}</ref> Гати го импресионирал клубот од Серија Ц, [[Кавезе 1919|Кавезе]], кој се обидел да го купи, но не успеал да го стори тоа.<ref name=":10" /> Во следната сезона ([[Серија Д 2019–2020|2019–2020]]), Гати постигнал три гола во 22 настапи во Серија Д пред прекинот предизвикан од [[Пандемија на КОВИД-19 во Италија|пандемијата на КОВИД-19 во Италија]], по што неговата екипа испаднала во Екеленца бидејќи го заземала претпоследното место на табелата.<ref name=":10" /><ref name=":SW">{{Soccerway|id=662450|accessdate=30 January 2022}}</ref> ===Про Патрија и Фрозиноне=== [[File:Frosinone Calcio - Federico Gatti - SDM 2.jpg|thumb|Гати прославува гол постигнат против {{Fb team (N) SPAL}} во декември 2021]] Во летото 2020 година, на возраст од 22 години, Гати станал професионален фудбалер потпишувајќи го првиот професионален договор со екипата на [[Аурора Про Патрија 1919|Про Патрија]], натпреварувач во [[Серија Ц]] лигата.<ref name=":SW" /> На 30 септември, тој дебитирал за Про Патрија во натпревар од второто коло на [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|Купот на Италија]] кој го загубиле од {{Fb team (N) Vicenza}} со 3-2 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]]. Првиот натпревар во Серија Ц го одиграл на 4 октомври, во ремито 1–1 со [[ФК Про Верчели 1892|Про Верчели]].<ref name=":SW" /> Својот единствен гол за Про Патрија го постигнал на 3 април 2021 година, а тој бил победнички во успехот со 1–0 над [[Калчо Леко 1912|Леко]].<ref name=":SW" /> На 9 мај, Гати играл во последниот натпревар на Про Патрија за сезоната во плејофот за промоција во Серија Б против [[ФК Јувентус под 23 години|Јувентус У23]] — резервниот тим на [[ФК Јувентус|Јувентус]] — во натпревар загубен со 3–1 на домашен терен, по што неговиот тим ги загубил шансите за промоција уште по првото коло на плејофот.<ref name=":3" /><ref name=":SW" /> Сезоната ја завршил со 36 настапи.<ref name=":SW" /> Во јуни 2021 година, Гати преминал во {{Fb team (N) Frosinone}},<ref name=":0" /><ref name=":5" /> потпишувајќи четиригодишен договор со екипата од Серија Б,<ref>{{Cite web |last=Visca |first=Antonio |date=27 May 2021 |title=Calciomercato Frosinone, ufficiale l'arrivo di Gatti: contratto di 4 anni |trans-title=Transfer market Frosinone, official arrival of Gatti: 4-year contract |url=https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/05/27/calciomercato-frosinone-ufficiale-l-arrivo-di-gatti-contra/39356 |access-date=2 February 2022 |website=L'Inchiesta Cooperativa Editoriale |language=it |archive-date=2022-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522224210/https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/05/27/calciomercato-frosinone-ufficiale-l-arrivo-di-gatti-contra/39356 |url-status=dead }}</ref> која и платила на Про Патрија надомест од околу 250.000 евра.<ref name=":15">{{Cite web |last=Marchese |first=Domenico |date=31 January 2022 |title=Federico Gatti, the former bricklayer bought by Juventus. "Man-marking like Chiellini" |url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/juventus/2022/01/31/news/federico_gatti_chi_e_juventus_nuovo_difensore-335898664/ |access-date=9 April 2022 |website=[[la Repubblica]] |language=it}}</ref> Гати го имал своето деби на 15 август во натпреварот од првото коло на [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|Купот на Италија]] против {{Fb team (N) Venezia}}, кој завршил нерешено 1–1, а откако се стигнало до тоа натпреварот да биде одлучен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]], тој бил трагичарот промашувајќи го одлучувачкиот пенал во поразот на неговата екипа со 8–7.<ref name=venezia>{{Cite web|url=https://www.veneziatoday.it/sport/venezia-frosinone-coppa-italia-risultato-15-agosto-2021.html|archivedate=https://web.archive.org/web/20210816112951/https://www.veneziatoday.it/sport/venezia-frosinone-coppa-italia-risultato-15-agosto-2021.html|title=Venezia-Frosinone, la storia infinita: dopo 9 rigori i lagunari passano il turno|date=16 август 2021}}</ref> Сепак, тоа не го поколебало дефанзивецот да одигра одлична дебитантска сезона во Серија Б; дебитирал во лигата на 20 август, играјќи како стартер во ремито 2–2 против {{Fb team (N) Parma}}, а својот прв гол за Фрозиноне го постигнал на 23 октомври во победата со 2-1 над {{Fb team (N) Ascoli}}.<ref name=ascoli>{{Cite web|url=https://it.soccerway.com/players/-/662450/|archivedate=https://web.archive.org/web/20220203150015/https://it.soccerway.com/players/-/662450/|title=Federico Gatti}}</ref> Под водството на тренерот [[Фабио Гросо]], Гати одржувал високи перформанси во текот на целиот прв дел од сезоната, придонесувајќи и во нападот со дури три гола, вклучувајќи ги и двата гола во победата со 4-0 против {{Fb team (N) SPAL}} на 18 декември.<ref name=spal>{{Cite web|url=https://www.frosinonetoday.it/sport/calcio/serie-b-calcio-frosinone-spal-4-0-zerbin-gatti-pagelle.html|title=Serie B, il Frosinone trova i tre punti sotto l'albero di Natale: poker alla Spal. Le pagelle|publisher=frosinonetoday.it|author=Antonio Visca|date=18 декември 2021|accessdate=27 август 2022}}</ref> Во текот на зимскиот трансферен прозорец, Гати бил блиску до трансфер во [[ФК Торино|Торино]], пред нивниот [[Дерби дела Моле|градски ривал]], {{Fb team (N) Juventus}} да се вклучи во трката за неговиот потпис и да го купи на 31 јануари 2022 година.<ref name=":13">{{Cite web |last= |first= |date=30 January 2022 |title=Juve, sorpasso al Toro per Gatti: affare fatto |trans-title=Juve, overtaking Toro for Gatti: deal done |url=https://sport.sky.it/calciomercato/2022/01/30/torino-gatti-calciomercato-news |access-date=1 April 2022 |website=Sky Sport |language=it}}</ref> Надоместот за трансферот изнесувал 7,5 милиони евра плус 2,5 милиони евра во бонуси во зависност од неговите настапи.<ref name=":2">{{Cite web |date=31 January 2022 |title=Federico Gatti è un giocatore della Juventus! |trans-title=Federico Gatti is a new Juventus player! |url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/federico-gatti-e-un-giocatore-della-juventus |access-date=31 January 2022 |website=[[Juventus F.C.]] |language=it}}</ref> Гати потпишал четири ипол годишен договор со Јувентус, но клубот од Торино одлучил да го остави играчот во Фрозиноне до крајот на сезоната.<ref name=":2" /> Сезоната [[Серија Б 2021-2022|2021-2022]] во Серија Б ја завршил со 36 настапи и 5 гола, но не успеал да му помогне на клубот да избори промоција во [[Серија А]] откако завршиле на деветтото место - кое не води во плејофот за промоција - со ист број на бодови како и осмопласираната {{Fb team (N) Perugia}}, но со послаби резултати во меѓусебните дуели со ''Грифоните''.<ref>{{cite web|url=https://www.umbriaon.it/il-perugia-e-ai-playoff-il-grifo-batte-il-monza-e-approfitta-del-ko-casalingo-del-frosinone/|title=Il Perugia è ai playoff: Monza al tappeto e Frosinone ko in casa|date=6 мај 2022|access-date=27 август 2022}}</ref> ===Јувентус=== Откако ја завршил сезоната 2021-2022 со Фрозиноне во Серија Б, Гати му се приклучил на Јувентус воден од [[Масимилијано Алегри]] на летните подготовки за наредната сезона во [[САД]]. Своето деби за Јувентус во официјален натпревар го имал на 31 август 2022, во победата со 2-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Spezia}} во [[Серија А]]; тоа исто така било и неговото деби во највисоката дивизија на италијанскиот фудбал.<ref>{{Cite web |url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/la-partita-juve-spezia|title=LA PARTITA {{!}} JUVE-SPEZIA|date=31 август 2022|access-date=1 септември 2022}}</ref> За својот дебитантски настап во Серија А, Гати изјавил: ''„Беше толку емотивно што не можам да опишам со зборови. Да дебитираш во Серија А е сон на секое дете. Јас денес го остварив и многу сум среќен, но тоа мора да претставува само почеток.“''<ref>{{cite web|url=https://www.ju1897.net/2022/09/izjave-nakon-slavlja-nad-speziom-u.html|title=Izjave nakon slavlja nad Speziom u okviru 4. kola Serie A|publisher=ju1897.net|date=1 септември 2022|access-date=1 септември 2022}}</ref> На 25 октомври, тој го направил своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], во поразот со 4–3 од [[ФК Бенфика|Бенфика]] во [[Лисабон]].<ref>{{cite web |url=https://www.cbssports.com/soccer/news/juventus-crash-out-uefa-champions-league-group-stage-three-reasons-why-massimiliano-allegris-team-failed/ |title=Juventus crash out UEFA Champions League group stage: Three reasons why Massimiliano Allegri's team failed |website=CBS Sports |date=25 October 2022 }}</ref> На 13 април 2023 година, тој го постигнал својот прв гол за Јувентус, во првиот натпревар од четвртфиналето на [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] против [[ФК Спортинг Лисабон|Спортинг Лисабон]], одлучувачки за победата на неговата екипа со 1–0.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |date=2023-04-13 |title=Juventus - Sporting CP 1-0: Gatti e Perin decisivi |url=https://it.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0280-17c502567fbb-58725825b710-1000--juventus-sporting-cp-1-0-gatti-e-perin-decisivi/ |access-date=2023-04-13 |website=UEFA.com |language=it}}</ref> На 11 мај 2023, Гати постигнал уште еден гол во истото натпреварување, во првиот натпревар од полуфиналето против {{Fb team (N) Sevilla}}, за да изедначи на 1-1 (што бил и конечен резултат) во седмата минута од судиското продолжение.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/65550399|title=Juventus 1-1 Sevilla: Federico Gatti's 97th-minute goal earns hosts draw|date=11 мај 2023|access-date=24 мај 2024}}</ref> Првата сезона со Јувентус ја завршил со вкупно 27 настапи и 2 гола. Следната сезона, на 7 октомври 2023, Гати го постигнал својот прв гол во Серија А, во победата со 2-0 во [[Дерби дела Моле|градското дерби]] против {{Fb team (N) Torino}}.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/juventus-torino-la-sintesi-x4082|title=Juventus-Torino {{!}} La Sintesi|date=2023-10-07}}</ref> Во текот на [[ФК Јувентус сезона 2023-2024|сезоната 2023-2024]], Гати постигнал уште три гола, сите одлучувачки за победи на Јувентус: првиот во последните секунди од натпреварот против {{Fb team (N) Monza}} за победата со 2-1 на [[Стадион Бриантео|Бриантео]], а потоа го постигнал единствениот гол во победите со 1-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Napoli}} и {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/serie-a/23_dicembre_08/juventus-napoli-risultato-786d4642-9610-11ee-af56-7295451e31b5.shtml|title=Juventus-Napoli, risultato 1-0: decide il gol di Gatti, i bianconeri tornano in vetta alla classifica|publisher=corriere.it|date=8 декември 2023|access-date=28 мај 2024}}</ref> На 15 мај 2024 година, тој бил стартер во финалето на [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|Купот на Италија]] и придонел за освојувањето на 15-тата титула на ''„бјанконерите“'' во натпреварувањето, со победата од 1-0 против [[ФК Аталанта|Аталанта]], со што го освоил и својот прв личен трофеј со Јувентус. На почетокот на [[ФК Јувентус сезона 2024-2025|сезоната 2024-2025]], за време на победата од 3-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Como}} во лигата, тој за првпат ја носел [[Капитен|капитенската лента]] на ''„бјанконерите“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/juventus-como-la-partita|title=Juventus - Como {{!}} La partita|date=19 август 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/20-08-2024/gatti-capitano-della-juve-ecco-perche_amp.shtml|title=Gatti capitano, "premio" di Motta e un messaggio allo spogliatoio: non ci sono posti fissi|author=Giovanni Albanese|date=20 август 2024}}</ref> На 1 октомври 2025 година, тој го постигнал својот прв гол во [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|Лигата на шампионите]], со спектакуларен удар со „ножички“, во ремито 2-2 против [[ФК Виљареал|Виљареал]], во второто коло од лигашката фаза на натпреварувањето.<ref>{{Cite web|language=it-IT|url=https://video.gazzetta.it/calcio/video-gol-villarreal-juve-highlights-gatti-segna-in-rovesciata-ma-non-basta/30558522-7b92-4f3b-89f4-57f12eeb1xlk|title=La rovesciata di Gatti è uguale a quella di Ronaldo! Gli highlights di Villarreal-Juve 2-2|website=La Gazzetta dello Sport|date=2025-10-01|access-date=2025-10-02}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[Податотека:Димоски и Гати (Италија - Македонија).jpg|thumb|Гати (десно) во дуел со [[Бојан Димоски]] од [[Фудбалска репрезентација на Македонија|Македонија]] во натпревар од [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024 - група Ц|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2024|ЕП 2024]].]] Во мај 2022 година, селекторот на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската сениорска репрезентација]], [[Роберто Манчини]], го повикал Гати на тридневен тренинг камп во [[Коверчано]].<ref>{{Cite web |last=JuventusNews24 |first=Redazione |date=2022-05-20 |title=Convocati Italia, Mancini ne chiama 53 per lo stage: presenti tre bianconeri |url=https://www.juventusnews24.com/convocati-italia-mancini-stage-53-giocatori-lista-nomi-gatti-fagioli-ranocchia-juve/ |access-date=2022-05-26 |website=Juventus News 24 |language=it-IT}}</ref> Своето деби за Италија го имал на 11 јуни, кога бил избран да игра од почетокот во натпреварот од [[УЕФА Лига на нации|УЕФА Лигата на нации]] против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]].<ref>{{Cite web |last=JuventusNews24 |first=Redazione |date=11 June 2022 |title=Formazioni ufficiali Inghilterra Italia: la decisione di Mancini su Gatti e Locatelli |trans-title=Official England Italy line-ups: Mancini's decision on Gatti and Locatelli |url=https://www.juventusnews24.com/formazioni-ufficiali-inghilterra-italia-mancini-gatti-locatelli/ |access-date=12 June 2022 |website=Juventus News 24 |language=it-IT}}</ref> Натпреварот завршил 0-0, а Гати добил позитивна оценка за чување на англиските напаѓачи [[Тами Ејбрахам]] и [[Хари Кејн]].<ref>{{Cite web |last=Tommaselli |first=Paolo |date=11 June 2022 |title=Pagelle Inghilterra-Italia: Gatti veterano, Gnonto meglio dalla panchina; Abraham non punge |trans-title=England-Italy report cards: Gatti a veteran, Gnonto better from the bench; Abraham does not sting |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/pagelle-inghilterra-italia/inghilterra-italia-0-0_principale.shtml |access-date=12 June 2022 |website=Corriere della Sera |language=it-IT}}</ref> Тој се вратил во дресот на репрезентацијата во ноември 2023 година, на почетокот на циклусот на новиот селектор [[Лучано Спалети]], за време на [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024 - група Ц|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првентво 2024]], во кои ''аѕурите'' славеле победа во [[Рим]] над {{NazNB|FUrep|MKD}}.<ref>{{Cite web|url=https://it.uefa.com/european-qualifiers/news/0287-197b9d32079b-d77ffc0bbe98-1000--italia-macedonia-del-nord-5-2-festa-azzurra-a-roma/|title=Italia-Macedonia del Nord 5-2: festa Azzurra a Roma|date=2023-11-17}}</ref> Во мај 2024 година, иако првично останал надвор од тимот повикан за зарвшниот турнир на Европското првенство во Германија, но потоа бил вклучен во списокот откако [[Франческо Ачерби]] и [[Џорџо Скалвини]] се повлекле поради повреда.<ref>{{Cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/news/verso-l-europeo-out-scalvini-a-coverciano-arriva-federico-gatti/|title=Verso l’Europeo: out Scalvini, a Coverciano arriva Federico Gatti|date=3 јуни 2024}}</ref> Сепак, тој не настапил ниту еднаш за време на турнирот. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|11-6-2022|Вулверхемптон|ENG|0|0|ITA|-|УЕФА Лига на нации|Прва фаза|13={{yel|48}}}} {{Cronopar|20-11-2022|Виена|AUT|2|0|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-11-2023|Рим|ITA|5|2|MKD|-|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|9-9-2024|Будимпешта|ISR|1|2|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{yel|73}}}} {{Cronopar|14-11-2024|Брисел|BEL|0|1|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|23-3-2025|Дортмунд|GER|3|3|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{yel|21}} {{suboff|46}}}} {{Cronopar|26-3-2026|Бергамо|ITA|2|0|NIR|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Зеница|BIH|1|1|ITA|-|Квал. за СП|2026|11=dts|12=4 – 1|13={{subon|44}}}} {{Cronofin|8|0}} == Статистика == === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 11 јуни 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2014-2015 || rowspan=2| {{flagsport|ITA}} Павароло || Пром. || 4 || 0 || КИ-Пром. || ? || ? || - || - || - || - || - || - || 4 || 0 |- || 2015-2016 || Пром. || 27 || 3 || КИ-Пром. || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 27 || 3 |- || 2016-јан. 2017 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Салуцо|Салуцо]] || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2016-2017|Екел.]] || 4 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2016-2017|КИ-Дил.]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 4+ || 0+ |- | јан.-јун. 2017 || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} Павароло || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2016-2017|Екел.]] || 15 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2016-2017|КИ-Дил.]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 18 || 5 |- | 2017-2018 || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2017-2018|Екел.]] || 32 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2017-2018|КИ-Дил.]] || 5 || 0 || - || - || - || - || - || - || 37 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Павароло || 78 || 15 || || 8 || 0 || || - || - || || - || - || 86 || 15 |- | 2018-2019 || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[ФК Вербанија|Вербанија]] || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2018-2019|Екел.]] || 29 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2018-2019|КИ-Дил.]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 29 || 3 |- | 2019-2020 || [[Серија Д 2019-2020 (групи А-Б-Ц)|Д]] || 22 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2019-2020|КИ-Д]]|| 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 22 || 3 |- !colspan="3"|Вкупно Вербанија || 51 || 6 || || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 51 || 6 |- || [[Аурора Про Патрија 1919 сезона 2020-2021|2020-2021]] || {{flagsport|ITA}} [[Аурора Про Патрија 1919|Про Патрија]] || [[Серија Ц 2020-2021|Ц]] || 34+1<ref name=off>Плејоф.</ref> || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 36 || 1 |- || [[Фрозиноне Калчо сезона 2021-2022|2021-2022]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Frosinone}} || [[Серија Б 2021-2022|Б]] || 35 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 36 || 5 |- | [[ФК Јувентус сезона 2022-2023|2022-2023]] || rowspan=2| {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 2022-2023|А]] || 18 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2022-2023|КИ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2022-2023|ЛЕ]] || 2+5 || 0+2 || - || - || - || 27 || 2 |- | [[ФК Јувентус сезона 2023-2024|2023-2024]] || [[Серија А 2023-2024|А]] || 31 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|КИ]] || 4 || 0 || - || - || - || - || - || - || 35 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 49 || 4 || || 6 || 0 || || 7 || 2 || || - || - || 62 || 6 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 221 || 26 || || 12 || 0 || || 7 || 2 || || - || - || 239 || 28 |} == Титули == === Клупски === ===={{flagsport|ITA}} Павароло==== *Куп на Италија Промоционе Пиемонт-Аостинска Долина: 1 :2015-2016 ===={{flagsport|ITA}} Вербанија==== *'''[[Екеленца]]''': 1 :[[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2018-2019|2018-2019]] <small>(група Б)</small> ===={{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] === Поединечни === * [[Гран Гала дел калчо]]: 1 : [[Најдобар млад играч во Серија Б]]: 2022 * [[Награда „Гаетано Ширеја“]]: 2022 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/federico-gatti/662450/ Федерико Гати на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/federico-gatti/leistungsdaten/spieler/509022 Федерико Гати на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/323147/frederico-gatti Федерико Гати на ESPN] *[https://www.tuttocalciatori.net/Gatti_Federico Федерико Гати на tuttocalciatori] *[https://www.whoscored.com/Players/401891/Show/Federico-Gatti Федерико Гати на whoscored] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220826212949/https://www.whoscored.com/Players/401891/Show/Federico-Gatti |date=2022-08-26 }} {{Состав на ФК Јувентус}} {{Состав на Италија на ЕП фудбал 2024}} {{Награда „Гаетано Ширеја“}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гати, Федерико}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фрозиноне]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] tcdm7ro5fmemlbnj2tiixupq54njgvu 0 1306666 5544088 5539572 2026-04-24T01:12:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544088 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Redshift.svg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Redshift.svg/170px-Redshift.svg.png|мини| [[Спектрална линија|Впивни линии]] во [[Видлив спектар|видливиот спектар]] на [[суперјато]] од далечни галаксии (десно), во споредба со впивните линии во видливиот спектар на [[Сонце]]то (лево). Стрелките укажуваат на црвеното поместување. Брановата должина се зголемува кон црвено и понатаму (честотата се намалува).]] {{Општа релативност}}{{Космологија}}{{Специјална релативност}} '''Црвено поместување''' — зголемување на [[Бранова должина|брановата должина]] и соодветно намалување на [[честота]]та и [[Фотонска енергија|енергијата на фотонот]] на [[Електромагнетно зрачење|електромагнетното зрачење]] ([[светлина]]та). Спротивната промена, како што би било намалувањето на брановата должина и истовременото зголемување на честотата и енергијата, е позната како негативно црвено поместување или [[сино поместување]]. Овие поими потекнуваат од боите [[Црвена боја|црвена]] и [[Сина боја|сина]] кои се всушност крајните бои на [[Видлив спектар|видливиот светлосен спектар]]. Во [[астрономија]]та и [[космологија]]та, трите главни причини за електромагнетното поместување кон црвено се: # Зрачењето патува помеѓу тела кои се оддалечуваат („[[Специјална теорија за релативноста|релативистичко]]“ црвено поместување, пример за [[Релативистички Доплеров ефект|релативистичкиот Доплеров ефект]]) # Зрачењето патува кон тело во послаб [[гравитациски потенцијал]], односно кон тело во послабо [[Закривен простор|закривено]] (порамно) [[Време-простор|простор-време]] ([[гравитациско црвено поместување]] ) # Зрачењето патува низ [[Ширење на вселената|просторот што се шири]] ([[Хаблов закон|космолошко црвено поместување]]). Набљудувањето според кое сите извори на светлина кои се на доволно големи растојанија од Земјата и за нив е одлика да имаат црвено поместување што одговара на нивното растојание од Земјата е познато како [[Хаблов закон]]. Релативистичките, гравитациските и космолошките црвени поместувања може да се разберат како составен дел од [[Појдовен систем|законите за трансформација на појдовните системи]]. [[Гравитациски бран|Гравитациските бранови]], кои исто така се движат со [[брзина на светлината]], подлежат на слични промени при црвено поместување. Примери за изразито црвено поместување [[Гама-зрачење|гама-зраците]] восприемени како [[Рендгенски зраци|рендгенско зрачње]], или пак оригиналната видлива светлина е восприемена како [[Радиобранови|радио бранови]]. Посуптилни црвени поместувања се забележани во [[Астрономска спектроскопија|спектроскопските]] набљудувања на [[Астрономија|астрономските]] тела и нашле примена во овоземните технологии како што се [[Доплеров радар|Доплеровите радари]] и [[Радарски пиштол|радарските пиштоли]]. Постојат и други физички процеси кои можат да доведат до промена на честотата на електромагнетното зрачење, како што се [[расејување]]то и [[Физичка оптика|оптичките ефекти]] ; сепак, овие промени се поразлични од (астрономското) црвено поместување и од оваа причина не се именувани како црвени поместувања (Погледајте [[#Ефекти од физичката оптика или зрачниот пренос|физичка оптика и пренос на зрачење]]). Големината на црвеното поместување честопати се означува со буквата ''z'', што одговара на делумната промена на брановата должина (позитивна за црвени поместувања, негативна за сини поместувања), и е поврзана со соодносот на брановата должина ''1 + z'' (што пак е >1 за црвени поместувања, <1 за сини поместувања ). ==Историја== Историјата на оваа тематика започнува со развојот на [[бран]]овата механика во {{римски|19}} век и со истражувањето на појавите кои се поврзани со [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]]. Овој ефект е именуван по [[Кристијан Доплер]], кој бил пррвиот кој понудил физичко објаснување за оваа појава во 1842 година.<ref> {{cite book |author=Doppler, Christian |date=1846 |title=Beiträge zur fixsternenkunde |publisher=Prague: G. Haase Söhne |bibcode=1846befi.book.....D |volume=69 }}</ref> Ова тврдење било тестирано и потврдено за [[звук]]от од страна на [[холандија|холандскиот]] научник [[Кристофер Балот]] во 1845 година.<ref> {{cite book |author=Maulik, Dev |chapter=Doppler Sonography: A Brief History |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HedeGJms0n4C&q=%22Ballot%22&pg=PA3 |editor=Maulik, Dev |editor2=Zalud, Ivica |date=2005 |title=Doppler Ultrasound in Obstetrics And Gynecology |url= https://www.springer.com/west/home/medicine/gynecology?SGWID=4-10066-22-46625046-0 |isbn=978-3-540-23088-5 |publisher=Springer }}</ref> Доплер точно предвидел дека појавата треба да важи за сите видоцви на бранови, и особено навел дека променливоста на [[боја|боите]] на [[ѕвезда|ѕвездите]] се должи на нивното движење во однос на Земјата.<ref> {{cite web |author=O'Connor, John J. |author2=Robertson, Edmund F. |date=1998 |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Doppler.html |title=Christian Andreas Doppler |work=MacTutor History of Mathematics archive |publisher=University of St Andrews }}</ref> Но пред ова тврдење да биде потврдено, сепак, било утврдено дека боите на ѕвездите најпрво се должат на ѕвездената површинска [[бојна температура|температура]], а не на движењето. Дури подоцна ќе биде потврденоова тврдење на Доплер преку извршените набљудувања на црвеното поместување. Првото Доплерово црвено поместување било опишано од страна на францускиот физичар [[Иполит Физо]] во 1848 година, кој укажал на промената во [[спектрална линија|спектралните линии]] на набљудуваните ѕвезди како последица на Доплеровиот ефект. Ефектот понекогаш се нарекува и "Доплер–Физоов ефект". Во 1868 година, британскиот астроном [[Вилијам Хагинс]] бил првиот кој ја одредил брзината на ѕвезда која се оддалечувала од Земјата користејќи го овој метод.<ref name=Huggins> {{cite journal |author=Huggins, William |date=1868 |title=Further Observations on the Spectra of Some of the Stars and Nebulae, with an Attempt to Determine Therefrom Whether These Bodies are Moving towards or from the Earth, Also Observations on the Spectra of the Sun and of Comet II |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume= 158 |pages=529–564 |bibcode=1868RSPT..158..529H |doi=10.1098/rstl.1868.0022 }}</ref> Во 1871 година, оптичкото црвено поместување било потврдено кога појавата е набљудувана кај [[Фраунхоферови линии|Фраунхоферовите линии]] користејќи го сончевото вртење, при што е забележано поместување од 0,1 Å кон црвената боја.<ref> {{cite journal |author=Reber, G. |date=1995 |title=Intergalactic Plasma |journal=Astrophysics and Space Science |volume=227 |issue=1–2 |pages=93–96 |doi=10.1007/BF00678069 |bibcode=1995Ap&SS.227...93R |s2cid=30000639 }}</ref> Во 1887 година, Вогел и Шајнер го забележале ''годишниот Доплеров ефект'', годишната промена во Доплеровото поместување за ѕвездите чија местоположба е во близина на еклиптиката поради орбиталната брзина на Земјата.<ref>{{cite book|last=Pannekoek|first=A|title=A History of Astronomy |date=1961|publisher=Dover|page=451|isbn=978-0-486-65994-7}}</ref> Во 1901 година, [[Аристарх Белополски]] го потврдил оптичкото црвено поместување лабораториски користејќи систем на вртечки огледала.<ref> {{cite journal |author=Bélopolsky, A. |date=1901 |bibcode=1901ApJ....13...15B |title=On an Apparatus for the Laboratory Demonstration of the Doppler-Fizeau Principle |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1901-01_13_1/page/15 |journal=Astrophysical Journal |volume=13 |page=15 |doi=10.1086/140786 }}</ref> Најраното спомнување на поимот ''црвено поместување'' во печатен облик е она на [[Волтер Адамс]] од 1908 година, во кое го спомнува во насловот "Два методи за истражување на природата на црвеното поместување кај маглините".<ref> {{cite journal |author=Adams, Walter S. |date=1908 |title=Preliminary catalogue of lines affected in sun-spots |place=Contributions from the Solar Observatory of the Carnegie Institution of Washington |publisher=Carnegie Institution of Washington |volume=22 |pages=1–21 |bibcode=1908CMWCI..22....1A |journal=Contributions from the Mount Wilson Observatory / Carnegie Institution of Washington }} Reprinted in {{cite journal|doi=10.1086/141524|last1=Adams|first1=Walter S.|title=Preliminary Catalogue of Lines Affected in Sun-Spots Region λ 4000 TO λ 4500|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1908-01_27_1/page/45|date=1908|journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=27 |page=45|bibcode=1908ApJ....27...45A}}</ref> Овој поим не се спомнува сè до 1934 година од кога е употребен од [[Вилем де Ситер]].<ref> {{cite journal |author=de Sitter, W. |date=1934 |title=On distance, magnitude, and related quantities in an expanding universe |journal=Bulletin of the Astronomical Institutes of the Netherlands |volume=7 |page=205 |bibcode=1934BAN.....7..205D |quote=It thus becomes urgent to investigate the effect of the redshift and of the metric of the universe on the apparent magnitude and observed numbers of nebulae of given magnitude }}</ref> Започнувајќи со набљудувања во 1912 година, [[Весто Слајфер]] забележал дека повеќeto [[спирална галаксија|спирални галаксии]], за кои се сметало дека се [[спирална галаксија#спирална маглина|спирални маглини]], имале значајни црвени поместувања. Слајфер е првиот кој дал запис за овие мерењата во годишниот том на ''Вести од [[Ловелова опсерваторија|Ловеловата опсерваторија]]''.<ref> {{cite journal |author=Slipher, Vesto |date=1912 |title=The radial velocity of the Andromeda Nebula |journal=Lowell Observatory Bulletin |volume=1 |issue=8 |pages=2.56–2.57 |bibcode=1913LowOB...2...56S |quote=The magnitude of this velocity, which is the greatest hitherto observed, raises the question whether the velocity-like displacement might not be due to some other cause, but I believe we have at present no other interpretation for it }}</ref> Три години подоцна, тој напишал труд во списанието ''[[Популарна астрономија (списание)|Популарна астрономија]]''.<ref> {{cite journal |author=Slipher, Vesto |date=1915 |title=Spectrographic Observations of Nebulae |url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1915-01_23_1/page/21 |journal=Popular Astronomy |volume=23 |pages=21–24 |bibcode=1915PA.....23...21S }}</ref> Во овој труд тој тврди дека "првичното откритие дека големата спирална галаксија Андромеда имала соста исклучителна брзина од –300 km(/s) со што се покажало дека постои можност за истражување ина брзините а не само на спектрите на спиралните галаксии."<ref> {{cite journal |author=Slipher, Vesto |date=1915 |title=Spectrographic Observations of Nebulae |url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1915-01_23_1/page/22 |journal=Popular Astronomy|volume=23 |page=22 |bibcode=1915PA.....23...21S}}</ref> Слајфер ги пресметал брзините на 15 спирални маглини кои се биле забележани низ целата [[небесна сфера]], од кои сите освен три имале "позитивни" (осносно оддалечувчки) брзини. Последователно, [[Едвин Хабл]] го забележал приближното заемодејство меѓу црвените поместувања како оние кај "маглините" и [[растојание|растојанијата]] до нив со записот на познатиот [[Хаблов закон]].<ref> {{cite journal |doi=10.1073/pnas.15.3.168 |author=Hubble, Edwin |date=1929 |bibcode=1929PNAS...15..168H |title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=15 |issue=3 |pages=168–173 |pmid=16577160 |pmc=522427 |doi-access=free }}</ref> Овие набљудувања ја потврдиле работата на [[Александер Фридман]] од 1922 година, во која тој ги извел познатите [[Фридманови равенки|Фридман–Леметерови равенки]].<ref> {{cite journal |author=Friedman, A. A. |date=1922 |title=Über die Krümmung des Raumes |journal=Zeitschrift für Physik |volume=10 |issue=1 |pages=377–386 |doi=10.1007/BF01332580 |bibcode = 1922ZPhy...10..377F |s2cid=125190902 }} English translation in {{cite journal |title=On the Curvature of Space|url=https://archive.org/details/sim_general-relativity-and-gravitation_1999-12_31_12/page/1991|doi=10.1023/A:1026751225741 |last1=Friedman |date=1999 |first1=A. |journal=General Relativity and Gravitation |volume=31 |issue=12 |pages=1991–2000 |bibcode=1999GReGr..31.1991F|s2cid=122950995 }})</ref> Денес тие се сметаат за силен доказ за [[ширење на универзумот|ширењето на универзумот]] и теоријата за [[голема експлозија|големата експлозија]].<ref name=Eddington>This was recognized early on by physicists and astronomers working in cosmology in the 1930s. The earliest layman publication describing the details of this correspondence is {{cite book |author=Eddington, Arthur |date=1933 |title=The Expanding Universe: Astronomy's 'Great Debate', 1900–1931 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.220736 |publisher=Cambridge University Press }} (Reprint: {{ISBN|978-0-521-34976-5}})</ref> ==Мерење, опис и толкување == [[File:High-redshift galaxy candidates in the Hubble Ultra Deep Field 2012.jpg|thumb|Галаксии кандидати со големо црвено поместување при [[Хаблово ултрадлабоко поле|Хабловото ултрадлабоко поле]] од 2012 година<ref>{{cite news|title=Hubble census finds galaxies at redshifts 9 to 12|url=http://www.spacetelescope.org/news/heic1219/|access-date=13 December 2012|newspaper=ESA/Hubble Press Release}}</ref> ]] [[видлив спектар|Спектарот]] на светлината која потекнува од извор (Погледајте ја сликата од идеалниот спектар горе десно) може да се измери. За да се определи црвеното поместување, потребно е да се трага за појави во спектарот како што се [[спектрална линија|впивните линии]], [[спектрална линија|оддавните линии]], или други промени во јачината на светлината. Доколку се забележани, овие појави може да се споредат со познати појави во спектарот на различни хемиски соединенија кои биле дел од експериментални испитувања и се соединенија кои постојат на Земјата. Многу чест [[хемиски елемент|атомски елемент]] во вселената е [[водород]]от. Спектарот на обична светлина која сјае низ водород ќе има [[водороден спектар|спектар]] кој е специфичен за водородот и ги има истите одлики на определени повторувачки интервали. Ако е ограничен само на впивните линии ќе биде налик на оној на сликата (горе десно). Ако истиот шаблон на интервали е забележан во набљудуваниот спектар од далечен извор, но се поместиле брановите должини, тогаш може да се каже дека е препознаено присуството на водород. Ако истата спектрална линија е препознаена во двата спектри, но при различни бранови должини, тогаш црвеното поместување може да се пресмета со употреба на табелата која е дадена подолу. Определувањето на црвеното поместување на тело на овој начин побарува честота или бранова должина. За да се пресмета црвеното поместување, потребно е да се знае брановата должина на оддадената светлина во почетниот појдовен систем на изворот: со други зборови, брановата должина која може да се измери од набљудувачот кој е веднаш до и се движи заедно со изворот. Бидејќи во астрономската примена овие мерења не можат да се направат директно, од причина што мерачот би требало да отпатува до далечната ѕвезда за која постои интерес, методот при кој се користат спектрални линии и е опишан во овој текст, е методот кој се користи. Црвените поместувања кои се пресметани со набљудување на непрепознаени одлики чија појдовна честота е непозната или пак станува збор за спектар без одлики или [[бел шум]] (случајни превирања во спектарот).<ref>See, for example, this 25 May 2004 [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/swift/about_swift/redshift.html press release] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130513051322/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/swift/about_swift/redshift.html |date=2013-05-13 }} from [[NASA]]'s Swift Gamma-Ray Burst Mission space telescope that is researching gamma-ray bursts: "Measurements of the gamma-ray spectra obtained during the main outburst of the GRB have found little value as redshift indicators, due to the lack of well-defined features. However, optical observations of GRB afterglows have produced spectra with identifiable lines, leading to precise redshift measurements."</ref> Црвеното поместување и (синото поместување) може да се окарактеризираат со релативната разлика меѓу набљудуваната и оддадената бранова должина (или фркевенција) на тоа тело. Во астрономијата, обичај е оваа промена да биде [[бездимензионална величина]] означена со {{math|''z''}}. Ако {{math|''λ''}} ја претставува брановата должина и {{math|''f''}} ја претставува честотата (треба да се има на ум дека {{math|''λf'' {{=}} ''c''}} при што {{math|''c''}} е [[брзина на светлината|брзината на светлината]]), тогаш {{math|''z''}} се дефинира со равенките:<ref>See [http://ned.ipac.caltech.edu/help/zdef.html] for a tutorial on how to define and interpret large redshift measurements.</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+ '''Calculation of redshift, <math>z</math>''' ! '''Based on wavelength''' !! '''Based on frequency''' |- align=center | <math>z = \frac{\lambda_{\mathrm{obsv}} - \lambda_{\mathrm{emit}}}{\lambda_{\mathrm{emit}}}</math> | <math>z = \frac{f_{\mathrm{emit}} - f_{\mathrm{obsv}}}{f_{\mathrm{obsv}}}</math> |- align=center | <math>1+z = \frac{\lambda_{\mathrm{obsv}}}{\lambda_{\mathrm{emit}}}</math> | <math>1+z = \frac{f_{\mathrm{emit}}}{f_{\mathrm{obsv}}}</math> |} Откако ќе се определи {{math|''z''}}, разликата меѓу црвеното и синото поместување е само работа на тоа дали {{math|''z''}} е со позитивен или негативен знак. На пример, сините поместувања при [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]] ({{math|''z'' < 0}}) се надоврзани со тела кои се приближуваат до набљудувачот и притоа светлината преминува во повисоки [[енергија|енергии]]. Соодветно, Доплеровите ефекти при црвеното поместување ({{math|''z'' > 0}}) се поврзани со тела кои се оддалечуваат од набљудувачот и светлината преминува на пониски енергии. Слично, гравитациските сини поместувања се поврзуваат со светлина оддадена од извор кој се оддалечува во послабо [[гравитациско поле]], а набљудувањето се врши од посилно гравитациско поле, додека пак црвеното поместување наведува на спротивното тврдење. == Равенки за црвено поместување == [[File:Redshift blueshift.svg|thumb|Црвено и сино поместување.]] Во општата релативност може да се изведат неколку специјални равенки за црвеното поместување во одредени специјални време-просторни геометрии , како што е прикажано во следнава табела. Во сите случаи величината на проемната (вредноста на {{math|''z''}}) е независна од брановата должина.<ref name="basicastronomy">See Binney and Merrifeld (1998), Carroll and Ostlie (1996), Kutner (2003) for applications in astronomy.</ref> {| class="wikitable" style="max-width:1000px;" |+ '''Преглед за црвеното поместување''' ! Вид на црвено поместување !! Геометрија !! Равенка<ref>Where z = redshift; v_|| = velocity parallel to line-of-sight (positive if moving away from receiver); c = speed of light; ''γ'' = Lorentz factor; ''a'' = scale factor; G = gravitational constant; M = object mass; r = |radial Schwarzschild coordinate, g_tt = t,t component of the metric tensor</ref> |- | [[Релативистички Доплеров ефект]]|| [[Минковскиев простор]]<br>(рамен време-простор) || За движења кои се целосно во радијалнна или<br> во насока на набљудувањето: :<math>1 + z = \gamma \left(1 + \frac{v_{\parallel}}{c}\right) = \sqrt{\frac{1+\frac{v_{\parallel}}{c}}{1-\frac{v_{\parallel}}{c}}}</math> :<math>z \approx \frac{v_{\parallel}}{c}</math> &ensp;for&nbsp;small <math>v_{\parallel}</math> <br /> За движења кои се целосно во трансферзална насока: :<math>1 + z=\frac{1}{\sqrt{1-\frac{v_\perp^2}{c^2}}}</math> :<math>z \approx \frac{1}{2} \left( \frac{v_{\perp}}{c} \right)^2</math> &ensp;for&nbsp;small <math>v_{\perp}</math> |- | [[Космолошко црвено поместување]]|| [[Фридман–Леметер–Робертсон–Валкерова метрика|ФЛРВ време-простор]]<br>(универзум кој се шири по големата експлозија) || :<math>1 + z = \frac{a_{\mathrm{now}}}{a_{\mathrm{then}}}</math> [[Хаблов закон]]: :<math>z \approx \frac{H_0 D}{c}</math> &ensp;for <math>D \ll \frac{c}{H_0}</math> |- | [[Гравитациско црвено поместување]]|| секој [[неподвижен време-простор]] || :<math>1 + z = \sqrt{\frac{g_{tt}(\text{receiver})}{g_{tt}(\text{source})}}</math> За [[Шварцшилдова геометрија]]: :<math>1 + z = \sqrt{\frac{1 - \frac{r_S}{r_{\text{receiver}}}}{1 - \frac{r_S}{r_{\text{source} }}}} = \sqrt{\frac{1 - \frac{2GM}{ c^2 r_{\text{receiver}}}}{1 - \frac{2GM}{ c^2 r_{\text{source} }}}} </math> :<math>z \approx \frac{1}{2} \left( \frac{r_S}{r_\text{source}} - \frac{r_S}{r_\text{receiver}} \right)</math> &ensp;for <math>r \gg r_S</math> Изразено преку [[втора космичка брзина|втората космичка брзина]]: :<math>z \approx \frac{1}{2} \left(\frac{v_\text{e}}{c}\right)_\text{source}^2 - \frac{1}{2} \left(\frac{v_\text{e}}{c}\right)_\text{receiver}^2 </math> for <math>v_\text{e} \ll c</math> |} ===Доплеров ефект=== {{Main|Доплеров ефект|Релативистички Доплеров ефект}} [[Image:Suzredshift.gif|thumb|[[Доплеров ефект]], жолтата (бранова должина ~575 [[нанометар|nm]] ) топка станува зелена (сино поместување со бранова должина ~565 nm) кога се приближува кон набљудувачот, или [[портокалова]] при (црвено поместување ~585 nm) преминувањето, и повторно постанува жолта кога движењето престанува. За да се набљудува ваква промена во бојата, телото треба да се движи со приближна брзина од 5.200 [[метар во секунда|km/s]], или со бризна 32 пати побрзо од бризната на [[Паркерова сончева сонда|најбрзата вселенска сонда]].]] [[File:Redshift blueshift.svg|thumb|Црвено и сино поместување]] Ако светлински извор на светлина се оддалечува од набљудувачот, тогаш се случува црвеното поместување({{math|''z'' > 0}}); соколку пак ако изворот се движи кон набљудувачот, тогаш се случува [[сино поместување]]({{math|''z'' < 0}}). Ова бажи за сите електромагнетни бранови и се објаснува со помош на [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]]. Последователно, овој вид на црвено поместување се нарекува ''Доплерово црвено поместување''. Доколку пак ако изворот се движи од набљудувачот со [[брзина]] {{math|''v''}}, која е значително помала од брзината на светлината ({{math|''v'' ≪ ''c''}}), црвеното поместување се пресметува со: :<math>z \approx \frac{v}{c}</math> &nbsp; &nbsp; (бидејќи <math>\gamma \approx 1</math>) каде {{math|''c''}} е [[брзина на светлината|брзината на светлината]]. Во класичниот Доплеров ефект, фреквенцијата на изворот не се менува, но оддалечувалкото движење создава илузија за пониска фреквенција. Поцелосна слика за Доплеровото црвено поместување побарува да се разгледаат релативистичките ефекти поврзани со движењето на извори кои се движат со брзини блиски до брзината на светлината. Целосното математичко изведување може да се види во статијата за [[релативистички Доплеров ефект|релативистичкиот Доплеров ефект]]. Накратко, тела кои се движат со брзини блиски до брзината на светлината ќе бидат подложни на изменет облик на равенакат од погоре поради постоењето на [[временска дилатација]] како ефект на [[специјална релативност|специјалната релативност]] што може да се отстрани со употреба на [[Лоренцов фактор|Лоренцовиот фактор]] {{math|''γ''}} во класичната равенка за Доплеровиот ефект на следниов начин (за движења кои се во видното поле): :<math>1 + z = \left(1 + \frac{v}{c}\right) \gamma.</math> Оваа појава првпат била набљудувана при експеримент изведен во 1938 година од страна на Херберт Ајвис и Г. Стилвел, познат под името [[Ајвис–Стилвелов експеримент]].<ref>{{cite journal | last1 = Ives | first1 = H. | last2 = Stilwell | first2 = G. | year = 1938 | title = An Experimental study of the rate of a moving atomic clock | journal = Journal of the Optical Society of America | volume = 28 | issue = 7| pages = 215–226 | doi=10.1364/josa.28.000215 | bibcode = 1938JOSA...28..215I}}</ref> Бидејќи Лоренцовиот фактор зависи само од [[величина (математика)|големината]] на брзинат, токму ова е причината за црвеното поместување со релеативистичката исправка која е независна од насоката во која се движи изворот. За споредба, класичниот дел од равенката зависи од [[вектроска проекција|проекцијата]] на движењето на изворот во [[движење во полето на набљудување|полето на набљудување]] што пак дава различни резултати за различни насоки. Ако {{math|''θ''}} е аголот меѓу насоката на релативното движење и насоката на оддавањето од појдовниот систем на набљудувачот<ref>{{cite book|last=Freund|first=Jurgen|title=Special Relativity for Beginners|date=2008|publisher=World Scientific|pages=120|isbn=978-981-277-160-5}}</ref> (нултиот агол е директно оддалечување од набљудувачот), целосниот облик на релативистичкиот Доплеров ефект се запишува како: :<math>1+ z = \frac{1 + v \cos (\theta)/c}{\sqrt{1-v^2/c^2}}</math> и за движење само во полето на набљудување({{math|''θ'' {{=}} 0°}}), равенката се сведува на: :<math>1 + z = \sqrt{\frac{1+v/c}{1-v/c}}</math> При специјалните случаи кога светлината се движи под [[прав агол]] ({{math|''θ'' {{=}} 90°}}) релативо од насоката на релативното движење на појдовниот систем на набљудувачот,<ref>{{cite book|last=Ditchburn|first=R. |title=Light|date=1961|publisher=Dover|pages=329|isbn=978-0-12-218101-6}}</ref> релативистичкото црвено поместување е познато како [[релативистички Доплеров ефект|трансверзно црвено поместување]], и равенката го има следниот облик: :<math>1 + z = \frac{1}{\sqrt{1-v^2/c^2}}</math> Црвеното поместување се определува, иако телото не се оддалечува од набљудувачот. Дури и кога изворот се движи кон набљудувачот, ако постои трансверзна компонента на движењето, тогаш постои некоја брзина при која дилатацијата го поништува очекуваното сино поместување и при повисоки брзини изворот кој се приближува ќе со црвено поместување.<ref> See "[http://www.physics.uq.edu.au/people/ross/phys2100/doppler.htm Photons, Relativity, Doppler shift] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827063802/http://www.physics.uq.edu.au/people/ross/phys2100/doppler.htm |date=2006-08-27 }} " at the University of Queensland </ref> ===Ширење на вселената=== {{Main|Ширење на вселената}} На почетокот на 20 век, Слифер, Вритц и останатите ги направиле првите мерења на црвените и сините поместувања на галаксиите кои се далеку од [[Млечен Пат|Млечниот Пат]]. Првично тие ги толкувале овие црвени и сини поместувања, како последици од случајни движења, но подоцна Леметр (1927) и Хабл (1929), користејќи ги податоците добиени од претходните мерења, забележале груба линиска поврзаност меѓу зголемувањето на црвеното поместување и растојанијата до галаксиите. Леметер забележал дека овие набљудувања може да се објаснат со помош на механизам кој создава црвени поместувања абележани во Фридмановите решенија на [[Ајнштајнови равенки|Ајнштајновите равенки]] на [[општа релативност|општата релативност]]. Поврзаноста меѓу црвените поместувања и растојанијата е задолжително од сите овие модели кај кои ширењето на просторот е метричко.<ref name=Eddington/> Како резултат, брановата должина на фотоните кои се шират низ просторот е издолжена, создавајќи го на тој начин [[космолошко црвено поместување|космолошкото црвено поместување]]. Постои разлика меѓу црвеното поместување во космолошки контекст споредбено со она кое е забележано кога блиски тела пројавуваат [[месен појдовен систем|месно]] Доплерово црвено поместување. Наместо космолошко црвено поместување кое последица на релативните брзини кои се тема на разгледување на законите на [[специјална релативност|специјалната релативност]] (а со тоа се опфатени од правилото дека две соседни тела може да имаат релативни брзини поголеми од брзината на светлината кога се разгледуваат во движење едно кон друго), и овие фотони ја зголемуваат својата бранова должина и црвено поместување поради светската [[време-просторна топологија|одлика на време-просторот]] низ која тие се движет. Еднио толкување на овој ефект е идејата дека самиот простор се [[ширење на универзумот|шири]].<ref>The distinction is made clear in {{cite book |last=Harrison |first=Edward Robert |date= 2000 |title=Cosmology: The Science of the Universe |publisher=Cambridge University Press |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=-8PJbcA2lLoC&pg=PA315 |pages=306''ff'' |isbn=978-0-521-66148-5}}</ref> Поради самото ширање на просторот на растојанијата се зголемуваат, а сот тоа и растојанието меѓу две далечни галаксии може да се зголемува и за брзини поголеми од 3{{e|8}} m/s, но ова не потврдува дека самите галаксии се движат со брзини поголеми од бризината на светлината во просторот во кој тие се движат (ова е забрането од [[Лоренцова коваријанса|Лоренцовата коваријанса]]). Постојат неколку мрежни страници за пресметување на различните времиња и растојанија на црвеното поместување, а бидејќи прецизните пресметки користат нумерички интеграли за повеќето вредности на параметрите.<ref name="UCLA-2015">{{cite web |author=Staff |title=UCLA Cosmological Calculator |url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/ACC.html |date=2015 |work=UCLA |access-date=6 August 2022 }} Light travel distance was calculated from redshift value using the UCLA Cosmological Calculator, with parameters values as of 2015: H₀=67.74 and Omega_M=0.3089 (see Table/Planck2015 at "Lambda-CDM model#Parameters" )</ref><ref name="UCLA-2018">{{cite web |author=Staff |title=UCLA Cosmological Calculator |url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/ACC.html |date=2018 |work=UCLA |access-date=6 August 2022 }} Light travel distance was calculated from redshift value using the UCLA Cosmological Calculator, with parameters values as of 2018: H₀=67.4 and Omega_M=0.315 (see Table/Planck2018 at "Lambda-CDM model#Parameters" )</ref><ref name="ICRAR-2022">{{cite web |author=Staff |title=ICRAR Cosmology Calculator |url=https://cosmocalc.icrar.org/ |date=2022 |work=International Centre for Radio Astronomy Research |access-date=6 August 2022 }} ICRAR Cosmology Calculator - Set H₀=67.4 and Omega_M=0.315 (see Table/Planck2018 at "Lambda-CDM model#Parameters")</ref><ref name="KEMP-2022">{{cite web |last=Kempner |first=Joshua |title=KEMPNER Cosmology Calculator |url=https://www.kempner.net/cosmic.php |date=2022 |work=Kempner.net |access-date=6 August 2022 }} KEMP Cosmology Calculator - Set H₀=67.4, Omega_M=0.315, and Omega_Λ=0.6847 (see Table/Planck2018 at "Lambda-CDM model#Parameters")</ref> ====Математичко изведување==== Последиците од набљудувањето на овој ефект може да се изведат со употреба на [[Фридман–Леметр–Рибертсон–Валкерова метрика|равенките]] од [[општа релативност|општата релативност]] кои опишуваат [[космолошко начело|хомоген и изотропен универзум]]. За да се изведе црвеното поместување, се користи [[геодезиска линија|геодезиската]] равенка за светлински бран, и тоа: :<math>ds^2=0=-c^2dt^2+\frac{a^2 dr^2}{1-kr^2}</math> каде * {{math|''ds''}} е [[време-простор]]ниот интервал * {{math|''dt''}} е временскиот интервал * {{math|''dr''}} е просторниот интервал * {{math|''c''}} е брзината на светлината * {{math|''a''}} е временки зависниот [[размер (космологија)|размерен фактор]] * {{math|''k''}} е [[закривеност]]а во единица површина. За набљудувач кој ја набљудува грпката на светлинскиот бран во местоположба {{math|''r'' {{=}} 0}} и време {{math|''t'' {{=}} ''t''{{sub|now}}}}, и притоа грпката на тој светлосен бран е оддадена во време {{math|''t'' {{=}} ''t''{{sub|then}}}} во минатото и на далечно растојание {{math|''r'' {{=}} ''R''}}. Интегрирајќи по патеката по која се двиѓи сбветлиснкиот бран по времето и по просторот истовремено се добива: :<math> c \int_{t_\mathrm{then}}^{t_\mathrm{now}} \frac{dt}{a}\; = \int_{R}^{0} \frac{dr}{\sqrt{1-kr^2}}\,. </math> Општо гледано, брановата должина на светлината не е подеднаква за двете местоположби и времиња поради променливите својства на метриката. Кога бранот бил оддаден, имал бранопва должина {{math|''&lambda;''{{sub|then}}}}. Следната грпка од светлосниот бран била оддадена при време :<math>t=t_\mathrm{then}+\lambda_\mathrm{then}/c\,.</math> Набљудувачот ја набљудува следната грпка на набљудуваниот светлински бран {{math|''&lambda;''{{sub|now}}}} кој пристигнува во време: :<math>t=t_\mathrm{now}+\lambda_\mathrm{now}/c\,.</math> Бидејќи последователната грпка е повторно оддадена од {{math|''r'' {{=}} ''R''}} и е набљудувана при {{math|''r'' {{=}} 0}}, равенката може да се презапише на следниов начин: :<math> c \int_{t_\mathrm{then}+\lambda_\mathrm{then}/c}^{t_\mathrm{now}+\lambda_\mathrm{now}/c} \frac{dt}{a}\; = \int_{R}^{0} \frac{dr}{\sqrt{1-kr^2}}\,. </math> Десната страна на двоинтегралната равенка од погоре се подеднакви што значи :<math> c \int_{t_\mathrm{then}+\lambda_\mathrm{then}/c}^{t_\mathrm{now}+\lambda_\mathrm{now}/c} \frac{dt}{a}\; = c \int_{t_\mathrm{then}}^{t_\mathrm{now}} \frac{dt}{a}\, </math> Користејчи го следново разрешување: :<math> \begin{align} 0 & = \int_{t_\mathrm{t}}^{t_\mathrm{n}} \frac{dt}{a} - \int_{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c}^{t_\mathrm{n}+\lambda_\mathrm{n}/c} \frac{dt}{a} \\ & = \int_{t_\mathrm{t}}^{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c}\frac{dt}{a}+\int_{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c}^{t_\mathrm{n}}\frac{dt}{a}- \int_{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c}^{t_\mathrm{n}+\lambda_\mathrm{n}/c} \frac{dt}{a} \\ & = \int_{t_\mathrm{t}}^{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c}\frac{dt}{a}-\left(\int_{t_\mathrm{n}}^{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c}\frac{dt}{a}+\int_{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c}^{t_\mathrm{n}+\lambda_\mathrm{n}/c} \frac{dt}{a}\right) \\ & = \int_{t_\mathrm{t}}^{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c}\frac{dt}{a}-\int_{t_\mathrm{n}}^{t_\mathrm{n}+\lambda_\mathrm{n}/c}\frac{dt}{a} \end{align} </math> се добива дека: :<math> \int_{t_\mathrm{n}}^{t_\mathrm{n}+\lambda_\mathrm{n}/c} \frac{dt}{a}\; = \int_{t_\mathrm{t}}^{t_\mathrm{t}+\lambda_\mathrm{t}/c} \frac{dt}{a}\,. </math> За сите мали промени во времето (за периодот на циклусот на светлиснкиот бран) размерниот фактор е всушност константен ({{math|''a'' {{=}} ''a''{{sub|n}}}} денес или во минатото{{math|''a'' {{=}} ''a''{{sub|t}}}}). Ова води до :<math>\frac{t_\mathrm{now}+\lambda_\mathrm{now}/c}{a_\mathrm{now}}-\frac{t_\mathrm{now}}{a_\mathrm{now}}\; = \frac{t_\mathrm{then}+\lambda_\mathrm{then}/c}{a_\mathrm{then}}-\frac{t_\mathrm{then}}{a_\mathrm{then}} </math> по што истото се презапишува како: :<math>\frac{\lambda_\mathrm{now}}{\lambda_\mathrm{then}}=\frac{a_\mathrm{now}}{a_\mathrm{then}}\,.</math> Користејќи ја равенката за црвено поместување дадена преку [[#мерење, карактеризација, и толкување|од погоре]] се добива: :<math>1+z = \frac{a_\mathrm{now}}{a_\mathrm{then}}</math> Во универзум кој се шири како нашиот , размерниот фактор [[монотона функција|монотоно се зголемува]] како што поминува времето, па така, {{math|''z''}} е позитивно и затоа галаксиите се навидум поместени кон црвено. ---- Користејќи го моделот за ширење на универзумот, црвеното поместување може да се поврзе со староста на набљудуваното тело, т.н. ''[[космичко време]]''. Означува сооднос на густини со {{math|Ω₀}} притоа истото е еднакво на: :<math>\Omega_0 = \frac {\rho}{ \rho_\text{crit}} \ , </math> каде {{math|''ρ''_crit}} е критичната густина со што се означува универзум којво еден момент ќе се собере под дејство на универзумот кој се шири. Оваа густина е околу три атоми на водород на кубен метар простор.<ref Name=Weinberg>{{cite book |first=Steven | last=Weinberg |edition=2nd |title=The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe | page=34 |isbn=9780-465-02437-7 |date=1993 |publisher=Basic Books|title-link=The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe }}</ref> При поголеми црвени поместувања, {{math| ''1 + z'' > Ω₀⁻¹}}, се добива: :<math> t(z) \approx \frac {2}{3 H_0 {\Omega_0}^{1/2} (1+ z )^{3/2}} \ , </math> каде {{math|''H''₀}} е моменталната [[Хаблова константа]], и {{math|''z''}} е црвеното поместување.<ref name="Bergström">{{cite book |title=Cosmology and Particle Astrophysics |url=https://books.google.com/books?id=CQYu_sutWAoC&pg=PA77 |page=77, Eq.4.79 |isbn=978-3-540-32924-4 |publisher=Springer |edition=2nd|date=2006|first1 = Lars |last1=Bergström|first2 = Ariel |last2=Goobar }}</ref><ref name = Longair>{{cite book |title=Galaxy Formation |first=M. S. |last=Longair |url=https://books.google.com/books?id=2ARuLT-tk5EC&pg=PA161 |page=161 |isbn=978-3-540-63785-1 |publisher=Springer |date=1998}}</ref><ref name=Sanchez>{{cite book |editor-first=Norma |editor-last=Sanchez |page=223 |title=Current Topics in Astrofundamental Physics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GOJoas-Dg7QC&pg=PA223 |isbn=978-0-7923-6856-4 |date=2001 |publisher=Springer |chapter=The High Redshift Radio Universe |author=Yu N Parijskij}}</ref> ====Разлика меѓу космолошките и месните ефекти==== За космолошките црвени поместувања при {{math|''z'' < 0.01}} се забележуваат дополнителни Доплерови црвени и сини поместувања со [[сопствена брзина|сопствени движења]] на гаслаксиите релативно во однос на една кон друга предизвикува [[промена|расејување]] од стандардниот [[Хаблов закон]].<ref>Measurements of the peculiar velocities out to 5 Mpc using the Hubble Space Telescope were reported in 2003 by {{cite journal | title=Local galaxy flows within 5 Mpc | last1=Karachentsev | first1=I. D. | last2=Makarov | first2=D. I. | last3=Sharina | first3=M. E. | last4=Dolphin | first4=A. E. | last5=Grebel | first5=E. K. | last6=Geisler | first6=D. | last7=Guhathakurta | first7=P. | last8=Hodge | first8=P. W. | last9=Karachentseva | first9=V. E. | last10=Sarajedini | first10=A. | last11=Seitzer | first11=P. | display-authors=1 | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=398 | issue=2 | pages=479–491 | year=2003 | doi=10.1051/0004-6361:20021566 | bibcode=2003A&A...398..479K | s2cid=26822121 | arxiv=astro-ph/0211011 }}</ref> Настанатата ситуација може да се прикаже преку честата космолошка споредба која се користи за да се опише ширењето на просторот или [[ширење на универзумот#Други замисли за модели за ширењто|универзум кој се шири како опна]]. Ако две тела се претставени како лагери а време-просторот како гумена опна, Доплеовиот ефект е предизвикан од вртењето лагерите преку опната и се создава сопственото движење. Космолошкото црвено поместување се случува кога лагерите стојат во едно место а опната се растегнува.<ref name=Kuhn>{{cite book |title=In Quest of the Universe | first1=Theo | last1=Koupelis | first2=Karl F. | last2=Kuhn |edition=5th |url=https://archive.org/details/inquestofunivers00koup |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/inquestofunivers00koup/page/557 557] |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2007 |isbn=978-0-7637-4387-1}}</ref><ref name=Lewis>{{cite journal | quote=It is perfectly valid to interpret the equations of relativity in terms of an expanding space. The mistake is to push analogies too far and imbue space with physical properties that are not consistent with the equations of relativity. |title=Cosmological Radar Ranging in an Expanding Universe |arxiv=0805.2197 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | first1=Geraint F. | last1=Lewis |date=2008 |pages=960–964 |issue=3 |volume=388 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13477.x |bibcode=2008MNRAS.388..960L|display-authors=4|last2=Francis |first2=Matthew J. |last3=Barnes |first3=Luke A. |last4=Kwan |first4=Juliana |last5=James |first5=J. Berian |s2cid=15147382 }}</ref><ref name=Chodorowski>{{Cite journal | first=Michal | last=Chodorowski |title=Is space really expanding? A counterexample |date=2007 |arxiv=astro-ph/0601171 |journal=Concepts Phys |volume=4 |issue=1 |pages=17–34|bibcode = 2007ONCP....4...15C |doi = 10.2478/v10005-007-0002-2 |s2cid=15931627 }}</ref> Црвените поместувања на галаксиите вклучува и компонента поврзана со [[повлекувачка брзина|повлекувачката брзина]] од ширењето на универзумот, и компонента од [[сопствено движење|сопственото движење]] (Доплерово поместување).<ref>{{cite journal | title=A comparison between the Doppler and cosmological redshifts | last=Bedran | first=M. L. | year=2002 | journal=American Journal of Physics | volume=70 | issue=4 | pages=406–408 | doi=10.1119/1.1446856 | bibcode=2002AmJPh..70..406B | url=http://www.df.uba.ar/users/sgil/physics_paper_doc/papers_phys/cosmo/doppler_redshift.pdf | access-date=2023-03-16 }}</ref> Црвеното поместување кое се должи на ширењето на универзумот зависи д повлекувачката брзина на начин определен од избраниот космолошки модел за да се опише ширењето на универзумот, кое е многу поразлично од тоа како Доплеровото црвено поместување зависи од месната брзина.<ref name="Harrison2">{{cite journal |last=Harrison |first=Edward |date=1992 |title=The redshift-distance and velocity-distance laws |journal=Astrophysical Journal, Part 1 |volume=403 |pages=28–31 |bibcode=1993ApJ...403...28H |doi=10.1086/172179}}. A pdf file can be found here [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ApJ...403...28H&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf].</ref> Опишувањето на потеклото на космолошкото ширење на црвеното поместување, според космологот [[Едвард Харисон]], "Светлината ја напушта галаксијата, која е неподвижна во месниот простор и по одреден период е восприемена од набљудувачи кои се пак неподвижни во нивниот месен простор. Меѓу галаксијата и набљудувачот, светлината патува големи растојанија низ простор кој се шири. Како резултат, сите бранови должини на светлината се развлечени од ширењето на просторот. И е едноставно толку просто..."<ref>{{Harvnb|Harrison|2000|p=315}}.</ref> подоцна [[Стивен Вајнберг]] појаснува, "зголемувањето на брановата должина од оддавањето до впивањето на светлината не зависи од чекорот на промена на {{math|''a''(''t'')}} [тука {{math|''a''(''t'')}} е [[Размерен фактор (космологија)|Робертсон-Валкеровиот размерен фактор]]] при периодот на впивање или оддавање, но кога се зголемува {{math|''a''(''t'')}} тое е во целовкупниот период од оддавањето до впивњето."<ref name=Weinberg_Cosmology>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=48C-ym2EmZkC&pg=PA11 |first=Steven | last=Weinberg |title=Cosmology |publisher=Oxford University Press |page=11 |date=2008 |isbn=978-0-19-852682-7}}</ref> Во научната литература честопати се користи изразот "Доплерово црвено поместување" наместо "космолошко црвено поместување" за да се опише црвеното поместување на галаксиите каде доминира ширењет на време-просторот, но космолошкото црвено ширење не се пресметува со употреба на релативистичката Доплерова равенка<ref>Odenwald & Fienberg 1993</ref> која пак е окарактеризирана преку [[специјална релативност|специјалната релативност]]; па така {{math|''v'' &ge; ''c''}} е невозможно, досека пак за споредба, {{math|''v'' &ge; ''c''}} е можно за космолошкото црвено поместување, бидејќи просторот кој ги разделува телата (на пример, квазар и Земјата) може да се шири и со брзини поголеми од брзината на светлината.<ref>Speed faster than light is allowed because the expansion of the spacetime metric нis described by general relativity in terms of sequences of only locally valid inertial frames as opposed to a global Minkowski metric. Expansion faster than light is an integrated effect over many local inertial frames and is allowed because no single inertial frame is involved. The speed-of-light limitation applies only locally. See:<br>{{cite journal | first=Michal | last=Chodorowski |title=Is space really expanding? A counterexample |date=2007 |arxiv=astro-ph/0601171 |journal=The Old and New Concepts of Physics |volume=4 |issue=1 |pages=17–34|bibcode = 2007ONCP....4...15C |doi = 10.2478/v10005-007-0002-2 |s2cid=15931627 }}</ref> Поматематички, од гледната точка "далечните галаксии се оддалечуваат" и од гледната точка дека "просторот меѓу галаксиите се зголемува" се поврзани преку [[координатен систем|координатни системи]]. За да се објасни ова прецизно потребно е да се користи [[Фридман–Леметр–Роберсон–Валкерова метрика|Фридман–Роберсон–Валкерова метрика]].<ref>{{cite web | first=M. | last=Weiss | year=1994 | title=What Causes the Hubble Redshift? | website=The Original Usenet Physics FAQ | url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/GR/hubble.html | access-date=2023-03-17 }}</ref> Доколку пак ако универзумаот се беше собирал, ние би набљудувале како далечните галаксии се сино поместени за големина соодветна за нивното растојание, што е поразлично од црвеното поместување.<ref>This is only true in a universe where there are no peculiar velocities. Otherwise, redshifts combine as :<math>1+z=(1+z_{\mathrm{Doppler}})(1+z_{\mathrm{expansion}})</math> which yields solutions where certain objects that "recede" are blueshifted and other objects that "approach" are redshifted. For more on this bizarre result see: {{cite journal | last1=Davis | first1=T. M. | last2=Lineweaver | first2=C. H. | last3=Webb | first3=J. K. | title=Solutions to the tethered galaxy problem in an expanding universe and the observation of receding blueshifted objects | journal=American Journal of Physics | volume=71 | issue=4 | pages=358–364 | date=April 2003 | doi=10.1119/1.1528916 | arxiv=astro-ph/0104349 | bibcode=2003AmJPh..71..358D | s2cid=3219383 }}</ref> ===Гравитациско црвено поместување=== {{Main|Гравитациско црвено пшоместување}} Бо теоријата за [[општа релативност|општата релативност]], постои временска дилатација во гравитациониот бунар. Оваа појава е позната како [[гравитационо црвено поместување]] или ''Ајнштајново поместување''.<ref>{{cite journal | last=Chant | first=C. A. | bibcode = 1930JRASC..24..390C | title = Notes and Queries (Telescopes and Observatory Equipment – The Einstein Shift of Solar Lines) | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-astronomical-society-of-canada_1930-10_24_8/page/390 | date = 1930 | journal = Journal of the Royal Astronomical Society of Canada | volume = 24 | page = 390 }}</ref> Теориското изведување на овој ефект е проследено од [[Швардшилдова матрика|Шварцшилдовото решение]] на [[Ајнштајнови равенки за полето|Ајнштајновите равенки]] при што се добива следната равенка за црвеното поместување за фотон кој минува низ [[гравитационо поле]] на [[електричен полнеж|ненаелектризираното]], [[вртење|невртежно]], [[сферна симетрија|сферно симетрична]] маса: :<math>1+z=\frac{1}{\sqrt{1-\frac{2GM}{rc^2}}},</math> каде * {{math|''G''}} е [[гравитациона константа|гравитационата константа]], * {{math|''M''}} е [[маса]]та на телото кое го создава гравитационото поле, * {{math|''r''}} е радијалната координата на изворот (што се поистоветува со класичното растојание од центарот на телото, но е всушност [[Шварцшилдови координати|Шварцшилдова координата]]), и * {{math|''c''}} е [[брзина на светлината|брзината на светлината]]. Ова гравитациско црвено поместување може да се изведе од претпоставките на [[специјална релативност|специјалната релативност]] и [[начело за еквивалетност|начелото за еквивалентност]]; целосната теорија на општата релативност не е од корист во овој случај.<ref>{{cite journal | last = Einstein | first = A. | date = 1907 | title = Über das Relativitätsprinzip und die aus demselben gezogenen Folgerungen | journal = Jahrbuch der Radioaktivität und Elektronik | volume = 4 | pages = 411–462 | bibcode=1908JRE.....4..411E}} See p. 458 ''The influence of a gravitational field on clocks''</ref> Овој ефект е мал, но сепак мерлив од Земјата со употреба на [[Месбауеров ефект|Месбауеровиот ефект]] и за првпат е забележано во [[Поунд-Ребков експеримент|Поунд-Ребковиот експеримент]].<ref>{{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevLett.4.337 | title = Apparent Weight of Photons | date = 1960 | last1 = Pound | first1 = R. | last2 = Rebka | first2 = G. | journal = Physical Review Letters | volume = 4 | issue = 7 | pages = 337–341 | bibcode=1960PhRvL...4..337P| doi-access = free }}. Овој труд е првото мерење.</ref> Сепак, поради големата близина до [[црна дупка]], и како што некое тело се приближува до [[хоризонт на настани|хоризонтот на настани]] црвеното поместување станува бесконечно. Ова е исто така главната причина за големите аголно-размерни промени во [[позадинско космолошко микробраново зрачење|позадинското космолошко микробраново зрачење]] (Погледајте [[Сахс–Волфов ефект]]).<ref>{{cite journal | last1=Sachs | first1=R. K. | last2=Wolfe | first2=A. M. | date=1967 | title=Perturbations of a cosmological model and angular variations of the cosmic microwave background | journal=Astrophysical Journal | volume=147 | issue=73 | doi=10.1086/148982 | page=73 | bibcode=1967ApJ...147...73S }}</ref> == Астрономски набљудувања== [[File:Look-back time by redshift.png|thumb|[[Космичко време]] на вонгалактички набљудувања според набљуадуваните црвени поместувања до z=20.<ref name="Pilipenko">S.V. Pilipenko (2013-2021) [https://arxiv.org/abs/1303.5961 "Paper-and-pencil cosmological calculator"] arxiv:1303.5961, including [https://code.google.com/archive/p/cosmonom/downloads Fortran-90 code] upon which the citing charts and formulae are based.</ref> Постојат мрежни страници за пресметување за физичките величини произлезени од црвеното поместување.<ref name="UCLA-2015"/><ref name="UCLA-2018"/><ref name="ICRAR-2022"/><ref name="KEMP-2022"/>]] Црвените поместувања забележани во астрономијата може да се измерат поради [[оддавни спектри|оддавните]] и [[апсопрпциона спектроскопија|апсорпциони]] [[атом]]ски спектри се разликуваат и се добро познати, баждарени со помош на [[спектроскопија|спектроскопски]] експеримети изведени во [[лабораторија|лабораториите]] на Земјата. Кога црвеното поместување на различните апсорпциони и оддавни линии од едно единствено астрономско тело се измерени, се определува {{math|''z''}} кое пак е неверојатно константно. Иако далечните тела не се јасно видливи а со тоа и нивините спектрални линии се проширени, но тоа не е повеќе од она што се очекува од [[кинетичка теорија на гасовите|топлинските]] или механичките [[движење|движења]] на изворот. Од овие причинии други, постои усогласеност меѓу астрономите дека црвените поместувања кои се набљудувани се неакаква мешавина од постоечките три Доплерови црвени поместувања. Поинакви претпоставки и објаснувања за црвеното поместување како на пример [[заморена светлост]] претежно не се прифатени како можни објаснувања.<ref name=reboul>When cosmological redshifts were first discovered, Fritz Zwicky proposed an effect known as tired light. While usually considered for historical interests, it is sometimes, along with intrinsic redshift suggestions, utilized by nonstandard cosmologies. In 1981, H. J. Reboul summarised many [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1981A%26AS...45..129R&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=42ca922c9c23806 alternative redshift mechanisms] that had been discussed in the literature since the 1930s. In 2001, Geoffrey Burbidge remarked in a [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2001PASP..113..899B&db_key=AST&data_type=HTML review] that the wider astronomical community has marginalized such discussions since the 1960s. Burbidge and Halton Arp, while investigating the mystery of the nature of quasars, tried to develop alternative redshift mechanisms, and very few of their fellow scientists acknowledged let alone accepted their work. Moreover, {{cite journal | title=Timescale Stretch Parameterization of Type Ia Supernova B-Band Lightcurves | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-09-01_558_1/page/358 | first1=G. | last1=Goldhaber | first2=D. E. | last2=Groom | first3=A. | last3=Kim | first4=G. | last4=Aldering | first5=P. | last5=Astier | first6=A. | last6=Conley | first7=S. E. | last7=Deustua | first8=R. | last8=Ellis | first9=S. | last9=Fabbro | first10=A. S. | last10=Fruchter | first11=A. | last11=Goobar | first12=I. | last12=Hook | first13=M. | last13=Irwin | first14=M. | last14=Kim | first15=R. A. | last15=Knop | first16=C. | last16=Lidman | first17=R. | last17=McMahon | first18=P. E. | last18=Nugent | first19=R. | last19=Pain | first20=N. | last20=Panagia | first21=C. R. | last21=Pennypacker | first22=S. | last22=Perlmutter | first23=P. | last23=Ruiz-Lapuente | first24=B. | last24=Schaefe | first25=N. A. | last25=Walton | first26=T. | last26=York | display-authors=1 | year=2001 | journal=Astrophysical Journal | volume=558 | issue=1 | pages=359–386 | doi=10.1086/322460 | arxiv=astro-ph/0104382 | bibcode=2001ApJ...558..359G | s2cid=17237531| doi-access=free }} pointed out that alternative theories are unable to account for timescale stretch observed in type Ia supernovae</ref> Спектроскопијата, како мерење, е значително многу потешка за мерење од [[фотометрија (астрономија)|фотометрија]], која ја мери [[сјајност]]а на астрономските тела низ одредени [[оптички филтер|филтри]].<ref>For a review of the subject of photometry, consider: {{cite book | last=Budding | first=E. | title=Introduction to Astronomical Photometry | url=https://archive.org/details/introductiontoas0000budd | publisher=Cambridge University Press | date=September 24, 1993 | isbn=0-521-41867-4 }}</ref> Кога фотометриските податоци се се што е достапно (на пример, [[Хаблово длабоко поле|Хабловото длабоко поле]] и [[Хаблово ултрадлабоко поле|Хабловото ултрадлабоко поле]]), астрономите користат техники за мерење на [[фотометриско црвено поместување|фотометриските црвени помествања]].<ref>The technique was first described by: {{cite conference | last=Baum | first=W. A. | year=1962 | editor-first=G. C. | editor-last=McVittie | title=Problems of extra-galactic research | page=390 | conference=IAU Symposium No. 15 }}</ref> Поради широките подрачја на бранови должини кај фотометриските филтри и потребните претпоставки за природата на спектарот на изворот на светлина, па така [[набљудувачки грешки|грешките]] за овој вид на мерењаможе да достигне {{math|δ''z'' {{=}} 0.5}}, и се многу поневеродостојни од оние определени со спектроскопски набљудувања.<ref>{{cite journal | last1=Bolzonella | first1=M. | last2=Miralles | first2=J.-M. | last3=Pelló | first3=R. | title=Photometric redshifts based on standard SED fitting procedures | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=363 | pages=476–492 | year=2000 | arxiv=astro-ph/0003380 | bibcode=2000A&A...363..476B }}</ref> Сепак, фотометријата дозволува квалитативна карактеризација на црвеното поместување. На пример, ако спектар налик на оној на Сонцето има црвено поместување {{math|''z'' {{=}} 1}}, ќе биде најсјано во подрачјето на [[инфрацрвена светлина]](1000&nbsp;nm) отколку кај сино-зелена (500&nbsp;nm) боја поврзана со врвот на [[црно тело|спектарот на црното тело]], и јачината на светлината ќе биде намалена преку филтерот за фактор 4, {{math|(1 + ''z''){{sup|2}}}}. Истовремено бројот на фотони и фотонската енергија се црвено поместени. (Погледајте [[K-исправка]] за фотометриските последици од црвеното поместување.)<ref>A pedagogical overview of the K-correction by David Hogg and other members of the Sloan Digital Sky Survey collaboration can be found at: {{cite arXiv | title=The K correction | last1=Hogg | first1=David W. | last2=Baldry | first2=Ivan K. | last3=Blanton | first3=Michael R. | last4=Eisenstein | first4=Daniel J. | display-authors=1 | date=October 2002 | eprint=astro-ph/0210394}}</ref> ===Месни набљудувања=== Кај месните тела (во нашата галаксија [[Млечен Пат]]) набљудуваните црвени поместувања се скоро секогаш поврзани со брзините на [[движење во линија на гледањето|линијата на гледање]] на телата кои се набљудувани. Набљудувањата на овие црвени поместувања и сини поместувања им овозможиле на астрономите да ги измерат [[брзина|брзините]] и да ги параметризираат [[маса|масите]] на [[орбита|орбитирачките]] [[ѕвезда|ѕвезди]] кај [[спектроскопска двојна ѕвезда|спектроскопските двојни ѕвезди]], метод кој првпат е употребен во 1868 година од британскиот астроном [[Вилјам Хагинс]].<ref name=Huggins/> Слично, малите црвени и сини поместувања забележани при спектроскопските мерења на поединечните ѕвезди се еден начин како астрономите можеле да [[методи за откривање вонсончеви планети#радијална брзина|утврдат и измерат]] присуството и карактеристиките на [[вонсончева планета|планетарните системи]] околу други ѕвезди и дури направиле мошне [[Роситер–Меклолинов ефект|детални диференцијални мерења]] на црвените поместувања за време на [[методи за откривање вонсончеви планети|планетарните премини]] за да се определат прецизно орбиталните параметри.<ref>The Exoplanet Tracker is the newest observing project to use this technique, able to track the redshift variations in multiple objects at once, as reported in {{cite journal |last1=Ge |first1=Jian |last2=Van Eyken |first2=Julian |last3=Mahadevan |first3=Suvrath |last4=Dewitt |first4=Curtis |last5=Kane |first5=Stephen R. |last6=Cohen |first6=Roger |last7=Vanden Heuvel |first7=Andrew |last8=Fleming |first8=Scott W. |last9=Guo |first9=Pengcheng |last10=Henry |first10=Gregory W. |last11=Schneider |first11=Donald P. |last12=Ramsey |first12=Lawrence W. |last13=Wittenmyer |first13=Robert A. |last14=Endl |first14=Michael |last15=Cochran |first15=William D. |display-authors=4 |date=2006 |title=The First Extrasolar Planet Discovered with a New-Generation High-Throughput Doppler Instrument |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-09-01_648_1/page/682 |journal=The Astrophysical Journal |volume=648 |issue=1 |pages=683–695 |arxiv=astro-ph/0605247 |bibcode=2006ApJ...648..683G |doi=10.1086/505699 |s2cid=13879217 |last16=Ford |first16=Eric B. |last17=Martin |first17=Eduardo L. |last18=Israelian |first18=Garik |last19=Valenti |first19=Jeff |last20=Montes |first20=David}}</ref> Конечно деталните мерења на црвените поместувања се користат во [[хелиосеизмологија]]та за да се определат прецизните движења на [[фотосфера]]та на [[Сонце]]то.<ref>{{cite journal | doi = 10.1007/BF00243557 | title = Solar and stellar seismology | date = 1988 | last1 = Libbrecht | first1 = Keng | journal = Space Science Reviews | volume = 47 | issue = 3–4 |bibcode=1988SSRv...47..275L | pages=275–301| s2cid = 120897051 | url = https://authors.library.caltech.edu/104214/1/1988SSRv___47__275L.pdf }}</ref> Црвените поместувања се користат за да се направат првите мерења на [[вртење|вртежните]] стапки на [[планета|планетите]],<ref>In 1871 Hermann Carl Vogel measured the rotation rate of Venus. Vesto Slipher was working on such measurements when he turned his attention to spiral nebulae.</ref> брзините на [[меѓуѕвездени облаци|меѓуѕвездените облаци]],<ref>An early review by Jan Hendrik Oort on the subject: {{cite journal | title=The formation of galaxies and the origin of the high-velocity hydrogen | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=7 | page=381 | date=1970 | bibcode=1970A&A.....7..381O | last= Oort | first= J. H. }}</ref> [[галактичка вртежна крива|вртењето на галаксиите]],<ref name="basicastronomy" /> и [[динамика (механика)|динамиката]] на [[насобирен диск|насобирањето]] кај [[неутронска ѕвезда|неутронските ѕвезди]] и [[црна дупка|црните дупки]] кои поседуваат едновремено Доплерови и гравитациони црвени поместувања.<ref>{{cite journal| last=Asaoka | first=Ikuko | bibcode=1989PASJ...41..763A | title=X-ray spectra at infinity from a relativistic accretion disk around a Kerr black hole | journal=Publications of the Astronomical Society of Japan | volume=41 | issue=4 | date=1989 | pages=763–778 }}</ref> [[Температура|температурите]] на различните оддавни и впивни тела може да се определи [[Доплерово проширување|Доплеровото проширување]] делотворно за црвените и сините поместувања на единечна оддавна и впивна линија.<ref>{{cite book | last1=Rybicki | first1=G. B. | first2=A. R. | last2=Lightman | title=Radiative Processes in Astrophysics | url=https://archive.org/details/radiativeprocess0000rybi | publisher=John Wiley & Sons | year=1979 | page=[https://archive.org/details/radiativeprocess0000rybi/page/288 288] | isbn=0-471-82759-2 }}</ref> Со мерењето на проширувањето и поместувањето на 21-сантиметарската [[водородна линија]] во различни насоки, астрономите успеале да ги измерат [[оддалечувачка брзина|оддалечувачките брзини]] на [[меѓуѕвезден гас|меѓуѕвездениот гас]], кои пак од друга страна ја определуваат [[вртежна брзина|вртежната брзина]] на Млечниот Пат.<ref name=basicastronomy/> Слични мерења се изведени на други галаксии, како што е [[Андромеда (галаксија)|Андромеда]].<ref name=basicastronomy/> Како дијагностичка алатка, мерењата на црвените поместувања се едни од најважните [[астрономска спектроскопија|спектроскопски мерења]] направени во астрономијата. ===Вонгалактички набљудувања=== [[File:Age by redshift.png|thumb|Староста на универзумот споредена со црвеното поместување од z=5 до 20.<ref name="Pilipenko" />]] Најдалечните тела воедно имаат и најголеми црвени поместувања, што пак е потврдено од [[Хаблов закон|Хабловиот закон]] за [[уницерзум]]от. Најголемото забележано црвено поместување, што пак е поистоветено со најголемото растојание и дава поглед најназад низ времето, е она на [[космичко позадинско микробраново зрачење|космичкото позадинско микробраново]] зрачење. [[Хаблов закон#Брзина на црвеното поместување|Бројната вредност]] на црвеното поместување е околу {{math|''z'' {{=}} 1089}} ({{math|''z'' {{=}} 0}} е вредноста за сегашноста), и ја одредува состојбата на универзумот пред околу 13,8 милијарди години,<ref>{{cite web | title=Cosmic Detectives | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Cosmic_detectives | publisher=The European Space Agency (ESA) | date=2013-04-02 | access-date=2013-04-25 }}</ref> и 379.000 години по [[Голема експлозија|големата експлозија]].<ref>An accurate measurement of the cosmic microwave background was achieved by the Cosmic Background Explorer. The final published temperature of 2.73 K was reported in this paper: {{cite journal | last1=Fixsen | first1=D. J. | last2=Cheng | first2=E. S. | last3=Cottingham | first3=D. A. | last4=Eplee | first4=R. E. Jr. | last5=Isaacman | first5=R. B. | last6=Mather | first6=J. C. | last7=Meyer | first7=S. S. | last8=Noerdlinger | first8=P. D. | last9=Shafer | first9=R. A. | last10=Weiss | first10=R. | last11=Wright | first11=E. L. | last12=Bennett | first12=C. L. | last13=Boggess | first13=N. W. |last14=Kelsall | first14=T. | last15=Moseley | first15=S. H. | last16=Silverberg | first16=R. F. | last17=Smoot | first17=G. F. | last18=Wilkinson | first18=D. T. | date=January 1994 | title=Cosmic microwave background dipole spectrum measured by the COBE FIRAS instrument | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1994-01-01_420_1/page/n448 | journal=Astrophysical Journal | volume=420 | page=445 | doi=10.1086/173575 | bibcode=1994ApJ...420..445F }}. Најпрецизното мерење направено во 2006 година било постигнато со помош на експериментот [[Вилкинсонова микробранова анизотропна сонда|ВМАС]].</ref> Сјајните точкасти јадра на [[квазар]]ите биле првите „високо вредносни црвени поместувања“ или тела со ({{math|''z'' > 0.1}}) забележани пред да се подобрат телескопите кои овозможиле да се забележат други галаксии со големи црвени поместувања. За галаксии подалечни од [[Месна Група|Месната Група]] и блиското јато [[Девица (галактичко јато)|Девица]], но на даечина од околу илјада мега[[парсек|парсеци]], црвеното поместување е приближно пропорционално со галактичкото растојание. Оваа поврзаност била првично набљудувана од страна на [[Едвин Хабл]] и било познато како [[Хаблов закон]]. [[Весто Слифер]] кој ги забележал галактичките црвени поместување, во 1912 година, додека пак Хабл ги поврзал Слиферовите мерења на растојанијата кои [[Скала на вселенски растојанија|ги измерил]] за да го оформи својот закон.<ref name="Peebles-1993"/> Широко прифатениот космолошки модел заснован на [[општа релативност|општата релативност]], црвеното поместување е резултат на ширењето на просторот: ова значи колку подалеку е галаксијата од нас, толку повеќе се има зголемено просторот од моментот кога таа светлина била оддадена од галаксијата, па така колку повеќе е светлината развлечена, толку повеќе е црвено поместена светлината, и толку делува дека побрзо да се оддалечува од нас. Хабловиот закон делумно го следи [[Коперниково начело|Коперниковото начело]].<ref name="Peebles-1993">Peebles (1993).</ref> Бидејќи вообичаено не се знае колкава е [[сјајност]]а, определувањето на црвеното поместување е полесно за споредба од директното мерење на растојанијата, па така понекогаш во практиката се искоритени за грубо определување на растојанијата со употреба на Хабловиот закон. [[Гравитација|Гравитациските]] заемодејства на галксиите меѓусебно и меѓу самите галактички јата предизвикуваат значително [[варијанса|расејување]] при исцртувањето на Хабловиот дијаграм. [[особена брзина|Особените брзини]] поврзани со галаксиите се преклопуваат и образуваат груба трага за [[маса]]та на[[вириална теорема|вирилизираните тела]] во универзумот. Оој ефект доведува до тоа појавите како блиските галаксии (како на пример [[Андромеда (галаксија)|Андромеда]]) имаат сино поместување бидејќи се движиме кон заедничко [[тежиште]], и картите на црвеното поместување на галактичките јата укажуваат на [[црвено-просторни изместувања]] поради кои се расејуваат особените брзини при груба сферна распределба.<ref name="Peebles-1993"/> Оваа додадена компонента им овозможува на космолозите начин за мерење на масите на тела независно од [[однос маса-светлина|односот маса-светлина]] (односот на галактичката маса во сончеви маси со сјајноста изразена во сончеви сјајности), важна алатка за мерење на [[темна материја|темната материја]].<ref>{{cite book | first1=James | last1=Binney | first2=Scott | last2=Treimane | title=Galactic dynamics|publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-08445-9 | date=1994 }}</ref> Линеарната зависнот на Хабловиот закон и растојанијата преку црвените поместувања претпоставува дека чекорот на ширење на универзумот е константна величина. Сепак, кога универзумот бил многу помлад, чекорот на ширење, а со тоа и Хабловата „константа“, била поголема отколку што е денес. За подалечните галаксии, тогаш, чии светлини патувале кон нас подолго време, приближноста за непромениво ширење престанува да важи, и Хабловиот закон станува нелиниско интегрално заемодејство и зависи од историјата на чекорот на ширење од моментот кога таа светлина била оддадена од галаксијата која се набљудува. Набљудувањето на црвените поместувања и врската со растојанијата може да се искористи за опредеување на историјата на ширењето на универзумот а со тоа и на материјата и енергијата. Долго време се верувало дека ширењето на универзумот се намалувало постојано од почетокот на Големата експлозија, набљудувањата од почетокот на 1988 година на црвеното поместување и растојанието со употреба на [[тип Ia супернов]]и укажуваат дека во последниве периоди чекорот на ширење на универзумот [[забрзувачко ширење на универзумот|започал да забрзува]].<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/uploads/2019/05/popular-physicsprize2011.pdf |title=The Nobel Prize in Physics 2011: Information for the Public |website=nobelprize.org |access-date=2023-06-13}}</ref> ===Најголеми црвени поместувања=== {{see also|Список на далечни астрономски тела#Спиок на најдалечните тела по тип{{!}}Список на најдалечните тела по тип}} [[File:Comoving distance and lookback time (Planck 2018).png|thumb|upright=1.8|[[Содружни и сопствени растојанија|Содружното растојание]] и [[космичко време|космичкото време]] за Планковите космолоѓки параметри од 2018 година, имаат црвени поместувања од 0 до 15, со растојание (сината полна линија) на левата оска, и времето (портокаловата испрекината линија) на десно. Забележете дека времето кое изминало (во гига години) од одредено црвено поместување до денес не е исто со растојанијето (во гига години) кое светлината би го изминала од тоа црвено поместување, поради ширењето на просторот во истиот тој период.]] Моментално, телата со најголеми познати црвени поместувања се галаксии и телата кои создаваат гама-зрачни експлозии. Најпрецизните црвени поместувања се од [[спектроскопија|спектроскопските]] податоци, и најголемото спектроскопско потврдено црвено поместување на галаксија е на [[JADES-GS-z14-0]] со црвено поместување е {{math|''z'' {{=}} 14,32}}, што е соодветно на 290 милиони години по Големата експлозија.<ref>{{Cite journal |last=Carniani |first=Stefano |last2=Hainline |first2=Kevin |last3=D’Eugenio |first3=Francesco |last4=Eisenstein |first4=Daniel J. |last5=Jakobsen |first5=Peter |last6=Witstok |first6=Joris |last7=Johnson |first7=Benjamin D. |last8=Chevallard |first8=Jacopo |last9=Maiolino |first9=Roberto |last10=Helton |first10=Jakob M. |last11=Willott |first11=Chris |last12=Robertson |first12=Brant |last13=Alberts |first13=Stacey |last14=Arribas |first14=Santiago |last15=Baker |first15=William M. |date=2024-07-29 |title=Spectroscopic confirmation of two luminous galaxies at a redshift of 14 |url=https://www.nature.com/articles/s41586-024-07860-9 |journal=Nature |language=en |pages=1–3 |doi=10.1038/s41586-024-07860-9 |issn=1476-4687}}</ref> Претходниот рекорд бил на [[GN-z11]],<ref>{{cite journal | title=A Remarkably Luminous Galaxy at z=11.1 Measured with Hubble Space Telescope Grism Spectroscopy | last1=Oesch | first1=P. A. | last2=Brammer | first2=G. | last3=van Dokkum | first3=P. G. | last4=Illingworth | first4=G. D. | last5=Bouwens | first5=R. J. | last6=Labbé | first6=I. | last7=Franx | first7=M. | last8=Momcheva | first8=I. | last9=Ashby | first9=M. L. N. | last10=Fazio | first10=G. G. | last11=Gonzalez | first11=V. | last12=Holden | first12=B. | last13=Magee | first13=D. | last14=Skelton | first14=R. E. | last15=Smit | first15=R. | last16=Spitler | first16=L. R. | last17=Trenti | first17=M. | last18=Willner | first18=S. P. | display-authors=1 | journal=The Astrophysical Journal | date=March 1, 2016 | volume=819 | issue=2 | page=129 | arxiv=1603.00461 | doi=10.3847/0004-637X/819/2/129 | bibcode=2016ApJ...819..129O | s2cid=119262750 | doi-access=free }}</ref> со црвено поместување од {{math|''z'' {{=}} 11,1}}, што соодвествува на 400 мииони гоини по Големата експлозија, и од [[UDFy-38135539]]<ref> {{cite journal | display-authors=4 | first1=M. D. | last1=Lehnert | last2=Nesvadba | first2=N. P. | last3=Cuby | first3=J. G. | last4=Swinbank | first4=A. M. | last5=Morris | first5=S. | last6=Clément | first6=B. | last7=Evans | first7=C. J. | last8=Bremer | first8=M. N. | last9=Basa | first9=S. | title=Spectroscopic Confirmation of a galaxy at redshift z = 8.6 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-10-21_467_7318/page/940 | journal=Nature | year=2010 | volume=467 | issue=7318 | pages=940–942 | doi=10.1038/nature09462 | pmid=20962840 | bibcode=2010Natur.467..940L | arxiv=1010.4312 | s2cid=4414781 }}</ref> со црвено поместување од {{math|''z'' {{=}} 8,6}}, што соодвествува на 600 милиони години по Големата експлозија. Малку поневеродостојни се [[Лајман-прекршна галаксија|Лајман-прекршните]] црвени поместувања, од кои најголемо е она на галаксијата A1689-zD1 со црвено поместување од {{math|''z'' {{=}} 7,5}}<ref>{{Cite journal|last1=Watson|first1=Darach|last2=Christensen|first2=Lise|last3=Knudsen|first3=Kirsten Kraiberg|last4=Richard|first4=Johan|last5=Gallazzi|first5=Anna|last6=Michałowski|first6=Michał Jerzy|title=A dusty, normal galaxy in the epoch of reionization|journal=Nature|volume=519|issue=7543|pages=327–330|doi=10.1038/nature14164|arxiv = 1503.00002 |bibcode = 2015Natur.519..327W|pmid=25731171|year=2015|s2cid=2514879}}</ref><ref>{{cite journal | title=Discovery of a Very Bright Strongly Lensed Galaxy Candidate at z ~ 7.6 | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-05-10_678_2/page/646 | first1=L. D. | last1=Bradley | first2=R. J. | last2=Bouwens | first3=H. C. | last3=Ford | first4=G. D. | last4=Illingworth | first5=M. J. | last5=Jee | first6=N. | last6=Benítez | first7=T. J. | last7=Broadhurst | first8=M. | last8=Franx | first9=B. L. | last9=Frye | first10=L. | last10=Infante | display-authors=1 | journal=The Astrophysical Journal | volume=678 | issue=2 | pages=647–654 | year=2008 | bibcode=2008ApJ...678..647B | s2cid=15574239 | doi=10.1086/533519 | arxiv=0802.2506 }}</ref> and the next highest being {{math|''z'' {{=}} 7.0}}.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | first1=E. | last1=Egami | first2=J.-P. | last2=Kneib | first3=G. H. | last3=Rieke | first4=R. S. | last4=Ellis | first5=J. | last5=Richard | first6=J. | last6=Rigby | first7=C. | last7=Papovich | first8=D. | last8=Stark | first9=M. R. | last9=Santos | first10=J.-S. | last10=Huang | first11=H. | last11=Dole | first12=E. Le | last12=Floc'H | first13=P. G. | last13=Pérez-González | title=Spitzer and Hubble Space Telescope Constraints on the Physical Properties of the z~7 Galaxy Strongly Lensed by A2218 | journal=The Astrophysical Journal | volume=618 | issue=1 | pages=L5–L8 | year=2005 | bibcode=2005ApJ...618L...5E | doi=10.1086/427550 | arxiv=astro-ph/0411117 | s2cid=15920310 }}</ref> Најдалечнотата набљудувана [[гама-зрачна експлозија]] со измерено спектроскопско црвено поместување е [[GRB 090423]], која има црвено поместување од {{math|''z'' {{=}} 8,2}}.<ref>{{cite journal | title=GRB 090423 reveals an exploding star at the epoch of re-ionization | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-10-29_461_7268/page/1258 | last1=Salvaterra | first1=R. | first2=M. Della | last2=Valle | last3=Campana | first3=S.| last4=Chincarini | first4=G. | last5=Covino | first5=S. | last6=d'Avanzo | first6=P. | last7=Fernández-Soto | first7=A. | last8=Guidorzi | first8=C. | last9=Mannucci | first9=F. | last10=Margutti | first10=R. | last11=Thöne | first11=C. C. | last12=Antonelli | first12=L. A. | last13=Barthelmy | first13=S. D. | last14=De Pasquale | first14=M. | last15=d'Elia | first15=V. | last16=Fiore | first16=F. | last17=Fugazza | first17=D. | last18=Hunt | first18=L. K. | last19=Maiorano | first19=E. | last20=Marinoni | first20=S. | last21=Marshall | first21=F. E. | last22=Molinari | first22=E. | last23=Nousek | first23=J. | last24=Pian | first24=E. | last25=Racusin | first25=J. L. | last26=Stella | first26=L. | last27=Amati | first27=L. | last28=Andreuzzi | first28=G. | last29=Cusumano | first29=G. | last30=Fenimore | first30=E. E. | display-authors=4 | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=461 | issue=7268 | pages=1258–60 | doi=10.1038/nature08445 | date=2009 | pmid=19865166 | s2cid=205218263 | bibcode=2009Natur.461.1258S |arxiv=0906.1578 }}</ref> Најдалечниот познат квазар, [[ULAS J1342+0928]], е со {{math|''z'' {{=}} 7,54}}.<ref>{{cite web|url=https://news.mit.edu/2017/scientists-observe-supermassive-black-hole-infant-universe-1206|title=Scientists observe supermassive black hole in infant universe|website=MIT News |publisher=Massachusetts Institute of Technology |date=2017-12-06 |first=Jennifer |last=Chu}}</ref><ref name="Nature-2018-01">{{cite journal |last1=Bañados |first1=Eduardo |last2=Venemans |first2=Bram P. |last3=Mazzucchelli |first3=Chiara |last4=Farina |first4=Emanuele P. |last5=Walter |first5=Fabian |last6=Wang |first6=Feige |last7=Decarli |first7=Roberto |last8=Stern |first8=Daniel |last9=Fan |first9=Xiaohui |last10=Davies |first10=Frederick B. |last11=Hennawi |first11=Joseph F. |last12=Simcoe |first12=Robert A. |last13=Turner |first13=Monica L. |last14=Rix |first14=Hans-Walter |last15=Yang |first15=Jinyi |last16=Kelson |first16=Daniel D. |last17=Rudie |first17=Gwen C. |last18=Winters |first18=Jan Martin |title=An 800-million-solar-mass black hole in a significantly neutral Universe at a redshift of 7.5 |journal=Nature |date=January 2018 |volume=553 |issue=7689 |pages=473–476 |doi=10.1038/nature25180 |pmid=29211709 |arxiv=1712.01860 |bibcode=2018Natur.553..473B |s2cid=205263326 }}</ref> Најголемото познато црвено поместување за радиогалаксијата (TGSS1530) е со {{math|''z'' {{=}} 5,72}}<ref>{{cite journal|last1=Saxena|first1=A.|date=2018|title=Discovery of a radio galaxy at z = 5.72|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=480|issue=2|pages=2733–2742|arxiv=1806.01191|bibcode=2018MNRAS.480.2733S|doi=10.1093/mnras/sty1996|doi-access=free |s2cid=118830412}}</ref> и наголемото црвено поместување на молекуларен материјал е забележувањето на оддавањата од CO молекулите на квазарот SDSS J1148+5251 со вредност од {{math|''z'' {{=}} 6,42}}.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/nature01821 | title = Molecular gas in the host galaxy of a quasar at redshift z = 6.42 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-07-24_424_6947/page/406 | date = 2003 | last1 = Walter | first1 = Fabian | last2 = Bertoldi | first2 = Frank | last3 = Carilli | first3 = Chris | last4 = Cox | first4 = Pierre | last5 = Lo | first5 = K. Y. | last6 = Neri | first6 = Roberto | last7 = Fan | first7 = Xiaohui | last8 = Omont | first8 = Alain | last9 = Strauss | first9 = Michael A. | last10 = Menten | first10 = Karl M. | journal = Nature | volume = 424 | issue = 6947 | pages = 406–8 | pmid = 12879063 |bibcode=2003Natur.424..406W|arxiv = astro-ph/0307410 |s2cid = 4419009| display-authors = 4 }}</ref> ''Крајно црвените тела'' (КЦТ) се [[Радиоастрономија#Астрономски извори|асрономски извори]] на зрачење кое оддава енергија во црвениот и блиску црвениот дел на електромагнетниот спектар. Можно е да станува збор за ѕвездородни галаксии кои имаат големи црвени поместувања придружени од вцрвенувањето на постоечката прашина, или пак можно е да станува збор за елиптични галаксии кои се црвено поместени со постаро (а со тоа поцрвени) ѕвездено население.<ref> {{cite journal | display-authors=4 | author=Smail, Ian | author2=Owen, F. N. | author3=Morrison, G. E. | author4=Keel, W. C. | author5=Ivison, R. J. | author6=Ledlow, M. J. | journal=The Astrophysical Journal | volume=581 | issue=2 | pages=844–864 | doi=10.1086/344440 | bibcode=2002ApJ...581..844S | title=The Diversity of Extremely Red Objects | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2002-12-20_581_2/page/844 | date=2002 |arxiv = astro-ph/0208434 | s2cid=51737034 }}</ref> Телата кои се дури и поцрвени од КЦТ се наречени „хиперкрајно црвени тела“ (ХЦТ).<ref> {{cite journal | display-authors=4 | author=Totani, Tomonori | author2=Yoshii, Yuzuru | author3=Iwamuro, Fumihide | author4=Maihara, Toshinori | author5=Motohara, Kentaro | title=Hyper Extremely Red Objects in the Subaru Deep Field: Evidence for Primordial Elliptical Galaxies in the Dusty Starburst Phase | journal=The Astrophysical Journal | volume=558 | issue=2 | date=2001 | pages=L87–L91 | doi=10.1086/323619 | bibcode=2001ApJ...558L..87T |arxiv = astro-ph/0108145 | s2cid=119511017 }}</ref> [[Космичко позадинско микробраново зрачење|Космичкото позадинско микробраново зрачење]] има црвено поместување од {{math|z {{=}} 1089}}, што соодвестува на старост од приближно 379.000 години по Големата експлозија и [[Содружни и сопствени растојанија|сопствено растојание]] поголемо од 46 милијарди светлосни години.<ref name="ly93"> {{cite journal | last1 = Lineweaver | first1 = Charles | first2=Tamara M. | last2=Davis | date = 2005 | title = Misconceptions about the Big Bang | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2005-03_292_3/page/36 | journal = Scientific American | volume = 292 | issue = 3 | pages = 36–45 | doi = 10.1038/scientificamerican0305-36 | bibcode = 2005SciAm.292c..36L }}</ref> Допрва очекуваното набљудување на светлина од најстарите ѕвезди од [[ѕвездено население|ѕвезденото население III]], не многу подоцна откога се создадени првите атоми и со тоа целосно престанало впивањето на КПМЗ, и би требало да има црвено поместување со вредности {{math|20 < ''z'' < 100}}.<ref>{{cite journal|bibcode=2006MNRAS.373L..98N|arxiv = astro-ph/0604050 |doi = 10.1111/j.1745-3933.2006.00251.x|title=The first stars in the Universe|date=2006|last1=Naoz|first1=S.|last2=Noter|first2=S.|last3=Barkana|first3=R.|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|volume=373|issue = 1 |pages=L98–L102 |doi-access = free |s2cid = 14454275 }}</ref> Покрај големите црвени поместувања предвивени од физиката, но кои моментално не се набљудувани е [[космичко неутринско позадинско зрачење|космичкото неутринско позадинско зрачење]] кое се случило две секунди по Големата експлозија (и има црвено поместување со вредност од {{math|''z'' > 10{{sup|10}}}})<ref>{{cite journal|bibcode=2006PhR...429..307L|arxiv = astro-ph/0603494 |doi = 10.1016/j.physrep.2006.04.001|title=Massive neutrinos and cosmology|date=2006|last1=Lesgourgues|first1=J|last2=Pastor|first2=S|journal=Physics Reports|volume=429|issue=6|pages=307–379 |s2cid = 5955312 }}</ref> и космичкото [[гравитациско браново позадинско зрачење|гравитациското браново позадинско зрачење]] оддадено директно од [[инфлација (космологија)|инфлација]] и со црвено поместување кое надминува {{math|''z'' > 10{{sup|25}}}}.<ref>{{cite journal|bibcode=2005PhyU...48.1235G|arxiv = gr-qc/0504018 |doi = 10.1070/PU2005v048n12ABEH005795|title=Relic gravitational waves and cosmology|date=2005|last1=Grishchuk|first1=Leonid P|journal=Physics-Uspekhi|volume=48|issue=12|pages=1235–1247 |s2cid = 11957123 }}</ref> Во јуни 2015 година, астрономите известиле за доказ за ѕвезди од [[ѕвездено население#ѕвездено население III|ѕвезденото население III]] во [[галаксија]]та [[Космос Редшифт 7]] со црвено поместување од {{math|''z'' {{=}} 6,60}}. Овие ѕвезди е најверојатно дека постоеле во раниот универзум (т.е., при големи црвени поместувања), и можно е да го овозможиле производството на [[хемиски елемент]]и потешки од [[водород]]от кои биле потребни за подоцнежното создавање на [[планета|планетите]] и [[живот]]от како што го познаваме.<ref name="AJ-20150604">{{cite journal |last1=Sobral |first1=David |last2=Matthee |first2=Jorryt |last3=Darvish |first3=Behnam |last4=Schaerer |first4=Daniel |last5=Mobasher |first5=Bahram |last6=Röttgering |first6=Huub J. A. |last7=Santos |first7=Sérgio |last8=Hemmati |first8=Shoubaneh |title=Evidence For POPIII-Like Stellar Populations In The Most Luminous LYMAN-α Emitters At The Epoch Of Re-Ionisation: Spectroscopic Confirmation |date=4 June 2015 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |doi=10.1088/0004-637x/808/2/139 |bibcode=2015ApJ...808..139S |volume=808 |issue=2 |page=139|arxiv=1504.01734|s2cid=18471887 }}</ref><ref name="NYT-20150617">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |title=Astronomers Report Finding Earliest Stars That Enriched Cosmos |url=https://www.nytimes.com/2015/06/18/science/space/astronomers-report-finding-earliest-stars-that-enriched-cosmos.html |date=17 June 2015 |work=[[The New York Times]] |access-date=17 June 2015 }}</ref> ===Прегледи на црвени поместувања=== [[File:2dfgrs.png|thumb|Претставување на податоците на 2dFGRS]] {{Main|Преглед на црвени поместувања}} Со употребата на автоматизирани [[телескоп]]и и осовременувањето на [[астрономска спектроскопија|спектроскопите]], и бројни соработки овозможиле да се направи карта на универзумот според црвените поместувања во просторот. Со комбинирање на црвените поместувања со податоците од аголните поместувања, добиени се карти на прегледи на црвените поместувања во тридимензионална распределба на материјата во видното поле на небото. Овие набљудувања се користат за да се измерат својствата на [[видлив универзум|големите структури]] во универзумот.[[CfA2 Голем Ѕид|Големиот Ѕид]], широко [[суперјато]] на галаксии со ширина поголема од 500 милиони [[светлосна година|светлосни години]], дава драматичен пример за големите структури кои може да се забележат со помош на прегледите на црвените поместувања.<ref>{{cite journal | title=Mapping the Universe | url=https://archive.org/details/sim_science_1989-11-17_246_4932/page/896 | first1=M. J. | last1=Geller | first2=J. P. | last2=Huchra | journal=Science | volume=246 | issue=4932 | pages=897–903 | year=1989 | doi=10.1126/science.246.4932.897 | pmid=17812575 | bibcode=1989Sci...246..897G | s2cid=31328798 }}</ref> Првиот преглед на црвени поместувања бил [[ЦЗА преглед на црвени поместувања]], кој започнал во 1977 година и завршил со собирање на податоци во 1982 година.<ref>See the CfA website for more details: {{cite web | title=The CfA Redshift Survey | first=John P. | last=Huchra | | publisher=Harvard & Smithsonian Center for Astrophysics | url=https://lweb.cfa.harvard.edu/~dfabricant/huchra/zcat/ | access-date=2023-03-20 }}</ref> Неодамна, [[2dF галактички преглед на црвени поместувања|2dF галактичкиот преглед на црвени поместувања]] ги определил големите структури во еден дел од универзумот, мерејќи ги црвените поместувања за повеќе од 220.000 галаксии, собирањето на податоците било завршено во 2002 година, и конечниот [[збир на податоци]] бил објавен на 30 јуни 2003 година.<ref>{{cite journal |title=The 2dF galaxy redshift survey: Power-spectrum analysis of the final dataset and cosmological implications | first1=Shaun | last1=Cole | last2=Percival | first2=Will J. | last3=Peacock | first3=John A. | last4=Norberg | first4=Peder | last5=Baugh | first5=Carlton M. | last6=Frenk | first6=Carlos S. | last7=Baldry | first7=Ivan | last8=Bland-Hawthorn | first8=Joss | last9=Bridges | first9=Terry | last10=Cannon | first10=Russell | last11=Colless | first11=Matthew | last12=Collins | first12=Chris | last13=Couch | first13=Warrick | last14=Cross | first14=Nicholas J. G. | last15=Dalton | first15=Gavin | last16=Eke | first16=Vincent R. | last17=De Propris | first17=Roberto | last18=Driver | first18=Simon P. | last19=Efstathiou | first19=George | last20=Ellis | first20=Richard S. | last21=Glazebrook | first21=Karl | last22=Jackson | first22=Carole | last23=Jenkins | first23=Adrian | last24=Lahav | first24=Ofer | last25=Lewis | first25=Ian | last26=Lumsden | first26=Stuart | last27=Maddox | first27=Steve | last28=Madgwick | first28=Darren | last29=Peterson | first29=Bruce A. | last30=Sutherland | first30=Will | last31=Taylor | first31=Keith | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=362 | issue=2 | pages=505–34 | date=2005 | bibcode=2005MNRAS.362..505C | arxiv=astro-ph/0501174 | doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09318.x | doi-access=free | s2cid=6906627| display-authors=4 }} [http://msowww.anu.edu.au/2dFGRS/ 2dF Galaxy Redshift Survey homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205010241/http://msowww.anu.edu.au/2dFGRS/ |date=2007-02-05 }}</ref> [[Слоански дигитален преглед на небото]] (СДПН), е преглед започнат во 2013 година кој цели да се измери црвеното поместување на околу 3 милиони тела.<ref>{{cite web | url=https://www.sdss3.org/ | access-date=2023-03-20 | title=SDSS-III | website=www.sdss3.org }}</ref> СДПН има забележано црвени поместувања на галаксии од 0,8, и учествувал во откривњето на [[квазар]]и со поместувања поголеми од {{math|''z'' {{=}} 6}}.[[DEEP2 преглед на црвени поместувања|DEEP2 прегледот на црвени поместувања]] ги користи [[Кекова опсерваторија|Кековите телескопи]] со новиот "DEIMOS" [[спектрограф]]; наследна програма на DEEP1, DEEP2 е осмислена замерење а црвените поместувања на слабосјајните глаксии со црвени поместувања од 0,7 и нагоре, и со ова е планиран да обезбеди дополнување на големите црвени поместувања на СДПН и 2dF.<ref>{{cite conference | title=Science objectives and early results of the DEEP2 redshift survey| first1=Marc | last1=Davis | author2=DEEP2 collaboration |date=2002 | conference=Conference on Astronomical Telescopes and Instrumentation, Waikoloa, Hawaii, 22–28 Aug 2002 | arxiv=astro-ph/0209419 | bibcode=2003SPIE.4834..161D | doi=10.1117/12.457897 }}</ref> ==Ефекти од физичката оптика или зрачниот пренос== Заемодејствата и појавите сумаризирани во тематиките на [[зрачен пренос|зрачниот пренос]] и [[физичка оптика|физичката оптика]] може да доведат до промени во брановата должина и фреквенцијата на електромагнетното зрачење. Во вакви случаи, промените соодвествуваат на физички енергетски пренос во материја или други фотони отколку да станува збор за промена на појдовните системи. Овие промени може да се предизвикани од физички појави како што се [[Волфов ефект|кохерентни ефекти]] или од [[расејување]]то на [[електромагнетно зрачењe|електромагнетното зрачење]] дали од [[електричен набој|полнежот]] на [[елементарна честичка|елементарните честички]], од [[честички]]те, или [[показател на прекршување|показателот на прекршување]] во [[диелектрик|диелектрична]] средина како што случувa кај радиопојавите од типот на [[Свиркање (радио)|радиосвиркачите]].<ref name=basicastronomy/> . Додека овие појави понекогаш се наречени „црвени поместувања“ и „сини поместувања“, во астрофизичките светлинско-материјални заемодејства кои создаваат енергтски промени во зрачното поле воопштено се наречени „црвенеење“ наместо „црвено поместување“ кои, како поим, вообичаено се користи за [[#Равенки за црвено поместување|ефектите спомнати погоре]].<ref name=basicastronomy/> Во многу случаи расејувањето предизвикува зрачењето да поцрвене поради [[ентропија]]та и доведува до преоваладување на многу ниско [[енергија|енергетските]] фотони во споредба со некокуте високо енергетски фотони (додека се [[закон за зачување на енергијата|зачувува енергијата]]).<ref name=basicastronomy/> Ова не би важело под одредени контролирани услови, расејувањето не ја создава истата релативна промена на брановата должина низ целиот спектар, односно, секое пресметано {{math|''z''}} е воопштена [[функција (математика)|функција]] на брановите должини. Понатмошно, расејувањето од [[случајност|случајни]] [[материја|средини]] воопштено се случува при многу [[агол|агли]], и {{math|''z''}} е функција од расејниот агол. Доколку се случат многубројни расејувања, или пак расејаните честички имаат сопствено движење, тогаш постои и воопштена искривеност на [[спектрална линија|спектралните линии]].<ref name=basicastronomy/> Во [[меѓуѕвездена средина|меѓуѕвездената астрономија]], [[видлива светлина|видливата светлина]] може да биде поцрвена поради расејувачкиот процес во појавите познати како [[згаснување|меѓуѕвездено црвеење]]<ref name=basicastronomy/>—слично на [[Рејлиево расејување|Рејлиевото расејување]] го предизвикува [[земјина атмосфера|атмосферското]] црвеење на Сонцето кое се забележува при изгејсонце и зајдисонце и предизвикува остатокот од небото да има сина боја. Оваа појава е поразлична од црвеното поместување бидејќи [[спектроскопија|спектроскопските]] линии не се поместени по бранова должина кај зацрвенетите тела и постои дополнително [[згаснување (астрономија)|затемнување]] и искривеност поврзана со појавата која пак се должи на расејувањето во и од [[движење во линија на гледањето|линијата на гледање]]. ==Сино поместување== {{redirect|Сино поместување|поимот се користи во фотохемијата|хипсохроматското поместување}} Спротивно на црвеното поместување е синото поместување. Циното поместување њ секое намалување на [[бранова должина|брановата должина]] (зголмувајќи ја [[енергија]]та), со проследено зголемување на фреквенцијата, на [[електромагнетен бран|електромагнетниот бран]]. При [[светлина|видлива светлина]], овие поместувања се кон сината боја на спектарот. === Доплерово сино поместување === [[File:Redshift blueshift.svg|thumb|Доплерово црвено и сино поместување]] [[Доплеров ефект|Доплеровото]] сино поместување е предизвикано од движењето на изворот кон набљудувачот. Поимот важи за секое намалување на брановата должина и зголемување на фреквенцијата предизвикана од релативното движење, и надвор од [[видлива светлина|видливата светлина]]. Само тела кои се движат со брзини блиски на [[релативистичка брзина|релативистичките брзини]] кон набљудувачот се значително посини за [[око]]то, но брановата должина од кое било одбиено или оддаден фотон или друга честичка е скратена во насоката на движење.<ref>{{cite book|title=In Quest of the Universe |url=https://archive.org/details/inquestofunivers0000kuhn | first1=Karl F. | last1=Kuhn | first2=Theo | last2=Koupelis |year= 2004|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-0-7637-0810-8|pages=[https://archive.org/details/inquestofunivers0000kuhn/page/122 122]–3}}</ref> Доплеровото сино поместување се користи во [[астрономија]]та за да се определи релативното движење: * Галаксијата [[Андромеда (галаксија)|Андромеда]] се движи кон нашата галаксија во [[Месната Група]]; па така, кога е набљудувана од Земјата,нејзината светлина е сино поместена.<ref>{{cite book |last=Woodhouse |first=Chris |chapter=M31 (Andromeda Galaxy) |date=2017-12-04 |title=The Astrophotography Manual |pages=308–313 |edition=2nd |publisher=Routledge |language=en |doi=10.4324/9781315159225-42 |isbn=978-1-315-15922-5}}</ref> * Компонентите на [[двојна ѕвезда|двоен ѕвезден]] систем ќе бидат сино поместени кога се движат кон Земјата * Кога се набљудуваат спирални галаксии, страната која се движи кон нас ќе има мало сино поместување ''релативно'' кон страната која се врти оддалечено од нас (Погледајте [[Тули–Фишеров однос]]). * За [[Блазар]]ите е познато дека исфрлаат [[релативистички млаз]]ови кон нас, оддавајќи [[синхотроно зрачење]] и [[закочно зрачење]] кое е сино поместено. * Блиските ѕвезди како што е [[Барнардова Ѕвезда|Барнардовата ѕвезда]] се движат кон нас, и се сино поместени. * Доплеровото сино поместување на далечните тела со висока врдност за ''z'' може да се одземе од поголемото [[Хаблов закон|космолошко црвено поместување]] за да се определи релативното движење на [[метричко ширење на просторот|ширење на универзумот]].<ref name="Aoki2005">{{cite journal | title = The Largest Blueshifts of the [O III] Emission Line in Two Narrow-Line Quasars | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2005-01-10_618_2/page/n52 | journal = Astrophysical Journal | date = January 2005 | first1=Kentaro | last1=Aoki | first2=Toshihiro | last2=Kawaguchi | first3=Kouji | last3=Ohta | volume = 618 | issue = 2 | pages = 601–608 |arxiv = astro-ph/0409546 |bibcode = 2005ApJ...618..601A |doi = 10.1086/426075 | s2cid = 17680991 }}</ref> === Гравитациско сино поместување === [[Image:Gravitional well.jpg|thumb|[[Дебројеви бранови]] (протони, електрони, фотони, итн.) паѓаат во [[гравитациски бунар]] и стануваат поенергетски и гледано од набљудувачот се сино поместени.]] За разлика од релативистичкото Доплерово сино поместување, предизикано од движењето на изворот кон набљудувачот а со тоа зависи од аголот на упад на фотонот, гравитациското сино поместување е ''апсолутно'' и не зависи од упадниот агол на фотонот not: {{Blockquote|Фотоните кои го напуштаат гравитационото тело имаат помали енергии. Оваа загуба на енергијата е позната како црвено поместување, бидејќи фотоните во видливиот дел на спектарот ќе бидат поцрвени. Слично, фотоните кои упаѓаат на гравитационото поле ќе стануваат поенергиќни и ќе бидат сино поместени. ... Имајте во предвид дека големината на ефектот на црвеното поместување (синото поместување) не е функција од оддавниот агол или од упадниот агол на фотонот—зависи само од тоа колку радијално да се искачи или (падне) во потенцијаниот бунар.<ref name=R.N_1>{{cite web| first=R. J. | last=Nemiroff| title=Gravitational Principles and Mathematics| url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/htmltest/gifcity/nslens_math.html| date=1993| publisher=[[NASA]]}}</ref><ref name=R.N_2>{{cite journal| first=R. J. | last=Nemiroff| title=Visual distortions near a neutron star and black hole| date=1993| journal=American Journal of Physics| volume=61| issue=7| pages=619–632| bibcode=1993AmJPh..61..619N| doi=10.1119/1.17224| arxiv=astro-ph/9312003v1| s2cid=16640860}}</ref>}} Природна последица на [[закон за запазување на енергијата|запазувањето на енергијата]] и [[Еднаквост на масата и енергијата|еднаквоста на масата и енергијата]], и била потврдена експериментално во 1959 година со помош на [[Паунд–Ребков експеримент|Паунд-Ребковиот експеримент]]. Гравитционото сино поместување придонесува за анизотропијата на [[космичко позадинско микробраново зрачење|космичкото позадинско микробраново зрачење]] преку [[Сахс–Волфов ефект|Сахс-Волфовиот ефект]]: кога гравитацискиот бунар се равива додека фотон минува, големината на синото поместување при приближувањето ќе се разликува од големината на [[гравитациско црвено поместување|гравитациското црвено поместување]] како што ќе ја напушта областа.<ref name="Bonometto2002">{{cite book | last1 = Bonometto | first1 = Silvio | last2 = Gorini | first2 = Vittorio | last3 = Moschella | first3 = Ugo | title = Modern Cosmology | publisher = CRC Press | date = 2002 | isbn = 978-0-7503-0810-6 }}</ref> ==== Сини изгоненици ==== Постојат далечни [[активно галактичко јадро|активни галаксии]] кои имаат сино поместување при оддавните [[кислород|[O III]]] оддавни [[оддавен спектар|линии]]. Едно од најголемите сини поместувања е забележано во тесно линискиот [[квазар]], [[PG 1543+489]], кој има релативна брзина од -1150&nbsp;km/s.<ref name="Aoki2005" /> Овие галаксии се наречени „сини изгоненици“.<ref name="Aoki2005" /> ===Космолошко сино поместување=== Во претпоставен универзум кој поминува низ фаза на забрзан [[голем стисок]], ќе се набљудува сино поместување, при што галаксиите кои се подалечни ќе бидат изразено сино поместени—сосема поинаку од набљудувањата на [[космолошко црвено поместување|космолошкото црвено поместување]] во нашиот [[ширење на универзумот|ширечки универзум]]. ==Поврзано== * [[Космичка кристалографија]] * [[Гравитациски потенцијал]] * [[Релативистички Доплеров ефект]] == Наводи == {{наводи}} == Извори == === Статии === * Odenwald, S. & Fienberg, RT. 1993; "Galaxy Redshifts Reconsidered" in ''Sky & Telescope'' Feb. 2003; pp31–35 (This article is useful further reading in distinguishing between the 3 types of redshift and their causes.) * Lineweaver, Charles H. and Tamara M. Davis, "[https://web.archive.org/web/20070715030354/http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&colID=1&articleID=0009F0CA-C523-1213-852383414B7F0147 Misconceptions about the Big Bang]", ''Scientific American'', March 2005. (This article is useful for explaining the cosmological redshift mechanism as well as clearing up misconceptions regarding the physics of the expansion of space.) === Книги === * {{cite book | last=Nussbaumer|first=Harry|author2=Lydia Bieri |title=Discovering the Expanding Universe|publisher=Cambridge University Press|date=2009|isbn=978-0-521-51484-2}} * {{cite book | last=Binney|first=James|author2=Michael Merrifeld |title=Galactic Astronomy| url=https://archive.org/details/galacticastronom0000binn|publisher=Princeton University Press|date=1998|isbn=978-0-691-02565-0}} * {{cite book | author=Carroll, Bradley W. | author2=Dale A. Ostlie | title=An Introduction to Modern Astrophysics| url=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr_p4s9 | publisher=Addison-Wesley Publishing Company, Inc.| date=1996| isbn=978-0-201-54730-6}} * {{cite book | author=Feynman, Richard | author2=Leighton, Robert | author3=Sands, Matthew | title=Feynman Lectures on Physics. Vol. 1 | publisher=Addison-Wesley | date=1989 | isbn=978-0-201-51003-4}} * {{cite book | last = Grøn | first = Øyvind |author2=Hervik, Sigbjørn | title = Einstein's General Theory of Relativity | url = https://archive.org/details/einsteinsgeneral0000grny | location = New York | publisher = Springer | date = 2007 | isbn = 978-0-387-69199-2}} * {{cite book | author=Kutner, Marc | title=Astronomy: A Physical Perspective | url=https://archive.org/details/astronomyphysica00kutn | url-access=registration | publisher=Cambridge University Press | date=2003 | isbn=978-0-521-52927-3}} * {{cite book | last = Misner | first = Charles | author2 = Thorne, Kip S. | author3 = Wheeler, John Archibald | title = Gravitation | url = https://archive.org/details/gravitation0000misn | location = San Francisco | publisher = W. H. Freeman | date = 1973 | isbn = 978-0-7167-0344-0}} * {{cite book | first = P. J. E. | last = Peebles | title = Principles of Physical Cosmology | publisher = Princeton University Press | date = 1993 | isbn = 978-0-691-01933-8 | url = https://archive.org/details/principlesofphys00pjep }} * {{cite book | title=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity | edition=2 | publisher=W.H. Freeman | date=1992 | isbn=978-0-7167-2327-1 | last1=Taylor | first1=Edwin F. | last2=Wheeler | first2=John Archibald |url=https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0 }} * {{cite book | first = Steven | last = Weinberg | title = Gravitation and Cosmology | publisher = John Wiley | date = 1971 | isbn = 978-0-471-92567-5 | url = https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0 }} * Погледајте [[физичка космологија#Книги|Книги за физичка космологија]] за примената на космолошките и гравитациските црвени поместувања. == Надворешни врски == {{Commons|Redshift}} {{wiktionary}} * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/doppler.htm Ned Wright's Cosmology tutorial] * [https://web.archive.org/web/20051203093117/http://coolcosmos.ipac.caltech.edu/cosmic_classroom/cosmic_reference/redshift.html Cosmic reference guide entry on redshift] * [https://web.archive.org/web/20051121214031/http://www.asterism.org/tutorials/tut29-1.htm Mike Luciuk's Astronomical Redshift tutorial] * [http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit5/Images/hu_animexp.gif Animated GIF of Cosmological Redshift] by Wayne Hu * {{cite web|last1=Merrifield|first1=Michael|last2=Hill|first2=Richard|title=Z Redshift|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/redshift.htm|work=SIXTψ SYMBΦLS|date=2009|publisher=Brady Haran for the University of Nottingham|accessdate=2022-09-27|archive-date=2013-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524215521/http://www.sixtysymbols.com/videos/redshift.htm|url-status=dead}} {{featured article}} {{Portal bar|Физика|Астрономија|Ѕвезди|Вселенски лет|Далечна вселена|Сончев Систем}} {{Нормативна контрола}} {{Gravitational waves}} {{Cosmology topics}} [[Категорија:Физички величини]] [[Категорија:Физичка космологија]] [[Категорија:Ефекти на гравитацијата]] [[Категорија:Доплерови ефекти]] [[Категорија:Астрономска спектроскопија]] [[Категорија:Концепти во астрономијата]] rgqbmeal4gy2quirotjue8z2glbg9k7 14 1308670 5544067 4851474 2026-04-23T22:48:10Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Култура по земја]]; додадена [[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544067 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Culture of the German Democratic Republic}} [[Категорија:Источна Германија|Култура]] [[Категорија:Културна историја на Германија]] [[Категорија:Култура по поранешна земја|Источна Германија]] [[Категорија:Германска култура| Источногерманска]] jfh0r95qpxf88ima6otk0nmsa7q82e3 0 1309216 5543863 5468189 2026-04-23T12:20:24Z Виолетова 1975 5543863 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |image = Spiderwort Blue Flower 2.JPG |image_caption = ''[[Tradescantia ohiensis]]'' |display_parents = 3 | regnum = [[Растенија]] | ordo = [[Commelinales]] | familia = [[Commelinaceae]] | subfamilia = [[Commelinoideae]] | genus = '''''Tradescantia''''' | genus_authority = [[Хајнрих Бернард Руп|Ruppius]] ex [[Карл Линеј|L.]]<ref>Linnaeus Sp. Pl.: 288 (1753).</ref><ref name="GRIN">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?12239 |title=Genus: ''Tradescantia'' L. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=10 август 2004 |access-date=8 ноември 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605012349/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?12239 |archive-date=5 јуни 2011 }}</ref> |type_species = ''[[Tradescantia virginiana]]'' |type_species_authority = [[Карл Линеј|L.]] |subdivision_ranks = Оддели |subdivision = {{collapsible list |title= Оддели |* ''Austrotradescantia'' * ''Campelia'' * ''Coholomia'' * ''Corinna'' * ''Cymbispatha'' * ''Mandonia'' * ''Parasetcreasea'' * ''Rhoeo'' * ''Separotheca'' * ''Setcreasea'' * ''Tradescantia'' * ''Zebrina''}} |synonyms_ref = <ref name="GRIN"/><ref name=w/> |synonyms = {{collapsible list |title=Синоними | *''Campelia'' <small>Rich.</small> *''[[Cymbispatha]]'' <small>Pichon</small> *''Mandonia'' <small>Hassk. 1871 not Wedd. 1864 nor Sch. Bip. 1865</small> *''[[Neomandonia]]'' <small>Hutch.</small> *''[[Neotreleasea]]'' <small>Rose</small> *''[[Rhoeo]]'' <small>Hance</small> *''[[Separotheca]]'' <small>Waterf.</small> *''Setcreasea'' <small>K.Schum. & Syd.</small> *''[[Treleasea]]'' <small>Rose illegitimate name</small> *''[[Zebrina]]'' <small>Schnizl.</small> *''[[Ephemerum]]'' <small>Mill.</small> *''[[Zanonia]]'' <small>Plum. ex Cramer 1803 not L. 1753</small> *''[[Etheosanthes]]'' <small>Raf.</small> *''[[Heminema]]'' <small>Raf.</small> *''[[Sarcoperis]]'' <small>Raf.</small> *''[[Tropitria]]'' <small>Raf.</small> *''[[Heterachthia]]'' <small>Kunze</small> *''[[Gonatandra]]'' <small>Schltdl.</small> *''[[Disgrega]]'' <small>Hassk.</small> *''[[Knowlesia]]'' <small>Hassk.</small> *''[[Skofitzia]]'' <small>Hassk. & Kanitz</small> }} }} '''''Tradescantia''''' ― [[Род (биологија)|род]] од 85 [[Вид (биологија)|видови]]<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60436455-2|title=Tradescantia Ruppius ex L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=Кралски ботанички градини (Кју)|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> [[Зелјесто растение|тревни]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] диви цвеќиња од [[Семејство (биологија)|семејството]] Commelinaceae, домороден во [[Америка]] од јужна [[Канада]] до северна [[Аргентина]], вклучувајќи ги и [[Западни Инди|Западните Инди]]. ''Tradescantia'' расте 30-60 cм во висина, и најчесто се наоѓаат поединечно или во купчиња во шумски области и отворени полиња. Тие биле воведени во [[Европа]] како украсни растенија во 17 век и сега се одгледуваат во многу делови од светот. Некои видови станале одомаќинети во региони на [[Европа]], [[Азија]], [[Африка]] и [[Австралија]], како и на некои [[океан]]ски [[острови]].<ref name="w">{{Наведена мрежна страница|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=270160|title=Kew World Checklist of Selected Plant Families|publisher=[[Кралски ботанички градини (Кју)]]|accessdate=8 ноември 2022}}{{Мртва_врска|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Многуте видови на родот се од интерес за цитогенетиката поради еволутивните промени во структурата и бројот на нивните [[хромозом]]и.<ref>{{Наведено списание|last=Golczyk|first=H.|date=2011|title=Structural Heterozygosity, Duplication of Telomeric (TTTAGGG)n Clusters and B Chromosome Architecture in Tradescantia virginiana L.|url=https://www.karger.com/Article/FullText/328915|journal=Cytogenetic and Genome Research|language=en|volume=134|issue=3|pages=234–242|doi=10.1159/000328915|issn=1424-8581|pmid=21709415}}</ref> Тие се користат и како биопоказатели за откривање на мутагени на [[Животна средина|животната средина]].<ref name="Ichikawa">{{Наведено списание|last=Ichikawa|first=Sadao|year=1972|title=Somatic Mutation Rate in ''Tradescantia'' Stamen Hairs at Low Radiation Levels: Finding of Low Doubling Doses of Mutations|journal=The Japanese Journal of Genetics|volume=47|issue=6|pages=411–421|doi=10.1266/jjg.47.411|doi-access=free}}</ref> Некои видови станале штетници за култивираните култури и се сметани за [[Инвазивен вид|инвазивни]]. == Опис == [[Податотека:58. Движење на цитоплазма во прашнички конци на Tradescantia virginiana.ogv|мини|лево|250п|Движење на [[цитоплазма]] во прашнички конци на ''Tradescantia virginiana'' под [[микроскоп]].]] ''Tradescantia'' се тревни [[повеќегодишни растенија]] и ги вклучува и искачувачките и подните видови, достигнувајќи 30-60 цм во висина. [[Лист (ботаника)|Листовите]] се долги, тенки и налик на сечила до ланцетни, од 3-45 цм во должина. [[Цвет]]овите можат да бидат бели, розови, виолетови или сини, со три ливчиња и шест жолти [[Прашник|прашници]] (или ретко, четири ливчиња и осум [[Прашник|прашници]]). Сокот е муцилагинозен и проѕирен. Голем број видови имаат цветови кои траат само еден ден, се отвораат наутро и се затвораат до вечер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardeningknowhow.com/ornamental/flowers/spiderwort/growing-spiderworts.htm|title=Growing Spiderworts|last=Tilley|first=Nikki|work=Gardening Know How|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> == Етимологија == Научното име на родот избрано од [[Карл Линеј]] им оддава почит на англиските натуралисти и истражувачи Џон Традескант Постариот (околу 1570-ти – 1638) и Џон Традескант Помладиот (1608-1662),<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=zIOvJSJs-IkC|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|last=Quattrocchi|first=Umberto|publisher=Taylor & Francis US|year=2000|isbn=978-0-8493-2678-3|volume=IV R-Z|page=2697}}</ref>{{Sfn|Hawke|2010}} кои вовеле многу нови растенија во англиските градини. Традескант Помладиот организирал три експедиции во новата колонија Вирџинија.<ref name="Cáceres">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arbolesornamentales.es/Tradescantia.htm|title=Las especies del género Tradescantia cultivadas en España|last=Lorenzo-Cáceres|first=José Manuel Sánchez de|date=2004|work=Arboles ornamentales|language=es|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> Од таму [[Типски вид|типскиот вид]], ''Tradescantia virginiana'', бил донесен во Англија во 1629 година. Растенијата од родот се нарекуваат со многу [[Народно име|народни имиња]], кои се разликуваат по регион и земја. Контроверзното име „скитник Евреин“ потекнува од [[Христијани|христијанскиот]] мит за Заскитаниот Евреин, осуден да скита по земјата затоа што го исмевал [[Исус Христос|Исус]] на патот кон неговото [[Распнување на крст|распнување]].<ref name="Anderson">Anderson, George K. ''The Legend of the Wandering Jew.''</ref> На шпански, растенијата ''Tradescantia'' понекогаш се нарекуваат ''flor de Santa Lucía'' (цветот на Света Луција), во врска со угледот на светицата како светец заштитник на видот и употребата на сокот од растението како капки за очи за ублажување на оптовареноста на окото.<ref name="Bugatti">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lanacion.com.ar/propiedades/esos-yuyos-con-aire-lujoso-nid1012713/|title=Esos yuyos con aire lujoso|last=Bugatti Para|first=Cristina L. de|date=17 мај 2008|publisher=[[La Nación]]|language=es|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> == Таксономија == === Поделби и видови === [[Податотека:Tradescantia_fluminensis3_ies.jpg|мини|200x200пкс| ''Tradescantia fluminensis''<br />(подг. Austrotradescantia).]] [[Податотека:Starr_080607-7174_Tradescantia_spathacea.jpg|мини|200x200пкс| ''[[Tradescantia spathacea]]''<br /> (подг. Campelia).]] [[Податотека:IMG_5708-Tradescantia_brevifolia.jpg|мини|''Tradescantia brevifolia''<br />(подг. Setcreasea).]] Бројот на видови и инфрагенерички таксони се менувал низ историјата. Првата голема класификација предложена од Хант (1980) вклучувала 60 видови поделени на осум оддели, со еден оддел поделен на дополнителни четири низи.<ref name="Hunt1980">{{Наведено списание|last=Hunt|first=David R.|year=1980|title=Sections and Series in ''Tradescantia'': American Commelinaceae: IX|journal=Kew Bulletin|volume=35|issue=2|pages=437–442|doi=10.2307/4114596|jstor=4114596}}</ref> Ревизијата на Хант од 1986 година обединила неколку мали родови со ''Tradescantia'' како делови, што резултирало со вкупно дванаесет оддели со 68 видови,<ref name="Hunt1986">{{Наведено списание|last=Hunt|first=David R.|year=1986|title=''Campelia'', ''Rhoeo'' and ''Zebrina'' united with ''Tradescantia'': American Commelinaceae: XIII|journal=Kew Bulletin|volume=41|issue=2|pages=401–405|doi=10.2307/4102948|jstor=4102948}}</ref> и оваа инфрагенерична класификација била прифатена неколку децении. Една неодамнешна студија на Пелегрини (2017) предложи нова класификација врз основа на неодамнешните морфолошки истражувања, делејќи го родот на пет [[подрод]]ови.<ref name="Pell2017">{{Наведено списание|last=Pellegrini|first=Marco|date=26 октомври 2017|title=Morphological phylogeny of Tradescantia L. (Commelinaceae) sheds light on a new infrageneric classification for the genus and novelties on the systematics of subtribe Tradescantiinae|url=https://phytokeys.pensoft.net/article/20388/list/8/|journal=PhytoKeys|issue=89|pages=11-72|doi=10.3897/phytokeys.89.20388|access-date=8 ноември 2022}}</ref> Кралската ботаничка градина, Кју моментално препознава 85 видови.<ref name="POWO"/> {| | ; Подрод Austrotradescantia <small>(D.R.Hunt) M.Pell</small><ref>{{Наведено списание|last=Pellegrini|first=Marco|date=19 јули 2018|title=Wandering throughout South America: Taxonomic revision of Tradescantia subg. Austrotradescantia (D.R.Hunt) M.Pell. (Commelinaceae)|url=https://phytokeys.pensoft.net/article/28484/list/8/|journal=PhytoKeys|issue=104|pages=1-97|doi=10.3897/phytokeys.104.28484|access-date=8 ноември 2022}}</ref> * ''Tradescantia atlantica'' <small>M.Pell.</small> * ''Tradescantia cerinthoides'' <small>Kunth</small> syn. ''T. blossfeldiana'', ''T. catharinensis'', ''T. crassula'' var. ''gaudichaudii''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://reflora.jbrj.gov.br/reflora/floradobrasil/FB126854|title=''Tradescantia cerinthoides'' Kunth|last=Pellegrini|first=M.O.O.|date=2020|work=Flora do Brasil|publisher=Jardim Botânico do Rio de Janeiro|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> * ''Tradescantia chrysophylla'' <small>M.Pell.</small> syn. ''T. serrana''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://reflora.jbrj.gov.br/reflora/floradobrasil/FB582998|title=''Tradescantia chrysophylla'' M.Pell.|last=Pellegrini|first=M.O.O.|date=2020|work=Flora do Brasil|publisher=Jardim Botânico do Rio de Janeiro|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> * ''Tradescantia crassula'' <small>Link & Otto</small> syn. ''T. schwirkowskiana''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://reflora.jbrj.gov.br/reflora/floradobrasil/FB126855|title=''Tradescantia crassula'' Link & Otto|last=Pellegrini|first=M.O.O.|date=2020|work=Flora do Brasil|publisher=Jardim Botânico do Rio de Janeiro|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> * ''Tradescantia cymbispatha'' <small>C.B.Clarke</small> * ''Tradescantia decora'' <small>W.Bull</small> syn. ''T. multibracteata'', ''T. valida''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://reflora.jbrj.gov.br/reflora/floradobrasil/FB127654|title=''Tradescantia decora'' W.Bull|last=Pellegrini|first=M.O.O.|date=2020|work=Flora do Brasil|publisher=Jardim Botânico do Rio de Janeiro|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> * ''Tradescantia fluminensis'' <small>Vell.</small> * ''Tradescantia hertweckii'' <small>M.Pell.</small> * ''Tradescantia mundula'' <small>Kunth</small> syn. ''T. insularis''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://reflora.jbrj.gov.br/reflora/floradobrasil/FB127679|title=''Tradescantia mundula'' Kunth|last=Pellegrini|first=M.O.O.|date=2020|work=Flora do Brasil|publisher=Jardim Botânico do Rio de Janeiro|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> * ''Tradescantia seubertiana'' <small>M.Pell.</small> * ''Tradescantia tenella'' <small>Kunth</small> * ''Tradescantia tucumanensis'' <small>M.Pell.</small> * ''Tradescantia umbraculifera'' <small>Hand.</small><small>-Mazz.</small> ; Подрод Campelia <small>(Rich.</small><small>) M.Pell.</small> * ''Tradescantia commelinoides'' <small>Schult. </small><small>& Schult.f</small> * ''Tradescantia deficiens'' <small>Brandegee</small> * ''Tradescantia gracillima'' <small>Stand.</small> * ''Tradescantia grantii'' <small>Faden</small> * ''Tradescantia huehueteca'' <small>(Standl. </small><small>& Steyerm) D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia plusiantha'' <small>Stand.</small> * ''Tradescantia poelliae'' <small>D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia praetermissa'' <small>M.Pell.</small> * ''Tradescantia schippii'' <small>D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia soconuscana'' <small>Matuda</small> * ''[[Tradescantia spathacea]]'' <small>Sw.</small> * ''Tradescantia standleyi'' <small>Steyerm.</small> * ''Tradescantia zanonia'' <small>(L.) Sw.</small> * ''[[Tradescantia zebrina]]'' <small>Heynh. ''ex'' Bosse</small> ; Подрод Mandonia <small>(D.R.Hunt) M.Pell.</small> * ''Tradescantia ambigua'' <small>Mart. ''ex'' Schult. </small><small>& Schult.f.</small> * ''Tradescantia andrieuxii'' <small>C.B.Clarke</small> * ''Tradescantia boliviana'' <small>(Hassk.</small><small>( J.R.Grant</small> * ''Tradescantia burchii'' <small>D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia crassifolia'' <small>Cav.</small> * ''Tradescantia exaltata'' <small>D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia gentryi'' <small>D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia guiengolensis'' <small>Matuda</small> * ''Tradescantia iridescens'' <small>Lindl.</small> syn. ''T. crassifolia'' var. ''acaulis'' * ''Tradescantia llamasii'' <small>Matuda</small> * ''Tradescantia masonii'' <small>Matuda</small> * ''Tradescantia mcvaughii'' <small>D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia murilloae'' <small>Zamudio et al.</small> * ''Tradescantia nuevoleonensis'' <small>Matuda</small> * ''Tradescantia peninsularis'' <small>Brandegee</small> * ''Tradescantia petricola'' <small>J.R.Grant</small> * ''Tradescantia tepoxtlana'' <small>Matuda</small> * ''Tradescantia velutina'' <small>Kunth & C.D.Bouché</small> | ; Подрод Setcreasea <small>(K.Schum. </small><small>& Sydow) M.Pell</small> * ''Tradescantia brevifolia'' <small>(Torr.</small><small>) Rose</small> * ''Tradescantia buckleyi'' <small>(I.M.Johnst.</small><small>) D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia hirta'' <small>D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia leiandra'' <small>Torr.</small> * ''Tradescantia mirandae'' <small>Matuda</small> * ''Tradescantia orchidophylla'' <small>Rose & Hemsl.</small> * ''[[Tradescantia pallida]]'' <small>(Rose) D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia pygmaea'' <small>D.R.Hunt</small> * ''Tradescantia rozynskii'' <small>Matuda</small> * ''Tradescantia sillamontana'' <small>Matuda</small> ; Подрод Tradescantia * ''Tradescantia bracteata'' <small>Small ''ex'' Britton</small> * ''Tradescantia cirrifera'' <small>Mart.</small> * ''Tradescantia edwardsiana'' <small>Tharp</small> * ''Tradescantia ernestiana'' <small>E.S.Anderson & Woodson</small> * ''Tradescantia gigantea'' <small>Rose</small> * ''Tradescantia gypsophila'' <small>B.L.Turner</small> * ''Tradescantia hirsuticaulis'' <small>Small</small> * ''Tradescantia hirsutiflora'' <small>Bush</small> * ''Tradescantia humilis'' <small>Rose</small> * ''Tradescantia longipes'' <small>E.S.Anderson & Woodson</small> * ''Tradescantia monosperma'' <small>Brandegee</small> * ''Tradescantia occidentalis'' <small>(Britton) Smyth</small> * ''Tradescantia ohiensis'' <small>Raf.</small> * ''Tradescantia ozarkana'' <small>E.S.Anderson & Woodson</small> * ''Tradescantia pedicellata'' <small>Celarier</small> * ''Tradescantia pinetorum'' <small>Greene</small> * ''Tradescantia reverchonii'' <small>Bush</small> * ''Tradescantia roseolens'' <small>Small</small> * ''Tradescantia stenophylla'' <small>Brandegee</small> * ''Tradescantia subacaulis'' <small>Bush</small> * ''[[Tradescantia subaspera]]'' <small>Ker Gawl.</small> * ''Tradescantia subtilis'' <small>Matuda</small> syn. ''T. maysillesii'' * ''Tradesacntia tharpii'' <small>E.S.Anderson & Woodson</small> * ''Tradescantia virginiana'' <small>L.</small> * ''Tradescantia wrightii'' <small>Rose & Bush</small> |} === Порано вметнати овде === * ''Tradescantia'' × ''andersoniana'' <small>W.Ludw.</small> <small>& Rohweder</small><ref>{{Наведено списание|last=Ludwig|first=Wolfgang|last2=Rohweder|first2=Otto|date=1954|title=Zur Nomenklatur zweier Commelinaceen|journal=Feddes repertorium specierum novarum regni vegetabilis|volume=56|issue=3|pages=282|doi=10.1002/fedr.19540560304}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=270169|title=World Checklist|publisher=[[Кралски ботанички градини (Кју)]]|accessdate=8 ноември 2022}}{{Мртва_врска|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Името е објавено без опис, така што не е валидно ботаничко име;<ref>{{Наведена книга|title=European Garden Flora: Volume II|last=Walters|first=S.M.|last2=Brady|first2=A.|last3=Brickell|first3=C.D.|last4=Cullen|first4=J.|last5=Green|first5=P.S.|last6=Lewis|first6=J.|last7=Matthews|first7=V.A.|last8=Webb|first8=D.A.|last9=Yeo|first9=P.F.|date=1989|publisher=Cambridge University Press|page=31}}</ref> таксонот сега се третира како сортна група.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/142510/tradescantia-andersoniana-group/details|title=Tradescantia Andersoniana Group|work=Royal Horticultural Society|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> * ''Callisia navicularis'' <small>(Ortgies) DRHunt</small> (како ''T. navicularis'' <small>Ortgies</small>) * ''Callisia warszewicziana'' <small>(Kunth & CDBouché) DRHunt</small> (како ''T. warszewicziana'' <small>Kunth & CDBouché</small>) * ''Gibasis geniculata'' <small>(Жак.</small><small>) Rohweder</small> (како ''T. geniculata'' <small>Jacq.</small>) * ''Gibasis karwinskyana'' <small>(Шулт.</small> <small>& Шулт.ф.) Рохведер</small> (како ''T. karwinskyana'' <small>Schult.</small> <small>& Шулт.ф.</small>) * ''Gibasis pellucida'' <small>(M.Martens & Galeotti) DRHunt</small> (како ''T. pellucida'' <small>M.Martens & Galeotti</small>) * ''Siderasis fuscata'' <small>(Lodd. et al.</small><small>) HEMoore</small> (како ''T. fuscata'' <small>Lodd. et al.</small>) * ''Tinantia anomala'' <small>(Тор.</small><small>) CBClarke</small> (како ''T. anomala'' <small>Torr.</small>) * ''Tripogandra diuretica'' <small>(Март.</small><small>) Handlos</small> (како ''T. diuretica'' <small>Mart.</small>) * ''Elasis hirsuta'' <small>(Кунт) Д.Р. Хант</small> (како ''T. hirsuta'')<ref name="Pell2017"/> == Распространетост и живеалиште == Првиот опишан вид, ''T. virginiana'', е домороден во источните Соединетите Држави од [[Мејн]] до [[Алабама]] и [[Канада]] во јужниот дел на [[Онтарио]]. ''T. virginiana'' била воведена во [[Европа]] во 1629 година, каде што се одгледува како градинарски цвет. Природниот опсег на родот како целина се протега на речиси целата должина и ширина на копното на [[Северна Америка]], од Канада преку [[Мексико]] и [[Средна Америка]], и напредува во голема разновидност на умерени и тропски живеалишта. Често се наоѓа во тенко пошумени [[листопадни шуми]], [[Рамница|рамници]], [[прерии]] и здрави полиња, често заедно со други домашни диви цвеќиња. == Зачувување == ''T. occidentalis'' е наведен како загрозен вид во [[Канада]], каде што најсеверните населенија на видот се наоѓаат на неколку места во јужниот дел на [[Саскачеван]], [[Манитоба]] и [[Алберта]]; почеста е на југ во Соединетите Држави до [[Тексас]] и [[Аризона]]. == Одгледување == [[Податотека:Tradescantia_greece.jpg|мини|250x250пкс| Растенијата Tradescantia се широко користени за покривање на површината во градините.]] Видовите на Tradescatia се популарни во [[Европа]] и [[Северна Америка]] како украсни растенија. Умерените видови се одгледуваат како градинарски растенија, додека тропските видови, како што се [[Tradescantia zebrina|''T. zebrina'']] и [[Tradescantia spathacea|''T. spathacea'']], се користат како домашни растенија.{{Sfn|Hawke|2010}} Нивната популарност и природата на лесно ширење довела до тоа некои видови да се сметаат за сериозни плевели на одредени места (види [[Tradescantia#Плевел|подолу]]). Повеќето ладно отпорни градинарски растенија припаѓаат на групата Andersoniana (често се нарекува со невалидно име ''Tradescantia'' × ''andersoniana'').{{Sfn|Dave's Garden|2015}} Ова е група на меѓуспецифични хибриди развиени од ''Tradescantia virginiana'', ''T. ohiensis'' и ''[[Tradescantia subaspera|T. subaspera]]'', кои имаат преклопувачки опсези во континентална Северна Америка.{{Sfn|Hawke|2010}} Овие растенија се повеќегодишни тревни растенија што образуваат грутки, при што поединечните сорти главно се разликуваат по бојата на цветот.{{Sfn|Christman|2005}} Сорти во оваа група се „син камен“, „изида“, „невиност“, „снежна капа“, „оспреј“, „ирис причард“, „полин“, „црвен облак“ и „карминглут“ („кармински сјај“).{{Sfn|Dave's Garden|2015}}{{Sfn|Hawke|2010}} 'Caerulea Plena' е двоцветна сорта со темно сини цветови.{{Sfn|Hawke|2010}} „Конкордско грозје“ (група Andersoniana група) ја добило Наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/152292/Tradescantia-(Andersoniana-Group)-Concord-Grape/Details|title=''Tradescantia'' 'Concord Grape' (Andersoniana Group)|publisher=[[Royal Horticultural Society]]|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> Широк спектар на нежни тропски видови се одгледуваат како домашни растенија или едногодишни растенија на отворено, вклучувајќи ги ''Tradescantia zebrina'', ''T. fluminensis'', ''T. spathacea'', ''T. sillamontana'' и ''T. pallida''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epicgardening.com/wandering-jew-plant|title=Wandering Jew Plant: Care, Types, and Growing Tips|last=Espiritu|first=Kevin|date=23 март 2017|publisher=Epic Gardening|accessdate=8 ноември 2022}}</ref><ref name="BHG">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bhg.com/gardening/plant-dictionary/houseplant/tradescantia|title=Tradescantia|publisher=[[Better Homes and Gardens (списание)|Better Homes & Gardens]]|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> Тие обично се одгледуваат поради нивното зеленило, а многумина имаат разнобојни шарени модели од сребрена, виолетова, зелена, розова и златна боја.<ref name="BHG" /> Популарните тропски сорти вклучуваат ''T. zebrina'' 'сребрен плус', ''T. zebrina'' 'бургундија', ''T. fluminensis'' 'лаванда', ''T. fluminensis'' 'Variegata', ''T. mundula'' 'Laekenensis', ''T. pallida'' 'це', ''Tradescantia'' ' наноук“, и ''Tradescantia'' „бледа пума“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.plantssparkjoy.com/tradescantia|title=Tradescantia (and the Different Varieties) – Plant Care Guide and Identification|publisher=Plants Spark Joy|accessdate=2 November 2021}}</ref> Видот ''Tradescantia zebrina'' и сортите ''Tradescantia'' 'брзосребро' и ''Tradescantia pallida'' 'purpurea' ја добиле Наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=947|title=Houseplants: choosing the best|publisher=[[Royal Horticultural Society]]|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> == Плевел == Поради неговото подготвено размножување од фрагменти на стеблото и неговата доминација на земјениот слој во многу шумски средини, ''T. fluminensis'' станал главен еколошки [[плевел]] во [[Австралија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://profiles.ala.org.au/opus/weeds-australia/profile/Tradescantia%20fluminensis|title=Tradescantia fluminensis|date=август 2007|work=Weeds Australia|publisher=[[Atlas of Living Australia]]|at=|language=en|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> [[Нов Зеланд]] и јужниот дел на [[Соединетите Држави]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.cabi.org/ISC/datasheet/54389|title=Tradescantia fluminensis (wandering Jew)|publisher=Cabi.org|year=2017|isbn=9781786392145|editor-last=Witt|editor-first=A|doi=10.1079/9781786392145.0000|access-date=8 ноември 2022|editor-last2=Luke|editor-first2=Q|archive-date=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108091317/https://www.cabi.org/ISC/datasheet/54389|url-status=dead}}</ref> Други видови кои се сметаат за инвазивни плевели на одредени места вклучуваат ''T. pallida'',<ref>{{Наведена книга|url=https://www.cabi.org/ISC/datasheet/117574|title=Tradescantia pallida (purple queen)|publisher=Cabi.org|year=2017|isbn=9781786392145|editor-last=Witt|editor-first=A|doi=10.1079/9781786392145.0000|access-date=2020-07-08|editor-last2=Luke|editor-first2=Q|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021070228/https://www.cabi.org/isc/datasheet/117574|url-status=dead}}</ref> ''T. spathacea'',<ref>{{Наведена книга|url=https://www.cabi.org/ISC/datasheet/119453|title=Tradescantia spathacea (boat lily)|publisher=Cabi.org|year=2017|isbn=9781786392145|editor-last=Witt|editor-first=A|doi=10.1079/9781786392145.0000|access-date=8 ноември 2022|editor-last2=Luke|editor-first2=Q|archive-date=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108091313/https://www.cabi.org/ISC/datasheet/119453|url-status=dead}}</ref> и ''T. zebrina''.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.cabi.org/ISC/datasheet/110354|title=Tradescantia zebrina (wandering jew)|publisher=Cabi.org|year=2017|isbn=9781786392145|editor-last=Witt|editor-first=A|doi=10.1079/9781786392145.0000|access-date=2020-07-08|editor-last2=Luke|editor-first2=Q|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028105216/https://www.cabi.org/isc/datasheet/110354|url-status=dead}}</ref> == Токсичност == Некои претставници на родот ''Tradescantia'' може да предизвикаат алергиски реакции кај домашните миленици (особено [[Домашна мачка|мачки]] и [[Куче|кучиња]]) кои се одликуваат со црвена, чешање на кожата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aspca.org/pet-care/animal-poison-control/toxic-and-non-toxic-plants/inch-plant|title=Inch Plant|publisher=[[American Society for the Prevention of Cruelty to Animals]]|language=en|accessdate=8 ноември 2022}}</ref> Значајни виновници се ''T. albiflora'' (скорбутен плевел), ''T. spathacea'' (Мојсеј во лулка) и ''T. pallida'' (виолетово срце). == Употреби == Домородните Американци користеле ''T. virginiana'' за лекување на голем број состојби, вклучително и стомачна болка. Се користел и како извор на храна.{{Sfn|Hawke|2010}} Клетките на влакната од [[прашник]]от на некои ''Tradescantia'' се обоени во [[сина боја]], но кога се изложени на извори на јонизирачко зрачење како што се [[Гама-зрачење|гама-зраци]] или загадувачи како [[сулфур диоксид]] од индустриите, клетките мутираат и ја менуваат бојата во розова; тие се едно од ретките ткива за кои е познато дека служат како ефикасен биоесеј за нивоата на амбиентално зрачење.<ref name="Ichikawa"/>{{Sfn|Hawke|2010}} == Галерија == <gallery> PurpHeart1.jpg|Преден поглед на листовите на ''[[Tradescantia pallida]]'' 'Purpurea' PurpHeart2.jpg|Заден поглед на листовите на ''[[Tradescantia pallida]]'' 'Purpurea' Zebrina1.jpg|Преден поглед на листовите на ''[[Tradescantia zebrina]]'' 'Tricolor' Zebrina2.jpg|Заден поглед на листовите на ''[[Tradescantia zebrina]]'' 'Tricolor' Smithsoniangardens15.jpg|Млад цвет на ''Tradescantia'' 0 Tradescantia 'Red grape' - Misère - JPG1.jpg|Сортата ''Tradescantia'' 'Red Grape' Four_Petals.tif|Невообичаен пример со четири ливчиња и осум [[Прашник|прашници]] </gallery> == Наводи == {{Наводи|3}} == Библиографија ==  {{refbegin|30em}} * {{cite web|url=http://mobile.floridata.com/Plants/Commelinaceae/Tradescantia%20Andersoniana%20Group/658|title=Tradescantia Andersoniana Group|last1=Christman|first1=Steve|date=10 March 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614163714/http://mobile.floridata.com/Plants/Commelinaceae/Tradescantia%20Andersoniana%20Group/658|archive-date=2015-06-14|website=Floridata Plant Encyclopedia|access-date=13 June 2015|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://davesgarden.com/|title=Welcome to Dave's Garden!|last1=Dave's Garden|date=2015|publisher=Internet Brands|access-date=14 June 2015}} * {{cite journal|last1=Hawke|first1=Richard G.|date=2010|title=A Comparative Study of ''Tradescantia'' Cultivars|url=https://www.chicagobotanic.org/downloads/planteval_notes/no34_tradescantia.pdf|journal=Plant Evaluation Notes|issue=34|pages=1–9|access-date=14 June 2015}} * {{cite web|url=http://homeguides.sfgate.com/common-names-tradescantia-flowers-63350.html|title=Common Names for Tradescantia Flowers|last1=Beal|first1=Janet|ref={{harvid|Beal|2015}}|website=SFGate|access-date=14 June 2015}} * {{cite journal|last1=Edgar|first1=Anderson|last2=Karl|first2=Sax|date=March 1936|title=A Cytological Monograph of the American Species of Tradescantia|journal=Botanical Gazette|volume=97|issue=3|pages=433–476|doi=10.1086/334582|jstor=2471708|s2cid=84332339}} {{refend}} == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред}} * {{Wiktionary-inline}} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=133268 Flora of North America: ''Tradescantia''] (includes species in USA and Canada only) * [http://132.236.163.181/cgi-bin/dol/dol_terminal.pl?genus=Tradescantia PlantSystematics: ''Tradescantia'']{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=July 2018}} * [https://web.archive.org/web/20030630165617/http://www.se.gov.sk.ca/ecosystem/speciesatrisk/westernspiderwort.htm Western Spiderwort endangered in Canada] {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Родови на Commelinales]] [[Категорија:Tradescantia]] i1sx2hv9ey9m4xl2zfc9jm7ajxgkhr1 0 1314128 5544237 4993040 2026-04-24T11:42:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544237 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Шандунг | native_name = {{lang|zh-Hans|山东}} | settlement_type = [[Покраини во Кина|Покраина]] | image_skyline = {{multiple image| border = infobox| total_width = 300| image_style = border:1; |perrow = 2/2 |image1 = Tai Shan 2015.08.12 11-18-27.jpg |image2 = Boats_-_panoramio_(29).jpg |image3 = China Jinan 5207307.jpg |image4 = 曲阜孔庙 - Temple of Confucius in Qufu - 2015.06 - panoramio.jpg }} | image_alt = | image_caption = Од горе надолу: Поглед од Јужната порта на рајот на Планината Таи, планината Илјада Буди во Џинан, панорама на Кингдао, Храмот на Конфуциј во Ќуфу | image_map = Shandong in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_alt = Map showing the location of Shandong Province | map_caption = Карта која ја покажува местоположбата на Шандунг | coordinates = {{coord|36.4|N|118.4|E|type:adm1st|format=dms|display=it}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Кина]] | named_for = | seat_type = Главен град | seat = [[Џинан]] | seat1_type = Најголем град | seat1 = [[Ќингдао]] | government_type = [[Покраини во Кина|Покраина]] | area_footnotes = <ref name=mofcom>{{cite web|url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/|title=Doing Business in China - Survey|date=n.d.|publisher=Ministry Of Commerce - People's Republic Of China|access-date=2013-08-05|url-status=dead|archive-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016034801/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/}}</ref> | area_total_km2 = 157100 | area_rank = 20-то | elevation_max_m = 1545 | elevation_max_point = [[Таишан]] | elevation_max_rank = | elevation_min_m = | elevation_min_point = | elevation_min_rank = | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|date=2021-05-11|publisher=National Bureau of Statistics of China|access-date=2021-05-11}}</ref> | population_total = 101,527,453 | population_as_of = 2020 | population_rank = 2ро | population_density_km2 = auto | population_density_rank = 5-то | website = [http://www.sd.gov.cn/ SD.gov.cn] | footnotes = | official_name = | population_demonym = }} '''Шандунг''' () ― крајбрежна [[Покраини во Кина|покраина]] во [[Народна Република Кина]] и дел од регионот [[Источна Кина]].<ref>{{Наведена книга|url={{Google books|tFRgajxu3wIC|page=70|plainurl=yes}}|title=Atlas of World Heritage―China|last=Tian Xia|last2=Bai Bo|date=2005|publisher=Long River Press|isbn=9781592650606|page=70}}</ref> Шандунг имал значајна улога во [[Историја на Кина|кинеската историја]] уште од почетокот на кинеската цивилизација по долниот тек на [[Жолта Река]]. Бил главен културен и верски центар за [[Таоизам|таоизмот]], [[Кинески будизам|кинескиот будизам]] и [[Конфуцијанство|конфучијанизмот]]. [[Таишан|Планината Таишан]] во Шандунг е најобожавана планина во таоизмот и едно од верски најдолго обожуваните места во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/437/|title=Mount Taishan|date=n.d.|publisher=UNESCO World Heritage Convention|accessdate=2019-09-30}}</ref> [[Будизам|Будистичките]] храмови сместени на планините јужно од [[Ѓинан|Џинан]] (главниот град на покраината) порано биле меѓу најпознатите будистички места во Кина.<ref>{{Наведена книга|url={{Google books|ojt7nnVNzkEC|page=157|plainurl=yes}}|title=China|publisher=Fodor's Travel Publications|isbn=9781400017317|editor-last=Kelly|editor-first=Margaret|page=157}}</ref> Градот [[Ќуфу|Куфу]] е родно место на [[Конфуциј]], а подоцна се смета за центар на конфучијанизмот. Конфучијанизмот се развил од т.н. [[Сто училишта на мислата|Сто школи на мислата]] според учењето на кинескиот филозоф [[Конфуциј]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://asiasociety.org/education/confucianism|title=Confucianism|last=Berling|first=Judith A.|date=n.d.|publisher=Asia Society|accessdate=2022-08-09}}</ref> Местоположбата на Шандунг, на крстосницата на древните и современите трговски патишта север-југ и исток-запад, придонеле тој да стане важен економски центар. По периодот на политичка нестабилност и економски неприлики кои започнале кон крајот на 19 век, Шандунг во последните децении доживеал брз раст. Таму живеат преку 100 милиони жители, и Шандунг се наоѓа на шесто место според бројот на население меѓу [[Административна единица|административните единици]] во светот и на второ место меѓу покраините во Кина.<ref name="censuspop">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|date=2021-05-11|publisher=National Bureau of Statistics of China|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|archive-date=2021-05-11}}</ref> Шандунг во 2021 година имал [[Бруто-домашен производ|БДП]] од 8,3 трилиони [[Кинески јуан|CNY]] (на трето место меѓу кинеските покраини во тој сегмент), односно 1,3 трилиони [[американски долар]]и, што е еднакво на БДП на Мексико.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.china-briefing.com/news/chinas-2021-gdp-performance-a-look-at-major-provinces-and-cities/|title=Decoding China's 2021 GDP Growth Rate: A Look at Regional Numbers|date=2022-02-07|work=China Briefing News|language=en|accessdate=2022-09-15}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=MX&year_high_desc=true|title=GDP (current US$) - Mexico {{!}} Data|work=data.worldbank.org|accessdate=2022-09-15}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Википатување-ред}} * {{In lang|zh}} [http://www.shandong.gov.cn/ Shandong Government website] * {{In lang|en|zh}} [http://www.wdl.org/en/item/4448 Complete Map of the Seven Coastal Provinces] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150612232110/http://www.wdl.org/en/item/4448/ |date=2015-06-12 }} from 1821-1850 * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/538614/Shandong Shandong Article] Encyclopædia Britannica {{Управна поделба на Кина}}{{Нормативна контрола}} {{Кина-гео-никулец}} {{Кина-никулец}} [[Категорија:Покраини во Кина]] [[Категорија:Шандунг]] [[Категорија:Статии со извори на кинески (zh)]] [[Категорија:Статии со извори на јапонски (ja)]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со текст на упростен кинески]] [[Категорија:Статии со текст на кинески]] [[Категорија:Статии со текст на традиционален кинески]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] [[Категорија:Источна Кина]] sep1yc3btdn8cmp44ovab6j8wgsc1rn 14 1321822 5544075 4974348 2026-04-23T22:51:26Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Култура по земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544075 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Македонска култура| Древномакедонска]] lffcza101k2e8axojnhiog634024uym 5544077 5544075 2026-04-23T22:51:51Z Bjankuloski06 332 +[[Категорија:Античка Македонија]]; +[[Категорија:Култура по поранешна земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544077 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Македонска култура| Древномакедонска]] [[Категорија:Античка Македонија|Култура]] [[Категорија:Култура по поранешна земја|Македонија]] k80f8j5da4ooyrcw2zrtg0s3up5h53y 0 1325033 5544097 5429917 2026-04-24T03:16:20Z Bjankuloski06 332 /* За делото */ Печатна грешка, replaced: кроисте → користе 5544097 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Евсевий. Церковная история.PNG|мини|десно|Грчки ракопис на „Црковна историја“, XVI век]] '''''Црковна историја''''' ({{langx|grc-gre|Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία}}; {{langx|la|Historia ecclesiastica}}) — дело на грчкиот историчар и епископ [[Евсевиј Кесариски]] од IV век кое го обработува развојот на [[рано христијанство|раното христијанство]] од I до IV век. Напишано е на [[коине|коински грчки]], а потоа преведено на [[латински јазик|латински]], [[сириски јазик|сириски]] и [[ерменски јазик|ерменски]] ракописи кои опстојуваат до денес.<ref>{{наведување| url = http://www.tertullian.org/rpearse/manuscripts/eusebius_history.htm | author = Eusebius of Caesarea | type = manuscripts | title = Church History | publisher = Tertullian.org}}.</ref> Евсевиј е наречен „татко на црковната историја“. ==За делото== [[Податотека:NLR Codex Syriac 1.JPG|мини|десно|Сириски ракопис на делото, X,I,4-II,1]] Ова е најраното дело целосно историско дело кое раскажува историја од христијанско гледиште.<ref>{{наведување| first = Glenn F | last = Chesnut | title = The First Christian Histories: Eusebius, Socrates, Sozomen, Theodoret, and Evagrius | year = 1986 | chapter = Introduction}}</ref> На почетокот на V век адвокатите [[Сократ Схоластик]] и [[Созомен]] од Цариград и епископот [[Теодорит Кирски]] од Сирија напишале продолженија на делото, со тоа воведувајќи ја практиката на продолжителство во наредните илјада години. Евсевието дело „Летопис“, кое се обидува да даде споредбен времеслед на паганската и старозаветната историја, го дал примерот за другиот историографски жанр — средновековниот [[летопис]] или светска историја. Евсевиј имал пристап до Богословската библиотека во Кесарија и користел бројни црковни ракописи и документи, дела на мачениците, писма, извадоци од ранохристијанските списи, списоци на епископи и слични извори; често дава обемни цитати од оригиналите, поради што неговото дело содржи материјал кој инаку денес е изгубен. На пример, пишува дека [[апостол Матеј]] е автор на [[Евангелие според Евреите|Евангелието според Евреите]] а неговиот црковен каталог кажува дека ова е единственото еврејско евангелие. Затоа неовиот труд е од историска важност, иако не претендира на сеопфатност или доволна темелност во обработката на темите. Делото не ја раскажува историјата на раната црква на поврзан и систематски начин. Во голема мера претставува оправдување на христијанската вера, иако самиот автор не го замислил како такво. Некои го обвинуваат за намерно лажирање на вистината, а други го бранат овој став како „мошне неправеден“, иако допуштаат дека Евсевиевата обработка не е непристрасна.<ref>{{наведување| url = http://www.newadvent.org/cathen/07365a.htm | title = Catholic Encyclopedia | contribution = Ecclesiastical History | publisher = New Advent}}.</ref> ==Содржина на делото== Во воведот (I.i.1) Евсевиј вели дека се обидува да ја опфати историјата на црквата од апостолите до неговото време, со посевна задршка на следниве: #епископите во главните центри по редослед; #историјата на христијанските учители; #историјата на ересите; #историјата на Евреите; #односите со незнабошците; #мачеништвата. Материјалот го групира според царевите кои биле на власт, изложувајќи ги како што ги нашол во изворите. Ова е содржината на делото: * Книга I: подробен вовед за Исус Христос * Книга II: историја на апостолското време од [[Опсада на Ерусалим (70)|разорувањето на Ерусалим]] од [[Тит]] * Книга III: следниот период сè до [[Трајан]] * Книга IV и V: приближно до II век * Книга VI: времето од [[Септимиј Север]] до [[Дециј Трајан|Дециј]] * Книга VII: времето до почетокот на прогонствата за време на [[Диоклецијан]] * Книга VIII: повеќе за прогонствата * Книга IX: историја до времето на [[Константин Велики|Константиновата]] победа над [[Максенциј]] на Западот и над [[Максимин Даја|Максимин]] на Истокот * Книга X: обновата на црквите; бунтот и освојувањето на [[Лициниј]]. ==Времеслед== Се претпоставува дека „Црковна историја“ е првпат објавена во 313&nbsp;г.<ref>{{наведено списание |last=Louth |first=Andrew |year=1990 |title=The date Of Eusebius' ''Historia Ecclesiastica'' |journal=Journal of Theological Studies |volume=41 |issue=1 |pages=111–123 |doi=10.1093/jts/41.1.111 |jstor=23964888}}</ref> Делото го добило неговиот конечен облик по смртта на царот [[Крисп]] (326), веројатно кон крајот на 323 или почетокот на 324&nbsp;г, бидејќи книга X му е посветена на тирскиот архиепископ Павлин, пој починал пред 325. Евсевиј се впуштил во опширни подготвителни проучувања за да го напише делото, што значи дека сето ова мора да траело со години. Неговиот зборник на житија на мачениците од постариот прериод можеби е едно од подготвителните проучувања за делото. == Поврзано == * [[Историја на христијанството]] * [[Рано христијанство]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.vehi.net/istoriya/cerkov/pamfil/cerkovist/history.html ''Црковна историја'' на Евсевиј Кесариски] {{ru}} * [http://www.documentacatholicaomnia.eu/03d/0265-0339,_Eusebius_Caesariensis,_Historia_ecclesiastica_%5BSchaff%5D,_EN.pdf Црковна историја во превод на Мекгиферт] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20110409033421/http://www.documentacatholicaomnia.eu/03d/0265-0339,_Eusebius_Caesariensis,_Historia_Ecclesiastica,_GR.pdf ''Црковна историја''] {{el}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Христијански текстови од 4 век]] [[Категорија:Историја на христијанството]] gof169w07pa1h5nsszs5mzwu3f22oqp 0 1335469 5543859 5367891 2026-04-23T12:10:39Z ~2026-21847-30 132418 Гајда 5543859 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Љубомир Гајдов | портрет = Љубомир Гајдов во МАНУ.jpg | px = | опис = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1943|1|3}} | роден-место = {{роден во|Скопје}}, [[Македонија]], {{МКД}} | починал-дата = | починал-место = | почивалиште = | националност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = [[Новинар]], менаџерски консултант, универзитетски предавач, философски истражувач | сопружник = | татко = [[Стефан Гајдов]] | мајка = Љубица Васиљевиќ | родители = | роднини = | деца = }} '''Љубомир Гајдов - Гајда''' (роден на [[3 јануари]] [[1943]] година во [[Скопје]]) — [[новинар]], долгогодишен уредник и надворешнополитички коментатор на Македонска телевизија и Македонско радио ([[МРТ]]), дописник од [[СССР]] и [[САД]], известувач од настани што го промениле текот на светската историја (1970-2008). ==Животопис== Потекнува од интелектуално семејство. Неговиот татко [[Стефан Гајдов]] е познатиот македонски композитор. Дедото по мајчина линија, др. Никола Ѓурѓевиќ студирал право во [[Виена]] со австроунгарскиот император и дваесет години потоа бил претседател на Саборот на Кралствата на Хрватска, Славонија и Далмација, Загреб. Покрај гимназија десет години учел пијано. Апсолвирал на [[Градежен факултет - Скопје|Градежниот факултет]] (Скопје). Студирал философија прво во [[Кембриџ]], Обединетото Кралство, а потоа на Филозофскиот факултет во [[Скопје]] . По магистерските студии по философија на менаџерството (Скопје) бил на втори магистерски студии кај светскиот експерт по лидерство и менаџерство, академикот Исак Адижес ([[Лос Анџелес]], [[САД]]). Студирал и кај „таткото на модерниот менаџмент“ Питер Дракер (Клермонт, САД). Бил на студии и во Американскиот меморијален музеј на холокауст, Вашингтон, САД, како подготовка за изградба на првиот европски [[Музеј на холокаустот во Скопје]] по иницијатива на академик Иван Дејанов. Бил претседател на Македонско-израелското друштво за пријателство и соработка и член на Американско-македонскиот комитет за развој, основан од Нобеловецот Ели Визел што до крајот на животот го отвораше престижниот Светски економски форум во [[Давос]]. Бил секретар на Шаховскиот сојуз на Македонија, со-организатор на Меѓународниот шаховски турнир „Средби на солидарноста“ (1967-1976) и на Дваесетата шаховска олимпијада (машка и женска) и комесар на Конгресот на Маѓународната шаховска федерација ([[ФИДЕ]]), 1972, Скопје. Сега е потпретседател на Македонското филозофско друштво и учествува во национални и меѓународни философски конференции. ==Работен век== Својата новинарска кариера ја започнал во 1963 во новооснованиот дневник „[[Вечер (дневен весник)|Вечер]]“ по катастрофалниот скопски земјотрес. За [[МРТ]] (1970-2008) известувал од светски настани, интервјурал редица претседатели, премиери и министри за надворешни работи, нобеловци, светски шаховски прваци. Вршел пренос од приемот на [[Република Македонија]] во [[ООН]] (8.4.1993). Бил уредник и на Македонско време и Македонски шах. Со-основач, Интердисциплинарни студии по новинарство, УКИМ, 1976/77. Покрај новинарството, професионално сѐ уште е менаџерски консултант за организациски развој и управување со промените, како и предавач по корпоративно управување и корпоративна етика (Јустинијан Први, УКИМ) Скопје и новинарство и меѓународни односи (УГД) [[Штип]]. Учесник на меѓународни и национални конференции и семинари за меѓународни односи; новинарство, медиуми, комуникологија и јавно мнение; лидерство и менаџерство; философија и образование; културно наследство и туризам; шах и спорт. Во последните петнаестина години учествува во дебатни емисии на приватните телевизии! ==Политичко искуство== Во 2002 тој е еден од основачите на политичката партија Движење за обнова на Македонија (ДОМ) при што бил и избран за нејзин прв претседател. Овој потфат е остварен по наговор на поранешниот американски државен секретар Лоренс Иглбергер, пријател од времето по скопскиот земјотрес во 1963, познат и по прекарот „Лоренс од Македонија“, кој предложил и два лозунга за парламентарните избори во 2002 г: „Нови лица“ и „Единствен избор“, поради фактот што, тоа било партија на аматери зашто пред тоа не биле членови на политичка партија! ДОМ за жал добил околу четири илјади гласови и така завршила кратката политичка кариера (од само три месеци), како и партијата ДОМ! == Новинарски награди и менаџерски признанија == *Наградата Крсте Петков Мисирков за животно дело, ЗНМ, 2018. *Златна значка сертифициран менаџерски консултант, Меѓународен совет на Институти за менаџерки консултанти, 2013. *Признание за предавачот, Економски факултет/АИЕСЕК, УКИМ, Скопје, 2012. *Сертификат за благодарност, Менаџерска консултантска асоцијација, МЦА – 2000,Скопје,2010. *Новинар на годината 1997, наградата Крсте Петков Мисирков, ЗНМ, Скопје, 1998. *Годишна награда на Македонското радио, Скопје.1990. ==Наводи== {{Наводи}} ↑ [„Код“, Атанасова Точи и Љубомир Гајдов добитници на наградите на ЗНМ (mkd.mk) „Импресум / Редакција“]. Архивирано од изворникот 2018-02-28. Посетено на 2023-11-03. [[Категорија:Новинари]] [[Категорија:Македонски новинари]] sul30bfw4khiijwbdjqx6gk9szivmuf 0 1336982 5543935 5253797 2026-04-23T16:48:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543935 wikitext text/x-wiki [[Податотека:China Fujian.svg|мини|280x280пкс|Местоположба на Фуџјиан на картата на [[Народна Република Кина|Кина]]]] '''Фуџјиан<ref>{{Правопис 2017|страница=217}}</ref>'''<ref>Според Правописот од 2017 г. за транскрипција од кинески, правилно е '''Фуџјиан'''. Погрешно: Фуџиан, Фуџијан, Фуџен, Фуџјен.</ref> ([[Кинески јазик|кинески]]: ''福建省'') — [[покраина]] во Источна [[Народна Република Кина|Кина]]. Административен центар и најголем [[град]] во покраината е градот [[Фуџоу]].<ref>[https://www.britannica.com/place/Fujian www.britannica.com]</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons|}} * {{Official website|www.fujian.gov.cn/|Fujian Government Website (PRC)}} * {{Official website|www.fkpg.gov.tw/|Fujian Provincial Government (ROC)}} * [http://www.wdl.org/en/item/4448 Complete Map of the Seven Coastal Provinces] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150612232110/http://www.wdl.org/en/item/4448/ |date=2015-06-12 }} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ {{Управна поделба на Кина}} [[Категорија:Фуџјиан]] [[Категорија:Административна поделба на Кина]] 7x4aoj014bcnfk2xcstjcxbbyo7801z 0 1339776 5544093 5133513 2026-04-24T02:28:29Z Bjankuloski06 332 Исправен поим, replaced: ролегомена → ролегомени 5544093 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Karl_Daub.jpg|мини|Карл Дауб.]] '''Карл Дауб''' (20 март 1765 г{{Цп}}22 ноември 1836) ― германски [[Протестантство|протестантски]] [[Теологија|богослов]].<ref>{{Наведена книга|title=History of German theology in the nineteenth century|last=Lichtenberger, F., trans. & edited by W. Hastie|publisher=T. & T. Clark|year=1889|isbn=9780608335643|location=Edinburgh|pages=222–227|chapter=CARL DAUB|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qd9JAAAAMAAJ&pg=PA222}}</ref> == Животопис == Бил роден во [[Касел]]. Студирал [[филозофија]], [[филологија]] и [[теологија]] во Марбург во 1786 година, и на крајот (1795) станал [[професор]] по теологија на [[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]], каде што останал до неговата смрт. Тој станал [[ректор]] на универзитетот во 1816 и 1824 година.<ref>[http://www.s197410804.online.de/Personen/Daub.htm Heidelberger Geschichtsverein - Karl Daub.]</ref> Тој бил оженет во 1801 година со Софи Вилхелмин Шарлот Блум.<ref>[https://books.google.com/books?id=ZtlfAAAAcAAJ&pg=PA48 Ergänzende Biographieen, und vollständiges Register über alle 18 Bände], p. 48.</ref> Дауб бил еден од водачите на школата која се обидувал да ги помири теологијата и филозофијата и да донесе шпекулативна реконструкција на православната догма. Во текот на неговиот интелектуален развој, тој сукцесивно потпаднал под влијание на [[Имануел Кант]], [[Фридрих Вилхелм Јозеф фон Шелинг|Фридрих фон Шелинг]] и [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Георг Хегел]], а поради различните фази низ кои поминал бил наречен Талејран на германската мисла. Имал еден голем недостаток во неговата шпекулативна теологија: тој ја игнорирал историската критика. Неговата цел била, како што вели Ото Пфледерер,<blockquote>„да ги поврзе метафизичките идеи, до кои дошле со помош на филозофска дијалектика, директно со личностите и настаните од евангелските наративи, со што тие се издигнуваат над регионот на обичното искуство во оној на натприродното и во однос на најапсурдните тврдења како што е филозофски оправдано. Дауб станал толку безнадежно зависен од ова перверзно начело што го заклучил не само [[Исус]] како олицетворение на филозофската идеја за соединување на [[Бог]]а и [[човекот]], туку и [[Јуда Искариот]] како олицетворение на идејата за сопернички бог, или сатаната.“.</blockquote>Трите фази во развојот на Дауб се јасно означени во неговите дела. Неговото дело „''Учебник по катехетика''“ (''Lehrbuch der Katechetik''; 1801) е напишан под влијание на Кант. Делото „Теологумена“ (''Theologumena''; 1806), „''Вовед во изучувањето на христијанската догматика''“ (''Einleitung in das Studium der christlichen Dogmatik''; 1810) и „''Јуда Искариот''“ (''Judas Ischarioth''; 2 тома, 1816, 2. изд., 1818), сите биле напишани во духот на Шелинг, а последното дело од нив се одразува промена на самиот Шелинг од [[теозофија]] во позитивна филозофија. Даубовите „''Догматската теологија на денешницата или себичноста во науката за верата''“ (''Die dogmatische Theologie jetziger Zeit oder die Selbstsucht in der Wissenschaft des Glaubens''; 1833) и „''Предавања за Пролегомени до догматика''“ (''Vorlesungen über die Prolegomena zur Dogmatik''; 1839) се хегелски во начело и нејасни по јазикот. Починал во [[Хајделберг]]. == Наследство == [[Серен Кјеркегор]] е забележлив меѓу оние кои биле видно под влијание на мислата на Дауб. Во ''„Од документите на еден сè уште живее“'', Киркегор напишал:<blockquote>Мора да дојде момент, велам, кога, како што забележува Дауб, животот ќе се сфати наназад преку идејата…</blockquote>Неколку години подоцна, Киркегор ја проширил оваа идеја во својот дневник, во пасус што често е цитиран или парафразиран:<blockquote>Филозофијата е сосема во право кога вели дека животот мора да се разбере наназад. Но, тогаш едниот го заборава другото тврдење - дека мора да се живее напред.<ref>{{Наведена книга|title=Kierkegaard and His German Contemporaries: Theology|last=Stewart|first=Jon|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0754661320|pages=72–73}}</ref></blockquote> == Наводи == {{Наводи}} ; Придонес * {{1911|wstitle=Daub, Karl|volume=7|page=846}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Дауб, Карл}} [[Категорија:Хегелијанци]] [[Категорија:Починати во 1836 година]] [[Категорија:Родени во 1765 година]] [[Категорија:Германски идеалисти]] [[Категорија:Академски кадар на Хајделбершкиот универзитет]] [[Категорија:Германски машки писатели на книжевна журналистика]] [[Категорија:Германски машки писатели од 19 век]] [[Категорија:Германски филозови од 19 век]] [[Категорија:Германски протестантски богослови од 19 век]] 07bk25n3fezih3s39lu9r50i4x3dbke 0 1343035 5544022 5493640 2026-04-23T21:21:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544022 wikitext text/x-wiki [[Податотека:TwoColoredRoseChimera.jpg|мини|upright|Двобојна химерска [[роза]].]] '''Генетски химеризам''' или '''химера''' ― единствен [[организам]] составен од [[клетки]] со повеќе од еден различен [[генотип]]. Кај [[животните]] и [[Човечки химеризам|човечкиот химеризам]], ова значи поединец изведен од два или повеќе [[зигот]]и, кои може да вклучуваат поседување на крвни клетки од различни [[Крвна група|крвни групи]] и суптилни варијации во обликот ([[фенотип]]). Животинските химери се создаваат со спојување на два (или повеќе) зародоци. Во [[Растенија|растителните]] химери, сепак, различните видови [[ткиво]] може да потекнуваат од истиот зигот, а разликата често се должи на [[мутација]] при обична [[Делба на клетките|клеточна делба]]. Нормално, генетскиот химеризам не е видлив при случајна проверка; сепак, тоа е откриено во текот на докажувањето на потеклото.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.businessinsider.com/lydia-fairchild-is-her-own-twin-2014-2|title=The Stranger-Than-Fiction Story Of A Woman Who Was Her Own Twin|last=Friedman|first=Lauren|access-date=24 февруари 2024}}</ref> Спротивно на тоа, поединецот каде секоја клетка содржи генетски материјал од два организми од различни раси, сорти, видови или родови е нарекуван хибрид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://embryo.asu.edu/pages/hybrids-and-chimeras-consultation-ethical-and-social-implications-creating-humananimal-embryos|title="Hybrids and Chimeras: A Consultation on the Ethical and Social Implications of Creating Human/Animal Embryos in Research" (2007), by the HFEA|last=Sarah Taddeo, Jason S. Robert|date=2014-11-04|work=The Embryo Project at Arizona State University}}</ref> Друг начин на кој химеризмот може да се појави кај животните е со [[Пресадување (медицина)|пресадување]] [[орган]]и, давајќи му на поединечни ткива кои се развиле од различен [[геном]]. На пример, [[Пресадување на коскена срж|пресадувањето]] на [[Коскена срж|коскена срцевина]] често ја одредува [[Крвна група|крвната група]] на примателот. == Класификации == {{see also|Мозаицизам#Историја}} === Природен и задолжителен химеризам === Одредено ниво на химеризам се јавува природно во дивината кај многу [[Животни|животински]] [[Вид (биологија)|видови]], но во некои случаи може да биде задолжителен дел од нивниот животен циклус. ==== Симбиотски химеризам кај риболовката ==== Химеризмот природно се јавува кај возрасните цератиоидни риболовки и всушност е природен и суштински дел од нивниот животен циклус. Штом мажјакот ќе достигне зрелост, тој ја започнува својата потрага по женка. Користејќи силни миризливи (или мирисни) рецептори, мажјакот бара додека не најде женка риболовка. Мажјакот, со должина помала од еден сантиметар, ја каснува нејзината кожа и ослободува [[ензим]] кој ја вари [[кожа]]та и на неговата [[уста]] и на нејзиното тело, спојувајќи ја двојката до нивото на крвните садови. Иако оваа приврзаност станал неопходна за опстанокот на мажјакот, таа на крајот ќе го потроши, бидејќи и двете риболовки се спојуваат во еден [[хермафродит]]. Понекогаш во оваа постапка, повеќе од еден мажјак ќе се прикачи на една жена како симбиот. Во овој случај, сите тие ќе се внесат во телото на поголемата женка риболовка. Откако ќе се спојат со женка, мажјаците ќе достигнат полова зрелост, развивајќи големи [[тестис]]и додека нивните други [[орган]]и атрофираат. Оваа постапка овозможува [[сперматозоид]]ите да бидат во постојано снабдување кога женката произведува [[јајце-клетка]], така што химерската риба може да има поголем број потомци.<ref>[[Ceratiidae]]</ref> ==== Сунѓери ==== Химеризмот е пронајден кај некои [[Вид (биологија)|видови]] морски [[сунѓери]].<ref name="Blanquer,A" /> Пронајдени се четири различни [[генотип]]ови кај еден поединец и постои потенцијал за уште поголема генетска хетерогеност. Секој генотип функционира независно во однос на [[размножување]]то, но различните генотипови на внатрешниот [[организам]] се однесуваат како еден голем поединец во однос на [[Екологија|еколошките]] реакции како што е растот.<ref name="Blanquer,A" /> ==== Задолжителни химери ==== {{See also|Жолта луда мравка#Размножување}} Било покажано дека жолтите луди мравки се задолжителни химери, првиот познат таков случај. Кај овој [[вид]], матиците настанале од оплодени [[Јајце-клетка|јајца]] со [[Размножување|размножувачки]] x размножувачки [[генотип]], стерилните работнички покажуваат размножувачки x работнички распоред, а мажјаците наместо да бидат хаплоидни како што обично се случува кај мравките. исто така прикажуваат размножувачки x работнички генотип, но за нив размножувачката јајце-клетка и работничката сперма не се спојуваат, така што тие се развиваат како химера со некои клетки кои носат размножувачки, а други носат работнички геном.<ref>{{Наведено списание|last=Darras|first=H.|last2=Berney|first2=C.|last3=Hasin|first3=S.|last4=Drescher|first4=J.|last5=Feldhaar|first5=H.|last6=Keller|first6=L.|date=2023-04-07|title=Obligate chimerism in male yellow crazy ants|url=http://dx.doi.org/10.1126/science.adf0419|journal=Science|volume=380|issue=6640|pages=55–58|bibcode=2023Sci...380...55D|doi=10.1126/science.adf0419|issn=0036-8075|pmid=37023182}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Callaway|first=Ewen|date=2023-04-06|title=Crazy ants' strange genomes are a biological first|url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-01002-3|journal=Nature|language=en|doi=10.1038/d41586-023-01002-3|pmid=37024590}}</ref> === Вештачки химеризам === [[Податотека:Backcrossing_mice_from_chimera_edit.svg|десно|мини| Распределба на химерски особини по генерација.]] Вештачкиот химеризам се однесува на примери на химеризам кои се намерно произведени од [[луѓе]], било за истражувачки цели или за комерцијални цели. ==== Тетрагаметски химеризам ==== [[Податотека:African_violet_chimeras.jpg|десно|мини| Африканските [[темјанушки]] покажувајќи химеризам.]] Тетрагаметскиот химеризам е облик на вроден химеризам. Оваа состојба се јавува преку [[оплодување]] на две одделни [[јајце-клетки]] со две [[сперматозоид]]и, проследено со агрегација на двете во фазата на бластоцист или [[зигот]]. Ова резултира со развој на [[организам]] со измешани [[Клетка|клеточни]] линии. На друг начин, химерата е образувана од спојување на два неидентични близнаци (слично спојување веројатно се случува со идентични близнаци, но бидејќи нивните [[генотип]]ови не се значително различни, добиената поединка не би била сметана за химера). Како такви, тие можат да бидат машки, женски или да имаат мешани [[Пол|заемнополови]] особини.<ref>{{Наведено списание|last=Schoenle|first=E.|last2=Schmid|first2=W.|last3=Schinzel|first3=A.|last4=Mahler|first4=M.|last5=Ritter|first5=M.|last6=Schenker|first6=T.|last7=Metaxas|first7=M.|last8=Froesch|first8=P.|last9=Froesch|first9=E. R.|date=1983-07-01|title=46,XX/46,XY chimerism in a phenotypically normal man|journal=Human Genetics|language=en|volume=64|issue=1|pages=86–89|doi=10.1007/BF00289485|issn=1432-1203|pmid=6575956}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Binkhorst|first=Mathijs|last2=de Leeuw|first2=Nicole|last3=Otten|first3=Barto J.|date=јануари 2009|title=A healthy, female chimera with 46,XX/46,XY karyotype|journal=Journal of Pediatric Endocrinology & Metabolism|volume=22|issue=1|pages=97–102|doi=10.1515/jpem.2009.22.1.97|issn=0334-018X|pmid=19344081}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Gencík|first=A.|last2=Genciková|first2=A.|last3=Hrubisko|first3=M.|last4=Mergancová|first4=O.|date=1980|title=Chimerism 46,XX/46,XY in a phenotypic female|journal=Human Genetics|volume=55|issue=3|pages=407–408|doi=10.1007/bf00290226|issn=0340-6717|pmid=7203474}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Farag|first=T I|last2=Al-Awadi|first2=S A|last3=Tippett|first3=P|last4=el-Sayed|first4=M|last5=Sundareshan|first5=T S|last6=Al-Othman|first6=S A|last7=el-Badramany|first7=M H|date=декември 1987|title=Unilateral true hermaphrodite with 46,XX/46,XY dispermic chimerism.|journal=Journal of Medical Genetics|volume=24|issue=12|pages=784–786|doi=10.1136/jmg.24.12.784|issn=0022-2593|pmc=1050410|pmid=3430558}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Shah|first=V. C.|last2=Krishna Murthy|first2=D. S.|last3=Roy|first3=S.|last4=Contractor|first4=P. M.|last5=Shah|first5=A. V.|date=ноември 1982|title=True hermaphrodite: 46, XX/46, XY, clinical cytogenetic and histopathological studies|journal=Indian Journal of Pediatrics|volume=49|issue=401|pages=885–890|doi=10.1007/bf02976984|issn=0019-5456|pmid=7182365}}</ref><ref name="Strain" /><ref>{{Наведено списание|last=Hadjiathanasiou|first=C. G.|last2=Brauner|first2=R.|last3=Lortat-Jacob|first3=S.|last4=Nivot|first4=S.|last5=Jaubert|first5=F.|last6=Fellous|first6=M.|last7=Nihoul-Fékété|first7=C.|last8=Rappaport|first8=R.|date=ноември 1994|title=True hermaphroditism: genetic variants and clinical management|journal=The Journal of Pediatrics|volume=125|issue=5 Pt 1|pages=738–744|doi=10.1016/s0022-3476(94)70067-2|issn=0022-3476|pmid=7965425}}</ref> Тетрагаметската состојба има важни импликации за [[Пресадување (медицина)|пресадување]] [[орган]]и или [[Матична клетка|матични клетки]]. Химерите обично имаат имунолошка толеранција на двете клеточни линии.{{Се бара извор|date=февруари 2024}} ==== Микрохимеризам ==== {{Главна|Микрохимеризам}} Микрохимеризмот е присуство на мал број [[клетки]] кои се [[Генетика|генетски]] различни од оние на поединецот домаќин. Повеќето [[луѓе]] се раѓаат со неколку клетки генетски идентични со нивните [[мајки]] и процентот на овие клетки се намалува кај здравите поединци како што стареат. Забележано е дека луѓето кои задржуваат поголем број на клетки генетски идентични со оние на нивната мајка имаат повисоки стапки на некои [[автоимуни болести]], веројатно затоа што [[имунолошкиот систем]] е одговорен за уништување на овие клетки и вообичаениот имунолошки дефект го спречува тоа да го стори и исто така предизвикува автоимуни проблеми. Повисоките стапки на автоимуни болести поради присуството на клетки добиени од мајката е причината зошто во студија од 2010 година на 40-годишен маж со [[болест]] слична на склеродермата (автоимуна ревматска болест), женските клетки откриени во неговиот [[крвоток]] преку флуоресцентната „на лице место“ хибридизација биле сметани дека потекнуваат од мајката. Сепак, било откриено дека овој облик на микрохимеризам се должи на исчезнат близнак и не е познато дали микрохимеризмот од исчезнат близнак може да ги предиспонира поединците и за автоимуни болести.<ref>{{Наведено списание|last=Bellefon|first=L.|last2=Heiman|first2=P.|last3=Kanaan|first3=S.|last4=Azzouz|first4=D.|last5=Rak|first5=J.|last6=Martin|first6=M.|last7=Roudier|first7=J.|last8=Roufosse|first8=F.|last9=Lambert|first9=C.|year=2010|title=Cells from a vanished twin as a source of microchimerism 40 years later|journal=Chimerism|volume=1|issue=2|pages=56–60|doi=10.4161/chim.1.2.14294|pmc=3023624|pmid=21327048}}</ref> Мајките често, исто така, имаат неколку клетки генетски идентични со оние на нивните деца, а некои луѓе исто така имаат некои клетки генетски идентични со оние на нивните [[Брат и сестра|браќа и сестри]] (само браќата и сестрите од мајката, бидејќи овие клетки им се пренесуваат затоа што мајка им ги задржала). ==== Зародишен химеризам ==== Зародишниот химеризам се јавува кога зародишните [[клетки]] (на пример, [[сперма]]тозоидите и [[Јајце-клетка|јајце-клетките]]) на еден [[организам]] не се генетски идентични со неговите. Неодамна било откриено дека мармозетите можат да ги носат [[Размножување|размножувачките]] клетки на нивните браќа близнаци поради спојот [[плацента]]та за време на развојот. Мармозетите скоро секогаш раѓаат браќа близнаци.<ref name="Ross2007" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2007/03/27/science/27marm.html|title=In the Marmoset Family, Things Really Do Appear to Be All Relative|last=Zimmer|first=Carl|date=2007-03-27|work=The New York Times|access-date=24 февруари 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/dn11464-marmosets-may-carry-their-siblings-sex-cells.html|title=Marmosets may carry their sibling's sex cells|last=Hooper|first=Rowan|date=26 март 2007|work=New Scientist|access-date=24 февруари 2024}}</ref> == Видови == === Животни === Како што се развива [[Организам|организмот]], може да дојде да поседува [[орган]]и кои имаат различни групи на [[хромозом]]и. На пример, химерата може да има [[црн дроб]] составен од [[клетки]] со еден сет на хромозоми и да има [[бубрег]] составен од клетки со втор сет на хромозоми. Ова се случило кај [[Човек|луѓето]] и некогаш било сметано дека е исклучително ретко, иако поновите докази наведуваат дека тоа не е така.<ref name="Norton" /><ref>Boklage, C.E. How New Humans Are Made. Hackensack, NJ; London: World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd; 2010</ref> Ова е особено точно за мармозетот. Неодамнешните истражувања покажуваат дека повеќето мармозети се химери, кои споделуваат [[ДНК]] со нивните браќа близнаци.<ref name="Ross2007" /> 95% од мармозетските браќа близнаци разменуваат [[крв]] преку хорионски спојувања, што ги прави [[Хематопоеза|хематопоезни]] химери.<ref name="Masahito Tachibana, Michelle Sparman and Shoukhrat Mitalipov" /><ref>{{Наведено списание|last=Gengozian|first=N.|last2=Batson|first2=JS|last3=Eide|first3=P.|year=1964|title=Hematologic and Cytogenetic Evidence for Hematopoietic Chimerism in the Marmoset, Tamarinus Nigricollis|journal=Cytogenetics|volume=10|issue=6|pages=384–393|doi=10.1159/000129828|pmid=14267132}}</ref> Кај [[Тигрица (птица)|папагалот]], поради многуте постоечки варијации на бојата на перјата, тетрагаметските химери можат да бидат многу забележливи, бидејќи добиената [[птица]] ќе има очигледна поделба помеѓу два вида [[бои]] - често поделени двострано по средината. Овие поединци се познати како полустрани [[Тигрица (птица)|тигрици]].<ref name="guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/grrlscientist/2014/jan/31/grrlscientist-halfsider-chimera-bilateral-gynandromorph-birds|title=Half-siders: A tale of two birdies|last=GrrlScientist|work=The Guardian|access-date=24 февруари 2024}}</ref> Животинска химера е единствен [[организам]] кој е составен од две или повеќе различни групи на [[население]] на генетски различни [[Клетка|клетки]] кои потекнуваат од различни [[зигот]]и вклучени во половото размножување. Ако различните клетки произлегле од истиот зигот, организмот е нарекуван [[Мозаицизам|мозаик]]. Вродените химери се образувани од најмалку четири [[матични клетки]] (две [[Оплодување|оплодени]] [[Јајце-клетка|јајца]] или рани зародоци споени заедно). Секоја население клетки го задржува својот карактер и добиениот организам е мешавина од [[ткива]]. Документирани се случаи на [[Човечки химеризам|човечки химери]].<ref name="Norton" /> ==== Химеризмот кај луѓето ==== {{Главна|Човечки химеризам}} Некои сметаат дека [[Мозаицизам|мозаицизмот]] е облик на химеризам,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/chimaera|title=Chimaera - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|work=www.sciencedirect.com|accessdate=24 февруари 2024|quote=Another form of chimera is the mosaic, which is a composite individual derived from a single fertilized egg.}}</ref> додека други ги сметаат за различни.<ref>{{Наведено списание|last=Madan|first=Kamlesh|date=2020-09-01|title=Natural human chimeras: A review|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.ejmg.2020.103971|journal=European Journal of Medical Genetics|volume=63|issue=9|pages=103971|doi=10.1016/j.ejmg.2020.103971|issn=1769-7212|quote=A chimera is an organism whose cells are derived from two or more zygotes as opposed to a mosaic whose different cell lines are derived from a single zygote|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Anderson|first=D.|last2=Billingham|first2=R. E.|last3=Lampkin|first3=G. H.|last4=Medawar|first4=P. B.|date=1951-12-01|title=The use of skin grafting to distinguish between monozygotic and dizygotic twins in cattle|url=https://www.nature.com/articles/hdy195138|journal=Heredity|language=en|volume=5|issue=3|pages=379–397|doi=10.1038/hdy.1951.38|issn=1365-2540|quote=In the current embryological (which is also the classical) sense, a "chimaera" is an organism whose cells derive from two or more distinct zygote lineages, and this is the sense which the term "genetical chimaera" is here intended to convey. "Genetical mosaic" is less suitable, because a mosaic is formed of the cells of a single zygote lineage.}}</ref><ref name=":0">{{Наведено списание|last=Santelices|first=B.|date=2004-11-01|title=Mosaicism and chimerism as components of intraorganismal genetic heterogeneity|url=https://academic.oup.com/jeb/article/17/6/1187/7323396|journal=Journal of Evolutionary Biology|language=en|volume=17|issue=6|pages=1187–1188|doi=10.1111/j.1420-9101.2004.00813.x|issn=1010-061X|quote=Mosaicism originates by intrinsic genetic variations caused, among other processes, by somatic mutations, while chimerism originates from allogenic fusion or grafting. As such, chimerism is much rarer and involves a much larger genetic change than mosaicism.}}</ref> Мозаицизмот вклучува [[мутација]] на генетскиот материјал во [[клетка]]та, што доведува до подгрупа на клетки кои се различни од останатите. Природниот химеризам е спој на повеќе од еден оплоден [[зигот]] во раните фази на пренаталниот развој. Тоа е многу поретко од мозаицизмот.<ref name=":0"/> Во вештачкиот химеризам, поединецот има една клеточна лоза која била наследена генетски во времето на создавањето на [[Човек|човечкиот]] зародок, а другата која била воведена преку процедура, вклучувајќи [[Пресадување (медицина)|пресадување]] [[орган]]и или трансфузија на крв.<ref>{{Наведено списание|last=Rinkevich|first=B.|date=June 2001|title=Human natural chimerism: an acquired character or a vestige of evolution?|journal=Human Immunology|volume=62|issue=6|pages=651–657|doi=10.1016/s0198-8859(01)00249-x|issn=0198-8859|pmid=11390041}}</ref> Специфичните видови пресадувања кои би можеле да ја предизвикаат оваа состојба вклучуваат [[Пресадување на коскена срж|пресадување на коскена срцевина]] и пресадување на органи, бидејќи телото на примателот во суштина работи на трајно вклучување на новите крвни [[матични клетки]] во него. Боклаж тврди дека многу [[Човек|човечки]] „мозаични“ клеточни линии ќе бидат „откриени дека се химерски доколку се тестирани правилно“.<ref>{{Наведено списание|last=Boklage|first=Charles E.|date=2006|title=Embryogenesis of chimeras, twins and anterior midline asymmetries|url=https://academic.oup.com/humrep/article/21/3/579/770117|journal=Human Reproduction|volume=21|issue=3|pages=579–591|doi=10.1093/humrep/dei370|pmid=16253966|doi-access=free}}</ref> Спротивно на тоа, човекот каде секоја клетка содржи генетски материјал од два организми од различни раси, сорти, [[Вид (биологија)|видови]] или [[Род (биологија)|родови]] е нарекуван човечко-животински хибрид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://embryo.asu.edu/pages/hybrids-and-chimeras-consultation-ethical-and-social-implications-creating-humananimal-embryos|title="Hybrids and Chimeras: A Consultation on the Ethical and Social Implications of Creating Human/Animal Embryos in Research" (2007), by the HFEA|last=Sarah Taddeo, Jason S. Robert|date=2014-11-04|work=The Embryo Project at Arizona State University}}</ref> Додека германскиот [[Дерматологија|дерматолог]] Алфред Блашко ги опишал Блашковите линии во 1901 година, на [[Генетика|генетската]] [[наука]] и требало до 1930-тите да пристапи до речник за феноменот. Поимот „генетска химера“ бил користен барем од написот на Белговски од 1944 година.<ref name="belgovskii44">{{Наведена книга|title=OTS 61-11476|last=Belgovskii|first=ML|date=1944|publisher=United States Department of Commerce - Office of Technical Services|chapter=The Causes of Mosaicism Associated With Heterochromatic Chromosome Regions}}</ref> Зборот „химера“ доаѓа од [[Старогрчка митологија|грчкото митолошко]] суштество [[Химера (митологија)|Химера]]. Оваа состојба е или вродена или е синтетичка, на пример, добиена преку инфузија на алогени крвни клетки за време на пресадување или трансфузија. Кај неидентични близнаци, вродениот химеризам се јавува со помош на анастомози на [[Крвен сад|крвните садови]]. Веројатноста потомството да биде химера се зголемува ако биде создаде преку ин витро оплодување. Химерите често можат да се [[Размножување|размножуваат]], но плодноста и видот на потомството зависат од тоа која клеточна линија ги родила [[Јајчник|јајниците]] или [[тестис]]ите; различни степени на [[Интерсексуалност|меѓуполови]] разлики може да резултираат ако еден сет клетки е генетски женски, а друг генетски машки.{{Се бара извор|date=февруари 2024}} На 22 јануари 2019 година, [https://www.nsgc.org/ Националното здружение на генетски советници] објавило статија: ''Објаснето химеризам: како едно лице може несвесно да има две групи на ДНК'', каде што тие наведуваат: „...Тетрагаметичкиот химеризам, каде што [[бременост]]а со близнаци еволуира во едно дете, моментално е верувано дека е една од поретките облици. Сепак, знаеме дека 20 до 30% од единечните бремености првично биле близнаци или повеќекратна бременост. Поради оваа статистика, сосема е можно тетрагаметскиот химеризам да е почест отколку што укажуваат сегашните податоци “.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsgc.org/p/bl/et/blogaid=1084|title=Chimerism Explained: How One Person Can Unknowingly Have Two Sets of DNA|work=National Society of Genetic Counselors|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202124939/https://www.nsgc.org/p/bl/et/blogaid%3D1084|archive-date=2020-02-02|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> Повеќето човечки химери ќе поминат низ животот без да сфатат дека се химери. Разликата во фенотиповите може да биде суптилна (на пр. т.н.автостоперски палец и исправен палец, очи со малку различни бои, диференцијален раст на влакна на спротивните страни на телото итн.) или целосно незабележлива. Химерите, исто така, може да покажат, под одреден спектар на [[ултравиолетова светлина]], карактеристични белези на грбот кои личат на точки со стрелки кои се насочени надолу од рамената надолу кон долниот дел на грбот; ова е еден израз на нерамномерност на пигментот наречен Блашкови линии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thetech.org/genetics/ask.php?id=75|title=Understanding Genetics: Human Health and the Genome|last=Starr|first=Barry|date=30 ноември 2004|work=Ask a Geneticist|publisher=[[Стенфордска универзитетска школа за медицина]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724035334/http://www.thetech.org/genetics/ask.php?id=75|archive-date=2011-07-24}}</ref> Друг случај беше оној на Карен Киган, која исто така била осомничена (првично) дека не е биолошка [[мајка]] на нејзините деца, откако [[ДНК]] тестовите на нејзините возрасни синови за пресадување бубрег што и требало, изгледало дека покажале дека таа не е нивна мајка.<ref name="Norton" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.five.tv/programmes/extraordinarypeople/twininside/|title=The Twin Inside Me: Extraordinary People|date=9 март 2006|publisher=[[Five (телевизиски канал)|Channel 5 TV, UK]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060526105634/http://www.five.tv/programmes/extraordinarypeople/twininside/|archive-date=26 мај 2006}}</ref> === Растенија === [[Податотека:Ficus.Benjamina.Chimera.jpg|десно|мини| [[Фикус]] со клеточни зони со недостаток на [[хлорофил]].]] ==== Структура ==== Разликата помеѓу секторските, мериклинските и периклинските растителни химери се широко користени.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=z5LwAAAAMAAJ|title=The plastids, their chemistry, structure, growth, and inheritance|last=Kirk|first=John Thomas Osmond|last2=Tilney-Bassett|first2=Richard A. E.|date=1978|publisher=Elsevier/North Holland Biomedical Press|isbn=9780444800220|edition=Rev. 2d|access-date=24 февруари 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=van Harten|first=A. M.|date=1978|title=Mutation Breeding Techniques and Behaviour of Irradiated Shoot Apices of Potato|url=https://books.google.com/books?id=c0JLPwAACAAJ|journal=Agricultural Research Reports|language=en|location=Wageningen, Netherlands|publisher=Centre for Agricultural Publishing and Documentation (PUDOC)|issue=873|isbn=978-90-220-0667-2|access-date=24 февруари 2024}}</ref> ==== Калемени химери ==== [[Податотека:Taxus-mosaic1.JPG|мини|Мозаичен ''Taxus''.]] Тие се создавани со [[калемење]] [[Генетика|генетски]] различни родители, различни сорти или различни видови (кои може да припаѓаат на различни [[Род (биологија)|родови]]). [[Ткиво|Ткивата]] може делумно да се спојат заедно по калемењето за да се образува единствен растечки [[организам]] кој ги зачувува двата вида ткиво во еден растеж.<ref>{{Наведено списание|last=Norris, R.|last2=Smith, R.H.|last3=Vaughn, K.C.|year=1983|title=Plant chimeras used to establish de novo origin of shoots|journal=Science|volume=220|issue=4592|pages=75–76|bibcode=1983Sci...220...75N|doi=10.1126/science.220.4592.75|pmid=17736164}}</ref> Исто како што составните видови веројатно ќе се разликуваат во широк опсег на особини, така и однесувањето на нивните периклинални химери е многу променливо.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9rxMGwAACAAJ|title=Plant Chimeras|last=Tilney-Bassett|first=Richard A. E.|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-42787-6|language=en|access-date=9 February 2020}}</ref> Првата таква позната химера веројатно бил цитрусот бизарија, која е спој на фиренцкиот цитрон и киселиот портокал. Добро познати примери на калемени химери се ''Laburnocytisus'' 'Adamii', предизвикани од спојување на родот ''Laburnum'' и [[Племе (биологија)|племето]] Genistae, и „семејни“ дрвја, каде што повеќе сорти [[јаболка]] или [[круша]] се накалемени на истото дрво. Многу овошни дрвја се одгледувани со калемење на телото на фиданка на подлога.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://extension.unh.edu/resource/growing-fruit-grafting-fruit-trees-home-orchard-fact-sheet|title=Growing Fruit: Grafting Fruit Trees in the Home Orchard [fact sheet] {{!}} UNH Extension|date=17 јануари 2018|work=extension.unh.edu|language=en|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> ==== Хромозомски химери ==== Тоа се химери во кои слоевите се разликуваат во нивната [[хромозом]]ска градба. Повремено, химерите произлегуваат од губење или добивка на поединечни хромозоми или хромозомски фрагменти поради [[Делба на клетките|погрешна поделба]].<ref>{{Наведено списание|last=Thompson, J.D.|last2=Herre, E.A.|last3=Hamrick, J.L.|last4=Stone, J.L.|year=1991|title=Genetic Mosaics in strangler Fig Trees: Implication for Tropical Conservation|journal=Science|volume=254|issue=5035|pages=1214–1216|bibcode=1991Sci...254.1214T|doi=10.1126/science.254.5035.1214|pmid=17776412}}</ref> Почесто цитохимерите имаат едноставен множител на нормалниот хромозомски комплемент во променетиот слој. Постојат различни ефекти врз големината и особините на растот на клетките. ==== Јадрени генско диференцијални химери ==== Овие химери настануваат со спонтана или индуцирана [[мутација]] на јадрен [[ген]] до доминантен или рецесивен [[алел]]. Како по правило, еден дел е погоден во исто време во [[Лист (ботаника)|листот]], цветот, [[плод]]от или другите делови.{{Се бара извор|date=февруари 2024}} ==== Пластидни генско диференцијални химери ==== Овие химери се појавуваат со спонтана или индуцирана [[мутација]] на [[пластид]]ен [[ген]], проследена со подредување на два вида пластиди за време на вегетативниот раст. Алтернативно, по саморазвивање или термодинамика на нуклеинска киселина, пластидите може да бидат подредени од мешана [[јајце-клетка]] или мешан [[зигот]] соодветно. Овој вид химера е препознаван во моментот на потекло по шемата на подредување во [[Лист (ботаника)|листовите]]. Откако ќе заврши подредувањето, периклиналните химери се разликуваат од сличните јадрени генско диференцијални химери по нивното [[Менделови закони|неменделово наследство]]. Поголемиот дел од химерите со разновидни листови се од овој вид.{{Се бара извор|date=февруари 2024}} Сите пластидни генски химери и некои јадрени генско диференцијални химери влијаат на бојата на плазмидите во листовите, и тие се групирани заедно како [[хлорофил]]ни химери, или по можност како разновидни химери на листовите. За повеќето разновидност, вклучената мутација е губење на [[хлоропласт]]ите во мутираното [[ткиво]], така што дел од растителното ткиво нема зелен пигмент и нема [[Фотосинтеза|фотосинтетички]] способност. Ова мутирано ткиво не е во состојба да преживее самостојно, но се одржува во живот со неговото партнерство со нормално фотосинтетско ткиво. Понекогаш се среќаваат и химери со слоеви кои се разликуваат и во однос на нивните јадрени и нивните пластидни гени. ==== Потекло ==== Постојат повеќе причини да биде објаснета појавата на растителна химера во фазата на обновување на растението: (1) Постапката на органогенеза на ластарот започнува од повеќеклеточното потекло.<ref>{{Наведено списание|last=Zhu, X.|last2=Zhao, M.|last3=Ma, S.|last4=Ge, Y.|last5=Zhang, M.|last6=Chen, L.|year=2007|title=Induction and origin of adventitious shoots from chimeras of Brassica juncea and Brassica oleracea|journal=Plant Cell Rep|volume=26|issue=10|pages=1727–1732|doi=10.1007/s00299-007-0398-4|pmid=17622536}}</ref> (2) Ендогената толеранција доведува до неефективност на слабите одбирачки агенси. (3) Механизам за самозаштита (вкрстена заштита). Преобразените [[клетки]] служат како чувари за заштита на непреобразение.<ref>{{Наведено списание|year=1998|title=Cross-protection and selectable marker genes in plant transformation.|journal=In Vitro Cellular & Developmental Biology - Plant|volume=34|issue=2|pages=117–121|doi=10.1007/BF02822775}}</ref> (4) Забележливата особина на [[Генетско инженерство|трансгенските]] клетки може да биде минливо изразување на [[ген]]от на маркерот. Или тоа може да се должи на присуството на клетки од агробактерии.<ref>{{Наведено списание|last=Sato|first=Yuka|last2=Fukuda|first2=Mayu|last3=Chukwurah|first3=Peter Nkachukwu|last4=Igawa|first4=Tomoko|date=2023-06-25|title=Development of an inducible excision system of a visual marker Ipomoea batatas Myb gene from the genome of transgenic cells|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10797523/|journal=Plant Biotechnology (Tokyo, Japan)|volume=40|issue=2|pages=175–179|doi=10.5511/plantbiotechnology.23.0309a|issn=1342-4580|pmc=10797523|pmid=38250292}}</ref> ===== Откривање ===== Непреобразените [[клетки]] треба лесно да бидат откриени и отстранети за да бидат избегнати химерите. Тоа е затоа што е важно да биде одржа стабилната способност на [[Генетски изменето растение|трансгенските растенија]] кај различни генерации. Известувачките [[гени]] како што се GUS и зелената флуоресцентна белковина<ref>{{Наведено списание|last=Rakosy-Tican, E.|last2=Aurori, C.M.|last3=Dijkstra, C.|last4=Thieme, R.|last5=Aurori, A.|last6=Davey, M.R.|year=2007|title=The usefulness of the gfp reporter gene for monitoring Agrobacterium-mediated transformation of potato dihaploid and tetraploid genotypes|journal=Plant Cell Rep|volume=26|issue=5|pages=661–671|doi=10.1007/s00299-006-0273-8|pmid=17165042}}</ref> се користени во комбинација со растителни одбирачки маркери (хербицид, [[антитела]] итн.) Сепак, изразувањето на GUS зависи од фазата на развој на растението и зелената флуоресцентна белковина може да биде под влијание на автофлуоресценцијата на зеленото ткиво. Квантитативната полимеразна верижна реакција би можел да биде алтернативен метод за откривање на химерата.<ref>{{Наведено списание|last=Faize, M.|last2=Faize, L.|last3=Burgos, L.|year=2010|title=Using quantitative real-time PCR to detect chimeras in transgenic tobacco and apricot and to monitor their dissociation|journal=BMC Biotechnology|volume=10|issue=1|pages=53|doi=10.1186/1472-6750-10-53|pmc=2912785|pmid=20637070|doi-access=free}}</ref> === Вируси === {{главна|Химерски вирус}} [[Податотека:Boiling_Springs_Lake_(8553656936).jpg|мини| Езерото Бојлинг Спрингс, [[Калифорнија]], е местото каде што е пронајден првиот природен химерски [[вирус]] во 2012 година.<ref name=diemer12 />]] Во 2012 година, првиот пример на природно-настанатиот хибриден [[вирус]] од [[РНК]]-[[ДНК]] бил неочекувано откриен за време на [[Метагеномика|метагеномската]] студија на киселата крајна средина на езерото Бојлинг Спрингс, кое се наоѓа во Вулканскиот национален парк Ласен, [[Калифорнија]].<ref name=diemer12/><ref name="thompson12">Thompson, Helen (20 април 2012). [https://www.nature.com/news/hot-spring-yields-hybrid-genome-1.10492 "Hot spring yields hybrid genome: Researchers discover natural chimaeric DNA-RNA virus".] ''Nature''. Посетено на 24 февруари 2024</ref> Вирусот бил именуван BSL-RDHV (кратенка од Boiling Springs Lake RNA DNA Hybrid Virus).<ref name="devor12">Devor, Caitlin (12 јули 2012).[https://jyi.squarespace.com/2012-july/2012/7/12/scientists-discover-hybrid-virus "Scientists discover hybrid virus".] ''Journal of Young Investigators''. Посетено на 24 февруари 2024.</ref> Неговиот [[геном]] е поврзан со ДНК цирковирус, кој обично ги инфицира [[птици]]те и [[Свиња|свињите]], и РНК томбусвирус, кој ги инфицира [[растенијата]]. Студијата ги изненадила [[Научник|научниците]], бидејќи ДНК и РНК вирусите варираат и начинот на кој химерата била споена, не бил разбран.<ref name=diemer12/><ref name="sdaily">BioMed Central Limited (18 април 2012). [https://www.sciencedaily.com/releases/2012/04/120418204353.htm "Could a newly discovered viral genome change what we thought we knew about virus evolution?".] ''ScienceDaily''. Посетено на 24 февруари 2024.</ref> Пронајдени се и други вирусни химеризми, а групата е позната како химерски вируси.<ref name="koonina15">{{Наведено списание|last=Koonina|first=Eugene V.|last2=Doljab|first2=Valerian V.|last3=Krupovic|first3=Mart|date=мај 2015|title=Origins and evolution of viruses of eukaryotes: The ultimate modularity|url=https://europepmc.org/backend/ptpmcrender.fcgi?accid=PMC5898234&blobtype=pdf|journal=Virology|volume=41|issue=5|pages=285–293|doi=10.2535/ofaj1936.41.5_285|pmid=5898234|doi-access=free|access-date=2024-02-24|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414060233/https://europepmc.org/backend/ptpmcrender.fcgi?accid=PMC5898234&blobtype=pdf|url-status=dead}}</ref> == Истражување == Првите познати [[Примати|приматски]] химери се близнаците од [[Вид (биологија)|видот]] [[макаки-резус]], Року и Хекс, секој со шест [[геном]]и. Тие беа создадени со мешање на [[клетки]] од тотипотентни четириклеточни морули; иако клетките никогаш не се споиле, тие работеле заедно за да создаваат [[орган]]и. Било откриено дека еден од овие примати, Року, бил [[пол]]ова химера; бидејќи четири проценти од [[крв]]ните клетки на Року содржеле два [[хромозом]]и.<ref name="Masahito Tachibana, Michelle Sparman and Shoukhrat Mitalipov" /> Голема пресвртница во испитувањето со химерите била сторена во 1984 година кога химерска овца-коза била створена со комбинирање на зародоци од [[Домашна коза|коза]] и [[Домашна овца|овца]] и живеела до зрелоста.<ref>{{cite magazine | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921546,00.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20080216005102/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921546,00.html | url-status = dead | archive-date = 16 февруари 2008 | title = It's a Geep | magazine = [[Time (списание)|Time]] | date = 27 февруари 1984 | access-date = 24 февруари 2024}}</ref> За да ја истражат развојната [[биологија]] на [[Птици|птичјиот]] зародок, истражувачите создале вештачки химери од [[препелица]] и [[Кокошка|кокошкино]] пиле во 1987 година. Со користење на [[Пресадување (медицина)|пресадување]] и аблација во фазата на зарокоот на пилето, нервната цевка и клетките на нервниот гребен на пилето биле аблирани и заменети со истите делови од препелица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sdbonline.org/sites/archive/dbcinema/ledouarin/ledouarin.html|title=Developmental Biology Cinema, Le Douarin|work=sdbonline.org|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> Откако ќе бидат изведени, пердувите од препелица биле значително видливи околу областа на [[Крило|крилата]], додека остатокот од телото на пилето бил направено од сопствени кокошки клетки. Во август 2003 година, истражувачите од Вториот медицински универзитет во Шангај во [[НР Кина]] објавиле дека успешно ги споиле клетките на [[Човек|човечката]] [[кожа]] и [[Зајак|зајачките]] [[јајце-клетки]] за да ги создадат првите човечки химерички зародоци. На зародоците им било дозволено да се развијат неколку дена во [[Лабораторија|лабораториски]] услови, а потоа биле уништени за да бидат собрани добиените [[Матична клетка|матични клетки]].<ref>{{Наведени вести|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/01/0125_050125_chimeras.html|title=Animal-Human Hybrids Spark Controversy|last=Mott|first=Maryann|date=25 јануари 2005|work=National Geographic News|archive-url=https://web.archive.org/web/20050127063859/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/01/0125_050125_chimeras.html|archive-date=27 јануари 2005}}</ref> Во 2007 година, [[Научник|научниците]] од Медицинскиот факултет при Универзитетот во Невада создале [[овца]] чија крв содржи 15% човечки клетки и 85% овчји клетки.{{Се бара извор|date=февруари 2024}} Во 2023 година, една студија го објавила првиот химерски [[мајмун]] кој користел линии на зародочни [[матични клетки]], тоа е единственото живо раѓање од 12 [[бременост]]и кои произлегуваат од 40 засадени зародоци од ракојадниот макаки, во просек 67% и најмногу 92% од клетките низ 26-те тестирани [[ткива]] биле потомци на матичните клетки од дарителот наспроти 0,1-4,5% од претходните [[опити]] врз химерски мајмуни.<ref>{{Наведено списание|last=Cao|first=Jing|last2=Li|first2=Wenjuan|last3=Li|first3=Jie|last4=Mazid|first4=Md. Abdul|last5=Li|first5=Chunyang|last6=Jiang|first6=Yu|last7=Jia|first7=Wenqi|last8=Wu|first8=Liang|last9=Liao|first9=Zhaodi|date=ноември 2023|title=Live birth of chimeric monkey with high contribution from embryonic stem cells|journal=Cell|language=en|volume=186|issue=23|pages=4996–5014.e24|doi=10.1016/j.cell.2023.10.005|pmid=37949056|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Wong|first=Carissa|date=2023-11-16|title=This hybrid baby monkey is made of cells from two embryos|url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-03473-w|journal=Nature|language=en|volume=623|issue=7987|pages=468–469|bibcode=2023Natur.623..468W|doi=10.1038/d41586-023-03473-w|issn=0028-0836|pmid=37945704}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1006802|title=First live birth of a chimeric monkey using embryonic stem cell lines|work=EurekAlert!|language=en|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> === Работа со глувци === [[Податотека:ChimericMouseWithPups.jpg|мини| Химерски глушец со нејзиното [[Потомок|потомство]], кое го носи генот за боја за агутско крзно; забележете го нејзиното розово [[око]].]] Химерските глувци се важни животни во [[Биологија|биолошкото]] истражување, бидејќи овозможуваат истражување на различни биолошки прашања кај [[животно]] кое има два различни [[генетски фонд]]ови во себе. Тие вклучуваат увид во проблемите како што се [[Ткиво|ткивните]] специфични барања на [[ген]]от, клеточната лоза и клеточниот потенцијал. Општите методи за создавање химерси глувци може да бидат сумирани или со вбризгување или со агрегација на зародочни [[клетки]] од различно потекло. Првиот химерски глушец бил создаден од Беатрис Минц во 1960-тите преку агрегација на зародоци во осум клеточни фази.<ref>{{Наведено списание|last=Mintz|first=B.|last2=Silvers|first2=W. K.|year=1967|title='Intrinsic' Immunological Tolerance in Allophenic Mice|journal=Science|volume=158|issue=3807|pages=1484–6|bibcode=1967Sci...158.1484M|doi=10.1126/science.158.3807.1484|pmid=6058691}}</ref> Вбризгувањето од друга страна било пионерско од Ричард Гарднер и Ралф Бринстер кои вбризгувале клетки во бластоцисти за да создадат химерски глувци со зародишни клетки целосно добиени од вбризгувани зародочни матични клетки.<ref>{{Наведено списание|last=Robertson|first=EJ|year=1986|title=Pluripotential stem cell lines as a route into the mouse germ line|journal=Trends Genet|volume=2|pages=9–13|doi=10.1016/0168-9525(86)90161-7}}</ref> Химерите може да бидат изведени од зародоци на глувци кои сè уште не се поставени во [[Материца|матката]], како и од засадени зародоци. Зародочните матични клетки од внатрешната клеточна маса на засаден бластоцист може да придонесат за сите клеточни лози на глушецот вклучувајќи го и зародишот. Зародочните матични клетки се корисна алатка во химерите бидејќи гените може да се мутираат во нив преку употреба на хомологна рекомбинација, со што се овозможува целење кон гените. Откако ова откритие било сторено во 1988 година, зародочните матични клетки станале клучна алатка во создавањето на специфични химерски глувци.<ref>{{Наведено списание|last=Doetschman|first=T.|last2=Maeda|first2=N.|last3=Smithies|first3=O.|year=1988|title=Targeted mutation of the Hp gene in mouse embryonic stem cells|journal=Proc. Natl. Acad. Sci.|volume=85|issue=22|pages=8583–8587|bibcode=1988PNAS...85.8583D|doi=10.1073/pnas.85.22.8583|pmc=282503|pmid=3186749|doi-access=free}}</ref> ==== Основна биологија ==== Способноста да бидат направени глувчешки химери доаѓа од разбирањето на раниот развој на глушецот. Помеѓу фазите на [[оплодување]] на [[јајце-клетка]]та и засадување на бластоцистот во [[Материца|матката]], различни делови од зародокот на глушецот ја задржуваат способноста да доведат до разновидни [[Клетка|клеточни]] лози. Штом зародокот ќе достигне стадиум на бластоцист, тој се состои од неколку делови, главно [[Трофобласт|трофектодермот]], внатрешната клеточна маса и примитивниот ендодерм. Секој од овие делови на бластоцистот предизвикува различни делови од зародокот; внатрешната клеточна маса доведува до соодветен зародок, додека трофектодермот и примитивниот ендодерм доведуваат до дополнителни зародочни структури кои го поддржуваат растот на зародокот.<ref>{{Наведено списание|last=Ralston|first=A|last2=Rossant|first2=J|year=2005|title=Genetic regulation of stem cell origins in the mouse embryo|journal=Clin Genet|volume=68|issue=2|pages=106–112|doi=10.1111/j.1399-0004.2005.00478.x|pmid=15996204}}</ref> Зародоците од две до осум клеточни стадиуми се способни за правење химери, бидејќи во овие фази на развој, клетките во зародоците сè уште не се посветени да доведат до одредена клеточна лоза и може да доведат до внатрешната клеточна маса или трофектодермот. Во случај кога два диплоидни зародоци од осум клетка се користени за да биде направена химера, химеризмот подоцна може да биде најден во епибластот, примитивниот ендодерм и трофектодермот на бластоцистот на глушецот.<ref>{{Наведено списание|last=Tam|first=P.L.|last2=Rossant|first2=J.|year=2003|title=Mouse embryonic chimeras: tools for studying mammalian development|journal=Development|volume=130|issue=25|pages=6155–6163|doi=10.1242/dev.00893|pmid=14623817|doi-access=}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Rossant|first=J.|year=1976|title=Postimplantation development of blastomeres isolated from 4- and 8-cell mouse eggs|journal=J. Embryol. Exp. Morphol.|volume=36|issue=2|pages=283–290|pmid=1033982}}</ref> Можно е да биде сециран зародокот во други фази за соодветно да биде доведен до една лоза на клетки од зародокот преку одбирање, а не од друга лоза. На пример, подмножества на бластомери може да бидат користени за да биде создаден химери со одредена клеточна лоза од еден зародок. Внатрешната клеточна маса на диплоиден бластоцист, на пример, може да биде користен за да биде направена химера со друг бластоцист од осумклеточен диплоиден зародок; клетките земени од внатрешната клеточна маса ќе доведат до примитивниот ендодерм и епибластот кај химерусот.<ref>{{Наведено списание|last=Pappaioannou|first=V.|last2=Johnson|first2=R.|year=1993|editor-last=Joyner|editor-first=A.|title=Production of chimeras and genetically defined offspring from targeted ES cells|journal=Gene Targeting: A Practical Approach|publisher=IRL Press at Oxford University Press|pages=107–146}}</ref> Од ова сознание, развиени се придонеси на зародочни матични клетки во химерите. Зародочните матични клетки може да бидат користени во комбинација со зародоци од осум и две клетки за да бидат направени химери и исклучиво да биде образуван зародокот. Зародоците што треба да бидат користени во химерите можат дополнително да бидат генетски изменети со цел конкретно да придонесат само за еден дел од химерата. Пример е химерусот изграден од зародочните матични клетки и тетраплоидни зародоци, кои се вештачки направени со електрофузија на два двоклеточни диплоидни зародоци. Тетраплоидниот зародок исклучиво ќе доведе до трофектодермот и примитивниот ендодерм во химерата.<ref>{{Наведено списание|last=Kubiak|first=J|last2=Tarkowski|first2=A.|year=1985|title=Electrofusion of mouse blastomeres. Exp|journal=Cell Res.|volume=157|issue=2|pages=561–566|doi=10.1016/0014-4827(85)90143-0|pmid=3884349}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Nagy|first=A.|last2=Rossant|first2=J.|year=1999|editor-last=Joyner|editor-first=A.|title=Production of Es-cell aggregation chimeras|journal=Gene Targeting: A Practical Approach|publisher=IRL Press at Oxford University Press|pages=107–205}}</ref> ==== Методи на производство ==== Постојат различни комбинации кои можат да доведат до успешен химерски глушец и{{Цп}}според целта на [[опит]]от{{Цп}}може да биде избрана соодветна комбинација на [[клетки]] и зародок; тие се претежно, но не ограничени на диплоиден зародок и зародочни [[Матични клетки|матични]] [[Матични клетки|клетки]], диплоиден зародок и диплоиден зародок, зародочна матична клетка и тетраплоиден зародок, диплоиден зародок и тетраплоиден зародок, зародочни матични клетки и зародочни матични клетки. Комбинацијата на зародочни матични клетки и диплоиден зародок е вообичаена техника што е користена за правење химерски глувци, бидејќи целењето кон гените може да биде направено во зародочната матична клетка. Овие видови химери може да бидат направени преку агрегација на матични клетки и диплоиден зародок или со вбризгување на матичните клетки во диплоидниот зародок. Ако треба да бидат користени зародочни матични клетки за целење кон гените за да биде направена химера, вообичаена е следнава постапка: конструкција за хомологна рекомбинација за целениот ген ќе биде воведена во култивирани глувчешки зародочни матични клетки од глушецот дарител, по пат на електропорација; клетките позитивни за настанот на рекомбинација ќе имаат отпорност на [[антибиотици]], обезбедена од касетата за вметнување што е користена во целењето кон на гените; и да можат да бидат позитивно избрани.<ref>{{Наведено списание|last=Jasin|first=M|last2=Moynahan|first2=ME|last3=Richardson|first3=C|year=1996|title=Targeted transgenesis|journal=PNAS|volume=93|issue=17|pages=8804–8808|bibcode=1996PNAS...93.8804J|doi=10.1073/pnas.93.17.8804|pmc=38547|pmid=8799106|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Ledermann|first=B|year=2000|title=Embryonic Stem Cell and Gene Targeting|journal=Experimental Physiology|volume=85|issue=6|pages=603–613|doi=10.1017/S0958067000021059|pmid=11187956|doi-access=free}}</ref> Зародочните матични клетки со точниот насочен ген потоа се вбризгувани во диплоидниот бластоцист на глушецот домаќин. Потоа, овие вбризгувани бластоцисти се засадувани во псевдо [[Бременост|бремена]] сурогат женка глушец, која ќе доведе до крај на зародоците и ќе роди глушец чиј зародиш е изведен од зародочните матични клетки на глувчето дарител.<ref>Chimera Mouse production by blastocyst injection, Wellcome trust Sanger Institute, http://www.eucomm.org/docs/protocols/mouse_protocol_1_Sanger.pdf</ref> Истата процедура може да биде постигне преку агрегација на зародочните матични клетки и диплоидни зародоци, диплоидните зародоци се култивирани во агрегациони плочи во места каде што може да бидат вклопени поединечни зародоци, на овие места се додавани зародочните матични клетки агрегатите се култивирани додека не биде создаден еден зародок и не напредува во фаза на бластоцист, а потоа може да биде пренесен во сурогатот глушец.<ref>{{Наведена книга|title=Gene Knockout Protocols|last=Tanaka|first=M|last2=Hadjantonakis|first2=AK|last3=Nagy|first3=A|year=2001|isbn=978-1-59259-220-3|series=Methods in Molecular Biology|volume=158|pages=135–54|chapter=Aggregation Chimeras: Combining ES Cells, Diploid and Tetraploid Embryos|doi=10.1385/1-59259-220-1:135|pmid=11236654}}</ref> == Етика и законодавство == {{See also|Биоетика}} [[Соединетите Држави]] и [[Западна Европа]] имаат строги [[Етика|етички]] кодекси и регулативи кои изрично забрануваат одредени подмножества на испитување со помош на [[Човек|човечки]] [[клетки]], иако има огромна разлика во регулаторната рамка.<ref>Futehally, Ilmas, Beyond Biology, [[Strategic Foresight Group]]</ref> Преку создавањето на човечки химери се поставува прашањето: каде [[општество]]то сега ја повлекува линијата на [[човештвото]]? Ова прашање поставува сериозни правни и [[морал]]ни прашања, заедно со создавање контроверзии. На [[Обично шимпанзо|шимпанзата]], на пример, не им се нуди никаква правна положба и се евтанизирани ако претставуваат закана за луѓето. Ако шимпанзото е [[Генетски изменето животно|генетски изменето]] за да биде повеќе слично на човекот, тоа може да ја замагли етичката линија помеѓу животното и човекот. Правната дебата ќе биде следниот чекор во постапката за да биде утврдено дали на одредени химери треба да им бидат дадени законски права.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://triplehelixblog.com/2014/02/defining-humanity-the-ethics-of-chimeric-animals-and-organ-growing/|title=Defining Humanity: The Ethics of Chimeric Animals and Organ Growing|last=Bruch|first=Quinton|date=2014-02-20|work=The Triple Helix Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605080030/http://triplehelixblog.com/2014/02/defining-humanity-the-ethics-of-chimeric-animals-and-organ-growing/|archive-date=2015-06-05|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> Заедно со прашањата во врска со правата на химерите, поединци изразиле загриженост за тоа дали создавањето човечки химери го намалува „достоинството“ да се биде човек или не.<ref name="Human Chimera Prohibition Act" /> == Поврзано == * [[46,XX/46,XY]] * [[Генетски химеризам во фикцијата]] * [[Ретрон]] * [[Близнак што исчезнува]] * [[Исклучување на Х хромозомот]] (лионизација) == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="Strain">{{cite journal |last=Strain |first=Lisa |author2=John C.S. Dean |author3=Mark P. R. Hamilton |author4=David T. Bonthron |year=1998 |title=A True Hermaphrodite Chimera Resulting from Embryo Amalgamation after in Vitro Fertilization |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1998-01-15_338_3/page/166 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=338 |issue=3 |pages=166–169 |doi=10.1056/NEJM199801153380305 |pmid=9428825|doi-access=free }}</ref> <ref name="Ross2007">{{cite journal |last=Ross |first=C. N. |author2=J. A. French |author3=G. Orti |year=2007 |title=Germ-line chimerism and paternal care in marmosets (Callithrix kuhlii) |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=15 |pages=6278–6282 |issn=0027-8424 |pmid=17389380 |pmc=1851065 |doi=10.1073/pnas.0607426104 |bibcode=2007PNAS..104.6278R |doi-access=free}}</ref> <ref name="Norton">{{cite journal |last=Norton |first=Aaron |author2=Ozzie Zehner |title=Which Half Is Mommy?: Tetragametic Chimerism and Trans-Subjectivity |journal=Women's Studies Quarterly |year=2008 |volume=Fall/Winter |issue=3–4 |pages=106–127 |url=https://ucdavis.academia.edu/AaronTNorton/Papers/126923/Which_Half_Is_Mommy_Tetragametic_Chimerism_and_Trans-Subjectivity |doi=10.1353/wsq.0.0115 |s2cid=55282978}}</ref> <ref name="Masahito Tachibana, Michelle Sparman and Shoukhrat Mitalipov">{{cite journal |journal=Cell |title=Generation of Chimeric Rhesus Monkeys |author=Masahito Tachibana, Michelle Sparman and Shoukhrat Mitalipov |date=јануари 2012 |pmc=3264685 |pmid=22225614 |doi=10.1016/j.cell.2011.12.007 |volume=148 |issue=1–2 |pages=285–95}}</ref> <!--<ref name="IndepBoneMarrow">{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/dna-bone-marrow-transplant-man-chimera-chris-long-forensic-science-police-a9238636.html |title=Man who had transplant finds out months later his DNA has changed to that of donor 5,000 miles away |work=[[The Guardian]] |access-date=24 февруари 2024 |first=Heather |last=Murphy|date=2019-12-09}}</ref>--> <ref name="Blanquer,A">{{Cite journal |last1=Blanquer |first1=Andrea |last2=Uriz |first2=Maria-J. |date=2011-04-15 |title='Living Together Apart': The Hidden Genetic Diversity of Sponge Populations |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=9 |pages=2435–2438 |doi=10.1093/molbev/msr096 |pmid=21498599 |issn=1537-1719 |doi-access=free|hdl=10261/46231 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=diemer12>Diemer, Geoffrey S., Kenneth M. (11 јуни 2013). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3372434/ "A novel virus genome discovered in an extreme environment suggests recombination between unrelated groups of RNA and DNA viruses".] ''[[Biology Direct]]''. Посетено на 24 февруари 2024.</ref> <ref name="Human Chimera Prohibition Act">{{cite web| last1=Brownback| first1=Samuel| title=S.659 – Human Chimera Prohibition Act of 2005 (Introduced in Senate - IS)| url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c109:S.659:| website=The Library of Congress THOMAS| access-date=24 февруари 2024| date=2005-03-17| archive-date=2016-07-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160704101035/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c109:S.659:| url-status=dead}}</ref>}} == Дополнителна литература == * {{Наведено списание|year=2002|title=Disputed maternity leading to identification of tetragametic chimerism|journal=N Engl J Med|volume=346|issue=20|pages=1545–52|doi=10.1056/NEJMoa013452|pmid=12015394|doi-access=free}} * Appel, Jacob M. "The Monster's Law", ''Genewatch'', том 19, број 2, март–април 2007. * Nelson, J. Lee (Scientific American, февруари 2008). [http://www.sciam.com/search/index.cfm?q=microchimerism Your Cells Are My Cells] * Weiss, Rick (14 август 2003). [https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/383989051.html?dids=383989051:383989051&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&fmac=&date=Aug+14%2C+2003&author=Rick+Weiss&desc=Cloning+Yields+Human-Rabbit+Hybrid+Embryo ''Cloning yields human-rabbit hybrid embryo''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121025021443/https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/383989051.html?dids=383989051:383989051&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&fmac=&date=Aug+14%2C+2003&author=Rick+Weiss&desc=Cloning+Yields+Human-Rabbit+Hybrid+Embryo |date=2012-10-25 }} Archived 2012-10-25 at the Wayback Machine. ''The Washington Post''. * Weiss, Rick (13 февруари 2005). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A19781-2005Feb12.html ''U.S. Denies Patent for a too-human hybrid'']. ''The Washington Post''. * {{Наведено списание|last=L. M. Repas-Humpe|last2=A. Humpe|last3=R. Lynen|last4=B. Glock|last5=E. M. Dauber|last6=G. Simson|last7=W. R. Mayr|last8=M. Köhler|last9=S. Eber|year=1999|title=A Dispermic Chimerism in a 2-year-old Caucasian Boy|journal=Annals of Hematology|volume=78|issue=9|pages=431–434|doi=10.1007/s002770050543|pmid=10525832}} * {{Наведено списание|last=Strain|first=Lisa|last2=Dean|first2=John C.S.|last3=Hamilton|first3=Mark P.R.|last4=Bonthron|first4=David T.|year=1998|title=A True Hermaphrodite Chimera Resulting from Embryo Amalgamation after in Vitro Fertilization|journal=New England Journal of Medicine|volume=338|issue=3|pages=166–9|doi=10.1056/NEJM199801153380305|pmid=9428825|doi-access=free}} * {{Наведена книга|title=Chimera's Children: Ethical, Philosophical and Religious Perspectives on Human-Nonhuman Experimentation|publisher=Continuum Books|year=2012|isbn=9781441195807|editor-last=Jones|editor-first=David Albert|location=London|editor-last2=MacKellar|editor-first2=Calum}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Chimera (genetics)}} * [http://www.damninteresting.com/?p=412 „Објаснет химеризам“] * [http://ghr.nlm.nih.gov/glossary=chimerism Химеризам и клеточен мозаицизам], генетска домашна референца, Национална медицинска библиотека на Соединетите Држави, Национален институт за здравје. * [https://web.archive.org/web/20130807094832/http://generalhorticulture.tamu.edu/HORT604/LectureSuppl/AnatomyChimeras/AnatomyChimeras05.htm Химера: Апикално потекло, онтогенеза и разгледување во размножувањето] * [http://aggie-horticulture.tamu.edu/tisscult/chimeras/chimera.html Растителни химери во ткивна култура] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131003205758/http://aggie-horticulture.tamu.edu/tisscult/chimeras/chimera.html|date=2013-10-03}} * Ејнсворт, Клер (15 ноември 2003 година). [https://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18024215.100 „Странецот внатре“]. ''New Scientist'' {{Претплата}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081022063630/http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18024215.100|date=2008-10-22}}. (Препечатено овде [http://www.katewerk.com/chimera.html]) * [https://www.researchgate.net/publication/7512866_Embryogenesis_of_chimeras_twins_and_anterior_midline_asymmetries Ембриогенеза на химери, близнаци и несиметрија на предната средна линија] * [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1769721220302895?via%3Dihub Природни човечки химери: Преглед] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Размножување]] [[Категорија:CS1: долга вредност за volume]] [[Категорија:Химеризам]] [[Категорија:Близнаци]] [[Категорија:Генетски аномалии]] [[Категорија:Меѓуполовост и медицина]] g1vpstrtvrltpx4xyj69fk7kbahomf2 0 1348458 5544175 5508387 2026-04-24T09:35:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544175 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Tea-Horse-Road.png|мини|Древнa кинескa тргoвијa со чај во замена за коњи]] '''Чај со млеко''' или '''млечен чај''' се однесува на неколку [[Пијалак|пијалаци]] кои се консумираат во многу култури, а кои се состојат од некоја комбинации на [[чај]] и [[млеко]]. Терминот чај со млеко се користи и за топли и за ладни пијалаци кои можат да се комбинираат со различни видови млека и различни зачини. Ова е популарен начин на послужување на чај во многу земји и е стандарден вид на чај во многу земји од [[Јужна Азија]]. Пијалаците се разликуваат во зависност од количината на клучните состојки, начинот на подготовка и вклучувањето на други состојки (кои варираат од [[шеќер]] или [[мед]] до [[Сол (зачин)|сол]] или [[кардамон]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://english.vietnamnet.vn/fms/business/186477/franchise-battle-stirring-up-vietnamese-milk-tea-market.html|title=Franchise battle stirring up Vietnamese milk tea market - News VietNamNet|work=english.vietnamnet.vn|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505234658/http://english.vietnamnet.vn/fms/business/186477/franchise-battle-stirring-up-vietnamese-milk-tea-market.html|archive-date=5 мај 2021|accessdate=2022-10-11}}</ref> Чајот со млеко е стандарден вид на чај во [[Индија]] и [[Пакистан]], каде што се нарекува ''чаи (chai)''.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=tPkjk5s-GHgC&pg=PA894|title=Advances in Neural Network Research and Applications|last=Zeng|first=Zhigang|last2=Wang|first2=Jun|date=2010-05-10|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-12990-2|language=en}}</ref> == Варијации == '''Кинески чај со млеко''' [[Податотека:110601_204646.jpg|мини|Кинески чајни тули за тргување]] Во древна Кина, чајот првенствено се конзумирал поради неговата содржина на [[кофеин]]. Млекото историски се сметало за значаен пијалак меѓу номадските заедници и го симболизирал нивниот културен идентитет.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.zhangqiaokeyan.com/academic-journal-cn_journal-lanzhou-institute-education_thesis/0201237517482.html?from=01-007-04-z-120061|title=新疆游牧民族的奶茶文化--哈萨克族与蒙古族奶茶文化比较研究. 兰州教育学院学报.|last=He|first=Yanrong|date=|archive-url=}}</ref> Како што номадското население мигрирало на југ, потрошувачката на млеко постепено растела во регионот на Централните рамнини, а историјата бележи дека царот Дезонг од династијата Танг кога правел чај додавал преработено и ферментирано млеко и открил дека тој пијалак бил вкусен.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://nccur.lib.nccu.edu.tw/bitstream/140.119/50330/1/%E5%BE%9E%E5%9C%A8%E5%9C%B0%E5%8C%96%E5%88%B0%E5%85%A8%E7%90%83%E5%8C%96.pdf|title=From Localization to Globalization: A Study of Pearl Milk Tea|last=Lin|first=Jiaying|accessdate=2024-05-21|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317014305/https://nccur.lib.nccu.edu.tw/bitstream/140.119/50330/1/%E5%BE%9E%E5%9C%A8%E5%9C%B0%E5%8C%96%E5%88%B0%E5%85%A8%E7%90%83%E5%8C%96.pdf|url-status=dead}}</ref> Оттогаш, чајот со млечко станал сè попопуларен на пазарите во тој дел на Азија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnki.cqgmy.edu.cn/KCMS/detail/detailall.aspx?filename=1019103424.nh&dbcode=CMFD&dbname=CMFD2019|title=北宋茶马互市走私问题研究 - 中国优秀硕士学位论文全文数据库|work=cnki.cqgmy.edu.cn|accessdate=2023-10-06|archive-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010184759/http://cnki.cqgmy.edu.cn/KCMS/detail/detailall.aspx?filename=1019103424.nh&dbcode=CMFD&dbname=CMFD2019|url-status=dead}}</ref> === '''Гресленд''' === Гресленд чајот со млеко честопати се нарекува солен млечен чај поради подготовката. Во пастирските региони на Кина, како што се [[Внатрешна Монголија]], [[Шјинџјианг]] и [[Тибет]], номадските заедници го следат процесот во почетно дробење на листови на чајот, а потоа ги додаваат во врела вода.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.zhangqiaokeyan.com/academic-journal-cn_china-food_thesis/0201288881677.html?from=01-007-04-z-120061|title=古典名著里的茶文化|last=Ouyang|first=Jun}}</ref> Чајот потоа се проврива, па се додава млеко кое се меша во смесата. На крајот се додава соодветна количина на сол, што доведува до завршеок на подготовка на млечниот чај. Солта исто така се користи за доготрајно складирање бидејќи ордите се соочувале со патувања на големи одалечености и екстремни временски услови.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.zhangqiaokeyan.com/academic-journal-cn_journal-lanzhou-institute-education_thesis/0201237517482.html?from=01-007-04-z-120061|title=新疆游牧民族的奶茶文化--哈萨克族与蒙古族奶茶文化比较研究. 兰州教育学院学报.|last=He|first=Yanrong|date=|archive-url=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://agri-history.ihns.ac.cn/scholars/yxl/yxl78.htm|title=《图说晚清民国茶马古道》序|website=agri-history.ihns.ac.cn|access-date=2023-10-11}}</ref> [[Податотека:Hong_Kong-style_Milk_Tea.jpg|мини|Чај со млеко во Хонгконг]] === Хонгконг === Хонгконшкиот чај со млекот настанал под влијание на британскиот чај со млеко од периодот на британското колонијално владеење. Бидејќи вкусот на британскиот млечен чај не бил многу силен, луѓето во [[Хонгконг]] го промениле овој пијалак со додавање на мелен цејлонски црн чај, кој вообичаено се нарекувал шриланечки црн чај. Поради сличниот изговор, млечниот чај од Шри Ланка се преведува во млечен чај Силанг во Хонгконг. Процесот на правење на чајот Силанг со млеко има шест чекори: стругање на чајот, варење на чајот, печење на чајот, инфузија на чајот и додавање на млекото. Чајот во процесот на правење бил пропуштан низ сито, што довело до називот, „млечен чај од свилено црево“. Згора на тоа, во чајот се додавало засладено кондензирано млеко (испарено млеко).<ref name=":13">{{Наведена мрежна страница|url=https://nccur.lib.nccu.edu.tw/bitstream/140.119/50330/1/%E5%BE%9E%E5%9C%A8%E5%9C%B0%E5%8C%96%E5%88%B0%E5%85%A8%E7%90%83%E5%8C%96.pdf|title=From Localization to Globalization: A Study of Pearl Milk Tea|last=Lin|first=Jiaying|accessdate=2024-05-21|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317014305/https://nccur.lib.nccu.edu.tw/bitstream/140.119/50330/1/%E5%BE%9E%E5%9C%A8%E5%9C%B0%E5%8C%96%E5%88%B0%E5%85%A8%E7%90%83%E5%8C%96.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:50_Lan_Bubble_Tea_20061226.jpg|мини|Тајвански бабл млечен чај]] === Тајвански чај со млеко === Тајванскиот чај со млеко е широко попознат како бабл чај или бабл ти. Настанал во 17 век, кога го донеле [[Холанѓани]]те. Боба е кружен скробен прав кој изгледа како бисер. Пред да се додаде во чајот со млеко, обично се потопува во сируп. Ова се прави за да се осигура дека кога топчето во прав се меша со слаткиот чај од млеко, да ја задржи својата природна слаткост.<ref name=":14">{{Наведена мрежна страница|url=https://nccur.lib.nccu.edu.tw/bitstream/140.119/50330/1/%E5%BE%9E%E5%9C%A8%E5%9C%B0%E5%8C%96%E5%88%B0%E5%85%A8%E7%90%83%E5%8C%96.pdf|title=From Localization to Globalization: A Study of Pearl Milk Tea|last=Lin|first=Jiaying|accessdate=2024-05-21|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317014305/https://nccur.lib.nccu.edu.tw/bitstream/140.119/50330/1/%E5%BE%9E%E5%9C%A8%E5%9C%B0%E5%8C%96%E5%88%B0%E5%85%A8%E7%90%83%E5%8C%96.pdf|url-status=dead}}</ref> Бабл чајот добил толку значајна улога во претставувањето на тајванската култура што луѓето во Тајван го обележуваат 30 април секоја година како Национален ден на бабл чај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aboxtik.com/bubble-tea/|title=Top 20 Bubble Tea Recommendations & History Of Boba|last=ABoxTik|date=2023-09-27|work=aboxtik.com|language=en-US|accessdate=2023-10-25|archive-date=2023-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114040403/https://aboxtik.com/bubble-tea/|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:Cups_full_of_milk_tea,_in_West_Bengal,_India.jpg|мини|Чај со млеко кој се служи во Индија]] === Британски чај со млеко === Во Британија, кога топол чај и ладно млеко се пијат заедно, пијалакот е едноставно познат како ''чај'' бидејќи огромното мнозинство чајот го консумираат на тој начин. Терминот ''чај со млеко'' не се користи, иако може да се наведе ''чај со млеко'' доколку контекстот го бара тоа. Ова може да предизвика забуна кај луѓето од културите кои традиционално пијат чај без млеко. == Наводи == {{Наводи}} == Дополнителна литература == * {{Наведена мрежна страница|url=https://japantoday.com/category/features/new-products/milk-tea-flavored-bottled-water|title=Milk-tea-flavored bottled water|work=Japan Today|accessdate=September 22, 2017}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} [[Категорија:Безалкохолни пијалаци]] [[Категорија:Видови чаеви]] toc2p22jrvx5jrotgpoy797pre7ul4p 0 1361041 5543879 5344758 2026-04-23T12:52:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543879 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Cashew_apples_after_plucking_in_Chorao,_Goa,_India.JPG|мини| Јаболка индиски орев во Хорао, [[Гоа]].]] '''Фени''' — [[жесток пијалак]] со потекло од [[Гоа]], [[Индија]]. Двата најпопуларни типа на фени се фени од [[индиски орев]] и фени од кокос. Во зависност од состојките; сепак, други сорти и понови мешавини исто така се продаваат од дестилерии. Дестилацијата на фени во мали серии има фундаментален ефект врз неговиот конечен карактер, кој сè уште задржува дел од деликатните ароматици, сродните и вкусните елементи на сокот од кој се произведува. Зборот „фени“ е изведен од [[Санскрит|санскритскиот]] збор ''фена'', (што значи пена); се смета дека доаѓа од меурчињата кои се формираат кога алкохолот се протресува во шише или се истура во чаша. Општо е прифатено дека кокосовото фени се произведувало пред него, а фени од индиски ореви го следел истиот процес додека Европејците не ја вовеле [[Дестилација|дестилацијата]]. Кокосовите палми се изобилни долж западното крајбрежје на регионот Конкан во Индија, додека кешу дрвото било егзотичен вид на култури, увезени од Португалците во Гоа и Бомбај, од Бразил во [[Јужна Америка]]. Има нејаснотии околу тоа кога и кој прв произвел ферментиран пијалак од [[Индиски орев|индиски плодови]]. Фени кое се консумира во јужна Гоа е генерално со поголема содржина на алкохол (43-45% алкохол по волумен) во споредба со фени произведен во северна Гоа. Комерцијално спакуваното фени е достапно на 42,8% алкохол по волумен. == Подготовка == === Фени од индиски орев === [[Податотека:Cashew_apples_being_squashed_in_Chorao,_Goa,_India._03.JPG|мини| Се кршат кешу јаболка Хорао, Гоа]] Во традиционалниот начин на правење кашу фени, само паднатите [[Индиски орев|јаболка]] зрели на дрво се берат и се земаат за дробење. Јаболката кешу се отстрануваат од семето и потоа се фрлаат во областа за газење. Оваа област се нарекува ''колми'' и обично е карпа исечена во форма на слив. Јаболката кешу се газат за да се ослободи сокот. Газењето сега постепено се заменува со употреба на преса наречена ''пингре''. Пулпата потоа рачно се тапка во мали могили. Сокот произведен преку овој втор процес на екстракција е познат како ''ниро'' и е освежителен за пиење; сепак, не се користи во процесот на ферментација генерално за правење фени. Првиот екстракт од сок, добиен со газење кешу јаболка, традиционално се пренесува во големо земјено тенџере наречено ''кодем'', кое се закопува до половина во земјата и се остава додека сокот ферментира неколку дена. Деликатните земјени ''кодеми'' сега се заменети со пластични буриња заради практичност. Сокот потоа се остава да отстои три дена додека ферментира. Не се додава дополнително квасец или хранливи материи за да се забрза процесот. [[Податотека:Step_6_-_Fermented_cashew_fruit_juice_being_transferred_into_pots_for_distillation.jpg|мини| Ферментиран овошен сок од кешу се префрла во садови за дестилација.]] Фени од индиски орев е тројно дестилиран алкохол. Првиот дестилат од ферментираниот ''нееро'' е познат како Урак, околу 15% алкохол по волумен (30 [[Степен (алкохол)|степени]]). ''Урак'' потоа се меша со ''нееро'' во пропорција што ја одредува дестилаторот и се дестилира за да се добие алкохол наречен ''казуло'' или ''каџуло'' (40–42% апв). ''Казуло'' или ''каџуло'' повторно се дестилира со ''Урак'' за да се добие алкохол со висока јачина наречена фени (45% апв). Сите фени од индиски орев сега достапни се двојно дестилирани. === Фени од кокос === [[Податотека:Coqueiro_Goy.jpg|мини| Свежо тоди (Сур), ферментираното тоди (''Мадел'') и оцетот (''Винагр'') се добиваат од сокот од кокосово цвеќе]] Кокосовото фени, исто така познато како ''Мадел'' или ''Мадахим Фени'', се дестилира од ферментирано пире (тоди) од кокосова палма. Традиционално палмово вино се собира од кокосовата палма. Тоди-цедење или собирање на сок од пупка или спадикс од цвеќиња од палми - се практикува во [[Индиски Потконтинент|Индискиот потконтинент]] и [[Југоисточна Азија]] со векови.<ref name="goachitra1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.goachitra.com/research.html|title=Research|publisher=Goa Chitra|accessdate=2013-06-14}}</ref> Кокосовото фени во голема мера се произведува и консумира само во Јужна Гоа. Се дестилира со користење на традиционалното тенџере. Комерцијално флашираниот кокосов фени има јачина од 42,8% апв. Кокосовото фени е двојно дестилиран алкохол; првиот дестилат се нарекува ''молоп'', околу 15% алкохол (30 [[Степен (алкохол)|степени]]). == Послужување == Фени може да се сервира чисто или преку мраз, а може да се меша во класични коктели или со сокови. Може да се сервира со парче [[лимета]], или со шеќер/шеќерен сируп, кои се популарни додатоци. Може да се меша со [[Кола (пијалак)|кола]], тоник и [[лимонада]], а последната е најпопуларна. Фени, исто така, често се меша со [[Спрајт|Sprite]] или 7up . Фени може да се користи и при готвење, како на пример во маринадата за свинско месо, заедно со лук, ѓумбир, индиски зачини и оцет, како основа за иконското кари Виндалу. == Географска ознака == [[Податотека:A_bottle_of_Big_Boss_cashew_Fenny.jpg|мини| Шише Биг Бос фени од индиски орев]] Фени од индиски орев добило регистрација за географска ознака во 2009 година како специјалитет алкохолен пијалак од Гоа, опишан како безбојна, проѕирна течност која кога созрева во дрвени буриња добива златно кафеава нијанса. Оваа ознака била постигната поради напорите на Здружението на дестилатори од Гоа Фени од индиски орев и Одделот за наука, технологија и животна средина на Владата на Гоа. Примената на ГИ за кокосово фени е занемарена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-07-01/news/28392598_1_feni-gurudatta-bhakta-cashew-apple|title=Hic! Feni fights to regain turf in Goa|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029210751/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-07-01/news/28392598_1_feni-gurudatta-bhakta-cashew-apple|archive-date=2013-10-29|accessdate=2013-10-24}}</ref> == Културно наследство == Во 2016 година, владата на Гоа иницирала процес за признавање на фени како производ на наследство надвор од државата.<ref name=":0">{{Наведени вести|url=http://www.mid-day.com/articles/goa-government-readies-to-brand-feni-as-heritage-brew/16890188|title=Goa government readies to brand 'Feni' as 'heritage brew'|date=23 January 2016|work=Mid-Day|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124091250/http://www.mid-day.com/articles/goa-government-readies-to-brand-feni-as-heritage-brew/16890188|archive-date=2016-01-24}}</ref> Главниот министер на Гоа Лаксмикант Парсекар го опишал фени како „дел од нашата култура“. Плановите вклучуваат природен туризам каде што туристите можат да видат берба на индиски орев и да го следат процесот на производство на пијалакот. Неколку дестилатори побарале од владата да издаде правила за процесот на дестилација и да се погрижи да се почитуваат.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.navhindtimes.in/cm-hints-at-branding-goan-feni-as-heritage-drink/|title=CM hints at branding Goan feni as heritage drink|date=24 January 2016|work=[[The Navhind Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130031716/http://www.navhindtimes.in/cm-hints-at-branding-goan-feni-as-heritage-drink/|archive-date=2016-01-30}}</ref> == Поврзано == * [[Бомбај сафир]] * [[Палмово вино]] * [[Џин-тоник]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.thaindian.com/newsportal/business/hic-hic-hiccups-for-goas-feni-industry_10035906.html Хик, хик!] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303165837/http://www.thaindian.com/newsportal/business/hic-hic-hiccups-for-goas-feni-industry_10035906.html |date=2016-03-03 }} [http://www.thaindian.com/newsportal/business/hic-hic-hiccups-for-goas-feni-industry_10035906.html Икање за фени индустријата во Гоа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303165837/http://www.thaindian.com/newsportal/business/hic-hic-hiccups-for-goas-feni-industry_10035906.html}} </link> * [http://twocircles.net/2008apr28/goas_feni_shows_sharp_decline_production.html Гоа фени покажува остар пад на производството]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www2.warwick.ac.uk/go/feni Ворвик на Фени] * [http://www.ip-watch.org/2008/04/09/seeking-gi-protection-for-feni-an-indian-brew-with-a-strong-whiff/ Барам заштита од ГИ за Фени, индиско пиво со силен вдишување] [[Категорија:Индиска кујна]] [[Категорија:Алкохолни пијалаци]] [[Категорија:Жестоки пијалаци]] j1eehzabwzvja1gowdefdexb7czkhrd 0 1362556 5544029 5541979 2026-04-23T22:06:21Z ГП 23995 /* Творештво */ дополнување 5544029 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Stevan Kragujevic, Stevan Raičković, kraj spomenika akademiku i piscu Stevanu Sremcu, Senta juli 1995.JPG|мини|Стеван Раичковиќ покрај споменикот на академикот и писател [[Стеван Сремац]], Сента, јули 1995 година.]] '''Стеван Ричковиќ''' (Нересница, 5 јули 1928 — [[Белград]], 6 мај 2007) — српски поет, член на [[Српска академија на науките и уметностите|САНУ]]. ==Биографија== Стеван Раичковиќ е роден на 5 јули 1928 година во Нересница. Основно и средно училиште учел во повеќе места: [[Бела Црква (Србија)|Бела Црква]], [[Сента]], [[Крушевац]] и [[Смедерево]], а матурурал во [[Суботица]] во 1947 година. Од 1947 година живеел во Белград, каде студирал книжевност на Филозофскиот факултет. Во 1972 година бил избран за дописен член на [[Српска академија на науките и уметностите|САНУ]].<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 163.</ref> ==Творештво== Раичковиќ ја објавил првата песна во 1945 година, а во 1950 година се појавила и неговата прва книга. Покрај со поезија, се бавел и со преведување ([[Вилијам Шекспир|Шекспир]], [[Франческо Петрарка|Петрарка]], современи руски и словенски поети итн.). Од друга страна, неговите творби се преведени на повеќе јазици, како: руски, чешки, словачки, бугарски, македонски, словенечки и албански. Добитник е на неколку награди: Седмојулската, Октомвриската, Змаевата, наградата „Невен“, наградата „Милош Н. Ѓуриќ“ итн. Негови поважни дела се:<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 163.</ref> * „Песна на тишината“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Песма тишине'') * Балада за предвечерието“ (српски: ''Балада о предвечерју'') * „Доцно лето“ (српски: ''Касно лето'') * „Камена заспивалка“ (српски: ''Камена успаванка'') * „Тиса“ * „По реката минува брод“ (српски: ''Пролази реком лађа'') * „Стихови“ * „Записи за црниот Владимир“ (српски: ''Записи о црном Владимиру'') * „Големиот двор“ (српски: ''Велико двориште'') * „Гурије“ * „Ветерница“ (српски: ''Ветрењача'') * „Мали бајки“ (српски: ''Мале бајке'') Во својата „Антологија на српската поезија“, [[Зоран Мишиќ]] истакнува дека, израснат на повоената лирика на „мекиот и нежен штимунг“, благодарејќи повеќе на својот осетлив поетски инстинкт отколку на интелектуалната жед и на љубопитноста, Раичковиќ успеал својот сонлив и етеричен свет да го крене до нужниот степен на објективизација, па и до симболите, насетувајќи ги некои од основните дилеми на поетската мисла. Ослободен од ритмичките калапи на [[Милош Црњански|Црњански]], неговиот стих е еден од најмузикалните во српската поезија, воопшто.<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 312.</ref> Во поезијата на Раичковиќ често се присутни мотивите на [[природа|природата]] (птиците, тревата итн.), додека некои други мотиви (љубовта, жената, пријателството) не можат да се сретнат во неговите песни. И покрај склоноста кон природните мотиви, неговиот однос кон природата никогаш не е идиличен, а многу ретко е неутрален. Најчесто, природните мотиви ги користи како средство за уметничко обликување на атмосфера што се одликува со трагична осаменост и безнадежност. Голем дел од неговите песни се испеани со класичен стих, често со строг ритам карактеристичен за постарата поезија, но тој ги употребува и слободниот стих и искршената, сложена мелодиска линија кои се одлика на современата поезија. Во циклусот песни за Црниот Владимир, поетот вметнува и прозна рамка, што претставува оригинална постапка која е единствена во српската, а веројатно и во светската поезија. Понатаму, и поетскиот репертоар на Раичковиќ е разновиден и во поглед на имагинацијата: помекогаш, тој употребува слики од класичен, [[Ренесанса|ренесансен]] тип, а другпат употребува [[барок|барокни]] слики. Оттука, Раичковиќ е поет кој тешко се вклопува во вообичаените класификации, зашто основната одлика на неговото творештво е синтезата на класичниот и модерниот поетски израз.<ref>Nikola Milošević, „Sinteza klasičnog i modernog“, во: Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 165-172.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Српски поети]] [[Категорија:Родени во 1928 година]] [[Категорија:Починати во 2007 година]] [[Категорија:Српски академици]] ihj6dz3xl3lkqxi24y1m86ixf92mxi9 5544030 5544029 2026-04-23T22:08:16Z ГП 23995 /* Творештво */ викификација 5544030 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Stevan Kragujevic, Stevan Raičković, kraj spomenika akademiku i piscu Stevanu Sremcu, Senta juli 1995.JPG|мини|Стеван Раичковиќ покрај споменикот на академикот и писател [[Стеван Сремац]], Сента, јули 1995 година.]] '''Стеван Ричковиќ''' (Нересница, 5 јули 1928 — [[Белград]], 6 мај 2007) — српски поет, член на [[Српска академија на науките и уметностите|САНУ]]. ==Биографија== Стеван Раичковиќ е роден на 5 јули 1928 година во Нересница. Основно и средно училиште учел во повеќе места: [[Бела Црква (Србија)|Бела Црква]], [[Сента]], [[Крушевац]] и [[Смедерево]], а матурурал во [[Суботица]] во 1947 година. Од 1947 година живеел во Белград, каде студирал книжевност на Филозофскиот факултет. Во 1972 година бил избран за дописен член на [[Српска академија на науките и уметностите|САНУ]].<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 163.</ref> ==Творештво== Раичковиќ ја објавил првата песна во 1945 година, а во 1950 година се појавила и неговата прва книга. Покрај со поезија, се бавел и со преведување ([[Вилијам Шекспир|Шекспир]], [[Франческо Петрарка|Петрарка]], современи руски и словенски поети итн.). Од друга страна, неговите творби се преведени на повеќе јазици, како: руски, чешки, словачки, бугарски, македонски, словенечки и албански. Добитник е на неколку награди: Седмојулската, Октомвриската, Змаевата, наградата „Невен“, наградата „Милош Н. Ѓуриќ“ итн. Негови поважни дела се:<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 163.</ref> * „Песна на тишината“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Песма тишине'') * Балада за предвечерието“ (српски: ''Балада о предвечерју'') * „Доцно лето“ (српски: ''Касно лето'') * „Камена заспивалка“ (српски: ''Камена успаванка'') * „Тиса“ * „По реката минува брод“ (српски: ''Пролази реком лађа'') * „Стихови“ * „[[Записи за црниот Владимир]]“ (српски: ''Записи о црном Владимиру'') * „Големиот двор“ (српски: ''Велико двориште'') * „Гурије“ * „Ветерница“ (српски: ''Ветрењача'') * „Мали бајки“ (српски: ''Мале бајке'') Во својата „Антологија на српската поезија“, [[Зоран Мишиќ]] истакнува дека, израснат на повоената лирика на „мекиот и нежен штимунг“, благодарејќи повеќе на својот осетлив поетски инстинкт отколку на интелектуалната жед и на љубопитноста, Раичковиќ успеал својот сонлив и етеричен свет да го крене до нужниот степен на објективизација, па и до симболите, насетувајќи ги некои од основните дилеми на поетската мисла. Ослободен од ритмичките калапи на [[Милош Црњански|Црњански]], неговиот стих е еден од најмузикалните во српската поезија, воопшто.<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 312.</ref> Во поезијата на Раичковиќ често се присутни мотивите на [[природа|природата]] (птиците, тревата итн.), додека некои други мотиви (љубовта, жената, пријателството) не можат да се сретнат во неговите песни. И покрај склоноста кон природните мотиви, неговиот однос кон природата никогаш не е идиличен, а многу ретко е неутрален. Најчесто, природните мотиви ги користи како средство за уметничко обликување на атмосфера што се одликува со трагична осаменост и безнадежност. Голем дел од неговите песни се испеани со класичен стих, често со строг ритам карактеристичен за постарата поезија, но тој ги употребува и слободниот стих и искршената, сложена мелодиска линија кои се одлика на современата поезија. Во циклусот песни за Црниот Владимир, поетот вметнува и прозна рамка, што претставува оригинална постапка која е единствена во српската, а веројатно и во светската поезија. Понатаму, и поетскиот репертоар на Раичковиќ е разновиден и во поглед на имагинацијата: помекогаш, тој употребува слики од класичен, [[Ренесанса|ренесансен]] тип, а другпат употребува [[барок|барокни]] слики. Оттука, Раичковиќ е поет кој тешко се вклопува во вообичаените класификации, зашто основната одлика на неговото творештво е синтезата на класичниот и модерниот поетски израз.<ref>Nikola Milošević, „Sinteza klasičnog i modernog“, во: Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 165-172.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Српски поети]] [[Категорија:Родени во 1928 година]] [[Категорија:Починати во 2007 година]] [[Категорија:Српски академици]] ecrxq139890anru8t2bbgtrrtqvh5y5 0 1364182 5543968 5539434 2026-04-23T18:28:02Z Aprilija50.A.D 119801 /* Главни рубрики/категории */ 5543968 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за ТВ канал | name = Рацин | logofile = Рацин.мк.jpg | logosize = 240px | country = {{МКД}} | language = [[македонски]] | launch = [[9 февруари]] [[2023]] | headquarters = [[Скопје]] | sister names = | web = {{URL|www.racin.mk}} }} '''Рацин''' — [[македонски]] информативен портал од [[2023]] година. Порталот прави анализи, интервјуа и прилози неколку пати во неделата. Главен и одговорен уредник е [[Зоран Бојаровски]]. == Главни рубрики/категории == Структурата на порталот Рацин.мк ја прават следните рубрики: Македонија; Економија; Кластер ЕУ; Регион; Свет; Култура; Спорт; Ставови, со подрубриките Колумни и Интервју; и Наши приказни. == Редакција == Главен уредник: [[Зоран Бојаровски]] Редакција: [[Љубиша Николовски]], Леон Бакрачески, Александра Тодоровиќ, Марта Пешевска За Рацин.мк пишуваат: Олександар Левченко, Миле Бошњаковски, Божидар Барлакоски == Надворешни врски == * [https://racin.mk Официјална страница] [[Категорија:Македонски медиуми]] [[Категорија:Телевизии во Скопје]] [[Категорија:Телевизиски канали во Македонија]] 4emilgstxvis1u7pe42nxygaphsyrgj 0 1364471 5544110 5340849 2026-04-24T04:12:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544110 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Атанасиј |слика = Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 5.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во селото [[Брест (Штипско)|Брест]] |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{Coord|41|36|21|N|22|19|13|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Брест (Штипско){{!}}Брест |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = [[Атанасиј Александриски|Свети Атанасиј]] |изградба = 1907 |завршено = |осветување = 1907 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Атанасиј''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во [[штип]]ското село [[Брест (Штипско)|Брест]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=27}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на почетокот од селото. Околу црквата се наоѓаат и селските гробишта. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=1 март 2025}}</ref> == Историја == Храмот бил подигнат и осветен околу 1907 година, но нема податоци кој ја осветил.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-02-20}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Архитектура == === Фрескоживопис === Црквата поседува фрескоживопис, но нема податоци кој бил зографот.<ref name="епархија"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 10.jpg|Страничен поглед Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 2.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 3.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 4.jpg|Ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 6.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 7.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 8.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест 9.jpg|Северната страна Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Брест.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Брест (Штипско)|Брест]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Athanasius Church (Brest)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасиј, Брест}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Атанасиј во Македонија|Брест]] 5pe7iz7s2xn2hfbna46b3aamorssiue 0 1364475 5544123 5341229 2026-04-24T06:47:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544123 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Пантелејмон |слика = Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{Coord|41|37|00|N|22|19|00|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Брест (Штипско){{!}}Брест |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = Свети Пантелејмон |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Пантелејмон''' — главна манастирска [[Црква (градба)|црква]] на [[Брестечки манастир|Брестечкиот манастир]] во [[штип]]ското село [[Брест (Штипско)|Брест]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=27}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на половина пат кон селото [[Брест (Штипско)|Брест]] од исклучувањето од [[Регионален пат 1204|регионалниот пат 1204]], сместена од неговата десна страна. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=1 март 2025}}</ref> == Историја == Според Археолошката карта на Македонија, оваа црква била подигната на постари темели во 1923 година, откако на нејзино место се наоѓа [[Црква Св. Пантелеј (Брест)|истоимената средновековна црква]].<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|429}}</ref> Според податоците на [[Брегалничка епархија|Брегалничката епархија]], црквата била изградена во 1994 година и била осветена истата година на 15 мај од страна на [[Брегалничка епархија|митрополитот Брегалнички]] [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|г. Стефан]].<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-02-20}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест 2.jpg|Фронтон со ниша над главниот влез Податотека:Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест 3.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест 4.jpg|Поглед на јужната страна Податотека:Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест 5.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест 6.jpg|Икона до влезот Податотека:Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест 7.jpg|Икона до влезот Податотека:Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест 8.jpg|Куполата Податотека:Црква „Св. Пантелејмон“ - Брест 9.jpg|Споредниот влез </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Брест (Штипско)|Брест]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Pantaleon's Church (Brest)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пантелејмон, Брест}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Пантелејмон во Македонија|Брест]] [[Категорија:Брестечки манастир]] 1zrjxq2ad3vxcxx6wn6m7fsylbezlot 0 1365176 5544139 5340845 2026-04-24T07:37:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544139 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Симеон Столпник |слика = Црква „Св. Симеон Столпник“ - Долани.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{Coord|41|41|36|N|22|12|10|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Долани |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = [[Симеон Столпник]] |изградба = 1980 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Симеон Столпник''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во [[штип]]ското село [[Долани]], [[Македонија]]. == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото, во близина на некогашното основно училиште. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=1 март 2025}}</ref> == Историја == Храмот бил изграден во 1980 година, но не е осветен.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-02-22}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Црква „Св. Симеон Столпник“ - Долани 2.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Симеон Столпник“ - Долани 3.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Симеон Столпник“ - Долани 4.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Симеон Столпник“ - Долани 5.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Симеон Столпник“ - Долани 6.jpg|Помошниот објект </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Долани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Simeon Stylites Church (Dolani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Симеон Столпник, Долани}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Симеон Столпник во Македонија|Долани]] qkyuyshcy03vgplb6npr0s9lj5ejj2k 0 1365179 5544114 5340844 2026-04-24T05:39:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544114 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Илија |слика = Црква „Св. Илија“ - Долани 11.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{Coord|41|41|51|N|22|12|13|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Долани |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = [[Свети Илија]] |изградба = 1919 |завршено = |осветување = 1919 |живопис = 1919 |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Илија''' — главна манастирска [[Црква (градба)|црква]] на [[Долански манастир|Доланскиот манастир]] во [[штип]]ското село [[Долани]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=27}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во северниот дел на селото, во близина на селските гробишта. До црквата води асфалтен пат од самото село. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=1 март 2025}}</ref> == Историја == Црквата била изградена и осветена во 1919 година, но нема податоци од кого е осветена.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-02-22}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Архитектура == === Фрескоживопис === Црквата поседува делумен фрескоживопис, кој потекнува од истата година кога била подигната (1919 г.). Нема податоци кој бил зографот.<ref name="епархија"/> === Икони и иконостас === Црквата поседува мал иконостас. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 10.jpg|Куполата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 2.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 3.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 4.jpg|Ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 5.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 6.jpg|Куполата од внатре Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 7.jpg|Фрески и икони Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 8.jpg|Фрески и икони Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани 9.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Долани.jpg|Апсидата </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Долани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Elijah Church (Dolani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илија, Долани}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Илија во Македонија|Долани]] [[Категорија:Долански манастир]] rw97xfgohjq1qoy08tepepdqhtl14w9 0 1365307 5544125 5340850 2026-04-24T06:59:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544125 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Петар и Павле |слика = Црква „Св. Петар и Павле“ - Лакавица.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{Coord|41|38|25.5|N|22|14|2.6|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Лакавица (Штипско){{!}}Лакавица |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = [[Апостол Петар|Свети Петар]] и [[Апостол Павле|Павле]] |изградба = 2004 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Петар и Павле''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во [[штип]]ското село [[Лакавица (Штипско)|Лакавица]], [[Македонија]]. Црквата во 2024 година била уште во изградба. == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото, сместена на возвишението помеѓу [[Регионален пат 1204|регионалниот пат 1204]] (Штип-Радовиш) и новиот експресен пат на [[Автопат А4 (Македонија)|А4]]. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=1 март 2025}}</ref> == Историја == Камен-темелникот за црквата бил поставен на 12 септември 2004 година од страна на [[Брегалничка епархија|митрополитот Брегалнички]] [[Агатангел Повардарски|г. Агатангел]].<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-02-23}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Лакавица 2.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Лакавица 3.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Лакавица 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Лакавица 5.jpg|Крст во дворот на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Лакавица (Штипско)|Лакавица]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Sts. Peter and Paul Church (Lakavica)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петар и Павле, Лакавица}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Петар и Павле во Македонија|Лакавица]] dwnvwmfjpi3349pprfxfl3q92lhd7ta 0 1366238 5544101 5340846 2026-04-24T03:33:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544101 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Јован Крстител |слика = Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 14.jpg |големина на слика = 250п |опис = Воздушен поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Штипско |парохија = Осма приградска |координати = {{coord|41|40|7|N|22|14|36|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Љуботен (Штипско){{!}}Љуботен |општина = Штип |држава = Македонија |патрон = [[Јован Крстител|Свети Јован Крстител]] |изградба = 1936 |завршено = |осветување = 1936 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Јован Крстител''' (понекогаш нарекувана и како '''Отсекување на главата на Свети Јован Крстител''') — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во [[штип]]ското село [[Љуботен (Штипско)|Љуботен]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=27}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото и преовладува во околината поради нејзината поставеност. Во 2020 година била издадена „Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип“ од страна на [[Центар за управување на кризи|Центарот за управување на кризи]] и [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]] во која се вели дека црквата врз основа на својата градба, местоположба и околина е загрозена од појава на пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eprints.ugd.edu.mk/27525/1/Tekst....pdf|title=Процена на загрозеноста од елементарни непогоди кај православните верски храмови во општина Штип|last=Веселинов|first=Драган|last2=Нацев|first2=Трајче|date=2020|work=[[Универзитет „Гоце Делчев“]]|accessdate=1 март 2025}}</ref> == Историја == Црквата била изградена и осветена во 1936 година, но нема податоци од кого била осветена.<ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=https://bregalnickaeparhija.org.mk/osma-prig-parohija.html|title=Брегалничка епархија|work=[[Брегалничка епархија]]|accessdate=2025-02-28}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Архитектура == === Фрескоживопис === Црквата поседува [[Фрескопис|живопис]], но нема податоци кој го направил живописот.<ref name="епархија"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 10.jpg|Окно на западната страна Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 11.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 12.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 13.jpg|Црковниот двор Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 15.jpg|Воздушен поглед Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 16.jpg|Воздушен поглед Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 17.jpg|Воздушен поглед Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 2.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 3.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 5.jpg|Трпезаријата Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 6.jpg|Летниковец Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 7.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 8.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен 9.jpg|Ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Јован Крстител“ - Љуботен.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Штипско архијерејско намесништво]] * [[Осма приградска парохија]] * [[Љуботен (Штипско)|Љуботен]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. John the Baptist Church (Ljuboten)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јован Крстител, Љуботен}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Јован Крстител во Македонија|Љуботен]] h65kvx9n11jei1x5loe5od19r5kmm8a 0 1366310 5543929 5410770 2026-04-23T16:39:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543929 wikitext text/x-wiki {{Infobox bridge |bridge_name = Фужински мост |image =Fužine-Valvasor.jpg |caption = Фужински мост |official_name = |native_name = Fužinski most |native_name_lang = sl |carries = |crosses = [[Љубљаница]] |locale = [[Љубљана]] |maint = |id = |design = |mainspan = |length = |width = |height = |load = |clearance = |below = |traffic = |begin = |complete = 1987 |open = |closed = |toll = |map_cue = |map_image = |map_text = |map_width = |coordinates = {{coord|46.049620|N|14.564486|E|display=inline,title}} |lat = |long = }}'''Фужинскиот мост''' ({{Langx|sl|Fužinski most}}) — [[мост]] што ја преминува реката [[Љубљаница]] во близина на [[Фужински замок|Фужинскиот замок]] во источниот дел на [[Љубљана]], главниот град на [[Словенија]]. Изграден бил во 1987 година врз основа на плановите на Петер Габријелчич, кој за тоа ја добил [[Прешернова награда|Прешерновата награда]] во 1988 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.dnevnik.si/tiskane_izdaje/dnevnik/302359|title=Konstrukcija, ki postane del življenja|last=Teržan|first=Vesna|date=1 March 2008|work=Dnevnik.si|language=Slovenian|trans-title=A Construction That Becomes Part of Life}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мостот бил моделиран според дизајните на [[Јоже Плечник]].<ref name="PG2009">{{Наведени вести|title=Mostov ni nikoli preveč|last=Perko|first=Bogdan|date=8 June 2009|work=Finance|last2=Gabrijelčič|first2=Peter|page=16|trans-title=There Are Never Too Many Bridges}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Мостови во Словенија]] d7r540gf04443gk5ff6hwmncnyvthj0 0 1366363 5543956 5538111 2026-04-23T17:59:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543956 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Хана Корнети | image = Хана Корнети.jpg | caption = Хана Корнети | birth_date = {{birth year and age|1992}} | birth_place = {{роден во|Скопје}}, [[Македонија]] | death_date = | death_place = | occupation = [[Писателка]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Хана Корнети''' ({{роден на|||1992}}, [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка. Дипломирала [[историја]] и [[филозофија]] во [[Анкара]], а магистрирала на [[Културологија|културолошки]] студии во [[Истанбул]]. Помеѓу другото, во „[[Или-или]]“ ги има објавено збирката раскази „''Млечни заби''“ (2021) и [[Роман|романот]] за деца „''Илина и шумските тролови''“ (2023). Добитничка е на прва награда за театарско сценарио во 2019 г., на втора награда на конкурсот за најдобар расказ на „''[[Нова Македонија]]''“, а била и финалист во регионалниот книжевен избор „Штефица Цвек“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mkd.mk/drushtvoto-na-pisateli-go-proshiri-svoeto-chlenstvo-so-pet-sovremeni-avtori/ |title=МКД, „Друштвото на писатели го прошири своето членство со пет современи автори“ (пристапено на 1.3.2025) |accessdate=2025-03-01 |archive-date=2025-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301115320/https://mkd.mk/drushtvoto-na-pisateli-go-proshiri-svoeto-chlenstvo-so-pet-sovremeni-avtori/ |url-status=dead }}</ref> ==Награди== * 2025 - [[Ванчо Николески (награда)|Награда „Ванчо Николески“]] - награда на ДПМ за најдобра книга за деца во 2025 година за книгата „''Илина и тајните на Бабин Заб''“<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/objaveni-dobitnicite-na-nagradite-na-dpm-za-2025/|title=Објавени добитниците на наградите на ДПМ за 2025 г.|publisher=[[ДПМ]]|date=10.02.2026|accessdate=10 февруари 2026}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Корнети, Хана}} [[Категорија:Родени во 1992 година]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски поетеси]] [[Категорија:Македонски романописци]] [[Категорија:Македонски раскажувачи]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ванчо Николески“]] j129vkh3hm9bcfa4x61g1bj347eohka 0 1368552 5544222 5535928 2026-04-24T10:57:14Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544222 wikitext text/x-wiki {{Политика на Русија}} [[Русија]] постојано била критикувана од меѓународните организации и независните домашни медиуми за кршење на човековите права.<ref name="amnesty2003_rights">{{cite book |url=https://www.amnesty.org/russia/pdfs/justice-report-eng.pdf |title=Rough Justice: The law and human rights in the Russian Federation |publisher=[[Amnesty International]] |year=2003 |isbn=0-86210-338-X |access-date=16 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031204085846/http://www.amnesty.org/russia/pdfs/justice-report-eng.pdf |archive-date=4 December 2003 |url-status=dead}}</ref><ref name="amnesty2020_rights">{{cite book |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/russian-federation/report-russian-federation/ |title=Amnesty International Report 2020/21 |date=2021 |publisher=Amnesty International |isbn=9780862105013 |pages=302–307 |language=English |access-date=3 March 2022}}</ref><ref name="hrw2020_report">{{cite web |date=2020 |website=Human Rights Watch |title=Russia: Events of 2019 |access-date=3 March 2022 |url=https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/russia}}</ref> Некои од најчесто цитираните прекршувања вклучуваат смртни случаи во притвор, системска и широко распространета употреба на тортура од страна на безбедносните сили и затворските чувари,,<ref name="newsweek.com">{{cite web |date=29 March 2016 |title=Torture by police in Russia is an everyday occurrence—and it isn't going to stop |url=http://www.newsweek.com/2016/04/08/russia-police-custody-torture-abuse-441489.html |access-date=16 December 2017 |website=Newsweek.com}}</ref><ref name="hrw2017_torture">{{cite web |date=27 February 2017 |title=Russia: Peaceful Protester Alleges Torture |url=https://www.hrw.org/news/2017/02/27/russia-peaceful-protester-alleges-torture |access-date=16 December 2017 |website=Hrw.org}}</ref><ref name="amnesty_torture">{{cite web |title=Torture and ill-treatment |url=https://www.amnesty.org/russia/torture.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20021104221620/http://www.amnesty.org/russia/torture.html |archive-date=4 November 2002 |access-date=16 March 2008 |publisher=[[Amnesty International]]}}</ref><ref name="hrw2006_chechnya_torture">{{cite web |date=12 November 2006 |title=Chechnya: Research Shows Widespread and Systematic Use of Torture: UN Committee against Torture Must Get Commitments From Russia to Stop Torture |url=http://hrw.org/english/docs/2006/11/13/russia14557.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081111221054/http://hrw.org/english/docs/2006/11/13/russia14557.htm |archive-date=11 November 2008 |access-date=26 September 2015 |work=Human Rights Watch}}</ref><ref name="meduza.io">{{cite web |title=There is torture at penal colony number 7: Prisoners and their relatives talk about the situation in the Segezha prison |url=https://meduza.io/en/feature/2016/11/29/there-is-torture-in-penal-colony-number-7 |access-date=16 December 2017 |website=Meduza.io}}</ref><ref name="auto">{{cite web |title=Russian prisons are essentially torture chambers |url=http://www.dw.com/en/russian-prisons-are-essentially-torture-chambers/a-17246149 |access-date=16 December 2017 |website=Dw.com}}</ref> постоењето на ритуали за измачување во [[Руска армија|руската армија]] - познато како „''[[дедовштина]]''“, како и преовладувачките прекршувања на правата на децата, случаите на насилство и предрасуди против етничките малцинства,<ref name="amnesty_minorities">{{cite web |title=Ethnic minorities under attack |url=https://www.amnesty.org/russia/minorities.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20021104221732/http://www.amnesty.org/russia/minorities.html |archive-date=4 November 2002 |access-date=16 March 2008 |publisher=[[Amnesty International]]}}</ref><ref name="amnesty2003_racism">{{cite book |url=https://www.amnesty.org/russia/pdfs/racism_report.pdf |title='Dokumenty!': Discrimination on grounds of race in the Russian Federation |publisher=[[Amnesty International]] |year=2003 |isbn=0-86210-322-3 |access-date=16 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030406131713/http://www.amnesty.org/russia/pdfs/racism_report.pdf |archive-date=6 April 2003 |url-status=dead}}</ref> и целните убиства на новинари<ref name="cpj-kills">{{cite web |title=Journalists killed: Statistics and Background |url=http://www.cpj.org/deadly/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090707085455/http://www.cpj.org/deadly/ |archive-date=7 July 2009 |access-date=9 July 2009 |publisher=[[Committee to Protect Journalists]]}} (As of 9 July 2009).</ref><ref>{{cite web |title=Partial Justice: An Enquiry into Deaths of Journalists in Russia 1993 - 2009 |url=http://www.ifj.org/nc/news-single-view/browse/258/backpid/4/category/human-rights-and-safety/article/partial-justice-an-enquiry-into-deaths-of-journalists-in-russia-1993-2009/ |access-date=16 December 2017 |website=Ifj.org}}</ref> Како држава наследничка на [[Советскиот Сојуз]], [[Руската Федерација]] ги почитува истите договори за човекови права кои биле потпишани и ратификувани од нејзиниот претходник, како што се меѓународните [[Меѓународен пакт за граѓански и политички права|договори за граѓански и политички права]], како и за економските, социјалните и културните права.<ref>Ratified, respectively, in 1973 and 1975 by the USSR. Although a Soviet lawyer helped to draft the UN's Universal Declaration of Human Rights (198), the Communist bloc abstained as a whole from that voluntary affirmation, see {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160730205244/https://chronicleofcurrentevents.net/international-law/ ''A Chronicle of Current Events'', "International Agreements"]}}.</ref> Во доцните 1990-ти, Русија, исто така, ја ратификувла [[Европската конвенција за човекови права]] (со резерва), а од [[1998]] година ж [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] во [[Стразбур]] станал последен апелационен суд за руските граѓани од нивниот национален систем на правда. Според Поглавје 1, член 15 од [[Устав на Русија|Уставот]] од [[1993]] година, овие отелотворувања на меѓународното право имаат приоритет над националното федерално законодавство. <ref group="note">Уставот на Руската Федерација не треба да се меша со нејзиното национално законодавство.</ref><ref name="constitution">{{cite book|title=The Constitution of the Russian Federation|url=http://www.russianembassy.org/RUSSIA/CONSTIT/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040130054518/http://www.russianembassy.org/RUSSIA/CONSTIT/|url-status=dead|archive-date=30 January 2004|publisher=Embassy of the Russian Federation|location=Washington, D.C.|access-date=16 March 2008 }}</ref><ref>{{Cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|url=http://www.russianembassy.org/RUSSIA/CONSTIT/|website=www.russianembassy.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20040210192843/http://www.russianembassy.org/RUSSIA/CONSTIT/chapter1.htm|archive-date=10 February 2004|url-status=dead|access-date=24 June 2019|quote=Член 15. 4. Општопризнатите принципи и норми на меѓународното право и меѓународните договори на Руската Федерација се составен дел на нејзиниот правен систем. Доколку меѓународен договор на Руската Федерација предвидува други правила од оние пропишани со закон, ќе се применуваат правилата на меѓународниот договор.}}</ref> Како поранешен член на [[Советот на Европа]] и потписник на [[Европската конвенција за човекови права]], Русија имала меѓународни обврски поврзани со прашањето за човековите права.<ref>[https://web.archive.org/web/20150925202931/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/005.htm Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms]. CoE.int. Retrieved on 25 September 2015.</ref> Во воведот на извештајот за ситуацијата во Русија од 2004 година, комесарот за човекови права на Советот на Европа ги истакнал „''неоспорните големи промени од распадот на Советскиот Сојуз''“.<ref name="Alvaro">{{cite web|url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?p=&id=846655&direct=true|title=Report by Mr. Alvaro Gil-Robles on his Visits to the Russian Federation|publisher=[[Council of Europe]], [[Commissioner for Human Rights]]|date=20 April 2005|access-date=16 March 2008}}</ref> Сепак, почнувајќи од вториот претседателски мандат на [[Владимир Путин]] (2004–2008), имало сè поголеми извештаи за кршење на човековите права. По изборите за [[Државна дума|Државната дума]] во [[2011]] година и последователното враќање на Путин на [[Претседател на Русија|претседателската функција]] во пролетта [[2012]] година, имало законодавен напад врз многу меѓународни и уставни права, на пр. член 20 (Слобода на собирање и здружување) од [[Универзалната декларација за човекови права]], која е отелотворена во членовите 319 од Рускиот устав (39 од 30). Во декември 2015 година, бил донесен закон кој му дава овластување на [[Уставен суд на Русија|Уставниот суд на Русија]] да ја утврди извршноста или непочитувањето на резолуциите на меѓувладините тела, како што е [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]].<ref>{{cite web|url=https://www.whitecase.com/publications/alert/russian-law-priority-rf-constitution-over-resolutions-intergovernmental-human|title=Russian law on the priority of the RF Constitution over resolutions of intergovernmental human rights bodies|date=2 February 2016|access-date=13 July 2018}}</ref> Од [[16 март]] [[2022]] година, Русија повеќе не е земја членка на [[Советот на Европа]]. ==Позадина== {{Main|Човекови права во Советскиот Сојуз}} Човековите права биле строго ограничени во [[Советскиот Сојуз]]. Од [[1927]] до [[1953]] година, земјата била управувана под [[Тоталитаризам|тоталитарен режим]], а до [[1990]] година, исто така, била управуван како [[еднопартиска држава]]. Владата вообичаено успевала да ја замолкне [[Слобода на говорот|слободата на говорот]] и употребувала остри мерки против сите неистомисленици. Ниту една независна политичка организација, вклучувајќи ги [[синдикат]]ите, приватните бизниси, црквите и спротивставените политички партии, не биле толерирани. Движењето на граѓаните било строго контролирано и во земјата и на меѓународно ниво, а правата на [[приватна сопственост]] биле многу ограничени. Во пракса, советската влада значително ограничила голем дел од принципите на [[Владеење на правото|владеењето на правото]], [[Граѓански слободи|граѓанските слободи]], правната заштита и правата на сопственост, сметајќи ги како претставници на „''буржоаскиот морал''“, според советскиот правен мислител [[Андреј Вишински]]. И покрај официјалното потпишување на договори за човекови права, како што е [[Меѓународен пакт за граѓански и политички права|Меѓународниот пакт за граѓански и политички права]] во [[1973]] година, овие документи биле главно непознати и недостапни за луѓето кои живеат под [[Комунизам|комунистичка власт]]. Понатаму, комунистичките власти покажале малку почит за овие обврски. Активистите за човекови права во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] постојано се соочувале со малтретирање, потиснување и апсење. ==Претседателството на Путин== ===Оценки=== За време на првиот мандат на [[Владимир Путин|Путин]] како [[Претседател на Русија|претседател]] (2000–2004), ''Фридом Хаус'' ја оценил Русија како „''делумно слободна''“ со слаби оценки од 4 и за политичките права и за граѓанските слободи (1 е најслободна, а 7 најмалку слободна). Во периодот од 2005 до 2008 година, ''Фридом хаус'' ја оценила Русија како „''неслободна''“ со оценки од 6 за политички права и 5 за граѓански слободи според нејзините извештаи „''Слобода во светот''“.<ref>[http://arquivo.pt/wayback/20090713214234/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=15 Freedom in the World:] The Annual Survey of Political Rights and Civil Liberties. Retrieved on 11 July 2009.</ref> Во 2006 година, ''Економист'' објавил рејтинг за демократија, со кој Русија се нашла на 102-то место меѓу 167 земји и ја дефинирала како „''хибриден режим со тренд кон ограничување на медиумите и другите граѓански слободи''“.<ref name="Democracy">{{cite news|first=Laza|last=Kekic|url=http://www.economist.com/media/pdf/DEMOCRACY_INDEX_2007_v3.pdf|title=The Economist Intelligence Unit's index of democracy|newspaper=The Economist|date=2007|access-date=26 September 2015}}</ref> Според извештајот на ''Human Rights Watch'' за 2016 година, состојбата со човековите права во Руската Федерација продолжува да се влошува.<ref name="hrw2017_report">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2017/country-chapters/russia |title=Russia: Events of 2016 |website=Human Rights Watch |date=12 January 2017 |access-date=16 December 2017}}</ref> До 2016 година, четири години од третиот мандат на Путин како претседател, Руската Федерација дополнително потонала на рејтингот на ''Фридом Хаус'':<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2016/russia|title=Russia|website=freedomhouse.org|access-date=16 December 2017|archive-date=26 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926015932/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2016/russia|url-status=dead}}</ref> <blockquote>Кремљ продолжи со репресијата врз граѓанското општество, засилувајќи го притисокот врз домашните невладини организации (НВО) и означувајќи го Националната фондација за демократија со седиште во САД и двете групи поддржани од милијардерот филантроп [[Џорџ Сорос]] како „''непожелни организации''“. Режимот, исто така, ја засили својата цврста контрола врз медиумите, заситувајќи го информативниот пејзаж со националистичка пропаганда, истовремено потиснувајќи ги најпопуларните алтернативни гласови.</blockquote> Наводно, во 2019 година, со постојаните напори на [[Франција]] и [[Германија]] да ја спасат [[Москва]] од протерување од европската организација за човекови права, Русија може да го задржи своето место доколку продолжи со плаќањето членарина.<ref>{{cite news|url= https://www.ft.com/content/d17f6266-77f6-11e9-be7d-6d846537acab|title=Russia set to retain seat on Europe's human rights watchdog|newspaper=Financial Times|date=16 May 2019|access-date=17 May 2019|last1=Peel|first1=Michael}}</ref> ===Преглед на прашања=== Меѓународните набљудувачи и домашните набљудувачи навеле бројни, често длабоко вкоренети проблеми во земјата и, со нивното застапување, граѓаните упатиле поплава од жалби до [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] од [[1998]] година. До [[1 јуни]] [[2007]] година, 22,5% од нејзините нерешени случаи биле жалби против Руската Федерација од нејзините граѓани.<ref>{{cite web|url=http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/D240083A-5243-422F-9C5C-DC6A3173246F/0/Pending_casesGraph.pdf|title=European Court of Human Rights: Pending cases 01/07/2007|work=[[European Court of Human Rights|ECtHR]]|date=1 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070714021707/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/D240083A-5243-422F-9C5C-DC6A3173246F/0/Pending_casesGraph.pdf|archive-date=14 July 2007}}</ref> Оваа пропорција постојано се зголемувала од [[2002]] година, бидејќи во [[2006]] година имало 151 прифатливи барања против Русија (од 1.634 за сите земји), додека во 2005 година биле 110 (од 1.036), во 2004 година биле 64 (од 830), во 2003 година биле 15 (од 753) и во 2002 година биле 12 (од 578).<ref>{{cite web|url=http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/69564084-9825-430B-9150-A9137DD22737/0/Survey_2006.pdf|title=Survey of activities 2006; Registry of the European Court of Human Rights Strasbourg|publisher=Council of Europe|work=ECtHR|date=2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206035004/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/69564084-9825-430B-9150-A9137DD22737/0/Survey_2006.pdf|archive-date=6 February 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/4753F3E8-3AD0-42C5-B294-0F2A68507FC0/0/2005_SURVEY__COURT_.pdf|title=Survey of activities 2005; Information document issued by the Registrar of the European Court of Human Rights|publisher=Council of Europe|work=ECtHR|date=2005|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721190515/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/4753F3E8-3AD0-42C5-B294-0F2A68507FC0/0/2005_SURVEY__COURT_.pdf|archive-date=21 July 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/461D3893-D3B7-4ED9-AC59-8BD9CA328E14/0/SurveyofActivities2004.pdf|title=Survey of activities 2004; Information document issued by the Registrar of the European Court of Human Rights|publisher=Council of Europe|work=ECtHR|date=2004|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051026010818/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/461D3893-D3B7-4ED9-AC59-8BD9CA328E14/0/SurveyofActivities2004.pdf|archive-date=26 October 2005}}</ref> [[Чеченија]] претставувала посебен проблем и за време на [[Втората чеченска војна]], која траела од септември [[1999]] до [[2005]] година, каде се случувале бројни случаи на присилно исчезнување на цивили.<ref name="hrw2008_chechnya">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2006/10/13/russia14384.htm|title=Russia Condemned for Chechnya Killings - Human Rights Watch|website=Hrw.org|access-date=5 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20081111220718/http://hrw.org/english/docs/2006/10/13/russia14384.htm|archive-date=11 November 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="amnesty_chechnya">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/russia/chechnya.html|title=Chechnya – human rights under attack|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=16 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219125042/http://www.amnesty.org/russia/chechnya.html|archive-date=19 February 2008}}</ref><ref name="hrw2006_chechen_disappearance">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2006/07/27/russia13864.htm|title=Russia Condemned for 'Disappearance' of Chechen|work=Human Rights Watch|date=27 July 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060730210148/https://www.hrw.org/english/docs/2006/07/27/russia13864.htm|archive-date=30 July 2006}}</ref> Според [[Народен правобранител|омбудсманот]] на Чеченската Република, Нурди Нухажиев, најкомплексниот и најболниот проблем од март 2007 година бил да се пронајдат над 2.700 киднапирани и насилно задржани граѓани; анализата на поплаките на граѓаните на [[Чеченија]] покажува дека социјалните проблеми се почесто доаѓале на преден план; Две години претходно, изјавил тој, жалбите најмногу се однесувале на повреди на правото на живот.<ref name="Nurdi">{{cite web|url=http://www.strana.ru/stories/02/01/22/2386/308150.html|title=Interview with Nurdi Nukhazhiyev by Khamzat Chitigov|work=Strana.Ru.}}{{Dead link|date=March 2016}}{{cbignore}}</ref> ====НВО==== Федералниот закон од [[10 јануари]] [[2006]] година ги променил правилата кои влијаат на регистрацијата и работата на [[Невладина организација|невладините организации]] (НВО) во Русија.<ref name="Lukin2006">{{cite web|url=http://ombudsman.gov.ru/doc/ezdoc/06text_eng.doc|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528015507/http://ombudsman.gov.ru/doc/ezdoc/06text_eng.doc|archive-date=28 May 2008|title=The Report of the Commissioner for Human Rights in the Russian Federation for the Year 2006|last=Lukin|first= Vladimir|format=DOC|year=2007|access-date=16 March 2008}} [https://web.archive.org/web/20080610035859/http://ombudsman.gov.ru/doc/ezdoc/06.shtml Russian language version].</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2005/12/08/opinion/edgvosdev.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20051210020103/http://www.iht.com/articles/2005/12/08/opinion/edgvosdev.php|url-status=dead|archive-date=10 December 2005|title=Russia's NGOs: It's not so simple - Editorials & Commentary - International Herald Tribune|date=10 December 2005|website=Iht.com|access-date=16 December 2017}}</ref><ref name="nongov">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/19/AR2006101900831.html|title=Russia Halts Activities of Many Groups From Abroad|first=Peter|last=Finn|newspaper=[[The Washington Post]]|date=19 October 2006|access-date=16 March 2008}}</ref> Друштвото за [[руско-чеченско пријателство]], меѓу другите, било затворено.<ref name="hrw2008_russian_chechen_society">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2006/10/13/russia14391.htm|title=Russia: Court Orders Closure of Russian-Chechen Friendship Society|publisher=Human Rights Watch|access-date=5 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121115439/http://hrw.org/english/docs/2006/10/13/russia14391.htm|archive-date=21 November 2008|url-status=dead}}</ref> Деталниот извештај на Олга Гнежилова покажал дека малите, вистински волонтерски организации биле несразмерно погодени од барањата на новите процедури, но поголемите невладини организации со значителни финансиски средства не биле погодени.<ref>''Bumble, bumble, bumble,'' Human Rights House, Voronezh, 2006.</ref> По реизборот на Путин во мај [[2012]] година за трет мандат како претседател, бил усвоен [[Закон за руски странски агенти|нов Федерален закон]], со кој се барало од сите невладини организации кои добиваат странско финансирање и „''се ангажирани во политички активности''“ да се регистрираат како „''странски агенти''“ во Министерството за правда на РФ. До септември 2016 година, 144 [[Невладина организација|невладини организации]] биле наведени во Регистарот, вклучително и многу од најстарите, најпознатите и најпочитуваните организации, како на меѓународно, така и на домашно ниво.<ref>{{cite web|url=https://rightsinrussia.blog/2016/12/15/civil-society-under-attack/|title=Under Attack|date=15 December 2016|website=Rightsinrussia.blog|access-date=16 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814100022/https://rightsinrussia.blog/2016/12/15/civil-society-under-attack/|archive-date=14 August 2017|url-status=dead}}</ref> Владата може да ги означи невладините организации како „''непожелни''“ да ги казни и затвори. Членовите на „''непожелни организации''“ можат да бидат казнети и затворени.<ref name="hrw2017_report" /> ====Атентати==== [[File:Sun in the flags of protesters (50096710531).jpg|thumb|Рускиот опозициски политичар [[Алексеј Навални]] присуствува на маршот во спомен на убиениот опозициски политичар [[Борис Немцов]], [[Москва]], [[29 февруари]] [[2020]] година]] Најдлабоката загриженост била резервирана за периодичните нерасчистени атентати на водечки опозициски политичари, пратеници, новинари и критичари на власта, дома, а понекогаш и во странство. Според извештајот на ''BuzzFeed News'' во [[2017]] година, сегашни и поранешни разузнавачи на [[Соединети Американски Држави|САД]] и [[Обединето Кралство|Велика Британија]] изјавиле за медиумот дека веруваат дека руските атентатори, веројатно по наредба на владата, би можеле да бидат поврзани со 14 смртни случаи на британска територија, кои полицијата ги отфрли како несомнителни.<ref name="independent.co.uk">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/uk-police-evidence-russian-assassins-behind-14-suspicious-deaths-british-soil-boris-berezovsky-scot-a7793151.html|title=UK authorities 'overlooked' evidence linking Russia to deaths on British soil|date=16 June 2017|website=Independent.co.uk|access-date=16 December 2017}}</ref> Во [[1998]] година, застапничката за човекови права [[Галина Старовоитова]] била застрелана во [[Санкт Петербург]] на влезот од нејзиниот стан.<ref name="amnesty_galina">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur46/040/1998/en/|title=Amnesty International condemns the political murder of Russian human rights advocate Galina Starovoitova|date=21 November 1998 |publisher=[[Amnesty International]]|access-date=16 March 2008}}</ref> Во [[2003]] година, [[Јуриј Штекочихин]] мистериозно починал од болест, предизвикувајќи расправи за неговата смрт, како што е труење..<ref name="Yuri">{{cite news|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/82n/n82n-s05.shtml|title=Agent unknown|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=30 October 2006|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225184153/http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/82n/n82n-s05.shtml|archive-date=25 February 2016|url-status=dead}}</ref> Во 2003 година бил застрелан либералниот политичар [[Сергеј Јушенков]].<ref name="Sergei">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2957823.stm|title=Yushenkov: A Russian idealist|publisher=BBC News|date=17 April 2003|access-date=16 March 2008}}</ref> Во 2006 година [[Александар Литвиненко]] бил отруен со [[полониум]] и починал. Британската истрага заклучила дека претседателот Путин „''веројатно''“ го одобрил неговото убиство.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-35371344|title=Litvinenko inquiry: Key findings|website=BBC News|date=21 January 2016}}</ref> Во 2006 година, истражувачката новинарка [[Ана Политковскаја]] била застрелана.<ref name="Anna">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5416218.stm|title=Chechen war reporter found dead|publisher=BBC News|date=7 October 2006|access-date=16 March 2008}}</ref> Во 2009 година, застапникот за човекови права [[Станислав Маркелов]] и новинарката [[Анастасија Бабурова]] биле застрелани во [[Москва]]. Во [[2015]] година, опозицискиот политичар [[Борис Немцов]] бил застрелан во близина на [[Кремљ]].<ref name="BBC News 27 February 2015">{{cite web|title=Russia opposition politician Boris Nemtsov shot dead|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-31669061|date=27 February 2015|publisher=BBC News|access-date=30 April 2018}}</ref> Во 2017 година, новинарот [[Николај Андрушченко]] бил претепан до смрт.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/russia-journalist-andrushchenko-dies-severe-beating/28439320.html|title=Russian Journalist, Putin Critic Dies After Severe Beating|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=21 April 2017 |access-date=16 December 2017}}</ref> ====Политички затвореници==== [[File:Last Address Sign - Moscow, Kostyansky Lane, 4 (2021-02-14) 01.jpg|thumb|Рускиот опозициски политичар [[Илја Јашин]] бил осуден на осум и пол години затвор во 2022 година за неговите антивоени изјави]] Бројките кои сигурно се сметаат за политички затвореници драстично се зголемиле во последните години. Во мај [[2016]] година, [[Меморијален центар за човекови права|Меморијалниот центар за човекови права]] го ставил вкупниот број на 89.<ref>{{cite web|url=https://rightsinrussia.blog/2016/06/06/political-prisoners-may-2016/|title=Political prisoners – May 2016|date=6 June 2016|website=Rightsinrussia.blog|access-date=16 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904073705/https://rightsinrussia.blog/2016/06/06/political-prisoners-may-2016/|archive-date=4 September 2018|url-status=dead}}</ref> До мај 2017 година, Меморијалниот центар сметал дека има најмалку 117 политички затвореници (66 обвинети дека припаѓаат на муслиманската организација Хизб ут-Тахрир ал-Ислами, која е забранета во Русија од 2010 година). Меѓу овие затвореници е и бранителот на човековите права Емир-Усеин Куку од [[Република Крим|Крим]], кој бил обвинет за припадност на Хизб ут-Тахрир, иако тој негирал каква било вмешаност во оваа организација. ''[[Амнести интернешенал]]'' повикал на негово итно ослободување.<ref>{{cite web|url=http://khpg.org/en/index.php?id=1530645336|title=Jailed Crimean Tatar Human Rights Activist on Hunger Strike in Russian World Cup city|date=4 July 2018|website=[[Kharkiv Human Rights Protection Group]]|access-date=18 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2018/02/crimean-tatar-hrd-emir-usein-kuku/|title=Crimean Tatar: Never Silent in the Face of Injustice|date=February 2018|website=[[Amnesty International]]|access-date=18 October 2019}}</ref> Во различни времиња меѓу затворениците имало [[бранители на човекови права]], новинари како [[Михаил Трепашкин]] <ref name="Trepashkin">{{cite web|url=http://eng.trepashkin.ru/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060129061214/http://eng.trepashkin.ru/|archive-date=29 January 2006|title=Trepashkin case|access-date=16 March 2008}}</ref> и научници како [[Валентин Данилов]] <ref name="Danilov">{{cite web|url=http://shr.aaas.org/aaashran/alert.php?a_id=290|title=Physicist Found Guilty|work=AAAS Human Rights Action Network|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=12 November 2004|access-date=16 March 2008}}</ref> Од 2007 година, лабаво формулирани закони против „''екстремизмот''“ или „''тероризмот''“ се користат за затворање на често млади активисти кои протестирале за поддршка на слободата на собирање, против наводното масовно фалсификување на изборите во 2011 година и, од 2014 година, против окупацијата на Крим и судирот на во источните делови на [[Украина]] и на [[Руска инвазија на Украина (2022)|воениот судир во Украина]]. Политичките затвореници често се подложени на тортура во затворите и казнените заводи.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2016/11/russia-shocking-new-torture-allegations-by-prisoner-of-conscience-must-be-investigated/|title=Russia: Shocking new torture allegations by prisoner of conscience must be investigated|website=Amnesty.org|date=November 2016|access-date=16 December 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/01/russian-dissident-ildar-dadin-accuses-prison-staff-torture-death-threat|title=Russian dissident Ildar Dadin accuses prison staff of torture|first=Luke|last=Harding|date=1 November 2016|access-date=16 December 2017|website=Theguardian.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://khpg.org/en/index.php?id=1476749611|title=Russia is systematically driving tortured Ukrainian political prisoner insane - Human Rights in Ukraine|website=Khpg.org|access-date=16 December 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://khpg.org/en/index.php?id=1482360294|title=Crimean political prisoners tortured on the way to court in Russian occupied Crimea - Human Rights in Ukraine|website=Khpg.org|access-date=16 December 2017}}</ref> [[File:Berlin rally after Navalny's murder asv2024-02-16 img18.jpg|thumb|Протест пред руската амбасада во Берлин со барање за ослободување на [[политичките затвореници]] во Русија, февруари 2024 година]] На [[10 мај]] [[2014]] година, украинскиот режисер [[Олег Сенцов]] бил уапсен во [[Симферопол]], [[Крим]]. Тој бил одведен во Русија, каде што бил осуден на 20 години затвор за наводни терористички активности. ''[[Амнести интернешнал]]'' го смета судењето неправедно и повикал на ослободување на Сенцов.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2018/07/oleg-sentsov/|title=We Stand with Oleg Sentsov|website=Amnesty.org|date=13 July 2018|access-date=25 February 2019}}</ref> ''[[Хјуман рајтс воч]]'' го опишал судењето како политичко судење и повикува на ослободување на режисерот.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2018/05/24/russia-should-free-oleg-sentsov-fifa-world-cup|title=Russia Should Free Oleg Sentsov Before FIFA World Cup|website=hrw.org|date=24 May 2018|access-date=25 February 2019}}</ref> На [[7 септември]] [[2019]] година Сенцов бил ослободен во размена на затвореници.<ref name="Denis Lapin, Olga Pavlova, Bianca Britton and Sarah Dean">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/09/07/europe/ukraine-russia-prisoner-swap-intl/index.html|title=Film director Oleg Sentsov and MH17 suspect among those freed in Russia-Ukraine prisoner swap|first1=Denis|last1=Lapin|first2=Olga|last2=Pavlova|first3=Bianca|last3=Britton|first4=Sarah|last4=Dean|website=CNN|date=7 September 2019|access-date=7 September 2019}}</ref> Во мај 2018 година, Сервер Мустафаев, основачот и координаторот на движењето за човекови права ''Кримската солидарност'' бил затворен од руските власти и обвинет за „''членство во терористичка организација''“. ''[[Амнести интернешнал]]'' и ''Фронт Лајн Дефендерс'' побарале негово итно ослободување.<ref>{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur46/1470/2019/en/ |title=Russian Federation/Ukraine: Further Information: Rights Defender Facing Trumped-up Charges: Server Mustafayev |date=29 November 2019 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.frontlinedefenders.org/en/case/arrest-server-mustafayev |title=Arrest of Server Mustafayev |date=23 September 2020 }}</ref> Постоело случаи на напади врз демонстранти организирани од локалните власти..<ref name="hrw2006_politkovskaya_memorial">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2006/10/18/russia14418.htm|title=Russia: Moscow Must Investigate Police Violence at Memorial for Slain Journalist|publisher=Human Rights Watch|date=17 October 2006|access-date=5 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724061519/http://hrw.org/english/docs/2006/10/18/russia14418.htm|archive-date=24 July 2008|url-status=dead}}</ref> Со текот на времето, некои од овие затвореници биле ослободени или, како Игор Сутјагин, разменети со други земји за руски агенти држени во странство. Сепак, бројките продолжиле да се зголемуваат. Според некои организации, денес има повеќе од 300 лица кои или се осудени на затворски казни во Русија, или во моментов се притворени во очекување на судење (во притвор или домашен притвор), или побегнале во странство или се кријат, поради прогон поради нивните верувања и нивните обиди да ги остварат своите права според рускиот Устав и меѓународните договори.<ref>{{cite web|url=http://www.ixtc.org/analytics/|title=СПИСОК ПОЛИТЗАКЛЮЧЕННЫХ|date=13 July 2015|website=Ixtc.org|access-date=16 December 2017|archive-date=13 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213142203/http://www.ixtc.org/analytics/|url-status=dead}}</ref> Во април [[2019]] година, израелски државјанин кој носел 9,6 грама хашиш бил приведен во Русија и осуден на повеќе од седум години затвор во октомври 2019 година. Ова наводно имало политички причини.<ref>{{cite news|title=Russland gegen Israel: Warum eine Yogalehrerin eine überzogene Haftstrafe erhielt - DER SPIEGEL - Politik|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/russland-gegen-israel-warum-eine-yogalehrerin-eine-ueberzogene-haftstrafe-erhielt-a-09049f34-b509-4e0e-8d6a-b01dd87b4cfe|last=Alexandra Rojkov, DER SPIEGEL|newspaper=Der Spiegel|date=23 January 2020|language=de}}</ref> Таа била помилувана во јануари 2020 година.<ref>{{cite news|title=Russland: Wladimir Putin begnadigt verurteilte Israelin - DER SPIEGEL - Politik|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/russland-wladimir-putin-begnadigt-verurteilte-israelin-a-ea38510e-545b-4468-8365-59063b1332b1|last=DER SPIEGEL|newspaper=Der Spiegel|date=29 January 2020|language=de}}</ref> На [[22 јуни]] [[2020]] година, Организацијата за човекови права заедно со ''[[Амнести интернешнал]]'' напишале заедничко писмо до главниот обвинител на Руската Федерација, Игор Викторович Краснов. Во нивното писмо, тие побарале ослободување на шестмина бранители на човекови права кои биле осудени и осудени во ноември 2019 година на затворски казни од седум до 19 години поради неосновани обвиненија поврзани со тероризам.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2020/06/22/joint-letter-human-rights-watch-and-amnesty-international-russias-prosecutor|title= Joint Letter by Human Rights Watch and Amnesty International to Russia's Prosecutor General |access-date=22 June 2020|website=Human Rights Watch|date= 22 June 2020 }}</ref> [[File:Иллюстрация Саши Скочиленко на слушаниях в суде.jpg|thumb|Илустрација што ја прикажува руската уметница [[Александра Скочиленко]], која била уапсена затоа што ги заменила ценовниците на супермаркетите со антивоени пораки]] На [[17 јануари]] [[2021]] година, ''[[Амнести интернешнал]]'' го прогласил [[Алексеј Навални]] за затвореник на совеста по неговото притворање по враќањето во Русија и ги повикал руските власти да го ослободат.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/01/russia-aleksei-navalny-becomes-prisoner-of-conscience-after-arrest-on-arrival-in-moscow/|title=Russia: Aleksei Navalny becomes prisoner of conscience after arrest on arrival in Moscow|date=17 January 2021|website=amnesty.org}}</ref> Заклучно со јуни 2020 година, според Меморијалниот центар за човекови права, во Русија имало 380 политички затвореници, вклучувајќи 63 лица обвинети, директно или индиректно, за политички активности (вклучувајќи го и Алексеј Навални) и 245 обвинети за нивната вмешаност во една од муслиманските организации кои се забранети во Русија. 78 лица на списокот, односно повеќе од 20% од вкупниот број, се жители на Крим..<ref>{{Cite web|date=4 October 2017|title=Списки преследуемых|url=https://memohrc.org/ru/content/spiski-presleduemyh|access-date=11 October 2021|website=Правозащитный центр «Мемориал»}}</ref><ref>{{Cite web |author=Russian-speaking Community Council |date=14 June 2021 |title=Russia's Political Prisoners Directory |url=https://amrusrights.wordpress.com/2021/06/14/russias-political-prisoners-directory/ |access-date=11 October 2021 |website=American Russian-speaking Association for Civil & Human Rights |language=en}}</ref> Русија е обвинета за [[заложничка дипломатија]] и разменила затвореници со САД.<ref>{{cite news |url=https://www.npr.org/2022/04/28/1095365163/trevor-reed-came-back-home-but-paul-whelan-is-still-imprisoned-in-russia |title=Trevor Reed came back home, but Paul Whelan is still imprisoned in Russia |date=28 April 2022 |publisher=[[NPR]] |author1=Rob Schmitz |author2=Miguel Macias |author3=Amy Isackson}}</ref> На [[4 март]] [[2022]] година, рускиот претседател [[Владимир Путин]] потпишал закон со кој се воведуваат затворски казни до 15 години за оние кои објавуваат „''свесно лажни информации''“ за руските вооружени сили и нивните операции, што довело до тоа некои медиуми во Русија да престанат да известуваат за Украина или да го затворат својот медиум.<ref>{{Cite news |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/putin-signs-law-introducing-jail-terms-for-fake-news-on-army-a76768 |title=Putin Signs Law Introducing Jail Terms for 'Fake News' on Army |website=Moscow Times |date=4 March 2022 |archive-date=14 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314132340/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/putin-signs-law-introducing-jail-terms-for-fake-news-on-army-a76768 |url-status=live }}</ref> Почнувајќи од декември 2022 година, повеќе од 4.000 луѓе биле гонети според законите за „''лажни вести''“ во врска со [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина]].<ref name="CSMonitor.com">{{cite news |last1=Weir |first1=Fred |title=In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison |work=CSMonitor.com |date=5 December 2022}}</ref> На почетокот на [[2024]] година, Ксенија Карелина била уапсена во [[Екатеринбург]] и обвинета за предавство од руската влада затоа што испратила 51,80 долари на ''Разом'', непрофитна организација со седиште во [[Њујорк (град)|Њујорк]], која испраќа хуманитарна помош во Украина. Нејзиното судење започнало на [[20 јуни]] [[2024]] година и таа ја признала вината на 7 август.<ref>{{Cite web |last2=Stapleton |first1=Ivana |last1=Kottasová |first2=AnneClaire |date=2024-08-07 |title=Russian-American woman admits guilt in treason case, Russian state media reports |url=https://www.cnn.com/2024/08/07/europe/ksenia-karelina-russian-american-treason-guilt-intl/index.html |access-date=2024-08-07 |website=CNN |language=en}}</ref> На [[15 август]] [[2024]] година, таа била осудена од регионалните судови на [[Свердловск]] и Екатеринбург на 12 години затвор.<ref>{{Cite web |title=Ksenia Karelina: US-Russian woman jailed in Russia for 12 years for treason |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp9rygl5k4jo |access-date=2024-08-15 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> На [[17 јануари]] [[2025]] година, тројца адвокати - Игор Сергунин, Алексеј Липстер и Вадим Кабез - од опозициската партија на Алексеј Навални биле прогласени за виновни од рускиот суд и осудени на вкупно пет години затвор. Тие биле обвинети дека му помагале на Навални да изврши незаконски активности надвор од затвор.<ref>{{Cite news |last1=Trevelyan |first1=Mark |date=17 January 2024 |title=Three Navalny lawyers sentenced to years in Russian penal colony for 'extremist activity' |newspaper=Reuters |url= https://www.reuters.com/world/europe/three-navalny-lawyers-jailed-belonging-extremist-organisation-mediazona-news-2025-01-17/ |access-date=18 January 2024}}</ref> ==Судски систем== [[Судство на Русија|Судството на Русија]] е предмет на манипулација од страна на политичките власти според ''[[Амнести интернешенал]]''.<ref name="amnesty2003_rights"/><ref name="amnesty2002_denial">{{cite book|url=https://www.amnesty.org/russia/pdfs/russia_report.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20021104222834/http://www.amnesty.org/russia/pdfs/russia_report.pdf|url-status=dead|archive-date=4 November 2002|title=The Russian Federation: Denial of Justice|year=2002|isbn=0-86210-318-5|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=16 March 2008 }}</ref> Според [[Устав на Русија|Уставот на Русија]], највисоките судии ги назначува [[Федерален Совет на Руската Федерација|Советот на Федерацијата]], по номинација од [[претседател на Русија|претседателот на Русија]].<ref>{{cite book|title=The Constitution of the Russian Federation|chapter=Chapter 7. Judiciary, Article 128|chapter-url=http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm|publisher=Democracy.Ru|access-date=16 March 2008}}</ref> [[Ана Политковскаја]] во својата книга „''Путиновата Русија''“ опишала приказни за судии кои не ги следеле „''наредбите од горенаведените''“ и биле нападнати или отстранети од нивните позиции.<ref name="Politkovskaya">{{cite book|title=Putin's Russia: Amazon.co.uk: Anna Politkovskaya: 9781843430506: Books|id={{ASIN|1843430509|country=uk}}}}</ref> Во отвореното писмо напишано во 2005 година, поранешната судијка Олга Кудешкина го критикувала претседателот на московскиот градски суд О. Егорова за „''препорака на судиите да донесуваат правилни одлуки''“, што, наводно, предизвикало повеќе од 80 судии во [[Москва]] да се пензионираат во периодот од 2002 до 2005 година.<ref name="Kudeshkina">{{cite news|url=http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/18n/n18n-s42.shtml|title=Open letter to President Putin|first=Olga|last=Kudeshkina|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=9 March 2005|access-date=16 March 2008|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929104816/http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/18n/n18n-s42.shtml|url-status=dead}}</ref> Во 1990-тите, рускиот затворски систем бил широко пријавен од медиумите и групите за човекови права како проблематичен. Имало големи заостанати предмети и одложувања на судењата, што резултирало со долготраен притвор. Условите во затворот биле под меѓународните стандарди.<ref>{{Cite journal|url=https://www.hrw.org/report/2006/09/13/undue-punishment/abuses-against-prisoners-georgia|title=Undue Punishment {{!}} Abuses against Prisoners in Georgia|date=13 September 2006|website=Human Rights Watch|language=en|access-date=26 December 2019}}</ref> [[Туберкулоза]]та претставувала сериозен, распространет проблем.<ref name="amnesty_torture"/> Групите за човекови права процениле дека околу 11.000 затвореници и притвореници умираат годишно, повеќето поради пренатрупаност, болести и недостаток на медицинска нега.<ref name="state.gov">[https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2000/eur/877.htm Russia - Country Reports on Human Rights Practices] Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, 23 February 2001</ref> Еден медиумски извештај од 2006 година укажува на кампања за реформи во затворите што резултирало со очигледни подобрувања на условите.<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article670530.ece?token=null&offset=0|work=The Times|location=London|title=After the Gulag: conjugal visits, computers...and a hint of violence|first=Giles|last=Whittell|date=2 June 2006|access-date=4 May 2010}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Швајцарската агенција за развој и соработка работи на реформирање на руските затвори од 1997 година, во согласност со реформските напори на националната влада.<ref>{{cite web|url=http://www.sdc-seco.ru/en/Home/Projects/Governance/Prison_Reform_Project|title=SDC in Russia|work=Prison Reform Project}}{{Dead link|date=March 2016}}{{cbignore}}</ref> [[Владеење на правото|Владеењето на правото]] направило многу ограничени упади во кривичната правда уште од советско време, особено во длабоките провинции.<ref name="Pomorski2001">{{cite journal|last1=Pomorski|first1=Stanislaw|url=https://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2001-815-14g-Pomorski.pdf|title=Justice in Siberia: a case study of a lower criminal court in the city of Krasnoyarsk|journal=Communist and Post-Communist Studies|volume=34|issue=4|year=2001|pages=447–478|issn=0967-067X|doi=10.1016/S0967-067X(01)00017-4|access-date=4 April 2016|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809034114/http://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2001-815-14g-Pomorski.pdf|url-status=dead}}</ref> Судовите генерално ја следат политиката за неослободување; во 2004 година ослободителните пресуди сочинувале само 0,7 отсто од сите пресуди. Судиите се зависни од администраторите, кои пак ги наддаваат обвинителствата. Работата на јавните обвинители варира од лоша до полоша. Адвокатите се претежно назначени од судот и ниско платени. Имало брзо влошување на ситуацијата која се карактеризира со злоупотреба на кривичниот процес, малтретирање и прогон на членовите на бранителите во политички чувствителни случаи во последните години. Не се почитуваат принципите на противречност и еднаквост на странките во кривичната постапка.<ref>{{Cite journal|last1 = Pomorski|first1 = S.|title = Modern Russian criminal procedure: The adversarial principle and guilty plea|doi = 10.1007/s10609-006-9011-8|journal = Criminal Law Forum|volume = 17|issue = 2|pages = 129–148|year = 2006|s2cid = 143920761}}</ref> Во 1996 година, претседателот [[Борис Елцин]] прогласил мораториум на [[смртната казна]] во Русија. Сепак, руската влада сè уште прекршува многу ветувања што ги дала при влезот во [[Совет на Европа|Советот на Европа]].<ref name="amnesty2002_denial"/> Според Политковскаја, граѓаните кои се жалат до [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] често се гонети од руските власти.<ref name="Prosecution">{{cite news|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/48n/n48n-s01.shtml|title=It is forbidden even to speak about the Strasbourg Court|first=Anna|last=Politkovskaya|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=29 June 2006|access-date=16 March 2008}}</ref> Судскиот систем е широко користен за потиснување на политичката опозиција <ref name="Assembly2006">{{cite book|title=Documents: working papers, 2005 ordinary session (third part), 20-24 June 2005|url=https://books.google.com/books?id=mKDHClgjyd0C&pg=PA52|access-date=6 April 2016|volume=5: Documents 10566-10615|date=8 June 2006|publisher=Council of Europe: Parliamentary Assembly|isbn=978-92-871-5815-4|page=52}}</ref><ref>{{cite news|author=[[Andrei Viktorovich Malgin|Andrei Malgin]]|url=http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/kremlin-doesn-t-understand-international-law/528743.html|title=Kremlin Doesn't Understand International Law|publisher=Moscow Times|date=26 August 2015|access-date=6 April 2016}}</ref><ref>{{cite news|first=Thomas|last=Grove|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-judiciary-idUSBRE9AB0QD20131112|title=European rights body urges Russia to reform judiciary|work=Reuters|date=12 November 2013|access-date=6 April 2016}}</ref> како во случаите на [[Pussy Riot]],<ref>{{cite news|first=Laura|last=Smith-Spark|url=http://edition.cnn.com/2012/08/17/world/europe/russia-pussy-riot-trial/|title=Russian court imprisons Pussy Riot band members on hooliganism charges|publisher=CNN|date=18 August 2012|access-date=4 April 2016}}</ref><ref name="FPBremmer">{{cite news|first=Ian|last=Bremmer|author-link=Ian Bremmer|url=https://www.npr.org/2012/08/17/158985985/foreign-policy-pussy-riot-is-only-the-beginning|title=Foreign Policy: Pussy Riot Is Only The Beginning|publisher=npr.org|date=17 August 2012|access-date=4 April 2016}}</ref> [[Алексеј Навални]],<ref name="FPBremmer"/><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/24/russias-conviction-of-opposition-leader-alexei-navalny-arbitrary-european-court-says|title=Russia's conviction of opposition leader Alexei Navalny 'arbitrary', European court says|work=The Guardian|agency=Agence France-Presse|date=24 February 2016|access-date=4 April 2016}}</ref> [[Зарема Багавутдинова]],<ref>{{cite web|url=http://imrussia.org/en/projects/political-prisoners/649-the-list-of-persons-recognized-as-political-prisoners-by-russias-memorial-human-rights-center|title=The List of Persons Recognized as Political Prisoners by Russia's Memorial Human Rights Center|work=Institute of Modern Russia|date=22 January 2014|access-date=4 April 2016}}</ref> и [[Вјачеслав Малцев]]<ref name="urlLeader of Artpodgotovka movement Maltsev granted asylum in France">{{cite web |url=https://en.crimerussia.com/gromkie-dela/leader-of-artpodgotovka-movement-maltsev-granted-asylum-in-france/ |title=Leader of Artpodgotovka movement Maltsev granted asylum in France |access-date=6 December 2018 |archive-date=1 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201180733/https://en.crimerussia.com/gromkie-dela/leader-of-artpodgotovka-movement-maltsev-granted-asylum-in-france/ |url-status=dead }}</ref> и опозиционерите на Кремљ.<ref>{{cite web|url=http://www.politico.eu/article/russian-electoral-body-navalny-cant-run-for-president-in-2018/|title=Russian electoral body: Navalny can't run for president in 2018|date=24 June 2017|website=Politico.eu|access-date=16 December 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/russian-election-commission-navalny-cant-run-prez/28575549.html|title=Russian Commission Rules Navalny Can't Run For President|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=23 June 2017 |access-date=16 December 2017}}</ref> Извештајот на невладината организација „''Зона Права''“ од 2019 година насловен „''Насилство од безбедносните сили: криминал без казна''“ истакнува несразмерно голем број ослободителни пресуди и ги отфрлува случаите против службениците за спроведување на законот во споредба со вкупната стапка на ослободителни пресуди во руските судови. Последново е само 0,43%, додека во случај на службеници за спроведување на законот и воени лица обвинети за насилна злоупотреба на власта, вклучително и смрт на осомничениот, тоа е речиси 4%. Во исто време, осудените добиваат несразмерно благи пресуди - речиси половина од нив биле условни или парични казни.<ref>{{Cite web|title=Getting away with torture in Russia's criminal justice system|url=https://meduza.io/en/feature/2019/09/16/getting-away-with-torture-in-russia-s-criminal-justice-system|access-date=18 September 2019|website=meduza.io}}</ref> Во 2021 година, невладината организација „''[[Gulagu.net]]''“ објавила огромен број видеа од руските затвори и казнени заводи со илјадници часови снимки од прва рака на тортура врз затворениците од страна на затворските службеници, вклучувајќи силување и други форми на сексуален напад, како што е пенетрација со стапови. Видеата опфаќаат периоди од 2015 до 2020 година и биле ексфилтрирани од поранешниот затвореник Сергеј Савељев, кој бил ставен на чело на затворските власти за системот за снимање видео како специјалист по информатика. Руските власти отпуштиле неколку затворски службеници кои биле инкриминирани во овие видеа, а исто така го ставиле Савељев на списокот на казнети поради „''незаконски пристап до чувствителни информации''“. Злоупотребата била опишана како дел од систематска и техника низ целата земја за изнуда на пари и изјави на лажни сведоци од страна на ФСБ и органите на прогонот.<ref>{{Cite web|date=10 November 2021|title=New Russian Prison Torture Video Surfaces From Bombshell Leak|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/11/10/new-russian-prison-torture-video-surfaces-from-bombshell-leak-a75520|access-date=10 November 2021|website=The Moscow Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=8 November 2021|title='I was always scared': inmate who exposed systemic Russian prisoner abuse|url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/08/i-was-always-scared-inmate-who-exposed-systemic-russian-prisoner-abuse|access-date=10 November 2021|website=the Guardian|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Eighteen prison officials fired in Saratov after another torture video surfaces|url=https://meduza.io/en/news/2021/11/10/eighteen-prison-officials-fired-in-saratov-after-another-torture-video-surfaces|access-date=10 November 2021|website=Meduza|language=en}}</ref> ==Тортура и злоупотреба== [[Устав на Русија|Уставот на Русија]] забранува произволно притворање, тортура и малтретирање. Поглавје 2, член 21 од уставот вели: „''Никој не смее да биде подложен на тортура, насилство или друго грубо или понижувачко постапување или казнување''“.<ref name="amnesty_brief">{{cite web|format=PDF|url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur46/014/2006/en/|title=Russian Federation Preliminary briefing to the UN Committee against Torture|publisher=[[Amnesty International]]|date=31 March 2006|access-date=16 March 2008}}</ref><ref>{{cite book|title=The Constitution of the Russian Federation|chapter=Chapter 2. Judiciary, Article 21|chapter-url=http://www.democracy.ru/english/library/laws/constitution_eng/page2.html#P75_9894|publisher=Democracy.Ru|access-date=16 March 2008}}</ref> Сепак, во пракса, руската полиција, Федералната служба за безбедност<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/russias-antifa-being-tortured-and-detained-putins-shadowy-security-service-874087|title=Russia's Antifa is being tortured and detained by Putin's shadowy security service, sources say|first=Cristina|last=Maza|date=6 April 2018|website=Newsweek|language=en|access-date=19 June 2019}}</ref><ref name="urlRussian Terrorism Suspects Allege Torture At Secret FSB Site">{{cite news |url=https://www.rferl.org/a/russia-metro-bombing-azimov-brothers-fsb-torture/28637695.html |title=Russian Terrorism Suspects Allege Torture At 'Secret' FSB Site |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=26 July 2017 |last1=Schreck |first1=Carl }}</ref> и затворските чувари редовно биле забележани како практикуваат тортура неказнето - вклучително тепање со многу различни видови палки, стапови, давање со вода, итн. и „''Метод на супермаркет''“, кој е ист, но со пластична кеса на главата, електрични шокови, вклучително и на гениталиите, носот и ушите, врзување во стресни положби, изгореници од цигари,<ref name="srji.org">{{cite web|url=http://www.srji.org/en/news/2012/12/114/|title=European Court condemns Russia for torture and resulting unfair trial of Chechen resident sentenced to 24 years of imprisonment|website=Srji.org|access-date=16 December 2017}}</ref> игли и електрични игли заковани под клинци,<ref name="meduza.io1">{{cite web|url=https://meduza.io/en/feature/2015/09/29/tortured-and-silenced-at-the-hands-of-the-police|title=Tortured and silenced at the hands of the police: Meduza reports on the widespread torture methods in Russia's police stations, prisons, and courts|website=Meduza.io|access-date=16 December 2017}}</ref> продолжено суспендирање, лишување од сон, недостаток на храна.<ref name="amnesty2003_rights"/><ref name="amnesty_torture"/><ref name="hrw2006_chechnya_torture"/><ref name="meduza.io1"/><ref name="amnesty_torture2">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur46/004/1997/en/|title=Torture in Russia|date=3 April 1997|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=16 March 2008}}</ref> Друг метод на тортура е „''Телевизијата''“, кој вклучува принудување на жртвата да застане во сквотот со продолжени раце пред нив, држејќи столче или дури две столици, со седиштето свртено кон нив. По оваа тортура на поранешниот војник Андреј Сичев морало да му бидат ампутирани двете нозе и гениталии поради [[гангрена]] предизвикана од прекин на протокот на крв. Други методи на тортура вклучуваат „''Регал''“ или „''Претегнување''“, што вклучува обесување на жртвата на рацете врзани зад грб, „''Фрижидер''“, кој вклучува подложување на голата жртва, понекогаш потопена во ладна вода, на температури под нулата, „''Печка''“, каде што жртвата се остава на топлина на мал простор и „''Кинеска тортура со палка на жртвата, каде што жртвата е оставена со палка''. Во 2000 година, народниот правобранител за човекови права Олег Миронов проценил дека 50% од затворениците со кои разговарал тврделе дека биле мачени. ''[[Амнести интернешенал]]'' објавил дека руските воени сили во [[Чеченија]] вршат тортура.<ref name="amnesty_brief"/> Мачењето во полициските станици, затворите, притворите и казнените заводи е вообичаено и широко распространето. Лекарите и медицинските сестри понекогаш исто така учествуваат во мачење и тепање затвореници или осомничени.<ref name="newsweek.com" /><ref name="hrw2017_torture" /><ref name="amnesty_torture" /><ref name="hrw2006_chechnya_torture" /><ref name="meduza.io" /><ref name="auto" /><ref>{{cite web|url=http://www.dw.com/en/torture-is-a-widespread-problem-for-russia/av-36692670|title=Torture is a widespread problem for Russia|website=Dw.com|access-date=16 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814110827/http://www.dw.com/en/torture-is-a-widespread-problem-for-russia/av-36692670|archive-date=14 August 2017|url-status=dead}}</ref> Познато е дека руската полиција користи тортура како средство за извлекување на принудно признавање на вината.<ref name="srji.org"/><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2013/06/torture-russia-torture-traditional-component-proof/|title=Torture in Russia: 'Torture is a traditional component of "proof"'|website=Amnesty.org|date=27 June 2013|access-date=16 December 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-police/grisly-death-fuels-tales-of-russian-police-torture-idUSBRE83419720120405|title=Grisly death fuels tales of Russian police torture|date=5 April 2012|access-date=16 December 2017|publisher=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/reports/1999/russia/Russ99o-02.htm|title=CONFESSIONS AT ANY COST|website=Hrw.org|access-date=16 December 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.humanrightseurope.org/2017/03/russia-court-awards-e45000-to-police-electro-shock-torture-victim/|title=Russia: Court awards €45,000 to police electro-shock torture victim|website=Humanrightseurope.org|access-date=16 December 2017|archive-date=2017-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216201611/http://www.humanrightseurope.org/2017/03/russia-court-awards-e45000-to-police-electro-shock-torture-victim/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/1079012.html|title=My Only Thought Was To Escape The Torture|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2 February 2012 |access-date=16 December 2017 |last1=Bigg |first1=Claire }}</ref> Понекогаш полицијата или затворските чувари вработуваат доверливи затвореници за да ги тепаат, мачат и силуваат осомничените за да принудат да ја признаат вината. Овој метод на мачење се нарекува „''Прес-соба''“ или „''Прес-колиба''“. Тие повереници добиваат посебни затворски привилегии за мачење други затвореници.<ref name="urlCONFESSIONS AT ANY COST">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1999/russia/Russ99o-04.htm#P426_60152 |title=CONFESSIONS AT ANY COST }}</ref> Во најекстремните случаи, стотици невини луѓе од улица биле самоволно апсени, тепани, мачени и силувани од специјални полициски сили. Вакви инциденти се случиле не само во [[Чеченија]], туку и во руските градови [[Благовешченск]], [[Бежецк]], [[Нефтејуганск]] и други.<ref name="Marat1">{{cite news|url=http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/01n/n01n-s00.shtml|title=The entire city was beaten|first=Marat|last=Hayrullin|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=10 January 2005|access-date=16 March 2008|archive-date=12 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051212153922/http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/01n/n01n-s00.shtml|url-status=dead}}</ref><ref name="Marat2">{{cite news|url=http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/19n/n19n-s00.shtml|title=A profession: to mop up the Motherland|first=Marat|last=Hayrullin|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=17 March 2005|access-date=16 March 2008|archive-date=29 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929130702/http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/19n/n19n-s00.shtml|url-status=dead}}</ref><ref name="Marat3">{{cite news|url=http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/30n/n30n-s15.shtml|title=Welcome to Fairytale|first=Marat|last=Hayrullin|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=25 April 2005|access-date=16 March 2008|archive-date=29 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095535/http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/30n/n30n-s15.shtml|url-status=dead}}</ref> Во 2007 година, ''Радио Свобода'' (дел од [[Радио Слободна Европа]]) објавило дека во [[Москва]] е создадено неофицијално движење „''Претепана Русија''“ од активисти за човекови права и новинари кои „''страдаа од тепања во бројни руски градови''“.<ref>{{cite web|url=http://www.svoboda.org/ll/soc/0705/ll.073005-1.asp|script-title=ru:"Россия избитая" требует отставки министра внутренних дел|trans-title="Russia is beaten", demands for the resignation of the Minister of the Interior|language=ru|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty|Radio Svoboda]]|date=30 July 2005|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080201041437/http://www.svoboda.org/ll/soc/0705/ll.073005-1.asp|archive-date=1 February 2008}}</ref> Во јуни 2013 година, градежниот работник Мартирос Демерчјан тврдел дека бил измачуван од полицијата во [[Сочи]]. Демерчјан, кој поминал седум недели во изградба на станови за [[Зимски олимписки игри 2014|Зимските олимписки игри 2014 година]], бил обвинет од неговиот надзорник за кражба на жици. Тој ги негирал обвинувањата, но кога жртвата се вратила на работа за да си ја земе платата, го пречекале неколку полицајци кои цела ноќ го тепале, му скршиле два заба и сексуално го нападнале со шипка. Тој бил згрижен во болница, но лекарите му рекле на неговото семејство дека не констатирале сериозни повреди на неговото тело.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-23003013|title=Sochi Olympics site worker 'tortured by Russian police'|work=[[BBC News]]|date=21 June 2013}}</ref> Мачењето и понижувањето се широко распространети и во [[Вооружени сили на Руската Федерација|вооружените сили на Руската Федерација]]. Терминот ''дедовшчина'' се однесува на систематска злоупотреба на нови регрути од страна на повеќе долгогодишни војници.<ref name="dedov">[http://hrw.org/reports/2004/russia1004/6.htm The Consequences of Dedovshchina], [[Human Rights Watch]] report, 2004</ref> Многу млади мажи се убиваат, силуваат или извршуваат самоубиство секоја година поради тоа.<ref name="Ismailov">{{cite news|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/51n/n51n-s11.shtml|title=Terrible Dedovshchina in General Staff|first=Vjacheslav|last=Ismailov|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=25 April 2005|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125092427/http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/51n/n51n-s11.shtml|archive-date=25 January 2008|url-status=dead}}</ref>. Се известува дека некои млади машки регрути се принудени да работат како проститутки за „надворешни клиенти“. Сојузот на комитетите на мајките на војниците на Русија работи на заштита на правата на младите војници. ==Криминал== [[File:RR5111-0064R Год прав человека в Российской Федерации.png|thumb|228px]] Во 1990-тите, растот на организираниот криминал ([[руска мафија]] и [[руски олигарси]]) и фрагментацијата и корупцијата на агенциите за спроведување на законот во Русија се совпаднаало со наглото зголемување на насилството врз деловните личности, административните и државните службеници и други јавни личности.<ref>Tanya Frisby, "The Rise of Organised Crime in Russia: Its Roots and Social Significance," ''[[Europe-Asia Studies]]'', 50, 1, 1998, p. 35.</ref> Вториот претседател на Русија [[Владимир Путин]] ги наследил овие проблеми кога ја презел функцијата, а за време на неговата изборна кампања во 2000 година, новиот претседател добил поддршка од народот нагласувајќи ја потребата од воспоставување на редот и законот и да се донесе владеењето на правото во Русија како единствен начин за враќање на довербата во економијата на земјата.<ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/2004/0312/p06s02-woeu.html|work=[[The Christian Science Monitor]]|title=A vote for democracy, Putin-style|first=Scott|last=Peterson|date=12 March 2004|access-date=20 March 2009}}</ref> Според податоците на ''Демоскоп Викли'', стапката на убиства во Русија покажала пораст од нивото од 15 убиства на 100.000 луѓе во 1991 година, на 32,5 во 1994 година. Потоа паднала на 22,5 во 1998 година, проследено со пораст на максимална стапка од 30,5 во 2002 година, а потоа пад на 20 убиства на 100.000 луѓе во 2006 година.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0281/barom03.php Russian demographic barometer] by Ekaterina Shcherbakova at [http://demoscope.ru/ Demoscope Weekly], issue of 19 March - 7 April 2007.</ref> И покрај позитивната тенденција на намалување, рускиот индекс на убиства по глава на жител останува еден од највисоките во светот со петти највисок од 62 нации.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|title=Countries Compared by Crime > Murders > Per capita. International Statistics|website=Nationmaster.com|access-date=16 December 2017}}</ref> Со стапка на затворска популација од 611 на 100.000 жители, Русија била на второ место по [[САД]] (податоци од 2006 година).<ref>[http://www.kcl.ac.uk/depsta/law/research/icps/downloads/world-prison-pop-seventh.pdf World Prison Population List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812112840/http://www.kcl.ac.uk/depsta/law/research/icps/downloads/world-prison-pop-seventh.pdf |date=12 August 2011 }}, Roy Wamsley, King's Kollege, October 2006</ref> Понатаму, криминолошките иследувања покажуваат дека за првите пет години од 2000 година во споредба со просекот од 1992 до 1999 година, стапката на грабежи е зголемена за 38,2%, а стапката на кривични дела поврзани со дрога е повисока за 71,7%.<ref name="Inozemtsev">{{cite news|author=Inozemtsev, Vladislav|url=http://www.themoscowtimes.com/stories/2006/12/22/006.html|title=Big Costs and Little Security|publisher=Moscow Times|date=22 December 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061227015703/http://www.themoscowtimes.com/stories/2006/12/22/006.html|archive-date=27 December 2006}}</ref> ===Семејно насилство=== Русија има висока [[Семејно насилство во Русија|стапка на семејно насилство]] во споредба со другите европски земји како [[Велика Британија]].<ref name="sky">{{Cite news |title=Russia's decriminalising of domestic violence means women continue to die |url=https://news.sky.com/story/how-russias-decision-to-decriminalise-domestic-violence-is-continuing-to-kill-12250780 |first=Diana |last=Magnay |publisher=[[Sky News]] |date=21 March 2021}}</ref> Русија го декриминализирала семејното насилство од првото дело во 2017 година, со што максималната казна е административна парична казна за повреда што не резултирала со сместување во болница. [1] Жртвите ги опишуваат тешкотиите во добивањето заштита од полицијата кои резултирале со сериозно осакатување или смрт, и културниот конзерватизам кој семејното насилство го смета за семејство, а не за владина работа и го негира концептот на брачно силување. [[Руската православна црква]] помогнала да се повлече нацрт-законот од 2019 година со кој за прв пат во Русија требало се воведат наредби за ограничување и да се додадат затворски казни за семејна злоупотреба за прво дело. Црквата го нарекла законот „''антисемејство''“ и ја обвинила „радикалната феминистичка идеологија“.<ref name="time" /> За време на [[Пандемија на КОВИД-19 во Русија|пандемијата КОВИД-19]] во [[Русија]], некои жени биле казнети поради кршење на правилата за [[карантин]] кога побегнале од своите насилници, што довело до промени во регулативите.<ref name="time">{{cite news |url=https://time.com/5942127/russia-domestic-violence-women/ |title=Russia's Leaders Won't Deal With a Domestic Violence Epidemic. These Women Stepped Up Instead |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |first=Madeline |last=Roache |date=3 March 2021 |access-date=2025-04-03 |archive-date=2021-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318064123/https://time.com/5942127/russia-domestic-violence-women/ |url-status=dead }}</ref> Во 2020 година, владата го намалила финансирањето за напорите против [[Семејно насилство|семејното насилство]] за 88 отсто од претходната година.<ref name="time" /> Секоја организација против семејно насилство што добива меѓународно финансирање е предмет на регистрација кај владата и мора да ги означи сите нејзини материјали како „''странски агент''“.<ref name="sky" /> Рекламната агенција ''Room 485'' во 2020 година започнала кампања против популарното чувство „''ако те тепа, значи дека те сака''“.<ref name="time" /> ===Дискриминација=== На [[7 декември]] [[2011]] година била декриминализирана дискриминацијата без употреба на службена положба.<ref>Сабитов Р. А. Юридическая квалификация дискриминации // Юридическая наука и правоохранительная практика. — 2012. — №. 1 (19). — p. 71-80.</ref> Дискриминацијата преку употреба на службена положба останува формално криминализирана, но член 136 од Кривичниот законик на Руската Федерација практично не се применува.<ref>Курсаев А. В. Акт дискриминации в уголовном правие // Уголовное законодательство: вчера, сегодня, завтра. — 2019. — p. 100—106.</ref><ref>Кунц Е. В. Предотвращение дискриминации // Правосудие. — 2019. — V. 1. — №. 1. — p. 192—204.</ref><ref>Алфёрова А. А. Дискриминация: вопросы отграничения состава правонарушения в уголовном и административном праве // Развитие юридической науки и проблема преодоления пробелов в праве. — 2019. — p. 9-10.</ref> ==Политичка слобода== ===Избори=== Во Русија се одржаале избори на [[4 декември]] [[2011]] година. [[Европски парламент|Европскиот парламент]] повикал на нови слободни и фер избори и итна и целосна истрага на сите извештаи за измами. Според европратениците, Русија не ги исполнила изборните стандарди како што е дефинирано од [[Организација за безбедност и соработка на Европа]] (ОБСЕ). Прелиминарните наоди на Канцеларијата за демократски институции и човекови права на ОБСЕ ([[ОДИХР]]) известуваат за процедурални прекршувања, недостаток на непристрасност на медиумите, вознемирување на независни набљудувачи и недостаток на поделба помеѓу партијата и државата.<ref>[http://www.europarl.europa.eu/news/en/pressroom/content/20111214IPR34088/html/Russian-elections-MEPs-call-for-new-free-and-fair-elections Russian elections: MEPs call for new free and fair elections] European Parliament 14 December 2011</ref> ===Прогонување на научниците=== Постоеле неколку случаи кога [[ФСБ]] обвинила научници за наводно откривање државни тајни на странски државјани, додека обвинетите и нивните колеги тврделе дека информациите или технологијата се засновани на веќе објавени и декласифицирани извори. Иако случаите често предизвикувале реакции во јавноста, самите случаи во повеќето случаи се одржувале во затворени совети, без известување за медиумите или јавен надзор. Научници за кои станува збор се: * Игор Сутјагин (осуден на 15 години).<ref name="Sytyagin">{{cite web|url=https://www.hrw.org/backgrounder/eca/russia/4.htm|publisher=[[Human Rights Watch]]|work=Human Rights Situation in Chechnya|title=Case study: Igor Sutiagin|access-date=16 March 2008}}</ref> * Евгениј Афанасиев и Свјатослав Бобишев, (осудени на 12 и пол и 12 години).<ref name="IMRussia">{{cite web|title=The List of Persons Recognized as Political Prisoners by Russia's Memorial Human Rights Center|date=22 January 2014|url=http://imrussia.org/en/projects/political-prisoners/649-the-list-of-persons-recognized-as-political-prisoners-by-russias-memorial-human-rights-center|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221225756/http://imrussia.org/en/projects/political-prisoners/649-the-list-of-persons-recognized-as-political-prisoners-by-russias-memorial-human-rights-center|archive-date=21 December 2015}}</ref> * Научникот Игор Решетин и неговите соработници во рускиот ракетен и вселенски истражувач TsNIIMash-Export. * Физичарот Валентин Данилов (осуден на 14 години).<ref name="Danilov"/> * Физичкиот хемичар Олег Коробејничев (задржан под писмено ветување дека нема да го напушта градот од 2006 година.<ref name="Korob">{{cite news|title=Russian Scientist Charged With Disclosing State Secret|work=mosnews.com|date=23 March 2006}}</ref> Во мај 2007 година, случајот против него бил затворен од ФСБ за „''отсуство на кривично дело''“. Во јули 2007 година, обвинителите јавно му се извиниле на Коробејничев<ref>[http://www.online-translator.com/url/tran_url.asp?lang=en&url=http%3A%2F%2Flenta.ru%2Fnews%2F2007%2F07%2F31%2Fkorobeinichev%2F&direction=re&template=General&cp1=NO&cp2=NO&autotranslate=on&transliterate=on&psubmit2.x=50&psubmit2.y=23 Prosecutors of Novosibirsk refused to make public apologies to the scientist] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930095755/http://www.lenta.ru/news/2007/07/31/korobeinichev/|date=30 September 2007 }}, July 2007, computer translation from Russian</ref> * Академик Оскар Кајбишев (доделена му е условна казна од 6 години и парична казна од 132.000 долари).<ref name="Kaibyshev">{{cite news|first=Carl|last=Schreck|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/physicist-ordered-to-pay-132000/203247.html|title=Physicist Ordered to Pay $132,000|work=The Moscow Times|date=9 August 2006|access-date=5 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.concatenation.org/news/news9~06.html|title=Science Fiction news - Autumn 2006|website=Concatenation.org|access-date=16 December 2017}}</ref> Екологот и новинар Александар Никитин, кој работел со ''Фондацијата Белона'', исто така бил обвинет за шпионажа. Тој објавил материјал во кој се изложени опасностите од јадрената флота на [[Руска морнарица|руската морнарица]]. Тој бил ослободен во 1999 година, откако поминал неколку години во затвор (неговиот предмет бил испратен на повторна истрага 13 пати додека тој останал во затвор). Други случаи на гонење се случаите на истражувачкиот новинар и екологот Григориј Паско, осуден на три години затвор, а подоцна ослободен со општа амнестија,<ref name="Pasko1">{{cite web|url=http://www.index.org.ru/mayday/pasko_a.html|title=The Case of Grigory Pasko|work=The Grigory Pasko Defence Committee|access-date=20 February 2016}}</ref><ref name="Pasko">{{cite web|first=Jon|last=Gauslaa|url=http://193.71.199.52/en/international/russia/envirorights/pasko/24748.html|title=The Pasko case|publisher=[[Bellona Foundation]]|date=24 June 2005|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060104010756/http://193.71.199.52/en/international/russia/envirorights/pasko/24748.html|archive-date=4 January 2006}}</ref> Владимир Петренко кој ги опишал опасностите од воените хемиски војни залихи и бил држен во истражен затвор седум месеци, и Николај Шчур претседател на Снежинскиот еколошки фонд, кој шест месеци бил во притвор.<ref name="Counter">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/intell/world/russia/fsb-cases.htm|title=FSB Counterintelligence Cases - Russia / Soviet Intelligence Agencies|first=John|last=Pike|website=Globalsecurity.org|access-date=16 December 2017}}</ref> [[File:Anti-Corruption Rally in Saint Petersburg (2017-06-12) 83.jpg|thumb|[[Руски протести 2017 година]]]] Виктор Орехов, поранешен капетан на [[КГБ]], кој им помагал на советските дисиденти и бил осуден на осум години затвор во советскиот период, во 1995 година бил осуден на три години затвор за наводно поседување пиштол и списанија. По една година бил ослободен и ја напуштил државата.<ref>{{Cite web|url=http://www.evartist.narod.ru/text1/81.htm#%D0%B7_10|title=Воронов В. Служба. РАЗДЕЛ III|website=www.evartist.narod.ru|access-date=19 June 2019}}</ref> Вил Мирзајанов бил обвинет за напис од 1992 година во кој тој тврдел дека Русија работи на [[оружје за масовно уништување|хемиско оружје за масовно уништување]], но го добил случајот и подоцна емигрирал во САД.<ref>{{cite web|url=http://sutyagin.ru/pressa/031117.html|title="Дело" Сутягина – Пресса|website=Sutyagin.ru|access-date=16 December 2017}}</ref> Владимир Казанцев, кој обелоденил незаконски набавки на уреди за прислушување од странски фирми, бил уапсен во август 1995 година и ослободен на крајот на годината, но случајот не бил затворен.<ref name="Counter"/><ref>{{cite web|first=Anatoly|last=Medetsky|url=http://www.themoscowtimes.com/stories/2006/07/28/011.html|title=Researchers Throw Up Their Arms|publisher=The Moscow Times|date=28 July 2006|issue=3463|page=3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323003701/http://www.themoscowtimes.com/stories/2006/07/28/011.html|archive-date=23 March 2007}}</ref> Истражителот Михаил Трепашкин бил осуден во мај 2004 година на четири години затвор.<ref name="Trepashkin"/> На 9 јануари 2006 година, новинарот Владимир Рахманков бил осуден за наводна клевета на претседателот во неговата статија „''Путин како фаличен симбол на Русија''“ на парична казна од 20.000 рубли (околу 695 американски долари ).<ref>{{cite news|url=http://www.cursiv.ru/news/|title=News from Cursiv site|work=cursiv.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070207025500/http://www.cursiv.ru/news/|archive-date=7 February 2007}}</ref><ref name="Vladimir">{{cite web|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/6/DF7B2E15-2F9F-4A8B-AAF0-A7622F0D33F7.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060605195645/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/6/DF7B2E15-2F9F-4A8B-AAF0-A7622F0D33F7.html|archive-date=5 June 2006|title=Russia: 'Phallic' Case Threatens Internet Freedom|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=5 March 2015}}</ref> Политичките дисиденти од поранешните советски републики, како што се [[Таџикистан]] и [[Узбекистан]], често се апсат од ФСБ и екстрадирани во овие земји за кривично гонење, и покрај протестите на меѓународните организации за човекови права.<ref name="Rakhmonov">{{cite news|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/51n/n51n-s12.shtml|script-title=ru:Чайка залетит в европейский суд?|trans-title=Will a seagull fly into the European Court?|first=Irina|last=Borogan|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=7 October 2006|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118054953/http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/51n/n51n-s12.shtml|archive-date=18 January 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="Podrabinek">{{cite news|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/82n/n82n-s11.shtml|script-title=ru:ФСБ служит Исламу|trans-title=The FSB is serving Islam|first=Aleksandr|last=Podrabinek|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=30 October 2006|access-date=26 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118044458/http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/82n/n82n-s11.shtml|archive-date=18 January 2008|url-status=dead}}</ref> Специјалните безбедносни служби на [[Таџикистан]], [[Узбекистан]], [[Туркменистан]] и [[Азербејџан]], исто така, киднапираат луѓе на руска територија, со имплицитно одобрение на ФСБ.<ref name="Soldatov">{{cite news|first1=Andrei|last1=Soldatov|first2=Irina|last2=Borogan|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/14n/n14n-s18.shtml|script-title=ru:Спецслужбы бывшего Союза — на территории России|trans-title=The special services of the former Soviet — on the territory of Russia|language=ru|work=[[Novaya Gazeta]]|date=27 February 2006|access-date=5 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423191351/http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/14n/n14n-s18.shtml|archive-date=23 April 2016|url-status=dead}}</ref> Многу луѓе исто така биле приведени за да ги спречат да демонстрираат за време на Самитот на [[Г8]] во [[2006]] година.<ref name="Saratov">{{cite news|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/54n/n54n-s34.shtml|script-title=ru:В Саратове прошла перепись оппозиционеров|trans-title=A 'census' of the oppositionists took place in Saratov|first=Nadezhda|last=Andreeva|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=20 July 2006|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118055004/http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/54n/n54n-s34.shtml|archive-date=18 January 2008|url-status=dead}}</ref> ==Прекршување на човековите права поврзани со бизнисот== Постоеле голем број случаи од висок профил на кршење на [[човековите права]] поврзани со бизнисот во Русија. Меѓу другите злоупотреби, ова најочигледно вклучува злоупотреба на член 17 од [[Универзалната декларација за човекови права]].<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/documents/udhr/|title=The Universal Declaration of Human Rights|publisher=UN|access-date=5 March 2015}}</ref> Тие го вклучуваат случајот со поранешните шефови на нафтената компанија [[Јукос]], [[Михаил Ходорковски]] и [[Платон Лебедев]], кого ''[[Амнести интернешенал]]'' ги прогласила за затвореници на совеста,<ref>{{cite web|url=http://rianovosti.com/russia/20110524/164210044.html|title=Amnesty International declares Khodorkovsky 'prisoner of conscience' |date=24 May 2011|publisher=RIA Novosti|access-date=5 March 2015}}</ref> и случајот на адвокатот [[Сергеј Магнитски]], чии напори да разоткрие заговор на криминалци и корумпирани службеници од органите на редот во затворот го довеле до смрт.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13600198|publisher=BBC News |title=Mikhail Khodorkovsky case: European Court faults Russia|date=31 May 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21013016|newspaper=The Economist|title=Sergei Magnitsky one year on|date=16 November 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14187312|publisher=BBC News|title=Sergei Magnitsky: Russian officials named as suspects|date=18 July 2011}}</ref> Сличен случај била смртта во притвор на бизнисменката [[Вера Трифонова]], која била во затвор за наводна измама.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/01/uk.russia|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312042325/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/01/uk.russia|archive-date=12 March 2008|location=London|work=The Guardian|first1=Rob|last1=Evans|first2=David|last2=Leigh|title=Russia seeks extradition of shipping magnate in UK|date=1 February 2008}}</ref> Случаите како овие придонеле за сомневање во други земји за рускиот правосуден систем, што се манифестирало во одбивањето да се одобрат руските барања за екстрадиција на бизнисмени кои бегаат во странство.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/05/05/world/europe/05moscow.html|work=The New York Times|first=Michael|last=Schwirtz|title=Death in Moscow Jail Renews Calls for Reform|date=4 May 2010}}</ref> Забележителни примери за ова се случаите на тајкунот [[Борис Березовски]] и поранешниот потпретседател на Јукос [[Александар Темерко]] во Обедионетото Кралство, медиумскиот магнат [[Владимир Гусински]] во [[Шпанија]] <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1295963.stm|publisher=BBC News|title=Russian tycoon flees to Israel|date=25 April 2001|access-date=26 September 2015}}</ref> и [[Грција]],<ref>{{cite news|first=Clifford J.|last=Levy|url=https://www.nytimes.com/2008/06/03/world/europe/03russia.html?ref=topics&_r=0|title=Kremlin Rules – It Isn't Magic: Putin Opponents Vanish From TV|work=The New York Times|date=3 June 2008|access-date=26 September 2015}}</ref> [[Леонид Невзлин]] во [[Израел]] <ref>{{cite news |url=http://www.mosnews.com/world/2009/03/26/nevzlin/|title= Moscow asks Israel to extradite Khodorkovsky's former business partner|publisher=Mosnews.com|date=26 March 2009|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100207052304/http://mosnews.com/world/2009/03/26/nevzlin/|archive-date=7 February 2010}}</ref> и [[Иван Колесников]] на [[Кипар]].<ref>{{cite news|url=http://www.kommersant.com/p713715/r_500/YUKOS_extradition/undefined|title=Cyprus Court Didn't Extradite YUKOS Accused|work=Kommersant|date=17 October 2006|access-date=12 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225351/http://www.kommersant.com/p713715/r_500/YUKOS_extradition/undefined|archive-date=3 March 2016}}</ref> Случај што ќе го тестира односот на француските власти кон ова прашање е оној на бродскиот магнат [[Виталиј Архангелски]]. Откритијата на [[Викиликс]] укажале на ниското ниво на доверба што другите влади го имаат во руската влада за такви прашања.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/01/wikileaks-cables-russia-mafia-kleptocracy|location=London|work=The Guardian|first=Luke|last=Harding|title=WikiLeaks cables condemn Russia as 'mafia state'|date=1 December 2010}}</ref> Случаите со големи компании може да добијат покриеност во светските медиуми, но има многу други случаи подеднакво вредни за внимание: типичен случај вклучува [[експропријација]] на имот, со криминалци и корумпирани службеници за спроведување на законот кои соработуваат за да поднесат лажни обвиненија против бизнисмени, на кои им е кажано дека мора да го предадат имотот за да избегнат кривична постапка против нив. Истакнат активист против ваквите злоупотреби е Јана Јаковлева, и самата жртва која ја основала групата „''Бизнис солидарност''“ по нејзините искушенија.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/politics/8476577/Russian-entrepreneurs-lead-fight-against-corruption.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430153339/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/politics/8476577/Russian-entrepreneurs-lead-fight-against-corruption.html|url-status=dead|archive-date=30 April 2011|location=London|work=The Daily Telegraph |first1=Vladimir|last1=Ruvinsky|first2=Russia|last2=Now|title=Russian entrepreneurs lead fight against corruption|date=27 April 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/SB126212533991109359|work=The Wall Street Journal|first=Gregory L.|last=White|title=Once-Jailed Russian Executive Pushes Law Changes|date=30 December 2009}}</ref> ==Сомнителни убиства== Некои руски опозициски пратеници и истражувачки новинари се осомничени дека биле убиени додека истражувале корупција и наводни злосторства извршени од државните власти или ФСБ: [[Алексеј Навални]], [[Сергеј Јушенков]], [[Јуриј Шчекочихин]], [[Александар Литвиненко]], [[Галина Старовоитова]], [[Ана Политковскаја]].<ref name="Yuri"/><ref name="Sergei"/> Разузнавачките служби на САД и Велика Британија веруваат дека руската влада и тајните служби стојат зад најмалку четиринаесет целни убиства на британска територија.<ref name="independent.co.uk"/> ==Ситуацијата во Чеченија== Политиките на руската влада во [[Чеченија]] се причина за меѓународна загриженост.<ref name="amnesty_chechnya"/><ref name="hrw2006_chechen_disappearance"/> Пријавено е дека руските воени сили киднапирале, мачеле и убиле бројни цивили во Чеченија,<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/backgrounder/eca/chechnya/unchr-chechnya-02.htm|publisher=[[Human Rights Watch]]|work=Human Rights Situation in Chechnya|title=Abuses by Russian forces|date=7 April 2003|access-date=16 March 2008}}</ref> но чеченските сепаратисти, исто така, извршиле злоупотреби и акти на тероризам,<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/backgrounder/eca/chechnya/unchr-chechnya-03.htm|publisher=[[Human Rights Watch]]|work=Human Rights Situation in Chechnya|title=Abuses by Chechen forces|date=7 April 2003|access-date=16 March 2008}}</ref> како киднапирање луѓе за откуп [5] и бомбардирање на станиците на московското метро. [6] Групите за човекови права ги критикуваат случаите на исчезнување на луѓе во притвор на руски функционери. Пријавени се и систематски незаконски апсења и тортури извршени од вооружените сили под команда на [[Рамзан Кадиров]] и Федералното Министерство за внатрешни работи.<ref>{{cite web|url=http://www.hrvc.net/news2004/6-1-04.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040717050920/http://www.hrvc.net/news2004/6-1-04.html|url-status=dead|archive-date=17 July 2004|title=hrvc.net|publisher=hrvc.net|date=6 January 2004|access-date=5 March 2015 }}</ref> Постојат извештаи за репресии, информативна блокада и атмосфера на страв и очај во [[Чеченија]].<ref>{{cite news|url=http://www.lrb.co.uk/v28/n13/neis01_.html|work=[[London Review of Books]]|title=Diary|first=Anna|last=Neistat|date=6 July 2006|access-date=16 March 2008}}</ref> Според извештаите на ''Меморијал'',<ref>{{cite news|url=http://www.memo.ru/2009/03/02/0203093.pdf|work=[[Memorial (society)|Memorial]]|title=Bulletin of the Memorial Human Rights Center:Situation in the North Caucasus conflict zone: analysis from the human rights perspective|date=Autumn 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827030925/http://www.memo.ru/2009/03/02/0203093.pdf|archive-date=27 August 2010 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.memo.ru/2009/01/12/1201091.htm|work=[[Memorial (society)|Memorial]]|title=Bulletin of the Memorial Human Rights Center:Situation in the North Caucasus conflict zone: analysis from the human rights perspective|date=Summer 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015025747/http://www.memo.ru/2009/01/12/1201091.htm|archive-date=15 October 2009 }}</ref> постои систем на „''преносител на насилство''“ во Чеченската Република, како и во соседната [[Ингушетија]]. Луѓето се осомничени за злосторства поврзани со активностите на сепаратистичките одреди, незаконски се приведуваат од припадници на безбедносните агенции, а потоа исчезнуваат. По некое време, некои притвореници се наоѓаат во прелиминарните центри за притвор, додека некои наводно исчезнуваат засекогаш, а некои се измачувани за да признаат кривично дело или/и да клеветат некој друг. Се користи и психолошки притисок.<ref>{{cite news|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/N-Caucas/atmstr/G5.htm|work=[[Memorial (society)|Memorial]]|script-title=ru:Фабрикация уголовных дел (на примере дела Владовского)|language=ru|year=2005|access-date=2 May 2007|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616175634/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/N-Caucas/atmstr/G5.htm|url-status=dead}}</ref> Познатата руска новинарка [[Ана Политковскаја]] го споредиla овој систем со [[Гулаг]] и тврдeла дека имало неколку стотици случаи.<ref name="Stalin">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/31/AR2006033101584.html|newspaper=The Washington Post|first=Anna|last=Politkovskaya|title=Stalinism Forever|date=1 April 2006|access-date=4 April 2016}}</ref> Голем број новинари биле убиени во Чеченија, наводно, за известување за [[Чеченски војни|воениот судир]].<ref name="cpj-kills"/><ref name="Todayintheuk">{{cite web|url=http://todayintheuk.blogspot.com/|title=Journalists killed in Chechnya|publisher=Today In The UK}}{{Dead link|date=April 2016}}{{cbignore}}</ref> Списокот на имиња ги: Синтија Елбаум, Владимир Житаренко, Нина Јефимова, Јохен Пиест, Фархад Керимов,<ref>{{cite web|url=http://www.rorypecktrust.org/benefic/kerimov.htm|title=Farkhad Kerimov (47 yrs old)|work=The Rory Peck Trust|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060718111700/http://www.rorypecktrust.org/benefic/kerimov.htm|archive-date=18 July 2006}}</ref> Наталија Аљакина,<ref>{{cite web|first=David|last=Satter|url=http://www.cpj.org/attacks95/att95europe.html|title=Central Europe and the Republics of the Former Soviet Union|publisher=cpj.org|date=1995|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020124214713/http://www.cpj.org/attacks95/att95europe.html|archive-date=24 January 2002}}</ref> Шамхан Кагиров,<ref>{{cite web|url=http://www.cpj.org/deadly/1995_list.html|title=Journalists Killed in 1995: 51 Confirmed|work=cpj.org|date=1995|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070814054415/http://www.cpj.org/deadly/1995_list.html|archive-date=14 August 2007}}</ref> Виктор Пименов, Надежда Чаjкова, супијан Епендијев, Рамзан Меџиров и Шамил Гигајев, Владимир Јацина,<ref>{{cite web|url=http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=1&c_id=267|archive-url=https://archive.today/20130113152253/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=1&c_id=267|url-status=dead|archive-date=13 January 2013|title=Dangerous Profession. Monitoring of Violations of Journalist' Rights in the CIS 2000: Missing or Kidnapped Journalists|publisher=Library.cjes.ru|date=2000}}</ref> Александар Јефремов,<ref>{{cite web|url=http://www.cpj.org/news/2001/killed_release_01.html|title=24 Journalists Killed for their Work in 2000: Highest Tolls in Colombia, Russia, and Sierra Leone|work=cpj.org|date=4 January 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20010409194314/http://www.cpj.org/news/2001/killed_release_01.html|archive-date=9 April 2001 }}</ref> [[Ридли Скот]], [[Пол Клебников]], Магомеџагид Варисов,<ref>{{cite web|url=http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=409&issue_id=3394&article_id=2369984|title=Assassinations Continue in Dagestan|publisher=Jamestown.org|work=Chechnya Weekly|volume=6|issue=26|date=7 July 2005|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060417225627/http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=409&issue_id=3394&article_id=2369984|archive-date=17 April 2006}}</ref> Наталија Естемирова и Ана Политковскаја.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2006/oct/09/guardianobituaries.russia|title=Obituary: Anna Politkovskaya|first=David|last=Hearst|work=The Guardian|location=UK|date=9 October 2006|access-date=16 March 2008}}</ref> Како што објави комесарот за човекови права на Советот на Европа, [[Томас Хамарберг]] во 2009 година, „''претходните воени судири, повторливите терористички напади (вклучувајќи самоубиствени бомбашки напади), како и широко распространетата корупција и климата на неказнивост го погодија регионот''“.<ref name=thom2009/> Според Меморијалниот центар за човекови права, вкупниот број на наводни киднапирања во Чеченија бил 42 во текот на целата 2008 година, додека веќе во првите четири месеци од 2009 година имало 58 такви случаи. Од овие 58 лица, 45 се ослободени, 2 се пронајдени мртви, 4 се водат за исчезнати, а 7 се пронајдени во полициските притворски единици..<ref name=thom2009/> Во текот на 2008 година поднесени се 164 кривични пријави за дела на безбедносните сили, од кои 111 се усвоени. Во првата половина на 2009 година биле поднесени 52 вакви претставки, од кои 18 биле усвоени.<ref name=thom2009/> На [[16 април]] [[2009]] година, режимот за антитерористичка операција (CTO) во Чеченија бил укинат од страна на федералните власти. После тоа, чеченските власти започнале да имаат примарна одговорност за борбата против [[Тероризам во Русија|тероризмот]] во републиката. Сепак, укинувањето на режимот на CTO не било придружено со намалување на активноста на илегалните вооружени групи во Чеченија.<ref name=thom2009>[https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1543437 REPORT by Thomas Hammarberg], Commissioner for Human Rights of the Council of Europe, following his visit to the Russian Federation, (Chechen Republic and the Republic of Ingushetia) on 2–11 September 2009</ref> Постојат извештаи за практики на колективно казнување на роднините на наводните терористи или бунтовници: казненото палење куќи продолжило да биде меѓу тактиките против семејствата на наводните бунтовници. Чеченските власти ги потврдилеа ваквите инциденти и истакнале дека „''таквите практики е тешко да се спречат бидејќи произлегуваат од распространетите обичаи на одмазда''“, сепак, се преземаат образовни напори за да се спречат вакви инциденти, со активно вклучување на селските старешини и муслиманските свештеници, а на многу од жртвите на казнените, поради палењето на нивните куќи им е исплатена отштета.<ref name=thom2009/> ===2010-ти=== Чеченскиот лидер [[Рамзан Кадиров]] владее со [[Чеченија|Чеченската Република]] преку [[деспотизам]] и [[репресија]].<ref>{{Cite magazine |date=1 February 2016 |title=The Putin of Chechnya |url=http://www.newyorker.com/magazine/2016/02/08/putins-dragon |magazine=The New Yorker |language=en-US}}</ref> Во Чеченија има геј концентрациони логори каде [[хомосексуалци]]те се мачат и егзекутираат.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/apr/13/gay-men-targeted-chechnya-russia|title=Gay men in Chechnya are being tortured and killed. More will suffer if we don't act|first=Kyle|last=Knight|date=13 April 2017|access-date=16 December 2017|website=Theguardian.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/11/lgbt-activists-opposed-to-chechen-crackdown-detained-in-moscow|title=LGBT activists detained in Moscow while petitioning against Chechen purge|first=Alec|last=Luhn|date=11 May 2017|access-date=16 December 2017|website=Theguardian.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/gay-chechens-beating-electro-shock-torture-detain-camps-chechnya-russia-thugs-homophobia-human-a7713391.html|title=Gay men reveal details of torture and beatings 'from government' in Chechnya|date=2 May 2017|website=Independent.co.uk|access-date=16 December 2017}}</ref> Во септември 2017 година, Татјана Москалкова, официјален претставник на владата за човекови права, се состанала со чеченските власти за да разговара за списокот од 31 лице кои неодамна вонсудски биле убиени во републиката..<ref>{{cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2017/09/22/73943-den-kogda-mertvye-voskresli|title=День, когда мертвые воскресли|website=Novayagazeta.ry|access-date=16 December 2017}}</ref> ==Невладини организации== Долниот дом на [[Парламент на Русија|рускиот парламент]] усвоил предлог-закон со 370-18 со кој се бара од локалните ограноци на странски [[Невладина организација|невладини организации]] (НВО) повторно да се регистрираат како руски организации кои подлежат на руска јурисдикција, а со тоа и построги финансиски и правни ограничувања. Нацрт-законот им дава на руските власти надзор над локалните финансии и активности. Предлог-законот бил силно критикуван од ''[[Хјуман рајтс воч]]'', организацијата ''Меморијал'' и Фондацијата ''ИНДЕМ'' за неговите можни ефекти врз меѓународниот мониторинг на статусот на човековите права во Русија.<ref> {{cite news|url= https://www.nytimes.com/2005/11/23/international/europe/23cnd-russia.html|title= Russia Moves to Increase Control Over Charities and Other Groups|first=Steven Lee|last=Myers|work=[[The New York Times]]|date=23 November 2005|access-date=16 March 2008}}</ref> Во октомври 2006 година, со овој закон биле прекинати активностите на многу странски невладини организации; Официјалните лица изјавиле дека „''суспензиите произлегоа едноставно од неисполнувањето на условите на законот од страна на приватните групи, а не од политичката одлука од страна на државата. На групите ќе им биде дозволено да продолжат со работа откако ќе бидат завршени нивните регистрации''“. Следела уште една акција во 2007 година.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/crackdown-on-ngos-pushes-600-charities-out-of-russia-462525.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407061119/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/crackdown-on-ngos-pushes-600-charities-out-of-russia-462525.html|archive-date=7 April 2009|title=Crackdown on NGOs pushes 600 charities out of Russia|first=Alastair|last=Gee|work=The Independent|location=London|date=22 August 2007|access-date=16 March 2008}}</ref> Во [[2015]] година се распаднале неколку невладини организации по нивното регистрирање како странски агенти според законот за руски странски агенти од 2012 година и затворањето на невладините организации според рускиот закон за непожелни организации од 2015 година. Во март 2016 година, Русија објавила затворање на [[Канцеларија на Високиот комесар за човекови права на Обединетите нации|Канцеларијата на Високиот комесаријат за човекови права]] на [[Обединети нации|ОН]] во [[Москва]].<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2016/03/14/moscows-un-human-rights-office-to-shut-its-door.html|title=Moscow's UN human rights office to shut its door|website=CNBC|date=14 March 2016|access-date=18 March 2016}}</ref> ==Верска слобода== Уставот на Русија гарантира слобода на вероисповед и еднаквост на сите религии пред законот, како и поделба на црквата од државата. Владимир Путин во својот извештај на [[Народен правобранител|Народниот правобранител]] од [[2005]] година тврдел дека „''руската држава постигна значителен напредок во почитувањето на верските слободи и законската активност на верските здруженија, надминувајќи го наследството на тоталитаризам, доминација на единствена идеологија и партиска диктатура''“.<ref name="Lukin2005">{{cite web|url=http://ombudsman.gov.ru/doc/ezdoc/05text_eng.doc|title=The Report of the Commissioner for Human Rights in the Russian Federation for the Year 2005|last=Lukin|first=Vladimir|format=DOC|year=2006|access-date=16 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528015514/http://ombudsman.gov.ru/doc/ezdoc/05text_eng.doc|archive-date=28 May 2008}}<!--Page 58 (chapter 6) --> [http://ombudsman.gov.ru/doc/ezdoc/05.shtml Russian language version]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224002343/http://www.ombudsman.gov.ru/doc/ezdoc/05.shtml|date=24 February 2007 }}.</ref> Сепак, извештаите за верска злоупотреба продолжуваат да излегуваат од Русија. Според ''Меѓународен христијански интерес'', во текот на 2021 година „''во Русија се интензивираа казните против верските слободи''“.<ref>{{Cite web|url=https://www.persecution.org/2021/03/29/religious-freedoms-crackdowns-intensify-russia-fresh-arrests-jehovahs-witnesses|title=Religious Freedoms Crackdowns Intensify in Russia|date=24 May 2021|language=en|accessdate=2025-04-03|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318231840/https://www.persecution.org/2021/03/29/religious-freedoms-crackdowns-intensify-russia-fresh-arrests-jehovahs-witnesses/|url-status=dead}}</ref> Во текот на јуни 2021 година, ''Форум 18'' истакнал дека „''двојно повеќе затвореници на совеста отслужуваат казна или се во притвор чекајќи жалби за практикување на слободата на вероисповед или верување отколку во ноември 2020 година''“.<ref>{{cite web|url= https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2663|title=RUSSIA: More jailed after "extremist organisation" trials|publisher=Forum 18|access-date=11 June 2021}}</ref> Многу верски научници и организации за човекови права неодамна проговориле за злоупотребите што се случуваат во Русија врз малцинствата.<ref>{{Cite web|title=RUSSIA: Widened ban on "extremists" exercising religious freedom|url=https://www.forum18.org/archive.php?country=10|date=24 May 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title= Russia's Bimonthly Report|url=https://hrwf.eu/russia-freedom-of-religion-or-belief-news-special-bimonthly-16-31-05-2021|date=24 May 2021|language=en}}</ref> Американскиот [[Стејт департмент]] ја смета Русија за еден од „''најлошите прекршители''“ на верската слобода во светот.<ref>{{cite news|title=U.S. Report Says Russia Among 'Worst Violators' Of Religious Freedom|newspaper=Radiofreeeurope/Radioliberty |url=https://www.rferl.org/a/russia-worst-violators-religious-freedom-report-iran-turkmenistan/31215737.html|publisher=[[Radio Free Europe]]|access-date=2 June 2021}}</ref> [[Алваро Гил-Роблес]] истакнал дека висината на државната поддршка што ја обезбедуваат и федералните и регионалните власти варира за различните верски заедници. Во склад со тоа, федералните и локалните власти не секогаш ги слушаат католиците како и другите религии.<ref name="Alvaro"/> Владимир Лукин уште во [[2005]] година забележал дека граѓаните на Русија ретко доживуваат повреда на слободата на совеста (загарантирана со член 28 од Уставот). Канцеларијата на Комесарот годишно прифаќала меѓу 200 и 250 жалби кои се однесувале на прекршување на правата, обично од верници, кои застапуваат различни конфесии: православни (но не припаѓаат на [[Руска православна црква|Московската патријаршија]]), староверници, муслимани, протестанти и други. [[Ана Политковскаја]] опишла случаи на гонење, па дури и убиства на муслимани од страна на руските тела за спроведување на законот на [[Северен Кавказ]].<ref name="muslim1">{{cite news|url=http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/18n/n18n-s10.shtml|title=One can pray. But not too often|first=Anna|last=Politkovskaya|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=14 March 2005|access-date=16 March 2008|archive-date=29 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929125303/http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/18n/n18n-s10.shtml|url-status=dead}}</ref><ref name="muslim2">{{cite news|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/51n/n51n-s29.shtml|title=A man who was killed 'just in case'|first=Anna|last=Politkovskaya|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=10 July 2006|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118044453/http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/51n/n51n-s29.shtml|archive-date=18 January 2008|url-status=dead}}</ref> Но треба да се напомее и дека има многу муслимани во повисоката влада, Думата и бизнисот.<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru|title=Президент России|website=Kremlin.ru|access-date=5 March 2015}}</ref> Се појавила дополнителна загриженост за ограничување на правото на здружување на граѓаните (член 30 од Уставот). Како што истакнал Владимир Лукин пред повеќе од 15 години, дека бројот на регистрирани верски организации постојано растел (22.144 во 2005 година), но во моментов сè поголем број верски организации не успеваат да постигнат правно признавање или се лишени од правното признавање кое претходно било дадено: како на пример на [[Јеховини сведоци|Јеховините Сведоци]].<ref name="Lukin2005"/> Како одговор, [[Државна дума|Думата]] донела нов, рестриктивен и потенцијално дискриминаторски закон во октомври 1997 година. Законот е многу сложен, со многу двосмислени и контрадикторни одредби. Најконтроверзните одредби на законот ги раздвојуваат верските „''групи''“ и „''организациите''“ и воведуваат 15-годишно правило, кое им овозможува на групите кои постојат 15 или подолго да добијат акредитиран статус. Според рускиот свештеник и дисидент Глеб Јакунин, новиот закон за религија „''големо ја фаворизира Руската православна црква на сметка на сите други религии, вклучително и јудаизмот, католицизмот и протестантството''“, и тоа е „''чекор наназад во процесот на демократизација на Русија''“.<ref>{{cite web|title=Father Gleb Yakunin: Religion Law Is a Step Backward for Russia|url=http://www.fsumonitor.com/stories/rellawyak.shtml|work=FSUMonitor|publisher=[[Union of Councils for Jews in the Former Soviet Union]]|access-date=16 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927015157/http://www.fsumonitor.com/stories/rellawyak.shtml|archive-date=27 September 2007}}</ref> Од 2017 година, Јеховините сведоци се соочуваат со прогонство од нејасни причини.<ref name="ABC News 2021">{{cite web | first=Patrick | last=Reevell | title=Russia's mysterious campaign against Jehovah's Witnesses | website=ABC News | date=18 July 2021 | url=https://abcnews.go.com/International/russias-mysterious-campaign-jehovahs-witnesses/story?id=78629389 | access-date=24 December 2021}}</ref><ref name="Board 2021">{{cite news |author=Editorial Board | title=The absurd 'crime' of religious worship in Putin's Russia | newspaper=Washington Post | date=28 October 2021 | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2021/10/28/absurd-crime-religious-worship-putins-russia/ | access-date=24 December 2021}}</ref> Тврдењето да се гарантира „''исклучување на каква било правна, административна и фискална дискриминација против таканаречените нетрадиционални признанија''“ било усвоено од ПССЕ во јуни 2005 година.<ref name="PACE_1455">{{cite web|url=http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-EN.asp?fileid=17354&lang=en|title=Resolution 1455:Honouring of obligations and commitments by the Russian Federation|work=[[Parliamentary Assembly of the Council of Europe|PACE]]|date=June 2005|access-date=9 August 2016}}</ref> ==Слобода на движење== На повеќе од четири милиони вработени поврзани со војската и безбедносните служби им било забрането да патуваат во странство според правилата издадени во текот на 2014 година.<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/news/europe/21657840-soviet-days-state-making-it-harder-many-holiday-abroad-banned-foreign|title=Banned from foreign beaches|newspaper=The Economist|access-date=16 July 2017}}</ref> Во септември 2022 година, Владимир Путин потпишал декрет со кој се воведуваат затворски казни до 15 години за воени дела, вклучително доброволно предавање и дезертерство за време на мобилизација или војна.<ref>{{cite news |title=Russian Lawmakers Approve Long Jail Terms for Military Surrender, Refusal to Serve |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/09/20/russian-lawmakers-approve-long-jail-terms-for-military-surrender-refusal-to-serve-a78843 |work=The Moscow Times |date=20 September 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia stiffens penalty for desertion; replaces top general |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/24/putin-toughens-penalty-for-surrender-refusal-to-fight-in-ukraine |work=Al Jazeera |date=24 September 2022}}</ref> ==Слобода на медиумите== [[File:RussiaPressFreedom2006.png|350px|thumb|Слобода на медиумите низ Руската Федерација, 2006 година<br />Зелено: Прилично слободна <br /> Портокалова: Не многу бесплатна <br /> Црвено: неслободно <br /> кафеаво: Нема податоци. <br />Извор: Фондација за одбрана Гласност]] ''[[Репортери без граници]]'' ја ставија Русија на 147-то место во Светскиот индекс за [[слобода на печатот]] (од список од 168 земји).<ref name="freedom">{{cite web|url=http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=639|title=Worldwide Press Freedom Index 2006|work=Reporters Without Borders|access-date=5 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306210631/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=639|archive-date=6 March 2009}}</ref> Според Комитетот за заштита на новинарите, 47 новинари биле убиени во Русија поради нивната професионална активност, од 1992 година (според податоци до 15 јануари 2008 година). Триесет биле убиени за време на владеењето на претседателот [[Борис Елцин]], а останатите биле убиени за време на претседателот [[Владимир Путин]].<ref name="cpj-kills"/><ref>{{cite web|url=https://cpj.org/2008/02/attacks-on-the-press-2007-russia.php|title=Attacks on the Press in 2007: Russia|publisher=[[Committee to Protect Journalists]]|date=5 February 2008|access-date=16 March 2008|quote=Fourteen journalists have been slain in direct relation to their work during Putin's tenure, making Russia the world's third-deadliest nation for the press.}}</ref> Според Фондацијата за одбрана ''Гласност'', во [[2007]] година имало 8 случаи на сомнителна смрт на новинари, како и 75 напади врз новинари и 11 напади на редакции.<ref>{{cite web|url=http://www.gdf.ru/digest/digest/digest363e.shtml|work=[[Glasnost Defense Foundation]]|title=Glasnost Defense Foundation's Digest No. 363|date=27 December 2007|access-date=16 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813174805/http://www.gdf.ru/digest/digest/digest363e.shtml|archive-date=13 August 2008}}</ref> Во 2006 година, бројките биле 9 смртни случаи, 69 напади и 12 напади на канцеларии.<ref>{{cite web|url=http://www.gdf.ru/digest/digest/digest312e.shtml|publisher=[[Glasnost Defense Foundation]]|title=Digest No. 312|date=9 January 2007|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927212317/http://www.gdf.ru/digest/digest/digest312e.shtml|archive-date=27 September 2007}}</ref> Во 2005 година, списокот на сите случаи вклучувал 7 смртни случаи, 63 напади, 12 напади на редакции, 23 инциденти на цензура, 42 кривични гонења, 11 незаконски отпуштања, 47 случаи на притвор од страна на милиција, 382 тужби, 233 случаи на 30 опструкции на уредници, 233 случаи на опструкции. иселување, 28 конфискации на печатена продукција, 23 случаи на запирање на емитувањето, 38 одбивања да се дистрибуира или печати, 25 чинови на заплашување и 344 други прекршувања на правата на руските новинари..<ref>{{cite web|url=http://www.gdf.ru/digest/digest/digest261e.shtml|publisher=[[Glasnost Defense Foundation]]|title=Digest No. 261|date=10 January 2006|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016110612/http://www.gdf.ru/digest/digest/digest261e.shtml|archive-date=16 October 2007}}</ref> Во [[Москва]] била убиена руската новинарка [[Ана Политковскаја]], позната по нејзините критики за акциите на Русија во [[Чеченија]] и владата на Чеченија. Поранешниот офицер на [[КГБ]], Олег Гордиевски, верува дека убиствата на писателите Јуриј Шчекочихин (автор на ''Робовите на КГБ''), Ана Политковскаја и [[Александар Литвиненко]] покажуваат дека ФСБ се вратила на практиката на политички убиства,<ref>{{cite web|url=http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/11/20/20061120204213113.html|script-title=ru:Бывший резидент КГБ Олег Гордиевский не сомневается в причастности к отравлению Литвиненко российских спецслужб|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty|Radio Svoboda]]|language=ru|date=20 November 2006|access-date=16 March 2008|archive-date=24 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080224091752/http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/11/20/20061120204213113.html|url-status=dead}}</ref> практикувани во минатото од страна на [[Тринаесетти оддел (КГБ)|Тринаесеттиот оддел]] на КГБ.<ref name="Andrew">[[Christopher Andrew (historian)|Christopher Andrew]], [[Vasili Mitrokhin]], ''The [[Mitrokhin Archive]]: The KGB in Europe and the West'', Gardners Books (2000), {{ISBN|0-14-028487-7}}</ref> Опозициската новинарка Евгенија Албатс во интервју со Едуард Штајнер тврдела: „''Денес директорите на телевизиските канали и весниците се поканети секој четврток во канцеларијата на заменик-шефот на администрацијата во Кремљ, Владислав Сурков за да дознаат кои вести треба да се презентираат и каде. Новинарите се купуваат со огромни плати''“.<ref name="kontakt"> {{cite web|url=http://www.kontakt.erstebankgroup.net/report/stories/Issue02_07_Was+soll+ich+fuerchten_dt+en/en|title=What should I be afraid of?|first=Jewgenija|last=Albaz|author2=Interviewed by Eduard Steiner|work=Kontakt|publisher=Erste Bank Group|date=April 2007|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307130750/http://www.kontakt.erstebankgroup.net/report/stories/Issue02_07_Was%2Bsoll%2Bich%2Bfuerchten_dt%2Ben/en|archive-date=7 March 2008|url-status=dead }}</ref> Според ''[[Амнести интернешенал]]'' за време и по [[Зимски олимписки игри 2014|Зимските олимписки игри]] во [[2014]] година, руските власти усвоиле сè понапаѓачка антизападна и антиукраинска реторика, што било широко одгласено во мејнстрим медиумите контролирани од владата. Потоа следела [[Руско-украинска војна|Руско-украинската војна]] и воведувањето меѓународни санкции..<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/russian-federation/report-russian-federation/|title=Russian Federation: Amnesty International Report 2014/15|work=Amnesty International|date=2015|access-date=26 September 2015}}</ref> На [[28 мај]] [[2020]] година, седум новинари и еден писател биле приведени за време на мирен протест. Тие држеле пикети за едно лице за поддршка на новинарите кои претходно биле приведени. На 29 мај 2020 година, московската полиција уапсила уште 30 лица, вклучувајќи новинари, активисти и претставници на окружниот совет.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2020/05/29/russia-journalists-held-over-peaceful-pickets|title= Russia: Journalists Held Over Peaceful Pickets|access-date=29 May 2020|website=Human Rights Watch|date= 29 May 2020}}</ref> На [[6 јули]] [[2020]] година, новинарката [[Светлана Прокопјева]] била осудена од рускиот суд поради лажни обвиненија за тероризам. Таа била казнета со 500.000 рубли (околу 7.000 американски долари). Работела за ''Ехото на Москва'' и ''[[Радио Слободна Европа]]''. Во нејзиното радио емитување во ноември 2018 година за нападот со бомбаш-самоубиец врз зградата на Федералната служба за безбедност (ФСБ) во [[Архангелск]], таа ја критикувала владата за нејзината репресивна политика и задушувањето на слободното собирање и слободата на говор што го оневозможило мирниот активизам. Во јули 2019 година, таа била наведена како „''терористка и екстремистка''“, а власта го замрзнала нејзиниот имот. Во септември 2019 година, таа била формално обвинета за „''пропаганда на тероризам''“ што било целосно засновано на нејзиното радио емитување.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2020/07/06/russian-journalist-sentenced-bogus-terrorism-charges|title=Russian Journalist Sentenced on Bogus Terrorism Charges|access-date=6 July 2020|website=Human Rights Watch|date=6 July 2020}}</ref> Рускиот апарат за цензура ''[[Роскомнадзор]]'' им наредил на медиумските организации да ги избришат приказните кои ја опишуваат [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина]] во 2022 година како „''напад''“, „''инвазија''“ или „''објавување војна''“.<ref>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Russia Tells Media to Delete Stories Mentioning Ukraine 'Invasion' |work=[[Newsweek]] |url=https://www.newsweek.com/russia-tells-media-delete-stories-mentioning-ukraine-invasion-1682973 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.newsweek.com/russia-tells-media-delete-stories-mentioning-ukraine-invasion-1682973 |archive-date=27 February 2022}}{{cbignore}}</ref> ''Роскомнадзор'' започнал истрага против ''Новаја Газета'', ''Ехото на Москва'', ''иноСМИ'', ''МедиаЗона'', ''Њу Тајмс'', ''ТВ Рајн'' и други руски медиуми поради објавување „''неточни информации за гранатирање на украински градови и цивилни жртви во Украина како резултат на акциите на руската армија''“.<ref>{{cite news |title=Russian Government Orders Media Outlets To Delete Stories Referring To 'Invasion' Or 'Assault' On Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/roskomnadzor-russia-delete-stories-invasion/31724838.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.rferl.org/a/roskomnadzor-russia-delete-stories-invasion/31724838.html|archive-date=27 February 2022 |work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]], RFE/RL |date=26 February 2022}}{{cbignore}}</ref> На [[1 март]] [[2022]] година, руските власти го блокирале пристапот до ''Ехо на Москва'' и ''ТВ Дожд'', последната независна руска ТВ станица,<ref>{{cite news |title=Russia's Only Independent TV Station Won't Censor the Ukraine War |url=https://www.vice.com/en/article/jgmakx/russia-ukraine-invasion-dozhd-tv| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.vice.com/en/article/jgmakx/russia-ukraine-invasion-dozhd-tv| archive-date=1 March 2022 |work=Vice |date=28 February 2022}}{{cbignore}}</ref> тврдејќи дека тие шират „''намерно лажни информации за дејствијата на рускиот воен персонал''“.<ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/01/russia-blocks-2-independent-media-sites-over-war-coverage-a76693| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/01/russia-blocks-2-independent-media-sites-over-war-coverage-a76693| archive-date=1 March 2022 |title=Russia Blocks 2 Independent Media Sites Over War Coverage |website=[[The Moscow Times]] |date=1 March 2022}}{{cbignore}}</ref> Дополнително, ''Роскомнадзор'' се заканил дека ќе го блокира пристапот до [[Википедија на руски јазик|руската Википедија]] во Русија поради написот „''Вторжение России на Украину (2022)'' “ („Руска инвазија на Украина (2022)“), тврдејќи дека написот содржи „''незаконски распространети информации''“, вклучително и „''извештаи за бројни жртви на Руската Федерација, вклучително и цивилното население на Украина и припадниците на војската''“.<ref>{{Cite news |date=1 March 2022 |title=Moscow threatens to block Russian-language Wikipedia over invasion article |work=National Post |url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/crime-pmn/moscow-threatens-to-block-russian-language-wikipedia-over-invasion-article| url-status=live | archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/crime-pmn/moscow-threatens-to-block-russian-language-wikipedia-over-invasion-article| archive-date=1 March 2022 |access-date=2 March 2022}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en/article/bvnpq5/russia-threatens-to-block-wikipedia-for-stating-facts-about-its-war-casualties-editors-say|title=Russia Threatens to Block Wikipedia for Stating Facts About Its War Casualties, Editors Say|date=2 March 2022|first=Samantha|last=Cole|website=Vice}}</ref> На [[4 март]] [[2022]] година, ''Роскомнадзор'' го блокирл пристапот до неколку странски медиуми, вклучувајќи ги [[BBC News Russian]], [[Voice of America]], [[Радио Слободна Европа|RFE/RL]], [[Дојче Веле|Deutsche Welle]] и Meduza,<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/russia-restricts-access-bbc-russian-service-radio-liberty-ria-2022-03-04/|title=Russia blocks access to BBC and Voice of America websites|website=Reuters|date=4 March 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/facebook-multiple-media-sites-partially-down-in-russia-afp-ngo-a76750|title=Facebook, Multiple Media Sites Partially Down in Russia – AFP, NGO|website=The Moscow Times|date=4 March 2022}}</ref> како и [[Фејсбук|Facebook]] и [[Twitter]].<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/04/russia-completely-blocks-access-to-facebook-and-twitter |title=Russia blocks access to Facebook and Twitter |date=4 March 2022 |website=[[The Guardian]] |last=Milmo |first=Dan}}</ref> На [[4 март]] [[2022]] година, претседателот [[Владимир Путин]] потпишал закон со кој се воведуваат затворски казни до 15 години за оние кои објавуваат „''свесно лажни информации''“ за руската војска и нејзините операции, што довело до тоа некои медиуми да престанат да известуваат за Украина.<ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/putin-signs-law-introducing-jail-terms-for-fake-news-on-army-a76768|title=Putin Signs Law Introducing Jail Terms for 'Fake News' on Army|website=The Moscow Times|date=4 March 2022}}</ref> Повеќе од 1.000 руски новинари ја напуштиле Русија од февруари 2022 година.<ref>{{cite news |title=1K Journalists Have Fled Russia Since Ukraine Invasion – Report |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/02/03/1k-journalists-have-fled-russia-since-ukraine-invasion-report-a80135 |work=The Moscow Times |date=3 February 2023}}</ref> Хју Вилијамсон, директор за Европа и Централна Азија во ''[[Хјуман рајтс воч]]'', изјавил дека „''овие нови закони се дел од безмилосните напори на Русија да го потисне секое несогласување и да се осигура дека [руското] население нема пристап до какви било информации што се спротивставуваат на наративот на Кремљ за инвазијата на Украина''“.<ref>{{cite news |title=Russia Criminalizes Independent War Reporting, Anti-War Protests |url=https://www.hrw.org/news/2022/03/07/russia-criminalizes-independent-war-reporting-anti-war-protests |work=Human Rights Watch |date=7 March 2022}}</ref> Во февруари 2023 година, руската новинарка Марија Пономаренко била осудена на шест години затвор за објавување информации за воздушниот напад на театарот во [[Мариупол]].<ref>{{cite news |title=Russia Jails Anti-War Journalist 6 Years for 'Fake News' |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/02/15/russia-jails-anti-war-journalist-6-years-for-fake-news-a80230 |work=The Moscow Times |date=15 February 2023}}</ref> Во март 2022 година, рускиот новинар [[Александар Невзоров]] му напиша на претседателот на Истражниот комитет на Русија Александар Бастрикин дека руските закони за воена цензура од 2022 година ги кршат одредбите за [[Слобода на говорот|слобода на говор]] од [[Устав на Русија|Уставот на Русија]].<ref>{{cite news |title=Top Russian Journalist Defiant in Face of Fake News Investigation |url=https://www.voanews.com/a/top-russian-journalist-defiant-in-face-of-fake-news-investigation-/6497836.html |work=VOA News |date=23 March 2022}}</ref> Рускиот Устав експлицитно забранува цензура во член 29 од Поглавје 2, Права и слободи на човекот и граѓанинот.<ref>{{cite web |title=The Constitution of the Russian Federation. Chapter 2. Rights and Freedoms of Man and Citizen |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm |publisher=Constitution.ru}}</ref><ref>{{cite news |title=Constitution of the Russian Federation |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6b59f4.html |publisher=National Legislative Bodies / National Authorities |date=25 December 1993}}</ref> Заклучно со декември 2022 година, повеќе од 4.000 луѓе биле гонети според законите за „''лажни вести''“.<ref name="CSMonitor.com"/> На [[13 јули]] [[2022]] година, експертите за човекови права на [[Обединети нации|Обединетите нации]] ја осудиле континуираната и засилена руска репресија врз групите на граѓанското општество, бранителите на човекови права и медиумите. Повеќето независни руски медиуми биле затворени за да се избегне кривично гонење или беа блокирани заедно со десетици странски медиуми. Од многуте илјадници Руси кои мирно протестирале против руската инвазија на Украина, повеќе од 16.000 од нив, вклучително и многу бранители на човековите права, биле приведени.<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/07/1122412|title=Russia: Human rights experts condemn civil society shutdown|accessdate=13 July 2022|website=United Nations|date=13 July 2022|archive-date=2022-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220713173621/https://news.un.org/en/story/2022/07/1122412|url-status=dead}}</ref> На [[5 септември]] [[2022]] година, рускиот новинар Иван Сафранов бил осуден на 22 години затвор во врска со обвиненијата за „''предавство''“.<ref name="MoscowTimes_RU_jails_journalist">{{cite news | last1= Tenisheva | first1= Anastasia | title= Russia Jails Journalist Safronov for 22 Years on Treason Charges | date= 5 September 2022 |newspaper= [[The Moscow Times]] | url= https://www.themoscowtimes.com/2022/09/05/russia-jails-journalist-safronov-for-22-years-on-treason-charges-a78722 |archive-url= https://archive.today/20220905210210/https://www.themoscowtimes.com/2022/09/05/russia-jails-journalist-safronov-for-22-years-on-treason-charges-a78722 |archive-date= 2022-09-05 |url-status=live }}</ref> Рускиот дневен весник ''Комерсант'' ги нарекол обвиненијата за предавство „''апсурдни''“.<ref name="BBC_RU_space_official_Safronov">{{cite news | last1= Rainsford | first1= Sarah | title= Russian space official Safronov charged in treason probe | date= 5 September 2022 |newspaper= [[BBC News]] | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-53319545 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220712031959/https://www.bbc.com/news/world-europe-53319545 |archive-date= 2022-07-12 |url-status=live }}</ref> Во јуни 2019 година, ''Комерсант'' бил обвинет пред руските судови за оддавање државни тајни; според Би-Би-Си Њуз, случајот се заснова на написот на коавтор на Сафронов<ref name="BBC_RU_space_official_Safronov" /> за руската продажба на борбени авиони на [[Египет]].<ref name="MoscowTimes_RU_jails_journalist"/> ==Слобода на собирање== [[Устав на Руската федерација|Рускиот Устав]] (1993) на Слободата на собирање вели дека граѓаните на Руската Федерација имаат право да се собираат мирно, без оружје, и да одржуваат состаноци, митинзи, демонстрации или маршеви.<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|title=The Constitution of the Russian Federation: Chapter 2. Rights and Freedoms of Man and Citizen|work=constitution.ru|date=12 December 1993|access-date=20 February 2016}}</ref> Според извештајот на ''[[Амнести интернешенал]]'' (2013) мирните протести низ Русија, вклучително и собири на мали групи луѓе кои не претставувале никаква јавна закана или непријатност, рутински биле растурани од полицијата, често со прекумерна сила. Еден ден пред инаугурацијата на претседателот Путин, мирните демонстранти против изборите на плоштадот [[Болотнаја (Москва)|Болотнаја]] во [[Москва]] биле запрени од полицијата. 19 демонстранти се соочиле со кривични пријави во врска со настани кои властите ги карактеризирале како „''масовни немири''“. Неколку водечки политички активисти биле именувани како сведоци во случајот и биле претресени нивните домови во операциите кои биле широко емитувани од телевизиските канали под контрола на државата. Во текот на 6 и 7 мај, стотици мирни поединци биле уапсени низ Москва.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/russia/report-2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602232317/http://www.amnesty.org/en/region/russia/report-2013|archive-date=2 June 2013|title=Country Profiles - Amnesty International|work=amnesty.org}}</ref> Според ''[[Амнести интернешенал]]'', полицијата употребила прекумерна и незаконска сила против демонстрантите за време на протестот на плоштадот Болотнаја на [[6 мај]] [[2012]] година. Уапсени биле стотици мирни демонстранти.<ref>{{cite press release|format=PDF|url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur46/001/2014/en/|title=Russian Federation: Behind the smokescreen of Olympic celebrations: Key human rights concerns in the Russian Federation Update: Media briefing|work=[[Amnesty International]]|date=9 January 2015}}</ref> Според рускиот закон воведен во 2014 година, за одржување на демонстрации без дозвола на властите може да се изрече парична казна или притвор до 15 дена, а за три прекршувања може да се изречат затворски казни до пет години. Пакетите за едно лице резултирале со парични казни и тригодишна затворска казна.<ref name=BO150615>{{cite news|url=http://barentsobserver.com/en/society/2015/06/tribute-boris-nemtsov-ends-court-15-06|title=Tribute to Boris Nemtsov ends in court|first=Atle|last=Staalesen|work=Barents Observer|date=15 June 2015|access-date=2025-04-03|archive-date=2016-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128020256/http://barentsobserver.com/en/society/2015/06/tribute-boris-nemtsov-ends-court-15-06|url-status=dead}}</ref><ref name=Amnesty151207>{{cite news|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/Russia-Peaceful-activist-sentenced-under-repressive-new-law-must-be-released/|title=Russia: Peaceful activist sentenced under repressive new law must be released|work=[[Amnesty International]]|date=7 December 2015}}</ref><ref name=GV151210>{{cite news|url=https://globalvoices.org/2015/12/10/russia-sentences-first-activist-to-three-years-in-jail-for-peaceful-protest/|title=Russia Sentences First Activist to Three Years in Jail for Peaceful Protest|first=Tetyana|last=Lokot|work=Global Voices|date=10 December 2015}}</ref><ref name=Amnesty150508>{{cite news|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/russia-one-person-picket-protesters-locked-after-bolotnaya-demo|title=Russia: one-person picket protesters locked up after Bolotnaya demo|work=[[Amnesty International]]|date=8 May 2015}}</ref> На [[9 јуни]] [[2020]] година, феминистичката блогерка Јулија Цветкова била обвинета за „''ширење порнографија''“. Таа води група на социјални медиуми која ја поттикнува телесната позитивност и протестирала против социјалните табуа поврзани со жените. Таа била во 5-месечен домашен притвор и и било дадена забрана за патување. На [[27 јуни]] [[2020]] година, 50 руски медиуми организирале „''Медиумски штрајк за Јулија''“, апелирајќи до владата да ги отфрли сите обвиненија против Јулија. За време на кампањата, активистите мирно протестирале против власта. Полицијата привела 40 активисти за поддршка на Јулија Цветкова. ''Хјуман рајтс воч'' ги повикала властите да ги отфрлат сите обвиненија против Јулија.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2020/06/30/dozens-detained-russia-protesting-prosecution-feminist-activist|title= Dozens Detained in Russia For Protesting Prosecution of Feminist Activist|access-date=30 June 2020|website=Human Rights Watch|date= 30 June 2020}}</ref> На [[10 јули]] [[2020]] година, според ''Хјуман рајтс воч'', неколку новинари во Русија биле приведени при задушување на мирните протести и се соочиле со парични казни. ХРВ ги повикала руските власти да се откажат од обвиненијата против демонстрантите, новинарите и да ги прекинат нападите врз [[Слобода на говорот|слободата на говорот]].<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2020/07/06/tunisia-two-year-sentence-homosexuality|title=Russia: Dozens of Journalists Detained for Peaceful Protests|access-date=10 July 2020|website=Human Rights Watch|date=6 July 2020}}</ref> На [[4 август]] [[2020]] година, ''Хјуман рајтс воч'' ги повикала руските власти да ги отфрлат обвиненијата против Јулија Гаљамина, член на општинското собрание, која била обвинета за организирање и учество во неовластени демонстрации, иако тие биле мирни. Нејзиното гонење ја нарушило почитувањето на [[Слобода на собирање|слободата на собирање]]<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2020/08/04/russia-activist-facing-charges-over-peaceful-protest|title= Russia: Activist Facing Charges Over Peaceful Protest |access-date=4 August 2020 |website= Human Rights Watch|date= 4 August 2020 }}</ref> На [[12 август]] [[2021]] година, извештајот „''Русија: Без место за протест''“ од ''[[Амнести интернешенал]]'' во кој се наведува дека руските власти го направиле речиси невозможно демонстрантите да го остварат своето право на слобода на мирно собирање. Организацијата, исто така, ја обвинила Русија дека ги задушува мирните протести користејќи строги полициски тактики преку примена на рестриктивни закони.<ref>{{cite web|url=https://dw.com/en/russia-peaceful-protests-nearly-impossible-says-amnesty/a-58836513|title=Russia: Peaceful protests nearly impossible, says Amnesty|accessdate=12 August 2021|website=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eurasia.amnesty.org/wp-content/uploads/2021/08/russia-no-place-for-protest-1.pdf|title=RUSSIA: NO PLACE FOR PROTEST|accessdate=12 August 2021|website=Amnesty International}}{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Етнички малцинства== [[File:Two largest ethnic minority by federal subject 2010.jpg|thumb|250px|Најголемите две етнички групи, со исклучок на Русите, во секој регион (Попис 2010)]] Руската Федерација е мултинационална држава со над 170 етнички групи означени како националности, населението на овие групи енормно варира, од милиони во случајот на [[Руси]]те и [[Татари]]те до под десет илјади во случајот на [[Ненци]]тете и [[Лапонци]]те.<ref name="Alvaro"/> Помеѓу [[Федерални субјекти на Русија|83 субјекти]] кои ја сочинуваат Руската Федерација, има 21 национална република, 5 [[Автономни окрузи во Русија|автономни окрузи]] (обично со значително или доминантно етничко малцинство) и области. Сепак, како што истакнал комесарот за човекови права на [[Советот на Европа]] Хил-Роблес во извештајот од 2004 година, без разлика дали регионот е „национален“ или не, сите граѓани имаат еднакви права и никој не е привилегиран или дискриминиран поради нивната етничка припадност.<ref name="Alvaro"/> Како што забележал Хил-Роблес, иако соработката и добрите односи сè уште се генерално правило во повеќето региони, сепак се појавуваат тензии, чие потекло варира. Нивните извори вклучуваат проблеми поврзани со народите кои претрпеле сталинистички репресии, социјални и економски проблеми кои предизвикуваат тензии меѓу различните заедници и ситуацијата во [[Чеченија]] и поврзаните терористички напади со резултат на непријателство кон луѓето од [[Кавказ]] и [[Средна Азија]], што има форма на дискриминација и отворен расизам кон засегнатите групи.<ref name="Alvaro"/> [[Комитет на министри на Советот на Европа|Комитетот на министри на Советот на Европа]]<ref>Комитетот на министри на Советот на Европа ја гради својата работа во Русија според [[Рамковна конвенција за заштита на националните малцинства]], европски документ, ратификуван од Русија во 1998 г.</ref> во мај 2007 година изразил загриженост дека Русија сè уште не усвоила сеопфатна антидискриминациска легислатива, а постојните одредби за антидискриминација ретко се користат и покрај пријавените случаи на дискриминација<ref name="National_COE">{{cite web|url=http://www.coe.int/t/e/human_rights/minorities/2._framework_convention_(monitoring)/2._monitoring_mechanism/6._resolutions_of_the_committee_of_ministers/1._country-specific_resolutions/2._second_cycle/PDF_2nd_CM_Res_RussianFederation_eng.pdf|title=Resolution CM/ResCMN(2007)7 on the implementation of the Framework Convention for the Protection of National Minorities by the Russian Federation|work=Committee of Ministers of Council of Europe|date=2 May 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611061429/http://www.coe.int/t/e/human_rights/minorities/2._framework_convention_%28monitoring%29/2._monitoring_mechanism/6._resolutions_of_the_committee_of_ministers/1._country-specific_resolutions/2._second_cycle/PDF_2nd_CM_Res_RussianFederation_eng.pdf|archive-date=11 June 2007 }}</ref> Како што забележал Хил-Роблес во 2004 година, малцинствата генерално се застапени во локалните и регионалните власти и активно учествуваат во јавните работи. Хил-Роблес го истакнал степенот на соработка и разбирање меѓу различните националности кои живеат во истата област, како и улогата на регионалните и локалните власти во етничкиот дијалог и развој.<ref name="Alvaro"/> Заедно со тоа, Комитетот на министри во 2007 година забележал одредени назадувања во учеството на малцинствата во јавниот живот, вклучително и укинувањето на федералните одредби за квоти за домородното население во регионалните законодавни тела.<ref name="National_COE"/> Иако [[Устав на Руската Федерација|Уставот на Руската Федерација]] го признава [[Руски јазик|рускиот]] како официјален јазик, поединечните републики можат да прогласат еден или повеќе официјални јазици. Повеќето субјекти имаат најмалку два - руски и јазик на „истоимената“ националност.<ref name="Alvaro"/> Како што забележале министрите во 2007 година, постои жива сцена на малцинскиот јазик во повеќето субјекти на федерацијата, со повеќе од 1.350 весници и списанија, 300 телевизиски канали и 250 радио станици на преку 50 јазици на малцинствата. Покрај тоа, новото законодавство дозволува употреба на јазиците на малцинствата во федералното радио и телевизиско емитување.<ref name="National_COE"/> Во [[2007]] година, имало 6.260 училишта кои обезбедувале настава на 38 јазици на малцинствата. Над 75 јазици на малцинствата се изучувале како дисциплина во 10.404 училишта. Министрите на Советот на Европа ги забележале напорите за подобрување на снабдувањето со учебници и наставници по јазиците на малцинствата, како и поголема достапност на наставата по јазиците на малцинствата. Сепак, како што забележале министрите, останале недостатоци во пристапот до образование на лицата кои припаѓаат на одредени малцинства.<ref name="National_COE"/> Постојат повеќе од 2.000 јавни здруженија на националните малцинства и 560 национални културни автономии, но Комитетот на министри забележал дека, во многу региони, износот на државната поддршка за зачувување и развој на малцинските култури сè уште е несоодветен.<ref name="National_COE"/> Алваро Хил-Роблес во 2004 година забележал дека постои значајна разлика помеѓу „''истоимените''“ етнички групи и националностите без своја национална територија, бидејќи ресурсите на вторите биле релативно ограничени.<ref name="Alvaro"/> Русија, исто така, е дом на одредена категорија на малцински народи, т.е. мали [[Домородни народи во Сибир|домородни народи од Северот]] и [[Далечниот Исток]], кои одржуваат многу традиционални животни стилови, често во опасна климатска средина, додека се прилагодуваат на современиот свет.<ref name="Alvaro"/> По [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]], Руската Федерација донела закон за заштита на правата на малите северни домородни народи. Хил-Роблес ги забележал договорите меѓу домородните претставници и нафтените компании, кои требало да ја компензираат потенцијалната штета на живеалиштата на луѓето поради истражување на нафта. Како што забележал Комитетот на министри на Советот на Европа во 2007 година, и покрај некои иницијативи за развој, социјалната и економската состојба на бројните мали домородни народи била под влијание на неодамнешните законски измени на федерално ниво, отстранувајќи некои позитивни мерки во однос на нивниот пристап до земјиште и други природни ресурси.<ref name="National_COE"/> [[Алваро Хил-Роблес]] во [[2004]] година забележал дека, како и многу европски земји, Руската Федерација исто така е домаќин на многу странци кои, кога се концентрирани во одредена област, сочинуваат таканаречени нови малцинства, кои доживуваат проблеми, на пример, со медицински третман поради отсуството на регистрација. Оние кои се регистрирани наидуваат на други проблеми со интеграцијата поради јазичните бариери. Комитетот на министри забележал во [[2007]] година дека, и покрај напорите да се подобри пристапот до регистрација на жителство и државјанство за националните малцинства, тие мерки сè уште не ја регулираат состојбата на сите засегнати.<ref name="National_COE"/> ==Странци и мигранти== Во октомври 2002 година, Руската Федерација вовела ново законодавство за законските права на странците, дизајнирано да ја контролира имиграцијата и да ги разјасни правата на странците. И покрај ова законско достигнување, од 2004 година, според Алваро Хил-Роблес, бројни странски заедници во Русија се соочиле со тешкотии во практиката.<ref name="Alvaro"/> Од [[2007]] година, речиси 8 милиони мигранти биле официјално регистрирани во Русија,<ref>{{cite press release|url=http://www.fms.gov.ru/press/publications/news_detail.php?ID=9792|script-title=ru:Выступление директора ФМС России Константина Ромодановского на заседании расширенной коллегии Федеральной миграционной службы, прошедшей 31 января 2008 года|trans-title=Speech by the Director of the Russian Federal Migration Service Konstantin Romodanovsky at a meeting of the expanded board of the Federal Migration Service held on 31 January 2008|language=ru|work=Russian Federal Migration Service|date=13 February 2008|access-date=5 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080325213710/http://www.fms.gov.ru/press/publications/news_detail.php?ID=9792|archive-date=25 March 2008}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080325213710/http://www.fms.gov.ru/press/publications/news_detail.php?ID=9792 |date=2008-03-25 }}</ref> додека некои 5-7 милиони мигранти немале правен статус.<ref>{{cite press release|url=http://www.fms.gov.ru/press/publications/news_detail.php?ID=9420|script-title=ru:Константин Ромодановский: "Иностранцы строят пол-России, а мы гордимся ее преображением". Интервью директора ФМС России Константина Ромодановского еженедельному журналу "Профиль"|trans-title=Konstantin Romodanovsky: "Foreigners are building a half-Russia, and we take pride in its transformation." Interview with Russian Federal Migration Service Director Konstantin Romodanovsky in weekly magazine "Profile"|language=ru|work=Russian Federal Migration Service|date=8 February 2008|access-date=5 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212221137/http://www.fms.gov.ru/press/publications/news_detail.php?ID=9420|archive-date=12 February 2008}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080212221137/http://www.fms.gov.ru/press/publications/news_detail.php?ID=9420 |date=2008-02-12 }}</ref> Повеќето странци кои пристигнуваат во Русија бараат работа. Во многу случаи тие немаат прелиминарни договори или други договори со локален работодавач. Типичен проблем е нелегалниот статус на многу странци (т.е. не се регистрирани и немаат лични документи), што ги лишува од каква било социјална помош (од 2004 година) и често доведува до нивна експлоатација од страна на работодавачот. И покрај тоа, странските работници сè уште имаат корист, што со навидум неподготвеноста на регионалните власти да го решат проблемот формира еден вид ''[[модус вивенди]]''.<ref name="Alvaro"/> Како што забележал Хил-Роблес, лесно е да се замисли дека нелегалниот статус на многу странци создава основа за корупција. Илегалните имигранти, дури и ако поминале неколку години во Русија, во секој момент можат да бидат уапсени и сместени во центри за притвор за илегални имигранти за понатамошно протерување. Почнувајќи од 2004 година, условите за живот во центрите за притвор се многу лоши, а процесот на протерување нема финансиски средства, што може да го продолжи притворот на имигрантите со месеци или дури со години.<ref name="Alvaro"/> Заедно со тоа, Хил-Роблес открил цврста политичка посветеност да се најде задоволително решение меѓу властите со кои разговарал.<ref name="Alvaro"/> Постои посебен случај на поранешни советски граѓани (моментално државјани на Руската Федерација). Со [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]], [[Руската Федерација]] се прогласила за наследник на Советскиот Сојуз, па дури и го зазела местото на СССР во [[Советот за безбедност на ОН]]. Според тоа, Законот за националност од 1991 година ги признал сите поранешни советски граѓани кои постојано престојуваат во Руската Федерација како руски државјани. Меѓутоа, лицата родени во Русија кои не биле на руска територија кога законот стапил на сила, како и некои луѓе родени во [[Советскиот Сојуз]] кои живееле во Русија, но немале формално живеалиште таму, не добиле руско државјанство. Кога на [[31 декември]] [[2003]] година, поранешните советски пасоши станале неважечки, тие луѓе преку ноќ станале странци, иако многумина од нив ја сметале Русија за свој дом. На мнозинството им бил одземен ''[[де факто]]'' статусот на државјани на Руската Федерација, тие го загубиле правото да останат во Руската Федерација, дури и биле лишени од пензионирање и медицинска помош. Нивниот морал исто така е сериозно погоден бидејќи се чувствуваат отфрлено.<ref name="Alvaro"/> Друг посебен случај се [[Месхетски Турци|Месхетските Турци]]. Како жртви и на депортацијата на [[Јосиф Сталин|Сталин]] од Јужна Грузија и на погромите во 1989 година во долината [[Фергана]] во [[Узбекистан]], некои од нив на крајот биле растерани во Русија. Додека во повеќето региони на Русија, [[Месхетски Турци|Месхетските Турци]] автоматски добивале руско државјанство, во [[Краснодарски Крај|Краснодарскиот Крај]] околу 15.000 Месхетски Турци биле лишени од каков било правен статус од 1991 година. За жал, дури и мерките преземени од Алваро Хил-Роблес во [[2004]] година не ги натерало властите во [[Краснодар]] да ја променат својата позиција; Владимир Лукин во извештајот од 2005 година го нарекол ова „''кампања иницирана од локалните власти против одредени етнички групи''“. Излезот за значителен број Месхетски Турци во Краснодарскиот Крај било нивно преселување во САД<ref>{{cite web|url=http://www.churchworldservice.org/Immigration/archives/2005/09/74.html|title=Meskhetian Turk resettlement: the view from Krasnodar Krai|work=churchworldservice.org|date=19 September 2005|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070814234947/http://churchworldservice.org/Immigration/archives/2005/09/74.html|archive-date=14 August 2007}}</ref>. Како што истакнал Владимир Лукин во 2005 година, сличен проблем имало со 5,5 илјади [[Езиди]] кои пред распадот на СССР се преселиле во Краснодарскиот Крај од [[Ерменија]]. Само илјада од нив добиле државјанство, другите не можеле да се легализираат.<ref name="Lukin2005"/> Во 2006 година, Руската Федерација по иницијатива предложена од [[Владимир Путин]] усвоила закон кој со цел „''да ги заштити интересите на домородното население на Русија''“ предвидувајќи значителни ограничувања за присуството на странци на руските пазари на големо и мало.<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2006/10/05/1156_type82913_112091.shtml|title=Opening Address at the Session of the Council for the Implementation of Priority National Projects and Demographic Policy|first=Vladimir|last=Putin|publisher=President of Russia|date=5 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061012235857/http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2006/10/05/1156_type82913_112091.shtml|archive-date=12 October 2006|quote=I charge the heads of the regions of the Russian Federation to take additional measures to improve trade in the wholesale and retail markets with a view to protect the interests of Russian producers and population, the native Russian population.}}</ref> Во 2006 година имало кратка кампања на често произволно и незаконско приведување и протерување на етнички [[Грузијци]] под обвинение за прекршување на визите и сузбивање на бизниси и организации со грузиска сопственост или грузиска тематика, како дел од [[Грузиско-руски шпионски скандал (2006)|грузиско-рускиот шпионски скандал]] од 2006 година.<ref>[https://www.hrw.org/news/2007/09/30/russia-targets-georgians-expulsion Russia Targets Georgians for Expulsion]. The [[Human Rights Watch]]. 1 October 2007.</ref> ''Newsweek'' објавил дека, „''[Во 2005 година] околу 300.000 луѓе беа казнети за прекршување на имиграцијата само во Москва. [Во 2006 година], според Цивилнат Помош, бројките се многу пати поголеми''“.<ref> {{cite news|url=http://www.newsweek.com/state-hate-107003|work=[[Newsweek]]|title=State of Hate|first1=Owen|last1=Matthews|first2=Anna|last2=Nemtsova|date=6 November 2006|access-date=16 March 2008}} </ref> Новинарот на ''The Wall Street Journal'', Еван Гершкович, бил уапсен во март 2023 година во Русија под обвинение за шпионажа. Администрацијата на Бајден идентификувала најмалку 2 американски државјани кои се погрешно приведени во Русија.<ref>{{cite web |date=27 April 2023 |title=U.S. imposes sanctions on Russia and Iran for wrongful detention and hostage-taking of American citizens|website=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2023/04/27/us-imposes-sanctions-on-russia-iran-for-hostage-taking.html}}</ref> ==Расизам и ксенофобија== Како што забележал Алваро Хил-Роблес во 2004 година, главните заедници на мета на [[ксенофобија]] се еврејската заедница, групи со потекло од Кавказ, мигрантите и странците.<ref name="Alvaro"/> Во својот извештај од 2006 година, [[Владимир Лукин]] забележал пораст на националистички и ксенофобични чувства во Русија, како и почести случаи на насилство и масовни немири врз основа на расна, националистичка или верска нетрпеливост.<ref name="Lukin2006"/><!-- Section 7, exactly see the Talk page--><ref name="amnesty2003_racism"/><ref name="Xenophobia">{{cite news|first=Anya|last=Ardayeva|url=http://www.voanews.com/english/2006-11-14-voa35.cfm|title=Human Rights Activists: Xenophobia in Russia Becoming Dangerously Common|publisher=VoA|location=Moscow|date=14 November 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061115023131/http://voanews.com/english/2006-11-14-voa35.cfm?renderforprint=1&textonly=1&&CFID=60519012&CFTOKEN=31694257|archive-date=15 November 2006}}</ref> Активистите за човекови права истакнуваат дека 44 луѓе биле убиени и близу 500 нападнати на расна основа во 2006 година.<ref>{{cite news|url=http://www.svoboda.org/content/article/369278.html|script-title=ru:Год нетерпимости: 500 пострадавших, 44 убитых|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty|Radio Svoboda]]|language=ru|date=26 December 2006|access-date=16 March 2008 |newspaper=Радио Свобода |last1=Чижова |first1=Любовь }}</ref> Според официјални извори, во Русија во 2006 година имало 150 „''екстремистички групи''“ со над 5000 членови..<ref name="amnesty_racismxeno">{{cite web|url=http://www.amnesty.nl/nieuwsportaal/pers/russia-racism-and-xenophobia-rife|title=Russian Federation: Racism and xenophobia rife|publisher=[[Amnesty International]]|date=4 May 2006|access-date=5 April 2016}}</ref> Комитетот на министри на [[Советот на Европа]] во 2007 година забележал дека претставниците на високо ниво на федералната администрација јавно ја поддржале борбата против расизмот и нетолеранцијата и биле усвоени голем број програми за спроведување на овие цели. Ова било придружено со зголемување на бројот на пресуди насочени кон поттикнување национална, расна или верска омраза. Сепак, постоело алармантно зголемување на бројот на расно мотивирани насилни напади во Руската Федерација за четири години, но сепак многу службеници за спроведување на законот сè уште честопати изгледаат неволно да ја признаат расната или националистичката мотивација во овие злосторства. Говорот на омраза станала почеста во медиумите и во политичкиот дискурс. Посебно е вознемирувачка состојбата на лицата со потекло од [[Северен Кавказ]].<ref name="Lukin2006"/> Владимир Лукин истакнал дека неактивноста на органите за спроведување на законот може да предизвика тешки последици, како меѓуетнички бунт во септември 2006 година во градот во [[Република Карелија]]. Лукин ја истакнал провокативната улога на таканареченото Движење против илегалната имиграција. Како резултат на настаните во [[Кондопога]], сите шефови на „''блокот за извршители''“ на републиката биле отпуштени од нивните позиции, а биле отворени и неколку кривични предмети.<ref name="Lukin2006"/> Според анкетата на јавното мислење спроведена од Серускиот центар за проучување на јавното мислење во 2006 година, 44% од испитаниците сметаат дека Русија е „''заедничи дом на многу нации''“ каде што сите мора да имаат еднакви права, 36 отсто мислат дека „''Русите треба да имаат повеќе права бидејќи го сочинуваат мнозинството од населението''“, а 15% мислат дека „''Русија мора да биде држава на рускиот народ''“. Меѓутоа, прашање е и што точно означува поимот руски. За 39% од испитаниците, Русите се сите оние кои пораснале и се воспитувале во традициите на Русија; за 23% Русите се оние кои работат за доброто на Русија; 15% од испитаниците мислат дека само Русите по крв може да се нарекуваат Руси; за 12% Русите се за кои рускиот јазик е мајчин; за 7% Русите се вештители на руската христијанска православна традиција.<ref>{{cite press release|number=603|url=http://wciom.ru/novosti-analitika/press-vypuski/press-vypusk/single/3772.html|script-title=ru:Россия для русских - или для всех?|trans-title=Is Russia for Russians - or for everyone?|language=ru|agency=[[VCIOM]]|date=21 December 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107154710/http://wciom.ru/novosti-analitika/press-vypuski/press-vypusk/single/3772.html|archive-date=7 January 2007}}</ref> Според статистичките податоци објавени од руското Министерство за внатрешни работи, во 2007 година во Русија странски државјани и лица без државјанство извршиле 50,1 илјади кривични дела, додека бројот на злосторства извршени против оваа социјална група изнесувал 15,985.<ref>{{cite web|url=http://www.mvd.ru/stats/10000033/10000147/5194/|script-title=ru:Статистика - Краткая характеристика состояния преступности|trans-title=Statistics - Brief characterisation of the state of crime|language=ru|publisher=Russian Federation Ministry of Internal Affairs|date=8 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080215084701/http://www.mvd.ru/stats/10000033/10000147/5194/|archive-date=15 February 2008}}</ref> Како што објавил ''[[Associated Press|Асошиејтед прес]]'', во 2010 година СОВА-центарот забележал значителен пад на расно мотивираното насилство во Русија во 2009 година, поврзано со 2008 година: „''71 лице беа убиени и 333 ранети во расистички напади минатата [2009] година, што е помалку од 110 убиени и 487 ранети во 200 година''“. Според извештајот на СОВА-центарот, падот најмногу се должи „''на полициските напори да ги разбие најголемите и најагресивните екстремистички групи во Москва и околниот регион''“. Повеќето од жртвите биле „со ''темна кожа, несловенски работници-мигранти од поранешните советски републики во Средна Азија... и Кавказ''“. Како што пофали новинарот на ''Асошиејтед прес'', Питер Леонард, „''Наодите се чини дека ги потврдуваат тврдењата на владата дека се обидува да се бори против расистичкото насилство''“.<ref>{{cite news|first=Peter|last=Leonard|url=http://www.sandiegouniontribune.com/news/2010/jan/27/rights-group-racist-violence-drops-in-russia/|title=Rights group: Racist violence drops in Russia|publisher=San Diego Union-Tribune|agency=Associated Press|date=27 January 2010|access-date=26 September 2015}}</ref> Под сериозен полициски притисок, бројот на расистички дејствија почнал да се намалува во Русија од 2009 година.<ref>{{cite book|title=New Russian Nationalism: Imperialism, Ethnicity and Authoritarianism 2000--2015|url=https://books.google.com/books?id=AGqDDwAAQBAJ|first=Pal|last=Kolsto| date=24 March 2016 |publisher=Edinburgh University Press| isbn=9781474410434 }}</ref> Во 2016 година, било објавено дека расизмот во Русија бележи „''импресивно''“ намалување на злосторствата од омраза.<ref>{{cite news |title=Hate Crimes Said Down In Russia As Kremlin Cracks Down On Nationalist Critics |url=https://www.rferl.org/a/russia-sova-hate-crimes-down-nationalist-crackdown/27562759.html |work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=19 February 2016}}</ref> ==Сексуална ориентација и родов идентитет== Во Русија не се дозволени ниту [[истополови бракови]], ниту граѓански заедници на истополови парови. Членот 12 од Семејниот законик де факто вели дека бракот е заедница исклучиво помеѓу маж и жена.<ref>{{cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_8982/e816c719b5266ca4f28f9ae0c236ab2e8520f3e2/|script-title=ru:Семейный кодекс РФ (СК РФ) от 29 December 1995 N 223-ФЗ - действующая редакция от 13 July 2015|trans-title=Family Code of the Russian Federation (FC RF) from 29.12.1995 No. 223-FL - current edition from 07.13.2015|language=ru|work=Consultant.ru|date=13 July 2015|access-date=25 September 2015}}</ref> Во јуни 2013 година, парламентот едногласно го усвоил [[Закон за руска геј-пропаганда|законот за руска геј пропаганда]], со кој се забранува промовирање меѓу децата на „''пропаганда на нетрадиционални сексуални односи''“, што значи лезбејски, геј, бисексуалци или трансродови (ЛГБТ) врски.<ref>{{cite book|chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/russia?page=1|title=World Report 2014: Russia: Events of 2013|chapter=World Report 2014: Russia|publisher=Human Rights Watch|date=2014|access-date=26 September 2015}}</ref> Прекршителите ризикуваат строги парични казни, а во случај на странци, до 15 дена притвор и депортација. Почнувајќи од 2006 година, слични закони со кои се забранува „''пропагандата на хомосексуалноста''“ меѓу децата биле донесени во 11 руски региони. Критичарите тврдат дека законот го прави незаконски одржувањето на секаков вид на јавни демонстрации во корист на правата на хомосексуалците, зборува во одбрана на правата на [[ЛГБТ]] и распространување материјали поврзани со ЛГБТ културата или наведува дека истополовите врски се еднакви на хетеросексуалните односи.<ref>{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/putin-signs-blasphemy-and-gay-propaganda-bills/482516.html|title=Putin Signs 'Blasphemy' and 'Gay Propaganda' Bills|publisher=The Moscow Times|date=2 July 2013|access-date=26 September 2015}}</ref> Исто така, во јуни, парламентот усвоил закон со кој се забранува посвојување руски деца од странски истополови двојки и од невенчани лица од земји каде бракот за истополови двојки е легален.<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/07/03/russia-putin-gay-adoption/2486913/|title=Russia's Putin signs law limiting adoption by gays|publisher=Usatoday.com|date=3 July 2013|access-date=26 September 2015}}</ref> Во септември, неколку пратеници вовеле предлог-закон со кој хомосексуалноста на родителите ќе биде законска основа за негирање на родителските права. Подоцна бил повлечен на ревизија. Хомофобичната реторика, вклучително и од официјални лица, и зголеменото хомофобично насилство ја придружувале дебатата за овие закони. Три хомофобични убиства биле пријавени во различни региони на Русија во мај 2013 година.<ref>{{cite web|first=Vladimir|last=Khitrov|url=http://echo.msk.ru/blog/vladimir_khitrov/1087640-echo/|title=Убийство на Камчатке: гомофобы? быдло?|trans-title=Murder in Kamchatka: homophobes? Rednecks?|language=ru|publisher=Echo.msk.ru|date=3 June 2013|access-date=26 September 2015}}</ref> Неколку групи, составени од радикални националисти и неонацисти, мамат мажи или момчиња на состаноци, ги обвинуваат дека се гејови, ги понижуваат и тепаат и објавуваат видеа од постапката на социјалните мрежи. На пример, во септември 2013 година видео покажа силување на мигрант од Узбекистан во Русија на кој му се заканувале со пиштол и го принудувале да каже дека е геј. Биле покренати неколку истраги, но сè уште не резултирале со ефективно гонење.<ref>{{cite web|first=Aaron|last=Day|url=http://www.pinknews.co.uk/2013/08/08/the-20-most-shocking-anti-gay-news-stories-from-russia-so-far/|title=The 20 most shocking anti-gay news stories from Russia so far|publisher=Pinknews.co.uk|date=8 August 2013|access-date=26 September 2015}}</ref> Во извештајот објавен на [[13 април]] [[2017]] година, група од пет стручни советници на [[Совет за човекови права на Обединетите нации|Советот за човекови права на Обединетите нации]], го осудиле бранот на тортура и убиства на геј мажи во Чеченија.<ref name="Chan">Chan, Anita, ''China's Workers under Assault: The Exploitation of Labor in a Globalizing Economy'', Introduction chapter, M.E. Sharpe. 2001, {{ISBN|0-7656-0358-6}}</ref><ref name="UNHCHRApril2017">[http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=21501&LangID=E End abuse and detention of gay men in Chechnya, UN human rights experts tell Russia], [[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] (13 April 2017).</ref> ==Психијатриски установи== Постојат бројни случаи во кои луѓе кои се проблематични за руските власти биле затворени во психијатриски установи во последните неколку години.<ref>{{cite news|first=Adrian|last=Blomfield|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/13/wasylum113.xml|title=Labelled mad for daring to criticise the Kremlin|work=The Daily Telegraph|location=UK|date=14 August 2007|access-date=16 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011142732/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F08%2F13%2Fwasylum113.xml|archive-date=11 October 2007 }}</ref><ref name="Crazy">{{cite news|first=Kim|last=Murphy|url=http://fairuse.100webcustomers.com/fuj/latimes47.htm|title=Speak Out? Are You Crazy?|agency=Los Angeles Times|date=30 May 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927024321/http://fairuse.100webcustomers.com/fuj/latimes47.htm|archive-date=27 September 2007}}</ref><ref name="Dissent1">{{cite news|first=Peter|last=Finn|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/29/AR2006092901592_pf.html|title=In Russia, Psychiatry Is Again a Tool Against Dissent|newspaper=Washington Post|date=30 September 2006|access-date=7 November 2015}}</ref> Малку се променило во Московскиот институт „Сербски“, каде што многу истакнати советски дисиденти биле затворени откако им била дијагностицирана шизофренија која слабо напредувала. Овој Институт врши повеќе од 2.500 судски проценки годишно. Кога во 2002 година таму бил тестиран воениот злосторник [[Јуриј Буданов]], комисијата што ја спровела истрагата била предводена од Тамара Печерникова, која во минатото ја осудила поетесата [[Наталија Горбаневскаја]]. Буданов бил прогласен за невин поради „''привремено лудило''“. По бесот на јавноста, тој бил прогласен за здрав од друга комисија во која бил вклучен Георги Морозов, поранешниот директор на Србски, кој прогласил многу дисиденти за луди во 1970-тите и 1980-тите.<ref name="Budanov">[https://web.archive.org/web/20070306212601/http://www.chechentimes.org/en/comments/?id=10108 Psychiatry's painful past resurfaces] - from Washington Post 2002</ref> Институтот „Сербски“ направил и експертиза за масовно труење на стотици чеченски училишни деца со непозната хемиска супстанца со силно и долготрајно дејство, што ги направило целосно неспособни многу месеци.<ref name="illness">{{cite news|first=Marina|last=Litvinovich|author-link=Marina Litvinovich|url=http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/92n/n92n-s10.shtml|script-title=ru:Продолжение расследований Анны Политковской «Массовые отравления в Чечне» - Загадочная болезнь. Идет по дороге, останавливается в школах|trans-title=Continuation of investigation by Anna Politkovskaya "mass poisoning in Chechnya" - An enigmatic disease. It moves along the road, stops at schools|work=[[Novaya Gazeta]]|language=ru|date=4 December 2006|access-date=7 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118055005/http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/92n/n92n-s10.shtml|archive-date=18 January 2008|url-status=dead}}</ref> Истрагата открила дека болеста е предизвикана едноставно од „''психо-емоционална напнатост''“.<ref name="Chechen1">{{cite web|url=http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=416&issue_id=3672|title=What made Chechen schoolchildren ill?|publisher=The Jamestown Foundation|series=CHECHNYA WEEKLY, Volume 7, Issue 13|date=30 March 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930190810/http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=416&issue_id=3672|archive-date=30 September 2007}}</ref><ref name="Chechen2">{{cite news|first=Kim|last=Murphy|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2006/03/19/MNGVJHOKJE1.DTL|archive-url=https://web.archive.org/web/20060419235917/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2006%2F03%2F19%2FMNGVJHOKJE1.DTL&type=printable|archive-date=19 April 2006|work=The San Francisco Chronicle|title=War-related stress suspected in sick Chechen girls|date=7 January 2011|url-status=dead }}</ref> ==Инвалиди и правата на децата== Во моментов, околу 2 милиони деца живеат во руски сиропиталишта, а уште 4 милиони [[Бездомни деца|деца на улица]].<ref name="Chretien">{{cite web|url=http://www.spcm.org/Journal/spip.php?article4786|title=Children of Russia - abused, abandoned, forgotten|work=Journal Chretien|date=18 December 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165041/http://www.spcm.org/Journal/spip.php?article4786|archive-date=30 September 2007}}</ref> Според извештајот на ''Хјуман рајтс воч'' од 1998 година,<ref name="hrw2009_orphanages">{{cite web |title=ABANDONED TO THE STATE - CRUELTY AND NEGLECT IN RUSSIAN ORPHANAGES |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/c/crd/russ98d.pdf |access-date=12 July 2009 |publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref> „Руските деца се напуштени на државата со стапка од 113.000 годишно во последните две години, драматично повеќе од 67.286 во 1992 година. Од вкупно повеќе од 600.000 деца класифицирани како „без родителска грижа“, дури една третина живеат во институции, додека останатите се сместени кај различни старатели. Од моментот кога државата ја презема нивната грижа, сираците во Русија - од кои 95 проценти сè уште имаат жив родител - се изложени на шокантни нивоа на суровост и запоставување“. Откако официјално се означени како ретардирани, руските сирачиња се „доживотно складирани во психоневролошки институции. Покрај тоа што добиваат мало или никакво образование во такви институции, овие сирачиња може да бидат врзани во платнени вреќи, врзани со екстремитет за мебелот, да им се одбие стимулацијата, а понекогаш и да се остават да лежат полуголи, а во некои случаи се занемарени до смрт“. Животот и смртта на децата со посебни потреби во државните институции ги опишал писателот Рубен Галего<ref name="Galiego">Ruben Galliego and Marian Schwartz (Translator) ''White on Black'' Harcourt 2006. {{ISBN|0-15-101227-X}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vor.ru/culture/cultarch278_eng.html#2|archive-url=https://web.archive.org/web/20040121035336/http://www.vor.ru/culture/cultarch278_eng.html#2|url-status=dead|archive-date=21 January 2004|title=Russian culture navigator|date=21 January 2004|access-date=16 December 2017}}</ref> ==Трговија со луѓе== Крајот на комунизмот и распадот на Советскиот Сојуз и Југославија придонел за зголемување на [[трговија со луѓе|трговијата со луѓе]], при што најголем дел од жртвите се жени принудени на [[проституција]].<ref>{{cite web|title=Trafficking in human beings|url=http://www.coe.int/T/E/Com/Files/Themes/trafficking/|publisher=[[Council of Europe]]|access-date=16 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080214120658/http://www.coe.int/T/E/Com/Files/Themes/trafficking/|archive-date=14 February 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3979725.stm|title=A modern slave's brutal odyssey|publisher=BBC News|date=3 November 2004|access-date=16 March 2008}}</ref> Русија е земја на потекло на лица, првенствено жени и деца, тргувани со цел сексуална експлоатација. Русија е, исто така, дестинација и транзитна земја за трговија со луѓе за сексуална и трудова експлоатација од регионалните и соседните земји во Русија и пошироко. На Русија отпаѓа една четвртина од 1.235 идентификувани жртви пријавени во 2003 година, кои биле тргувани во [[Германија]]. Руската влада покажала одредена посветеност во борбата против трговијата со луѓе, но била критикувана за неуспехот да развие ефективни мерки во спроведувањето на законот и заштитата на жртвите.<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2005/46616.htm|title=Trafficking in Persons Report|publisher=[[U.S. Department of State]]|date=3 June 2005|access-date=16 March 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.catwinternational.org/factbook/Russia.php|title=Russia: Trafficking|publisher=Coalition Against Trafficking of Women|work=The Factbook on Global Sexual Exploitation|access-date=16 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080310015511/http://www.catwinternational.org/factbook/Russia.php|archive-date=10 March 2008}}</ref> ==Белешки== {{Reflist|group=note}} == Наводи == {{наводи}} ==Понатамошно читање== * {{cite book|last=Gilligan|first=Emma|title=Defending Human Rights in Russia: Sergei Kovalyov, Dissident and Human Rights Commissioner, 1969-2003|url=https://books.google.com/books?id=OfN-AgAAQBAJ|year=2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-34850-3}} * {{cite book|last=Jordan|first=Pamela A.|title=Defending Rights in Russia: Lawyers, the State, And Legal Reform in the Post-Soviet Era|url=https://archive.org/details/defendingrightsi0000unse|publisher=University of British Columbia|location=Vancouver|year=2006|isbn=0-7748-1163-3}} *{{cite book |editor1-last=Mälksoo |editor1-first=Lauri |editor2-last=Benedek |editor2-first=Wolfgang |title=Russia and the European Court of Human Rights: The Strasbourg Effect |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41573-6 |language=en|date=2017}} *{{cite book |last1=McAuley |first1=Mary |title=Human Rights in Russia: Citizens and the State from Perestroika to Putin |url=https://archive.org/details/humanrightsinrus0000mary |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-585-1 |language=en|date=2015}} * {{cite book|last=Meier|first=Andrew|title=Black Earth: A Journey Through Russia After the Fall|url=https://archive.org/details/blackearthjourne00meie|url-access=registration|year=2003|publisher=Norton|isbn=978-0-393-05178-0}} * {{cite book|last=Politkovskaya|first=Anna|author-link=Anna Politkovskaya|title=[[Putin's Russia]]|publisher=Harvill Press|location=London|year=2004|isbn=1-84343-050-9}} * {{cite book|url=http://www.humanrightsfirst.com/defenders/pdf/new-dis-russia-021605.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928131810/http://www.humanrightsfirst.com/defenders/pdf/new-dis-russia-021605.pdf|archive-date=28 September 2007|last=Pyati|first=Archana|title=The New Dissidents: Human Rights Defenders and Counterterrorism in Russia|publisher=Human Rights First|location=New York|year=2005|isbn=0-9753150-0-5}} * {{cite book|last=Satter|first=David|author-link=David Satter|title=Darkness at Dawn: The Rise of the Russian Criminal State|url=https://books.google.com/books?id=i-t6jle71ToC|year=2004|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10591-9}} * {{cite book|last=Weiler|first=Jonathan Daniel|title=Human Rights in Russia: A Darker Side of Reform|url=https://archive.org/details/humanrightsinrus0000weil|url-access=registration|year=2004|publisher=Lynne Rienner Publishers|isbn=978-1-58826-279-0}} ===ФСБ=== * {{cite book|last=Albats|first=Yevgenia|author-link=Yevgenia Albats|title=The State Within a State|year=1994|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=0-374-18104-7|url=https://archive.org/details/statewithinstate00alba}} * {{cite book|last1=Felshtinsky|first1=Yuri|author-link1=Yuri Felshtinsky|last2=Litvinenko|first2=Alexander|author-link2=Alexander Litvinenko|title=Blowing Up Russia: Terror from Within : Acts of Terror, Abductions, and Contract Killings Organized by the Federal Security Service of the Russian Federation|url=https://books.google.com/books?id=xnIWAQAAIAAJ|year=2002|publisher=S.P.I. Books|isbn=978-1-56171-938-9}} ===Чеченија=== * {{cite book|last1=Baiev|first1=Khassan|author-link1=Khassan Baiev|last2=Daniloff|first2=Ruth|last3=Daniloff|first3=Nicholas|author-link3=Nicholas Daniloff|title=The Oath: A Surgeon Under Fire|url=https://archive.org/details/oathsurgeonunder00baie|url-access=registration|year=2003|publisher=Walker|isbn=978-0-8027-1404-6}} * {{cite book|last=Politkovskaya|first=Anna|author-link=Anna Politkovskaya|title=A Dirty War: A Russian Reporter in Chechnya|url=https://books.google.com/books?id=gzAgymN8Q4gC|year=2001|publisher=Harvill|isbn=978-1-86046-897-1}} * {{cite book|last=Politkovskaya|first=Anna|author-link=Anna Politkovskaya|title=A Small Corner of Hell: Dispatches from Chechnya|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2003|isbn=978-0-226-67434-6}} == Надворешни врски == * [http://eng.ombudsmanrf.org/ Commissioner for Human Rights of the Russian Federation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220427161036/https://eng.ombudsmanrf.org/ |date=27 April 2022 }} - Office of Ombudswoman [[Tatyana Moskalkova]]. (English translations of some reports are in the [https://web.archive.org/web/20070505033941/http://ombudsman.gov.ru/doc/ezdoc/ index].) * [https://imrussia.org/en/analysis/3291-how-the-russian-government-uses-anti-extremism-laws-to-fight-opponents How the Russian government uses anti-extremism laws to fight opponents] {{Европа по тема|Човекови права во}} {{Азија по тема|Човекови права во}} [[Категорија:Човекови права во Русија| ]] [[Категорија:Политика на Русија]] j7jnbv3pgrr5csak8a91k9sidmz0np2 0 1369742 5544221 5517300 2026-04-24T10:54:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544221 wikitext text/x-wiki '''Човековите права во [[Романија]]''' генерално се почитуваат од владата. Сепак, постои загриженост во врска со наводите за полициска бруталност, малтретирање на [[Роми|ромското малцинство]], владина корупција, лоши затворски услови и загрозена судска независност.<ref name="state.gov">{{Наведена мрежна страница|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm#wrapper|title=Country Reports on Human Rights Practices for 2016|work=State.gov|accessdate=2 October 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/europe/central-asia/romania|title=Romania|work=Hrw.org|accessdate=2 October 2017}}</ref> Романија била рангирана на 59-то место од 167 земји во Индексот на демократија за 2015 година и е опишана како „неправилна демократија“, слична на другите земји во [[Средна Европа|Средна]] или [[Источна Европа]]. == Корупција и институционални злоупотреби == Според антикорупцискиот извештај на [[Европска комисија|Европската комисија]], корупцијата во Романија е сериозен систематски проблем.<ref>{{In lang|en}} {{Наведена книга|url=https://ec.europa.eu/home-affairs/sites/homeaffairs/files/what-we-do/policies/organized-crime-and-human-trafficking/corruption/anti-corruption-report/docs/2014_acr_romania_chapter_en.pdf|title=EU Anti-Corruption Report|date=February 3, 2014|publisher=European Commission|chapter=Romania}}</ref> Иако борбата против корупцијата бележи нагорен тренд во последниве години, а истрагите на Националната антикорупциска дирекција (НАД) довеле до судење на поранешен премиер во 2015 година<ref>{{In lang|en}} {{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/13/romania-prime-minister-victor-ponta-questioned-corruption-inquiry|title=Romania's prime minister indicted in corruption inquiry|date=13 July 2015|work=Associated Press via The Guardian}}</ref><ref>{{In lang|en}} {{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34279002|title=Romania PM Victor Ponta to face corruption trial|date=September 17, 2015|work=BBC News}}</ref> и на други важни јавни претставници,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pna.ro/bilant_activitate.xhtml?id=38|title=Raport privind activitatea desfășurată de Direcția Națională Anticorupție în anul 2016 (forma integrală)|work=Direcția Națională Anticorupție|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721134355/http://www.pna.ro/bilant_activitate.xhtml?id=38|archive-date=2019-07-21|accessdate=2019-01-09}}</ref> корупцијата сè уште влијае на многу аспекти од животот. Извештајот на Стејт департментот на САД за практиките во врска со човековите права нагласува дека митото останува честа појава во јавниот сектор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hotnews.ro/stiri-esential-21644417-lupta-impotriva-coruptiei-nivel-inalt-continuat-2016-romania-insa-exista-continuare-probleme-iar-mita-ramas-lucru-obisnuit-sectorul-public-raport-departamentului-stat-sua.htm|title=Lupta împotriva corupției la nivel înalt a continuat în 2016 în România, însă există în continuare probleme, iar mita a rămas un lucru obișnuit în sectorul public (raport al Departamentului de Stat al SUA)|last=V. M.|date=March 4, 2017|work=HotNews.ro}}</ref> [[Романија]] и [[Бугарија]] се единствените членки на ЕУ надгледувани преку Механизмот за соработка и верификација (MCV).<ref>{{In lang|en}} {{Наведена мрежна страница|url=https://ec.europa.eu/info/strategy/justice-and-fundamental-rights/effective-justice/rule-law/assistance-bulgaria-and-romania-under-cvm/cooperation-and-verification-mechanism-bulgaria-and-romania_en?2nd-language=en|title=Cooperation and Verification Mechanism for Bulgaria and Romania|work=[[Comisia Europeană|European Commission]]}}</ref> MCV бил формиран во времето кога [[Романија]] се приклучила на [[Европска Унија|Европската унија]] во 2007 година за да ги отстрани недостатоците на судските реформи и борбата против корупцијата. Иако имало значителни подобрувања, корупцијата останува голем проблем. И покрај фактот што романските закони и регулативи содржат одредби наменети за спречување на корупцијата, нивното спроведување генерално било незадоволно до неодамна. Имиџот на Романија бил сериозно погоден од политичката криза во 2012 година, кога [[Европска комисија|Европската комисија]] изразила загриженост за [[Владеење на правото|владеењето на правото]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.europeanvoice.com/article/romanian-power-struggle-alarms-europes-leaders/|title=Romanian power struggle alarms Europe's leaders|last=Andrew Gardner, Toby Vogel|date=11 July 2012|work=European Voice}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/article/romania-politics-idUSL5E8MD5G320121122|title=Populism takes spotlight in Romania power struggle|last=Sam Cage, Luiza Ilie|date=22 November 2012|work=Reuters}}</ref> Комисијата, исто така, ја критикувала Романија поради неуспехот да ја искорени корупцијата и политичкото влијание во нејзините државни институции.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18889374|title=EU Commission chides Romania over state corruption|date=18 July 2012|work=BBC News}}</ref> Романските протести во 2017 година биле масовни јавни протести против владините планови за декриминализација на одредени форми на корупција. Проблем е и полициската бруталност. Романската полиција била демилитаризирана во 2002 година и била реорганизирана со цел да се модернизира и да се ослободи од поранешните практики наследени од комунистичката ера. Сепак, се наведува дека проблемите, како што е полициската бруталност, опстојуваат. Според американските извештаи за практиките за човекови права, невладините организации и медиумите објавиле дека „полицијата навредувала и малтретирала затвореници, притвореници, на Роми и други граѓани, најчесто преку употреба на прекумерна сила, вклучително и тепање“.<ref name="state.gov"/> Затворските услови се уште еден проблем: во 2017 година, [[Европски суд за човекови права|ЕСЧП]] пресудил дека условите за притвор во романските затвори ја прекршуваат Европската конвенција за човекови права.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.romania-insider.com/echr-detention-conditions-in-romanian-prisons-are-in-breach-of-european-convention-of-human-rights/|title=ECHR: Detention conditions in Romanian prisons are in breach of European Convention of Human Rights|last=Insider|first=Ro|date=25 April 2017|work=Romania-insider.com|accessdate=2 October 2017}}</ref> == Слобода на печатот == Владата на моменти била обвинета за ограничување на [[Слобода на печатот|слободата на печатот]]. Новинарите кои пишувале извештаи критични на владините политики и дејствија, тврдат дека тие биле мета на малтретирање и заплашување за време на романските претседателски избори во 2004 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://rsf.org/en/news/concern-about-threats-press-independence-eve-presidential-runoff|title=Concern about threats to press independence on eve of presidential runoff|date=December 7, 2004|work=RSF|access-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017004948/https://rsf.org/en/news/concern-about-threats-press-independence-eve-presidential-runoff|archive-date=17 October 2019}}</ref> Романија била рангирана на 46-то место од 178 земји во [[Индекс на слободата на печатот|Светскиот индекс за слобода на печатот]] на Репортери без граници во 2017 година;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsf.org/en/romania|title=Romania|work=RSF|accessdate=9 May 2017}}</ref> друг извештај на Фридом Хаус го опишува романскиот печат како „делумно слободен“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://freedomhouse.org/country/romania|title=Romania|work=Freedom House|accessdate=9 May 2017}}</ref> == Трговија со луѓе == Има зголемена свест за [[Трговија со луѓе|трговијата со луѓе]] како сериозен прекршок на човековите права во Европа. Крајот на комунизмот придонел за зголемување на трговијата со луѓе, при што најголем дел од жртвите се жени принудени на проституција.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3979725.stm|title=A modern slave's brutal odyssey|date=2004-11-03|work=BBC News|access-date=2010-05-04}}</ref> Романија е земја на потекло и земја на транзит на лица, првенствено жени и деца, тргувани со цел да се сексуално експлоатирани. Романската влада покажала одредена посветеност во борбата против трговијата со луѓе, но била критикувана за неуспехот целосно да се усогласи со минималните стандарди за елиминирање на трговијата со луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://2001-2009.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2005/46616.htm|title=V. Country Narratives -- Countries Q through Z|work=State.gov|accessdate=2 October 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.catwinternational.org/factbook/Romania.php|title=Romania - Coalition Against Trafficking of Women|work=Catwinternational.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716111926/http://www.catwinternational.org/factbook/Romania.php|archive-date=16 July 2010|accessdate=2 October 2017}}</ref> Новиот романски кривичен законик, кој стапил на сила на 1 февруари 2014 година, вовел неколку видови прекршоци, и тоа против [[Ропство|ропството]], [[Трговија со луѓе|трговијата со луѓе]], трговијата со деца, макроата, принудната работа и користењето на [[Експлоатација|експлоатирани лица]] (чл. 182 ''Експлоатација на лице'', чл. 209 ''Ропство'', чл. 210 ''Трговија со луѓе'', чл. 211 ''Трговија со малолетни лица'', чл. 212 ''Присилна или задолжителна работа'', чл. 213 ''Пандеринг'', чл. 214 ''Експлоатација на питач'', чл. 216 ''Користење на услуги на експлоатирана личност''.<ref name="legeaz.net" /> Романија ја ратификувала Конвенцијата на Советот на Европа за акција против трговијата со луѓе;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.coe.int/ro/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/197/signatures?p_auth=Gn9RcCwG|title=Liste complète|work=Bureau des Traités|accessdate=2 October 2017}}</ref> и е исто така потписничка на Протоколот на ОН за спречување, сузбивање и казнување на трговијата со луѓе, особено жени и деца.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-12-a&chapter=18&lang=en|title=United Nations Treaty Collection|work=Treaties.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111223705/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-12-a&chapter=18&lang=en|archive-date=11 January 2021|accessdate=2 October 2017}}</ref> == Детски права == [[Детски права|Детските права]] се заштитени со неколку закони; а Романија има и меѓународни обврски да ги почитува детските права поради конвенциите што ги има ратификувано. Децата имаат еднакви права, без разлика дали се родени внатре или надвор од брак. Ова е гарантирано во романскиот Устав со чл. 48 (3), што гласи „Децата родени вонбрачно се еднакви пред законот со оние родени во брак“;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=2#t2c2s0sba48|title=CONSTITUTION OF ROMANIA|work=Cdep.ro|accessdate=2 October 2017}}</ref> а исто така и со чл. 260 од граѓанскиот законик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://legeaz.net/noul-cod-civil/art-260-egalitatea-in-drepturi-a-copiilor-dispozitii-speciale-incetarea-persoanei-juridice|title=Art. 260 Noul cod civil Egalitatea în drepturi a copiilor Dispoziţii speciale Încetarea persoanei juridice|work=Legeaz.net|accessdate=2 October 2017}}</ref> Дополнително, Романија ја ратификувала ''Европската конвенција за правен статус на децата родени надвор од брак'', и затоа е обврзана да обезбеди дека на децата родени надвор од брак им се гарантирани законски права како што е наведено во текстот на оваа Конвенција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/085/signatures|title=Full list|work=Treaty Office|accessdate=2 October 2017}}</ref> ''Законот [272/2004] за заштита и унапредување на правата на детето, реобјавен во 2014 година'' е важен закон кој се занимава со правата на децата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dreptonline.ro/legislatie/legea_protectiei_copilului.php|title=Legea 272/2004 privind protectia si promovarea drepturilor copilului, republicata 2014|work=Dreptonline.ro|accessdate=2 October 2017|archive-date=2016-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706131515/http://www.dreptonline.ro/legislatie/legea_protectiei_copilului.php|url-status=dead}}</ref> Во кривичниот законик кој стапил на сила на 1 февруари 2014 година, преку член 197, под наслов ''Лошото постапување кое се применува на малолетни лица'' се забранува злоупотребата на децата.<ref name="legeaz.net">{{Наведена мрежна страница|url=http://legeaz.net/noul-cod-penal/|title=Noul Cod Penal actualizat 2017 - Legea 286/2009|work=legeaz.net|accessdate=2 October 2017}}</ref> Општата возраст за согласност во Романија е 15 години. Романија, исто така, ја ратификувала Ланзарската конвенција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/201/signatures|title=Full list|work=Treaty Office|accessdate=2 October 2017}}</ref> Како членка на [[Европска Унија|Европската унија]], таа исто така е потписничка на ''Директивата на ЕУ 2011/92/ЕУ на Европскиот парламент и на Советот'' од 13 декември 2011 година за борба против сексуална злоупотреба и сексуална експлоатација на деца и детска порнографија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:335:0001:0014:EN:PDF|title=DIRECTIVE 2011/92/EU OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL of 13 December 2011 on combating the sexual abuse and sexual exploitation of children and child pornography, and replacing Council Framework Decision 2004/68/JHA|work=Eur-lex.europa.eu|format=PDF|accessdate=2 October 2017}}</ref> Во однос на [[Право на образование|правото на образование]] на децата, родителите/законските старатели се должни да му обезбедат образование на детето; ако тоа не се стори може да резултира со кривично гонење (чл. 380 ''Спречување пристап до задолжителното јавно образование'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://legeaz.net/noul-cod-penal/art-380|title=Art. 380 Noul Cod Penal Împiedicarea accesului la învăţământul general obligatoriu Infracţiuni contra familiei|work=Legeaz.net|accessdate=2 October 2017}}</ref> Родителите/законските старатели имаат обврска да се погрижат нивните деца да не се впуштаат во непожелно однесување. На пример, во согласност со член 33 од Законот бр. 61/1991 со кој се казнува прекршувањето на јавниот ред и општествените стандарди, родителите/законските старатели кои нема да преземат „соодветни мерки“ за да ги спречат децата под 16 години да се занимаваат со скитништво, питачење или проституција, се обврзани да платат контравенционална казна (Закон бр. 61/1991 за прекршоци се применува само во случаи кога делото на странката не претставува кривично дело).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.avocatura.com/ll582-legea-privind-tulburarea-linistii-publice.html|title=Legea privind tulburarea linistii publice|work=Avocatura.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701140247/http://www.avocatura.com/ll582-legea-privind-tulburarea-linistii-publice.html|archive-date=1 July 2018|accessdate=2 October 2017}}</ref> Извештаите на САД за почитувањето на човековите права известуваат дека некои деца, особено од ромска етничка припадност, не биле регистрирани (иако регистрирањето на раѓање е задолжително според законот).<ref name="state.gov" /> Според новиот Граѓански законик на Романија, кој стапил на сила во октомври 2011 година, општата возраст за брак е поставена на 18 години, но може да се намали на 16 години под посебни околности, со овластување од управниот одбор на областа (член 272 ''Возраст за стапување во брак'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://legeaz.net/noul-cod-civil/art-272-varsta-matrimoniala-conditiile-de-fond-pentru-incheierea-casatoriei-incheierea-casatoriei|title=Art. 272 Noul cod civil Vârsta matrimonială Condiţiile de fond pentru încheierea căsătoriei Încheierea căsătoriei|work=Legeaz.net|accessdate=2 October 2017}}</ref> Законот бр. 288/2007 ја утврдил возраста за брак на девојчињата, усогласувајќи ја со онаа на момчињата; пред овој закон, девојчињата можеле, во посебни случаи, да се мажат на 15 години, а според општо правило на 16 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dreptonline.ro/legislatie/lege_modificare_codul_familiei_288_2007.php|title=Drept OnLine:: Legea nr. 288/2007 pentru modificarea si completarea Legii nr. 4/1953 - Codul familiei|work=Dreptonline.ro|accessdate=2 October 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uniuneanotarilor.ro/files/1_articol%20codul%20familiei%20final.doc|title=Noua reglementare a Codului familiei referitoare la încheierea căsătoriei minorului|work=Uniuneanotarilor.ro|format=DOC|accessdate=2 October 2017|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075253/http://www.uniuneanotarilor.ro/files/1_articol%20codul%20familiei%20final.doc|url-status=dead}}</ref> Романија е членка на Хашката конвенција од 1980 година за граѓански аспекти на меѓународното киднапирање на деца.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hcch.net/en/instruments/conventions/status-table/?cid=24|title=HCCH - #28 - Status table|last=Netherlands|first=e-Vision.nl, The|work=Hcch.net|accessdate=2 October 2017}}</ref> == Права на жените == [[Женски права|Правата на жените]] во Романија подлежат на уставните одредби и националните закони. Романија е обврзана и со директивите на Европската унија и меѓународните конвенции што ги има ратификувано. Уставот на Романија ги штити правата на жените. Членот 4 (2) го зацврстува принципот на [[Дискриминација|недискриминација]], наведувајќи дека: „Романија е заедничка и неделива татковина на сите нејзини граѓани, без никаква дискриминација поради раса, националност, етничко потекло, јазик, религија, пол, мислење, политичко придржување, имотно или социјално потекло“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?id=371&idl=2&par1=1|title=CONSTITUTION OF ROMANIA|work=Cdep.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112032546/https://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?id=371&idl=2&par1=1|archive-date=12 November 2022|accessdate=2 October 2017}}</ref> Членот 48 (1) обезбедува еднакви права во [[Семејно право|семејното право]]: „Семејството се заснова на слободно договорен брак на брачните другари, нивна целосна еднаквост [...]“.<ref name="cdep.ro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?id=371&idl=2&par1=2|title=CONSTITUTION OF ROMANIA|work=Cdep.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20221222150115/https://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?id=371&idl=2&par1=2|archive-date=22 December 2022|accessdate=2 October 2017}}</ref> Заштитени се и правата на жените во работната сила: Членот 47 (2) гласи: „Граѓаните имаат право на пензија, платено породилно отсуство [...]“<ref name="cdep.ro" /> а во членот 41 се вели: (2) „Сите вработени имаат право на мерки за социјална заштита. Тие се однесуваат на безбедноста и здравјето на вработените, на работните услови за жените и младите луѓе [...]“ и (4) „За еднаква работа со мажите, жените добиваат еднаква плата“.<ref name="cdep.ro" /> Во однос на новиот граѓански законик, меѓу релевантните одредби се чл. 30 ''Еднаквост во граѓанското право''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://legeaz.net/noul-cod-civil/art-30-egalitatea-in-fata-legii-civile-publicitatea-drepturilor-a-actelor-si-a-faptelor-juridice|title=Art. 30 Noul cod civil Egalitatea în faţa legii civile Publicitatea drepturilor, a actelor şi a faptelor juridice|work=Legeaz.net|accessdate=2 October 2017}}</ref> и чл. 258 ''Семејството'' (слободно дадена согласност за брак; еднаквост на брачните другари).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://legeaz.net/noul-cod-civil/art-258-familia-dispozitii-speciale-incetarea-persoanei-juridice|title=Art. 258 Noul cod civil Familia Dispoziţii speciale Încetarea persoanei juridice|work=Legeaz.net|accessdate=2 October 2017}}</ref> Во 2016 година, Романија ја ратификувала [[Истанбулска конвенција|Конвенцијата на Советот на Европа за спречување и борба против насилството врз жените и семејното насилство]] (Истанбулска конвенција).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures|title=Full list|work=Treaty Office|accessdate=2 October 2017}}</ref> == Закони за недискриминација == Романија има повеќе закони за забрана на дискриминација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cncd.org.ro/legislatie/pagina-1/|title=C.N.C.D. : Legislatie|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018235444/http://www.cncd.org.ro/legislatie/pagina-1/|archive-date=2016-10-18|accessdate=2016-10-14}}</ref> Проблемите во земјата не се вкоренети во недостатокот на законодавство, бидејќи Романија има силна ''де јуре'' рамка, туку во недостатокот на спроведување на постојните закони - често поради бирократијата, корупцијата и социјалните норми. Најважните закони за антидискриминација се: * Правилник бр. 137 од 31 август 2000 година повторно објавен (закон за спречување и санкционирање на сите форми на дискриминација) * Законот бр. 202 од 19 април 2002 година повторно објавен (закон за еднакви можности и третман меѓу мажите и жените) Покрај овие закони специјално создадени за справување со дискриминацијата, членови што ја забрануваат дискриминацијата може да се најдат и во многу општи закони, кои се однесуваат на општите аспекти на животот, а исто така содржат и специфични членови кои ја забрануваат дискриминацијата во таа област (на пр. Закон бр. 188 од 8 декември 1999 година реобјавен [закон за статусот на државните службеници], Законот за работни односи од 24 јануари 2003 г., Националниот закон за образование бр.1/2011 и др.). Понатаму, дискриминацијата е опфатена и во Кривичниот законик со чл. 297 (2) кој гласи: „ ''Истата казна се однесува и на дејствието на јавен службеник кој при вршењето на својата професионална одговорност ќе го ограничи остварувањето на правото на едно лице или ќе му создаде ситуација на инфериорност врз основа на раса, националност, етничко потекло, јазик, вера, пол, полова ориентација, политичко членство, возраст, попреченост, хронична болест или ХИВ/СИДА''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://legeaz.net/noul-cod-penal/art-297|title=Art. 297 Noul Cod Penal Abuzul în serviciu Infracţiuni de serviciu|work=Legeaz.net|accessdate=2 October 2017}}</ref> == Семејно насилство == [[Семејно насилство|Семејното насилство]] е сериозен проблем во Романија. Иако Романија ја подобрила својата законодавна рамка во 21-тиот век, а исто така ја ратификувала [[Истанбулска конвенција|Истанбулската конвенција]] во 2016 година, [[Насилство врз жените|насилството врз жените]] што се случува во приватната сфера останува проблем. Романија била осудена од ЕСЧП во 2017 година поради недостатокот во справувањето со овој проблем.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-40010890|title=Romania criticised over domestic violence|date=23 May 2017|work=Bbc.com|accessdate=2 October 2017}}</ref> == Право на образование == Романија била критикувана поради неуспехот да го спроведе [[Право на образование|правото на образование]] на одредени општествени групи, имено децата од [[Село (средина)|руралните средини]] и децата [[Роми]], без оглед на фактот што образованието во Романија е задолжително до 10-то одделение (обично одговара на возраст од 16 или 17 години). Сегрегацијата на децата Роми во училиштата, која е незаконска, продолжува неофицијално во некои училишта, а во 2017 година невладините организации ERRC и Romani CRISS побарале од Европската комисија да започне истрага за сегрегацијата на децата Роми во училиштата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/romania/report-romania/|title=Romania 2016/2017|work=Amnesty.org|accessdate=2 October 2017}}</ref> Пристапот на децата кои живеат во руралните области до образование е уште една област на загриженост:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://jurnalul.ro/stiri/educatie/salvati-copiii-peste-16-dintre-copiii-din-mediul-rural-intre-7-si-10-ani-nu-merg-la-scoala-725287.html|title=Salvaţi Copiii: Peste 16% dintre copiii din mediul rural, între 7 şi 10 ani, nu merg la şcoală|work=Jurnalul.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213044103/http://jurnalul.ro/stiri/educatie/salvati-copiii-peste-16-dintre-copiii-din-mediul-rural-intre-7-si-10-ani-nu-merg-la-scoala-725287.html|archive-date=13 February 2017|accessdate=2 October 2017}}</ref> нивната ситуација станува многу проблематична по осмо одделение (последното одделение на средно училиште/гимназија што одговара на возраст од 14-15 години), бидејќи децата мора да го менуваат училиштето за да го продолжат образованието, а многу села немаат средни училишта. Поради ова, родителите мора да склучуваат договори за нивното дете да се пресели во најблиското место со средно училиште и да живее таму, но наместо тоа многу деца го напуштаат училиштето. Во едно истражување, третина од децата во руралните училишта изјавиле дека планираат да го напуштат училиштето по осмо одделение.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://stiri.tvr.ro/elevii-din-mediul-rural-vor-sa-renunte-la-scoala-dupa-clasa-a-opta_53220.html#view|title=Video Laboratoare inexistente sau rar folosite|work=Stiri.tvr.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222073357/http://stiri.tvr.ro/elevii-din-mediul-rural-vor-sa-renunte-la-scoala-dupa-clasa-a-opta_53220.html#view|archive-date=22 December 2019|accessdate=2 October 2017}}</ref> == Позадина на човековите права во Романија == Романија на почетокот на 20-тиот век била многу прогресивна земја и имала силни корени за човековите права: на пример, таа била една од само седумте земји во Европа што ја укинале [[Смртна казна|смртната казна]] за време на мир.<ref>Adams, Robert. ''The Abuses of Punishment'', p.150. Macmillan (1998), {{ISBN|0-312-17617-1}}.</ref> Сепак, имиџот на Романија подоцна бил извалкан на меѓународно ниво со тешки прекршувања на човековите права за време на последователни [[Диктатура|диктаторски]] режим и: онаа на [[Јон Антонеску]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]; комунистичкиот режим на Романија, кој вклучувал егзекуции на политички „непријатели“ во 1950-тите, а подоцна и озлогласената наталистичка политика на [[Николае Чаушеску]], со злоупотреба на несаканите деца во романските сиропиталишта, како и екстремната контрола врз секојдневниот живот преку практики како што се прислушкување на телефонските разговори и други политички злоупотреби. Човековите права значително се подобриле по романската револуција. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20060630015230/http://www.ifex.org/en/content/view/full/211/ Цензура во Романија] - IFEX {{Europe topic|Човекови права во}} [[Категорија:Човекови права по земја]] ehbyifql6f6hnvjyvaad508o20yh8bx 0 1370152 5544025 5542845 2026-04-23T21:30:22Z Marco Mitrovich 114460 5544025 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Свиница | native_name = Svinița | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Trikule Svinița 02.jpg | image_alt = | image_caption = Тврдина Три куле кај Свиница и реката Дунав | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 30 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 06 |longs = 17 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Мехединци | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Свиница | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 42 | population_footnotes = | population_total = 741 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 227440 | area_code_type = | area_code = 0252 | registration_plate = MH }} '''Свиница''' или '''Свињица''' ({{langx|ro|Svinița}}) е населено место и општина во округот Мехединци, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 741 жител.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Срби|српско]] ([[Торлачки дијалект|торлачко]]). == Историја == Тврдината Свиница е запишана во 1443 година на местото наречено Стариќа. Од 1700 година, населбата била преместена на место кое сега се нарекува Старо село. Кон крајот на 18 век, мештаните ја обновиле населбата на бреговите на [[Дунав]], но таа била потопена во 1970 година со изградбата на [[Ѓердапско Езеро|резервоарот Ѓердап]]. Така, по сила на околностите, луѓето од Свиница започнале од нула, градејќи куќи на повисоко место, оддалечено еден и пол километар од претходното. Свиница била воена населба дури и пред конечното формирање на воената граница на [[Банат]]. Познато е дека во 1752 година, капетанот Јосим Војновиќ бил таму. Местото конечно било вклучено во Влашко-илирскиот полк во 1776 година. Во 1774 година, царскиот ревизор Ерлер изјавил дека „Swiniza“ била воена населба во округот Оршава и дека била населена главно од Власи.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003. године</ref> Сепак, луѓето од Свиница биле по потекло од регионот [[Тимочка Краина|Тимочка Крајина]] и биле српски (торлачки) доселеници. Во 1783 година, на местото биле евидентирани 100 куќи. Во 1791 година биле попишани 647 жители. За време на Австро-турската војна од 1787–1791 година, храбриот капетан Коча Анѓелковиќ се борел таму против Турците.<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и културни споменици Срба у румунском Банату", Темишвар 2008. године</ref> [[Податотека:Svinita jud Mehedinti.png|мини|200п|лево|Општина Свиница во карта на округот Мехединци]] Според митрополитскиот извештај од 1865 година, таму живеат 996 православни христијани, а има и една православна парохија од шеста класа на плаќање.<ref>"Српски летопис", Пешта 1866. године</ref> Населението од српска националност се појавува тука веднаш по воспоставувањето на Воената граница, која била бранета од турските упади на територијата на [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Империја]]. Исто така, локалните Срби значително им помогнале на српските востаници за време на [[Прво српско востание|Првото српско востание]]. Во 1905 година, Свиница е мала општина во округот Оршава, Крашо-Северинска жупанија. Таму живеат 1.411 жители во 244 куќи - сите Срби. Од јавните згради, има српска православна црква и општо училиште. За комуникација, има пошта со брза достава и станица на пароброд. Црковната парохија е на местото. По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Свиница била анексирана од Романија, но поради близината до матичната земја, останала со значително српско население. Денешниото село било планирано да биде населено веднаш по изградбата на браната Ѓердап во 1972 година, главно од српското население од левата страна на Дунав, кое претходно живеело во старото село, денес под езерото Ѓердап. == Демографија == ;Етнички состав во населба {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|87.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|6.6}} }} == Религија == Информациите за црквата од неколку извори не се совпаѓаат, па затоа сите извори се наведени овде еден до друг. Не се разрешени сите сомнежи. Православната црква е посветена на Свети Великомаченик Георги, според државната шема на православното свештенство во 1846 година. Во таа година, во местото имало 890 православни жители.<ref>Reesch de Lewald, Aloysius: "Universalis schematismus ecclesiasticus venerabilis cleri orientalis ecclesiae graeci non uniti ritus regni Hungariae partiumque eidem adnexarum, necnon magni principatus Transilvaniae, item literarius, seu nomina eorum, qui rem literariam et fundationalem scholarem ejusdem ritus procurant ... pro anno ...", Buda 1846.</ref> Православната црква посветена на Свети Пророк Илија била изградена од штици во 1751 година. Подоцна, се појавила друга црква, изградена од камен, посветена на Свети Никола, а црквата од штици изгорела во 1788 година. Олтарската преграда од тули ја обоил Димитрије Поповиќ од Оравица во 1847 година, а сликите биле обновени од Јулијан Тоадер во 1962 година. Во 1905 година, тој храм бил во добра состојба, со две ѕвона во кулата. Таа стара црква била потопена во Дунав заедно со селото. Била заменета со импровизирана црква со сламен покрив. Изградбата на новата црква започнала во 1982 година, според проект на локалниот архитект Јован Максимовиќ. Црквата била завршена благодарение на помошта на српските парохии во Романија и општината Кладово, во Србија. Црквата била осветена во 1993 година и се наоѓа на најубавото место во селото. Црквата ја насликал иконописецот Михај Бофану. Иконостасот од дрводелството бил поставен и осветен во 2005 година. Најстариот познат парохиски свештеник во Свиница бил Јован Казанескул од Тисовица во 1773 година. Нему му се придружил свештеникот Стеван Михановиќ во 1781 година. Во 1824 година, свештеникот Павел Кузмановиќ служел како парохиски свештеник.<ref>"Сербски летописи за 1825.", Будим 1824. године</ref> Свештенството во 1846 година го сочинувале парохискиот свештеник Лазар Шаритраровиќ и ѓаконот Лазар Шаритраровиќ - кој бил и учител. Парохиски свештеник во 1905 година бил монахот јеромонах Гервасије Грујиќ, кој служел во местото четири години. Црковната општина била организирана во 1905 година, со редовно собрание, под претседателство на Јово Јовановиќ. Свиничката парохија тогаш била од шестата платежна класа, со парохиска куќа и српски православни гробишта. Сопственоста на земјиштето е минимална - и парохиската седница и црковно-општинското земјиште се по 7 kj. Парохијата во Свиница потпаѓа под Мехадијскиот протопрезвитер, а општината има воен статус во рамките на Влашко-илирскиот полк. Титулата на православна парохија е воспоставена и црковните регистри се водат од 1790 година. Според српски извор од 1905 година, се вели дека тоа било во 1783 година.<ref>Мата Косовац, наведено дело</ref> Старата црква е изградена во 1741 година и е посветена на Свети Никола. Новата црква е од 1840 година. Иконостасот на ѕиданиот храм го насликал Димитрије Поповиќ од Оравица, во 1846-1847 година. Била реновирана од темел во 1961 година. Сите икони на иконостасот се насликани во 1962 година од аматерски сликар од [[Темишвар]].<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> == Образование == Основното училиште веројатно било отворено по влегувањето на воената граница. Училишната зграда била уништена од Турците во пожар во 1788 година. Првиот познат учител бил Обрад Стојковиќ во 1806 година. Во училиштето во Свиница во 1846 година, ѓаконот Лазар Шаритровиќ бил исто така учител. Во 1846 година биле регистрирани 58 ученици. Според извештај од 1905 година, училиштето отсекогаш било заедничко и е поддржано од народот. Наставник во тоа време бил Душан Исаковиќ, кој раководел со училишна градина со децата, 42 ученици посетуваат редовна настава, а 37 постари ученици посетуваат воннаставно училиште.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> == Поврзано == * [[Карашево]] * [[Лупак]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Торлачки дијалекти]] i9us7u8jqmno8igkwovtzoyz9noc5oc 0 1371172 5543856 5438222 2026-04-23T12:01:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543856 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Фалконара Албанезе | native_name = Falconara Albanese | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Falconara A. - Piazza Skanderbeg.jpg | image_alt = | image_caption = Плоштадот Скендербег во Фалконара Албанези | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Italy | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 39 |latm = 17 |lats = |latNS = N | longd = 16 |longm = 05 |longs = |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Италија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Италија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Калабрија]] | subdivision_type2 = Покраина | subdivision_name2 = Козенца | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 602 | population_footnotes = | population_total = 1.489 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 87030 | area_code_type = | area_code = 082 | registration_plate = CS }} '''Фалконара Албанезе''' ({{langx|it|Falconara Albanese}}) или '''Фалкунара''' (арберешки:''Fallkunara'') е населено место и општина во покраината Козенца, [[Калабрија]], [[Италија]]. Според проценка од 2025 година имало 1.489 жители.<ref>[https://demo.istat.it/app/?l=en&a=2025&i=D7B Falconara Albanese] demo.istat.it</ref> Во населбата живеат Арбереши (италијански [[Албанци]]), доселени тука во средниот век.<ref>[http://www.mondoarberesh.altervista.org/056.html Falconara Albanese] mondoarberesh.altervista.org</ref> Од Фалконара Албанеѕе потекнува италијанскиот фудбалер [[Антонио Кандрева]].<ref>[https://gianlucadimarzio.com/alle-origini-di-candreva-viaggio-a-falconara-albanese-il-paese-del-nonno/ Alle origini di Candreva: viaggio a Falconara Albanese, il paese del nonno] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250509155852/https://gianlucadimarzio.com/alle-origini-di-candreva-viaggio-a-falconara-albanese-il-paese-del-nonno/ |date=2025-05-09 }} gianlucadimarzio.com</ref> == Поврзано == * [[Калабрија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Козенца (покраина)]] [[Категорија:Населени места во Италија]] [[Категорија:Арбереши]] a1n4opjg3lnih8zqorzl971p8u4209z 0 1372800 5543945 5457232 2026-04-23T16:59:05Z Andrew012p 85224 5543945 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Господари на пеколот 2022 плакат (МКД).jpg | alt = | caption = Плакатот на македонски јазик | director = [[Дејвид Брукнер]] | screenplay = | story = [[Дејвид С. Гојер]]<br>Бен Колинс<br>Лук Пјотровски | based_on = | producer = [[Дејвид С. Гојер]]<br>Кит Левин<br>[[Клајв Баркер]]<br>Марк Тоберов | starring = {{Plainlist| * [[Одеса Азион]] * [[Џејми Клејтон]] * [[Закари Хинг]] *Кит Кларк }} | cinematography = Илај Борн | editing = Дејвид Маркс | music = Бен Ловет | studio = {{Plainlist| * [[20th Century Studios]] * [[Spyglass Media Group]] * Phantom Four Films * 247Hub }} | distributor = {{Plainlist| * [[Hulu]] (САД) * [[Paramount Pictures]] (меѓународно) }} | runtime = 121 минута | released = 7 октомври 2022 г. (САД) | country = {{Plainlist| * {{САД}} }} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 14 милиони долари | gross = 12.640 долари<ref name=NUM>{{Cite web |title=Hellraiser (2022) — Financial Information |url=https://the-numbers.com/movie/Hellraiser-(2022)#tab=summary|website= The Numbers |access-date=30 март 2024}}</ref> |writer=Бен Колинс<br>Лук Пјотровски|preceded_by=''[[Господари на пеколот: Пресуда]]''}}'''''Господари на пеколот''''' ({{langx|en|Hellraiser}}) — американски натприроден [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] во режија на Дејвид Брукнер и напишан од Бен Колинс и Лук Пјотровски, заснован на приказна што ја напишале заедно со Дејвид С. Гојер. Станува збор за обнова на франшизата „Господари на пеколот“, единаесеттото продолжение вкупно, и втора адаптација на новелата на Клајв Баркер од 1986 г. ''The Hellbound Heart'', која била адаптирана во филмот „[[Господари на пеколот]]“ од 1987 г. Во филмот глумат Одеса Азион, Џејми Клејтон, Адам Фејсон, Дру Старки, Брендон Флин, Аојфе Хајндс, Џејсон Лајлз, Јинка Олорунифе, Селина Ло, Закари Хинг, Кит Кларк, Горан Вишњиќ и Хијам Абас. Филмот следи млада жена што се опоравува од зависност и на крајот добива механичка кутија за загатки што може да повика Сенобити, хуманоидни суштества што напредуваат во болка и задоволство. Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[7 октомври]] [[2022]] г., а во [[Македонија]] бил распределен на HBO Max со македонски превод. == Содржина == Една млада жена што се бори со зависност доаѓа во сопственост на древна кутија за загатки, несвесна дека нејзината цел е да ги повика Сенобитите. == Улоги == {{список со глумци}} |- |[[Одеса Азион]] |Рајли Макенди |- |[[Џејми Клејтон]] |Пинхед (главниот Сенобит) |- |[[Адам Фејсон]] |Колин |- |[[Дру Старки]] |Тревор |- |[[Горан Вишњиќ]] |Ролан Војд |- |[[Хијам Абас]] |Серена Менакер |- |[[Селина Ло]] |Гасп (сенобит, помошничката на Пинхед) |- |[[Закари Хинг]] |Асфикс (Сенобит) |- |Џејсон Лајлз |Чатерер (Сенобитот што штрака со забите) |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Hellraiser}}{{IMDb title}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2022 година]] [[Категорија:Филмови за демони]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] 9rd0tr3upiskjw9l1eo6elzhcghmzdi 0 1373576 5544150 5406778 2026-04-24T08:36:50Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Бранковци]] на [[Бранковци (Босилеград)]]: ослободување на место за страница за појаснување 5406778 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Бранковци | native_name = Бранковци | settlement_type = Населба | image_skyline = Brankovci Bosilegrad 6.JPG | image_alt = | image_caption = Црква во Бранковци | nickname = | pushpin_map = Serbia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 25 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 30 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Србија]] | subdivision_type1 = Управен Округ | subdivision_name1 = [[Пчињски Управен Округ|Пчињски]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Босилеград]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 861 | population_footnotes = | population_total = 43 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 17540 | area_code_type = | area_code = 017 | registration_plate = VR }} '''Бранковци''' е населено место во општината [[Босилеград]], [[Пчињски Управен Округ]], [[Србија]]. Според пописот од 2022 година имало 43 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/serbia-census.htm Сите места: Пописи 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, 2011, 2022] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е нехомогено ([[Срби|српско]]-[[Бугари|бугарско]]), но до 2011 година било бугарско. == Поврзано == * [[Босилеград]] * [[Пчињски Управен Округ]] * [[Јужна Србија]] * [[Западни покраини]] * [[Бугари во Србија]] == Наводи == {{наводи}} {{Општина Босилеград}} [[Категорија:Босилеград]] [[Категорија:Населени места во Јужна Србија]] sfa6re491126ayk1vji6d45fichut42 5544153 5544150 2026-04-24T08:42:04Z Пакко 4588 {{Другизначења4|селото во општината Босилеград|други значења|Бранковци}} 5544153 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|селото во општината Босилеград|други значења|Бранковци}} {{Инфокутија Населено место | name = Бранковци | native_name = Бранковци | settlement_type = Населба | image_skyline = Brankovci Bosilegrad 6.JPG | image_alt = | image_caption = Црква во Бранковци | nickname = | pushpin_map = Serbia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 25 |lats = 00 |latNS = N | longd = 22 |longm = 30 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Србија]] | subdivision_type1 = Управен Округ | subdivision_name1 = [[Пчињски Управен Округ|Пчињски]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Босилеград]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 861 | population_footnotes = | population_total = 43 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 17540 | area_code_type = | area_code = 017 | registration_plate = VR }} '''Бранковци''' е населено место во општината [[Босилеград]], [[Пчињски Управен Округ]], [[Србија]]. Според пописот од 2022 година имало 43 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/serbia-census.htm Сите места: Пописи 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, 2011, 2022] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е нехомогено ([[Срби|српско]]-[[Бугари|бугарско]]), но до 2011 година било бугарско. == Поврзано == * [[Босилеград]] * [[Пчињски Управен Округ]] * [[Јужна Србија]] * [[Западни покраини]] * [[Бугари во Србија]] == Наводи == {{наводи}} {{Општина Босилеград}} [[Категорија:Босилеград]] [[Категорија:Населени места во Јужна Србија]] su4wrhz0zjk1vubebjdlh1t4ome0p3d 10 1375862 5544154 5406774 2026-04-24T08:43:39Z Пакко 4588 [[Бранковци (Босилеград)|Бранковци]] 5544154 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Општина Босилеград |title = [[Општина Босилеград]] |state = |image = [[Податотека:Grb bosilegrada.png|50п]] |bodyclass = hlist |list1 = * [[Барје (Босилеград)|Барје]] * [[Белут]] * [[Бистар]] * '''[[Босилеград]]''' * [[Бранковци (Босилеград)|Бранковци]] * [[Бресница (Босилеград)|Бресница]] * [[Буцељево]] * [[Гложје]] * [[Голеш]] * [[Горна Лисина]] * [[Горна Љубата]] * [[Горна ’Ржана]] * [[Горно Тламино]] * [[Грујинци]] * [[Доганица]] * [[Долна Лисина]] * [[Долна Љубата]] * [[Долна ’Ржана]] * [[Долно Тламино]] * [[Дукат (Босилеград)|Дукат]] * [[Жеравино]] * [[Зли Дол]] * [[Извор (Босилеград)|Извор]] * [[Јарешник]] * [[Караманица]] * [[Милевци]] * [[Млекоминци]] * [[Мусуљ]] * [[Назарица]] * [[Паралово (Босилеград)|Паралово]] * [[Плоча (Босилеград)|Плоча]] * [[Радичевци]] * [[Рајчиловци]] * [[Ресен (Босилеград)|Ресен]] * [[Рибарци (Србија)|Рибарци]] * [[Рикачево]] * [[Црноштица]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Србија|Босилеград]] [[Категорија:Босилеград|Ψ]] </noinclude> 7dyvlqaeysbjt4w7cfuvepsutyv0ilb 0 1382061 5543948 5543466 2026-04-23T17:00:57Z Andrew012p 85224 5543948 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = Dispatch | image = [[Податотека:Dispatch Poster.jpeg|250px]] | caption = | developer = [[AdHoc Studio]] | publisher = AdHoc Studio | series = | engine = [[Unreal Engine 4]] | platforms = {{Plainlist| * [[PlayStation 5]] * [[Microsoft Windows|Windows]] }} | released = {{collapsible list|title=Епизоди 1–2|'''PS5, Windows'''<br>22 октомври 2025}}{{collapsible list|title=Епизоди 3–4|'''PS5, Windows'''<br>29 октомври 2025}}{{collapsible list|title=Епизоди 5–6|'''PS5, Windows'''<br>5 ноември 2025}}{{collapsible list|title=Епизоди 7–8|'''PS5, Windows'''<br>12 ноември 2025}} | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[интерактивен филм]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | director = {{Unbulleted list|Ник Херман|Денис Ленарт|Крис Реберт}} | producer = {{Unbulleted list|Натали Херман}} | designer = {{Unbulleted list|Чарлс Марколим}} | programmer = {{Unbulleted list|Сет Кингсли}} | artist = {{Unbulleted list|Дерек Стратон}} | writer = {{Unbulleted list|Пјер Шорет|Сузи Мацон|Ешли Џефалоне|Чед Рајнес|Крис Ребертt}} | composer = Ендру Аркади | media = дигитална распределба }}'''''Dispatch''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Диспечерство'') — епизодна [[авантуристичка игра]] развиена и објавена од [[AdHoc Studio]]. Играта се состои од осум епизоди што биле објавени за [[PlayStation 5]] и [[Microsoft Windows|Windows]] во текот на октомври и ноември 2025 г. Опишана како суперхеројска работна комедија, во ''Dispatch'' играчот ја презема улогата на Роберт Робертсон III, поранешен [[суперхерој]] познат како Мехамен, кој мора да прифати работа како диспечер за злобници претворени во суперхерои, откако неговиот препознатлив меха-костум е уништен во битка.<ref>{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/aaron-paul-stars-in-superhero-workplace-comedy-game-dispatch/1100-6528454/|title=Aaron Paul Stars In Superhero Workplace Comedy Game ''Dispatch''|last=Williams|first=Hayley|date=12 декември 2024|access-date=7 август 2025|website=GameSpot}}</ref> Во глумечката постава се вклучени гласовите на [[Арон Пол]], Џефри Рајт, Ерин Ивет, Лора Бејли, Травис Вилингем и Метју Мерсер, како и творците на содржини [[Џексептикај]], MoistCr1TiKaL, Џоел Хејвер, Alanah Pearce и раперот Yung Gravy. Играта продала над 2 милиони примероци во првиот месец од објавувањето и добила одобрување од критиката. == Играчки процес == Поголемиот дел од [[Играчки процес|играчкиот процес]] се состои од избирање одговори во дијалозите, кои влијаат на заплетот, и навигација на екипата суперхерои по картата на Суперхеројската диспечерска служба. На оваа карта се прикажани злосторствата и повиците од граѓаните; играчот мора стратешки да одлучи кој херој или група херои се најдобри за задачата, врз основа на нивните одлики и лични квалитети. Исто така, значаен дел од играчкиот процес го заземаат миниигрите за пробивање на безбедносните системи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://it.mk/dispatch-superheroi-vo-kantselarija/|title=Dispatch: Суперхерои во канцеларија|last=Јованчевски|first=Мартин|date=2025-10-27|work=IT.mk|language=mk-MK|accessdate=2025-12-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pcgamer.com/games/adventure/dispatch-is-the-first-telltale-style-game-ive-played-thats-delivering-on-the-promise-of-playing-a-tv-show-and-its-even-got-a-compelling-management-sim-tucked-inside-too/|title=Dispatch is the first Telltale-style game I've played that's delivering on the promise of playing a TV show, and it's even got a compelling management sim tucked inside, too|last=Randall|first=Harvey|date=2025-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007111034/https://www.pcgamer.com/games/adventure/dispatch-is-the-first-telltale-style-game-ive-played-thats-delivering-on-the-promise-of-playing-a-tv-show-and-its-even-got-a-compelling-management-sim-tucked-inside-too/|archive-date=2025-10-07|lang=en|website=[[PC Gamer]]|access-date=2025-11-08|url-status=live}}</ref> == Приказна == Главниот лик, [[Суперхерој|суперхеројот]] Мехамен по име Роберт Робертсон III, е обземен од потрагата по Шрауд — [[Злобник|злобникот]] што е виновен за смртта на неговиот татко. Меѓутоа, за време на една од неговите потраги, Роберт паѓа во [[заседа]] поставена од бандата на Шрауд, „Црвен прстен“. Успева да се спаси по чудо, но открива дека неговиот меха-костум бил миниран. Избувнувањето го уништува оклопот, но Роберт преживува. Губејќи ја надежта за одмазда и силата за борба, тој официјално најавува пензионирање. Набргу потоа, му се обраќа суперхероината Блонд Блејзер. Таа му нуди на Роберт работа како диспечер во месната филијала на СДС (Суперхеројска диспечерска служба), за возврат ветувајќи помош со поправката на легендарниот костум. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2592160/Dispatch/ ''Dispatch''] на [[Steam (софтвер)|Steam]] [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Видеоигри со суперхерои]] [[Категорија:Инди-игри]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ bth026phwvdygayaeafouhngl3fea8o 0 1382887 5544098 5485861 2026-04-24T03:21:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544098 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче}} {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Јован Богослов |слика = Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче (манастирска).jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Прилепечко-витолишка |координати = {{coord|41|13|39|N|21|35|42|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Бонче |општина = Прилеп |држава = Македонија |патрон = [[Јован Богослов|Свети Јован Богослов]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Јован Богослов''' — главна манастирска црква на [[Бонечки манастир|Бонечкиот манастир]] во [[прилеп]]ското село [[Бонче]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во југозападниот дел на селото, сместена на пониско ниво од селото, недалеку од селските куќи. Околу оваа црква се наоѓаат новите селски гробишта.<ref name=":0"/> == Историја == Истражувачот [[Јован Трифуноски]] запишал дека на местото околу гробиштата на Бонче се наоѓале ѕидини од стара црква.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=133|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> На западната фасада на црквата, близу влезот, се наоѓаат три надгробни споменици во исправена положба. Највпечатлив е еден четириаголен столб со релјеф на две специјално подготвени површини на кој се претставени седум човечки фигури – четири на долната и три на горната правоаголна површина. Надгробниот споменик завршува со пирамида украсена со крлушки. Врвот на пирамидата е откршен. Во долниот дел од споменикот, веднаш под понискиот релјеф, на закосена мазна површина, се среќава и тешко читлив натпис во три реда на кој, веројатно, се споменува името на покојникот и на лицата кои му го покло­нуваат. Покрај него можат да се видат уште две фрагментирани плочи од мермер со релјеф на кој се претставени флорални форми. На едната од нив е претставен венец со винова лоза на која се забележуваат лисја и еден грозд. Другата плоча е со многу оштетен релјеф, но се забележува, исто така, венец, цвет со четири ливчиња и слично.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pelagon.mk/2018/07/24/%d0%bb%d0%be%d0%ba%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d1%82%d0%b5%d1%82%d0%be%d1%82-%d1%86%d1%80%d0%ba%d0%b2%d0%b8%d1%88%d1%82%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d1%98-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%be%d1%82%d0%be-%d0%b1/|title=ЛОКАЛИТЕТОТ „ЦРКВИШТЕ“ КАЈ СЕЛОТО БОНЧЕ, ПРИЛЕПСКО И ПРЕДАНИЕТО ЗА ГОЛЕМИОТ ВОЈВОДА|date=2018-07-24|accessdate=2025-12-24}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче (манастирска) 2.jpg|Натписна плоча Податотека:Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче (манастирска) 3.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче (манастирска) 4.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче (манастирска) 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче (манастирска) 6.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче (манастирска) 7.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Јован Богослов“ - Бонче (манастирска) 8.jpg|Поглед на црквата Податотека:Гробишта во Бонче 2.jpg|Поглед на селските гробишта Податотека:Бончевски манастир 4.jpg|Гробни споменици </gallery> == Поврзано == * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Прилепечко-витолишка парохија]] * [[Бонче]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Monastery church of St. John the Apostle (Bonče)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јован Богослов, Бонче}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Јован Богослов во Македонија]] [[Категорија:Бонечки манастир]] oeh0jnykjplgzex97s0evycblaad1ev 0 1383351 5544143 5488050 2026-04-24T08:09:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544143 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Харалампиј |слика = |големина на слика = 250п |опис = |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Прилепечко-витолишка |координати = {{coord|41|14|45.8|N|21|48|42.9|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Врпско |општина = Прилеп |држава = Македонија |патрон = [[Свети Харалампиј]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Харалампиј''' — помала селска црква во [[Мариово|мариовското]] село [[Врпско]], [[Македонија]].<ref name="пелагон">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pelagon.mk/2019/04/04/%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%82%d0%be%d1%86%d0%b8-%d0%be%d0%b4-%d1%83%d1%82%d0%b2%d1%80%d0%b4%d1%83%d0%b2%d0%b0%d1%9a%d0%b5-%d0%b8-%d0%ba%d0%be%d0%bc%d0%bf%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81-%d0%be%d0%b4-%d1%80/|title=ОСТАТОЦИ ОД УТВРДУВАЊЕ И КОМПЛЕКС ОД РАНОХРИСТИЈАНСКА ЦРКВА И ДРУГИ ГРАДБИ НА ЛОКАЛИТЕТОТ „ГРАДИШТЕ“ КАЈ СЕЛОТО ВРПСКО, ПРИЛЕПСКО|date=2019-04-04|work=Пелагон|accessdate=2025-12-30|archive-date=2025-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117064145/https://www.pelagon.mk/2019/04/04/%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%B8-%D0%BE%D0%B4-%D1%83%D1%82%D0%B2%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81-%D0%BE%D0%B4-%D1%80/|url-status=dead}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на наоѓалиштето [[Градиште (Врпско)|Градиште]], што се наоѓа на околу 1,5 километри северно од селото [[Врпско]], сместено на една впечатлива [[тумба]] покриена со реткото дрво [[тиса]].<ref name="пелагон"/> == Историја == Не се знае кога е подигната скромната црквичка. == Архитектура == Црквата е скромна камена градба од камен и кал, покриена со салонитни табли.<ref name="пелагон"/> Внатре во црквата има еден елемент од бел камен, кој претставува прозорско мено, карактеристично за ранохристијанските црковни градби.<ref name="пелагон"/> === Икони и иконостас === Во внатрешноста на црквата можат да се забележат икони поставени директно на ѕидот без иконостас. == Поврзано == * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Прилепечко-витолишка парохија]] * [[Врпско]] == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Харалампиј, Врпско}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Харалампиј во Македонија]] 66j88wo00ebkmvl2tvf198b1zyncdtw 0 1385068 5544023 5542913 2026-04-23T21:23:20Z Marco Mitrovich 114460 5544023 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Љупкова | native_name = Liubcova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 39 |lats = 31 |latNS = N | longd = 21 |longm = 53 |longs =44 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Берзаска]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 83 | population_footnotes = | population_total = 918 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327029 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Љупкова''' (поранешно име ''Долна Љупкова'', {{langx|ro|Liubcova}}) е населено место во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 918 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на општината [[Берзаска]]. Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Историја == Местото првпат се споменува во документи во 1430 година како тврдина на Дунав - „Љупко“. Според народната традиција, местото го добило името по српскиот кнез Љупко. Во документ од 1684 година, го носи сегашното, најблиско име „Љупкова“. Порано имало две соседни населби, Горна и Долна Љупкова, како воени пунктови во округот Ракаждија (1774). Се претпоставува дека таму живеело мешано српско-романско население.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Долна (Српска) Љупкова станала гранична стражарска населба во Илирскиот пешадиски полк во 1773 година. Три години подоцна, во 1776 година, била префрлена во новиот Влашко-илирски полк. Љупкова имала пет стражарски места додека ја чувала границата на Дунав. На почетокот на 1773 година, имало 87 граничари, од кои 29 биле вооружени, а 6 од нив биле на должност како кордон. За време на Австро-турската војна од 1788 година, во областа на селото, каде што се наоѓа еден рид, српскиот востаник Коча Анѓелковиќ држел позиција и се борел. На ридот именуван по него, ''Кочин јендек'', се водела жестока битка меѓу Србите и Турците. Од 600 доброволци кои се бореле на страната на Австрија, на крајот, Коча останал со 60 маченици, кои биле оставени сами на себе, предадени од австриската команда.Турците ги заробиле, исцрпени и ранети, и ги однеле во Текија, каде што Коча и неговите другари починале со ужасна смрт, набиени на колец. Сега таму е подигнат достоен споменик на српските херои, во форма на мермерна пирамида, на познатиот Коча, за кого народот пеел во песна. За посетителите е уреден спомен-парк. Според државната шематизација на православното свештенство во Унгарија од 1846 година, сè уште се споменуваат две соседни места со слични имиња - како парохии: Горна и Долна Љубкова. Горна Љубкова има 538 православни души, со училиште со учител и православна црква Свети Никола, каде што служат двајца парохиски свештеници. Долна Љубкова има малку повеќе жители, 865 парохијани, има и училиште со учител, како и православна црква Вознесението Христово, со еден парохиски свештеник.<ref name="аутоматски генерисано1">Reesch de Lewald, Aloysius: "Universalis schematismus ecclesiasticus venerabilis cleri orientalis ecclesiae graeci non uniti ritus regni Hungariae partiumque eidem adnexarum, necnon magni principatus Transilvaniae, item literarius, seu nomina eorum, qui rem literariam et fundationalem scholarem ejusdem ritus procurant ... pro anno ...", Buda 1846.</ref> Според митрополитскиот попис од 1865 година, во „Долна Љубкова“ живеат 933 православни жители, а има и една парохија од шеста платежна класа.<ref>"Српски летопис", Пешта 1866. године</ref> Според извештајот од 1905 година, се споменува само Долна Љупкова, за која се наведува дека е мала општина во Новомолдавскиот округ. Таму живееле 1.561 жител во 306 куќи; од нив, 1.454 души (или 93%) со 268 домови (или 87%) биле Срби. Единствените јавни згради во населбата се српска православна црква и српско јавно училиште. Во блиската [[Берзаска]] имаат речиси сè, вклучувајќи ја и последната пошта и телеграф. Селото било погодено од невидена катастрофа ноќта помеѓу 13 и 14 јуни 1910 година. Поради налет на облаци, се создал огромен порој од вода од потокот Брестовик, чии води стигнале до покривите на куќите во Љубковац. Луѓето се качувале на нивните покриви, а поројот однел многу куќи во Дунав. Жителката Ленка Бугарин пловела педесет километри на покривот од својата куќа сè додека не била спасена во близина на селото Дубова. 36 мештани загинале таа ужасна ноќ, од кои повеќето биле стари лица, жени и деца. Од 1913 година, овој тажен ден се одбележува со црковна церемонија.<ref>Васа Лупуловић, Борислав Ђ. Крстић: "Љупкова долина", Темишвар 1995. године</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.214 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|47.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|36.6}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|8.9}} }} == Религија == Црквата Долнољупковска првпат се споменува во 1757 година како дрвена колиба, изградена во 1745 година, кога свештеник бил Козма Поповиќ. Поцелосен опис на ова место за богослужба, кое дури и не било осветено, следи од 1787 година. Изградено е целосно од дрво и во многу дотраена состојба. Според традицијата, се наоѓало на рид наречен Велики или Крепуљин рид. Во исто време, имало недовршена изградба на нов храм. Новата црква, посветена на празникот Вознесение Господово или Спасовден, била осветена како завршена градба во 1794 година.<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и културни споменици Срба у румунуском Банату", Темишвар 2008. године</ref> Ова се однесува само на населбата Долна Љупкова, ништо не се споменува за Горна Љупкова. Но, внатрешното опремување и декорирање траело долго време, под надзор на свештеникот Илија Медаковиќ (исто така таму во 1814 година). Според српски извор од 1905 година, се наведува поинаку: дека црквата всушност била изградена во 1821 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> На ѕидната преграда на иконостасот, иконите се насликани во 1821 година од Арсеније Јакшиќ, зограф од [[Бела Црква (Србија)|Бела Црква]]. Тие се пресликани од Ѓока Путник од Бела Црква во 1904 година.<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> Хоровите и троновите се дело на резбарот Јоан Котрла од 1904 година, а царските двери ги изработиле Лука и Сава Лазаревиќ во 1929 година. Во 1951 година, Франц Вајнхепл насликал четири ѕидни композиции. Црковната парохија била таму во 1905 година, а собранието било редовно под претседателство на Милутин Јеремиќ. Парохиски свештеник во Долна Љупкова во тоа време бил монахот Емилијан Ќириќ, јеромонах роден во Павлиш, а тој е во парохијата од 1901 година. Парохијата е инаку од најниската класа со шеста плата, има парохиска куќа и парохиска сесија од 34 kj. Исто така, постојат и српски православни гробишта, а црковно-општинските земјишни поседи се минимални - само 2 kj.<ref>Мата Косовац, наведено дело</ref> Според државната шематизација на православното свештенство во Унгарија од 1846 година, се споменуваат две соседни места - парохии: Горна и Долна Љубкова. Во Горна Љубкова, место со 538 православни души, црковните регистри се водат од 1794 година во православната црква Свети Никола. Парохиски свештеник во 1846 година бил Стефан Куриќ, на кого му помагал свештеникот Нестор Лупуловиќ. А во Долна Љубкова, населба со 865 парохијани, регистрите се водат од 1794 година (погрешно напишано 1704?), во црквата посветена на Вознесението Христово. Парохиски свештеник во 1846 година бил свештеникот Петар Медаковиќ.<ref name="аутоматски генерисано1" /> == Образование == Првото споменување на училиштето во Љубкова датира од 1774/1775 година, кога таму учеле само тројца ученици. Учителот истата година бил Николаје Салитровиќ. Документ од 1792 година наведува дека младиот учител Нестор Лупуловиќ (Горна Љубкова) донирал еден дукат на црквата. Во 1806 година, 30 ученици учеле во локалното тривијално училиште, под водство на учителот Тома Јанковиќ, роден во [[Соколовац]]. Две години подоцна, новиот учител бил Павле Богдановиќ. Во 1846 година, 50 ученици го посетувале училиштето во Горна Љубкова, под водство на учителот Јован Ѓуран. А училиштето во Долна Љубкова го посетувале 60 ученици во 1846 година, под водство на учителот Захарије Поповиќ. Во 1881 година, нов учител, Јевта Крљанац, бил испратен во училиштето во Љубкова. Училиштето во Долна Љубкова е општинско училиште од 1874 година, а има една училишна зграда изградена во 1905 година според прописите. Наставник таа година бил Мита Нешиќ, која ја водела училишната градина со децата. Во тоа време, имало 84 ученици во редовните часови, а 79 постари ученици ја посетувале програмата по училиште. Во 1909 година, училиштето добило нова наставничка, Зорка Имброновиќ.<ref>Мата Косовац, наведено дело</ref> == Поврзано == * [[Берзаска]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Српски населби во дијаспора]] 233i5g9p10yvk9hee17341ohklvgxye 0 1386148 5544179 5528956 2026-04-24T09:40:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544179 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Чвилеваит|category=[[Сулфидни минерали ]]|boxwidth=|boxbgcolor=|image=|imagesize=|caption=|formula=[[Натриум|Na]]([[Бакар|Cu]],[[Железо|Fe]],[[Цинк|Zn]])₂[[сулфур|S]]₄ ''or'' Na(Cu,Fe,Zn)₂S₂<ref name="atlas"/><ref name="kachalov">''Kachalovskaya V.M., Osipov B.S., Nazarenko N.G., Kukoev V.A., Mazmanyan V.O., Egorov I.N., Kaplunnik L.N.'' Chvilevait — is a new alkali metal sulfide with the composition Na(Cu,Fe,Zn)₂S₂. — Moscow: Notes of the Russian Mineralogical Society, volume 117, № 2, 1988. — p. 204-207. ''(in Russian)''</ref>{{rp|204}}|molweight=|strunz=2.FB.10<ref name="atlas">[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?lang=en&mineral=Chvilevait Chvilevaite] in the Mineralienatlas database.</ref>|system=[[триаголен кристален систем|триаголен]]|symmetry=|color=бронзена кога е свежо исечена, постепено поцрнува до саѓи<ref name="hand"/>|habit=во форма на слободни зрна и мали агрегати|twinning=|cleavage=Совршено на {0001}|fracture=неправилен до нерамномерен|tenacity=|mohs=3|luster=металик|polish=|refractive=|opticalprop=|birefringence=|dispersion=|pleochroism=јасна, од бледо портокалова до темно сива со јоргована нијанса.<ref name="hand"/>|fluorescence=|absorption=|streak=|gravity=|density=3.94|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|diaphaneity=непроѕирен<ref name="hand">''John W. Anthony, Richard A. Bideaux, Kenneth W. Bladh, Monte C. Nichols'' (Hrsg.): Handbook of Mineralogy, Mineralogical Society of America. 2001. — [https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/chvilevaite.pdf Chvilevaite]: page in Handbook of mineralogy.</ref>|other=|references=}} '''Чвилеваит''' ({{Langx|ru|чвилеваи́т, чвилёваи́т}})<ref>Бидејќи минералот е именуван по презимето на [[Татјана Чвилева]] ({{langx|ru|Татьяна Чвилёва}}), можеби би било поточно да се напише „чвиљовит“ или „чвиљоваит“, меѓутоа, при регистрацијата на минералот, авторите и комисијата се одлучиле за поедноставување на името, кое било премногу тешко за изговор.</ref> — редок хидротермален полиметален минерал од класата на комплексни сулфиди, формирајќи микроскопски зрна во сродни минерали, неговиот состав е ретка комбинација од алкални (кои комбинираат литофилни) и халкофилни метали - [[натриум]] феросулфид, [[цинк]] и [[бакар]] со пресметковна формула Na(Cu, [[Железо|Fe]], Zn)₂S₄, првично објавен и потврден како Na(Cu, Fe, Zn)₂S_2.<ref name="atlas"/><ref name="kachalov"/>{{rp|204}} Новиот минерал бил проучен, опишан и откриен во 1985-1986 година и именуван во чест на [[Татјана Чвилева]],<ref name="named">Minerals named after employees of the Institute of Mineralogy, Geochemistry and Crystal Chemistry of Rare Elements ([[Institute of Mineralogy, Geochemistry and Crystal Chemistry of Rare Elements|IMGRE]]): [https://www.imgre.ru/images/2023/NOV4/Khom2222.pdf Chvilevaite] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240124140300/https://www.imgre.ru/images/2023/NOV4/Khom2222.pdf |date=2024-01-24 }}, 2023. ''(in Russian)''</ref> водечки вработен во Институтот за минералогија, геохемија и кристална хемија на ретки елементи, минералог во Кабинетот за минераграфија на [[Советскиот Сојуз]].<ref name="IMGRE">Official website of the Institute of Mineralogy, Geochemistry and Crystal Chemistry of Rare Elements, [http://imgre.ru/ IMGRE.ru]. Institute employees, [https://www.imgre.ru/images/2023/BESPOLK/chast2.pdf home front workers] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240718222607/https://www.imgre.ru/images/2023/BESPOLK/chast2.pdf |date=2024-07-18 }}, labor veterans. ''(in Russian)''</ref>{{rp|115}} == Историја на откритието и име == Првично, нов минерал со приближен состав Na(Cu,Fe,Zn)₂S₂<ref name="atlas"/> бил откриен како многу мали зрна на опфат во архивски примероци на [[сфалерит]] од наоѓалиштето олово-цинк Акатуј ( округ Александрово-Заводски на [[Забајкалски крај|Забајкалскиот крај]]), добиен од лабораторијата за микроскопија на IMGRE од средствата на Минералошкиот музеј на Академијата на науките на СССР.<ref name="academ">''Kaplunik L. N., Petrova I. V., Pobedimskaya E. A., Kachalovskaya V. M., Osipov B. S.'' (1990) Crystal structure of natural alkali sulfide chvilevaite Na(Cu,Fe,Zn)₂S₂. Presented by Academician [[:ru:Жариков, Вилен Андреевич|V. A. Zharikov]] on April 22, 1988. — Moscow: Reports of the USSR Academy of Sciences: volume 310: p. 90-93 ''(in Russian)''.</ref>{{rp|90}} Мономинералните зрна на идниот хвилеват имале големини од 0,01 до 0,5&nbsp;мм, но, како по правило, не ја достигнале максималната големина, што се јавува главно во најмалите сорти (од 0,01 до 0,05)&nbsp;мм).<ref name="kachalov"/>{{rp|204}} Затоа, воспоставувањето на нов минерален вид кое се случило главно со суптилни инструментални методи, врз основа на резултатите од микроскопските и рендгенските испитувања.<ref name="academ"/>{{rp|91}}Групата научници кои го откриле и распознале новиот минерал го опишале своето откритие на следниов начин: <blockquote>Чвилеваитот бил пронајден како слободни зрна и меѓурастоци во примероци од кршен [[сфалерит]] кои содржат мала количина на [[галенит]], [[пирит]], [[кварц]], [[Карбонатни минерали|карбонати]], единечни зрна [[Буланжерит|булангерит]], [[ковелит]], [[халкоцит]] и [[арсенопирит]]. Новиот минерал најчесто се наоѓа во тесен меѓурасток со ковелит, во чија маса се евидентирани остатоци од галенит. Ковелитот ги заменува хвилеваитот и галенитот, често со формирање на сложени мирмекитни меѓурастоци. Ковелитот и галенитот поврзани со хвилеваитот содржат зголемена количина на [[натриум]] (%) - до 1,38 и 0,87, соодветно. Чвилеваитот се забележува и во меѓурасток со халкоцит, повремено со арсенопирит, сфалерит, кварц и органска материја. Мономинералните зрна на нов алкален [[Сулфидни минерали|сулфид]] имаат големини од 0,01-0,5 mm, обично 0,01-0,05 mm.<ref name="kachalov"/>{{rp|204}}</blockquote> Новиот минерал бил одобрен на [[22 јуни]] [[1987]] година од страна на Комисијата за нови минерали и имиња на минерали (КНМИМ) на [[Меѓународно минералошко здружение|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ, Протокол бр. 5). Именуван е во чест на авторитетната минералогка и минералографка [[Татјана Чвилева]], чие научно портфолио во тоа време веќе вклучувало четири новооткриени минерални видови.<ref name="named"/> Материјалот за типизација и наведените примероци од минералот се чуваат во Московскиот минералошки музеј „Ферсман“.<ref name="american">''Jambor, John L., Vanko, David A.'' (1989) New mineral names. American Mineralogist, 74 (7-8) [http://www.minsocam.org/ammin/AM74/AM74_946.pdf p.946]-951</ref>{{rp|946}} == Својства == {{Надворешни снимки|image1=[https://fmm.ru/FMM_1_88050#/media/File:FMM_1_88050.JPG Чвилеваит] ([[Минералошки музеј Ферсман|Музеј Ферсман]])}} Чвилеваитот е изразен хидротермален метасоматски минерал од класата на комплексни [[Сулфидни минерали|сулфиди]]. Тој е еден од ретките минерали со необична хемија, комбинирајќи литофилни ([[Натриум|Na]]) и халкофилни ([[Бакар|Cu]], [[Железо|Fe]], [[Цинк|Zn]]) елементи во својот состав. Покрај самиот чвилеваит, ваквите минерали вклучуваат и џерфишерит K₆(Cu,Fe,Ni)₂₃S₂₆Cl и мурунскит K₂Cu₃FeS_3.<ref name="push">''[[:ru:Пущаровский, Дмитрий Юрьевич|Pushcharovsky D. Yu.]]'' Mineralogical crystallography. — Moscow: Ministry of Natural Resources and Ecology of the Russian Federation, Geokart, Geos, 2020. — 599 p. ''(in Russian)''</ref>{{rp|174}}Покрај тоа, до 2020-тите, хвилеваитот бил единственото наоѓалиште на сулфиден минерал со содржина на [[натриум]] во рудните наоѓалишта. Другите два наведени во оваа серија се [[Калиум|калиумови]] минерали.<ref name="dobro">''Dobrovolskaya M. G.'' Alkali metal sulfides in nature. History of study, geography, associations, isomorphism, educational conditions. — Moscow: 2018. — 159 p. ''(in Russian)''</ref>{{rp|13}} Бојата на минералот на свежи струготини е бронзена (слична на [[борнит]]), како и многу рудни сулфиди, брзо оксидира и бледнее до саѓеста црна нијанса, сјајот е метален, а во воздух брзо оксидира и потемнува. Во рефлектирана светлина, чвилеваитот е портокалов; со текот на времето, исто така, потемнува и модулира кон розово-виолетова или виолетова. Плеохроизмот е различен, од бледо портокалова до темно сива со јоргованова нијанса. Минералот е многу анизотропен, ефектот е различен, почнувајќи од црна до бела. [[Мосова скала|Тврдоста]] е ниска, не повеќе од 3; расцепот е совршен по должината {0001}, минералот е кршлив. Чвилеваитот формира плочести, призматични кристали; поединечните зрна не надминуваат 0,5 милиметри. Обликот на наслагите е доста разновиден: повеќе слоен, призматични, неправилни и изометриски, но преовладуваат слоеви со лушпести наслаги со добро расцепување. {{Rp|90}}Земајќи ги предвид постојано појавененото бранување во содржината на сите елементи во минералот, во 1988 година општата формула на хвилеваит била претставена во пропорционална форма, како (Na_2,00Ca_0,03)_2,03(Cu_2,56Fe_O,88Zn_0,43As_0,03Mn_0,005)_3,90S_4,06. Идеализираната формула била Na(Cu,Fe,Zn)₂S₂, а мали количини на [[арсен]] и [[манган]] биле класифицирани како примеси.<ref name="academ"/>{{rp|91}} Рентгенските испитувања на кристалната решетка на хвилеваитот покажале дека новиот минерал има [[тригонален кристален систем]] и не е структурен аналог на единствениот познат минерал со сличен состав во тоа време, тетрагоналниот мурунскит К₂Cu₃FeS_4. Резултатите од истражувањето покажале дека симетријата, параметрите на единичните ќелии на хвилеваитот, како и меѓуатомските растојанија фиксирани од Патерсоновата функција, се блиски до [[Вурцит|вурцитот]]; атомите ([[Бакар|Cu]], [[Железо|Fe]], [[Цинк|Zn]]) заеднички ги зафаќаат тетраедарските празнини во шестоаголно тесно пакување (како вурцитот) од атоми на сулфур: [[Натриум|атомот на Na]] може да се наоѓа во една од 2 октаедарски празнини во единичната ќелија. Атомите на [[бакар]], [[железо]] и [[цинк]] заедно зафаќаат половина од тетраедарските празнини, но за разлика од вурцитот, кај хвилеваитот се исполнети тетраедарски празнини со различни ориентации, кои имаат заеднички рабови и формираат густи тетраедарски слоеви. Атомите на [[натриум]] зафаќаат половина од октаедарските празнини слој по слој, што доведува до појава на метален сјај во кристалите. Во структурата по должината на c-оската, густите слоеви на (Cu, Fe, Zn) тетраедри се менуваат со полабави слоеви на NaS6 октаедри, што целосно го објаснува совршеното расцепување по должината на (0001).<ref name="pekov">''[[:ru:Пеков, Игорь Викторович|Pekov I.V.]]'' Orikite from the Khibiny alkaline massif (Kola Peninsula) and its structural features. — Moscow, New data on minerals, Vol. 45, 2010. — p.113-120 ''(in Russian)''</ref>{{rp|115}} Многу слична кристална структура, иако различни просторни групи, го карактеризира целото семејство на синтетички [[Сулфидни минерали|сулфиди]] и [[Селенидни минерали|селениди]] слични на ''хвилеваит'': Na(CuFe)S₂, Li(CuFe)S₂, Li(CuFe) Se₂ и други. Значајно е што замената на слоевите на атоми на [[натриум]] или [[литиум]] со слоеви од поголеми јони на [[калиум]], [[цезиум]] или [[талиум]] автоматски води до премин од тригоналниот структурен тип на хвилеваит во [[Четириаголен кристален систем|четириаголниот]] структурен тип на [[буковит]]. Особено, мурунскит, пронајден на планината Коашва во [[Пегматит|пегматити]] од ист тип како и новиот минерал орикит откриен во планините Хибини во 2007 година, има слична кристална структура. Сепак, деталното испитување на Х-зраци и моделирање на прашкаст модел на пронајдениот орикит покажало дека овој минерал и хвилеваит најверојатно не се директни структурни аналози. == Формирање на минерали == {{Надворешни снимки|image1=[https://vk.com/wall-23297475_35490 Чвилеваит] (четири фотографии)}} Чвилеваитот од наоѓалиштето Акатуи за прв пат бил пронајден во форма на слободни зрна и меѓурастоци во кршени примероци од [[сфалерит]] кои содржат мали количини на [[галенит]], [[пирит]], [[кварц]], [[Карбонатни минерали|карбонати]], како и единечни зрна [[Буланжерит|булангерит]], ковелит, халкоцит и арсенопирит. Овој минерал најчесто се наоѓа во блиски меѓурастоци со ковелит, во чија маса се евидентирани остатоци од галенит, а ковелитот често ги заменува хвилеваитот и галенитот со формирање на сложени мирмекитски израстоци. Чвилеваитот се забележува и меѓурасточен со халкоцит, повремено со арсенопирит, сфалерит, [[кварц]] и органска материја. Така, типични асоцијации за хвилеваит се минералите на хидротермалните вени: сфалерит, ковелит, халкоцит, галенит, пирит, булангерит, арсенопирит, карбонати и кварц..<ref name="hand"/> Оловно-цинковото рудно поле Акатуи, типично за хвилеваит, е повеќе од индикативно за неговата генеза. Главните рудни минерали се галенит, сфалерит, пирит, арсенопирит, булангерит и [[пиротит]]. До длабочина од 40-80 метри, рудите се високо оксидирани и се претставени со мешавина од [[лимонит]], [[церусит]], [[смитсонит]] и остатоци од неразграден галенит со кварц. Минерали што содржат сулфиди, како што се пирит и хвилеваит, се присутни во значителни количини во залихите и [[Јаловина|јаловината]]. <ref name="ancif">''Antsiferov D. V.'' Isolation from acid mine waste and cultivation of sulfate-reducing bacteria, promising for the formation of metal sulfides. Thesis. Tomsk State University. — Moscow: 2018. ''(in Russian)''</ref> Покрај наоѓалиштето Акатуи, Чвилеваит е утврден низ целиот свет во сулфидни олово-цинкови наоѓалишта со слични услови, особено во [[Унгарија]], [[Чиле]] и рудниците Сен-Илер, [[Квебек]] . Сепак, ретко кога големината на испуштањето на овој минерал дури и малку ја надминува веднаш утврдената 0,5&nbsp;мм. == Наводи == {{наводи}} == Книги == * ''Kachalovskaya V.M., Osipov B.S., Nazarenko N.G., Kukoev V.A., Mazmanyan V.O., Egorov I.N., Kaplunnik L.N.'' Chvilevait — is a new alkali metal sulfide with the composition Na(Cu,Fe,Zn)₂S₂. — Moscow: Notes of the Russian Mineralogical Society, volume 117, No. 2, 1988. — p.&nbsp;204-207. ''(in Russian)'' * ''Jambor, John L., Vanko, David A.'' (1989) New mineral names. American Mineralogist, 74 (7–8) [http://www.minsocam.org/ammin/AM74/AM74_946.pdf p.946]-951 * ''Kaplunnik, L.N., Petrova, I.V., Pobedimskaya, E.A., Kachalovskaya, V.M., Osipov, B.S.'' (1990) Crystal structure of the natural alkaline sulfide chvilevaite Na(Cu,Fe,Zn)₂S₂. Doklady Akademii Nauk SSSR: 310: 90–93. ''(in Russian)'' * ''Kaplunnik, L.N., Petrova, I.V., Pobedimskaya, E.A., Kachalovskaya, V.M., Osipov, B.S.'' (1990) Crystal structure of natural alkaline sulfide, chvilevaite, Na(Cu,Fe,Zn)₂S₂. Soviet Physics - Doklady: 35: 6–8. ''(in Russian)'' == Надворешни врски == * [https://www.mindat.org/min-1050.html Chvilevaite] (A valid IMA mineral species: Na(Cu,Fe,Zn)₂S₄): information about the mineral chvilevait in the Mindat database. * [https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/chvilevaite.pdf Chvilevaite]: page in Handbook of mineralogy * [https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211053 Chvilevaite] in the webmineral.ru database: minerals and deposits of Russia ''(in Russian)'' * [https://catalogmineralov.ru/mineral/chvilevaite.html Chvilevaite]: on the website catalogmineralov.ru ''(in Russian)'' * [https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?lang=en&mineral=Chvilevait Chvilevaite] in the Mineralienatlas database * [http://mincryst.iem.ac.ru/rus/s_carta.php?CHVILEVAITE+908 Chvilevaite]: mineral information card in the IEM RAS database ''(in Russian)'' * [https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=93683 Chvilevaite] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250324102629/https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=93683 |date=2025-03-24 }}, mineral page: All-Russian Research Geological Institute named after. A.P. Karpinsky ''(in Russian)'' * [https://fmm.ru/FMM_1_88050 Chvilevaite]: Mineralogical Museum [[Fersman Mineralogical Museum|named after. A.E. Fersman]] of the Russian Academy of Sciences. [[Категорија:Триаголни минерали]] [[Категорија:Минерали на цинкот]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Минерали на натриумот]] [[Категорија:Сулфидни минерали]] [[Категорија:Минерали на бакарот]] 03v5lfh78onbx5jxocr7qj50ef3898z 0 1387126 5543911 5515279 2026-04-23T14:39:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543911 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Флорис Такенс|image=Floris Takens.jpg<!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)-->|image_size=|alt=|caption=Флорис Такенс во [[Универзитетот на Ворвик]] во 1980 година (фотографија од [[Институтот за математички истражувања на Оберволфах]])|birth_date={{birth date |1940|11|12|df=y}}|birth_place=[[Зандам]], [[Холандија]]|death_date={{death date and age|2010|6|20|1940|11|12|df=y}}|death_place=|nationality=[[Холанѓанец|Холанѓанец]]|fields=[[Математика]]|workplaces=|alma_mater=[[Универзитет на Амстердам]]|thesis_title=<!--(or | thesis1_title = and | thesis2_title = )-->|thesis_url=<!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )-->|thesis_year=<!--(or | thesis1_year = and | thesis2_year = )-->|doctoral_advisor=[[Николас Кајпер]]|doctoral_students=|known_for=[[Такенсова теорема]]|awards=}} '''Флорис Такенс''' (12 ноември 1940 – 20 јуни 2010)<ref>[http://www.rug.nl/wiskunde/index rug.nl] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101211175214/http://www.rug.nl/wiskunde/index|date=2010-12-11}}</ref> ― холандски математичар познат по придонесите во теоријата на хаотичните динамички системи. Заедно со [[Давид Руел]], тој предвидел дека турбуленцијата на флуидите може да се развие преку чуден атрактор, термин што тие го измислиле, за разлика од тогаш преовладувачката теорија за акреција на модови . Предвидувањето подоцна било потврдено со експеримент.{{Се бара извор|date=August 2025}} . Такенс, исто така, го утврдил резултатот што е сега познат како Такенсова теорема, која што покажува како да се реконструира динамички систем од набљудувана [[Временска низа|временска серија]] . Тој бил првиот што покажал како хаотичните атрактори можат да бидат учени од страна на невронските мрежи. Такенс бил роден во Зандам во [[Холандија]]. Посетувал училишта во [[Хаг]] и во Зандам пред да служи воен рок во холандската армија во траење од една година (1960–1961). На Универзитетот во Амстердам ги завршил додипломските и постдипломските студии. Докторатот по математика го добил во 1969 година за неговата теза ''„Минималниот број на критични точки на функцијата на компактното многуобразие и категоријата на Лустерник-Шнирелман“'', под менторство на Николас Кајпер, По докторирањето, Такенс поминал една година на Институтот за високи научни студии, во Бур-сур-Ивет, во близина на Париз, каде што работел со [[Давид Руел]], Рене Том и Јакоб Палис . Неговото пријателство со Палис го одвело многу пати во Институтот за чиста и применета математика (IMPA) во [[Рио де Жанеиро]], Бразил. Нивната соработка резултирала со неколку заеднички публикации. Такенс бил професор на Универзитетот во Гронинген, во Гронинген, Холандија, од 1972 година до неговото пензионирање од предавањата во 1999 година. Такенс бил член на: * Кралската холандска академија на уметностите и науките (од 1991 година)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00009275|title=Floris Takens (1940–2010)|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|accessdate=17 July 2015}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Бразилската академија на науките (од 1981 година) и * Уредничкиот одбор за ''„Белешки од предавањата по математика“ на „Шпрингер-Верлаг“.'' == Избрани публикации == * {{Наведено списание|last=Руел|first=Давид|last2=Такенс|first2=Флорис|year=1971|title=За природата на турбуленцијата|journal=Комуникации во математичката физика|volume=20|issue=3|pages=167–192|bibcode=1971CMaPh..20..167R|doi=10.1007/BF01646553}} * {{Наведено списание|last=Њухаус|first=Шелдон Е.|last2=Палис|first2=Жакоб, Јуниор|author-link2=Жакоб Палис|last3=Такенс|first3=Флорис|year=1983|title=Бифуркации и стабилност на фамилии на дифеоморфизми|url=http://www.numdam.org/item/PMIHES_1983__57__5_0/|journal=Публикациии по математика на IHÉS|volume=57|pages=1–71|doi=10.1007/BF02698773}} * {{Наведено списание|last=Бакер|first=Рембрант|last2=Шаутен|first2=Јап|last3=Џајлс|first3=Клајд Ли|last4=Такенс|first4=Флорис|last5=Ван ден Блајк|first5=Кор М.|year=2000|title=Учење хаотични атрактори од страна на невронски мрежи|journal=Невронско сметање|volume=12|issue=10|pages=2355–2383|doi=10.1162/089976600300014971|pmid=11032038}} == Наводи == {{наводи}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=K8ut7gQTCYAC|title=Глобална анализа на динамичките системи - паметник посветен на Флорис Такенс за неговиот 60-ти роденден|last=|publisher=IOP Publishing|year=2001|isbn=0-7503-0803-6|editor-last=Броер|editor-first=Хенк В.|editor-link=Хенк Броер|editor-last2=Краускопф|editor-first2=Бернд|editor-last3=Вегтер|editor-first3=Герт}} * [https://web.archive.org/web/20110621225051/http://www.abc.org.br/resultado.php3?codigo=ftakens Флорис Такенс - Бразилска Академија на Науката]. Accessed on 26 January 2010. == Надворешни врски == * {{Mathgenealogy|id=44979}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Такенс, Флорис}} [[Категорија:Теоретичари на динамичните системи]] [[Категорија:Членови на Кралската холандска академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Бразилската академија на науките]] [[Категорија:Теоретичари на хаосот]] [[Категорија:Починати во 2010 година]] [[Категорија:Родени во 1940 година]] dxg7uebt2fm3i0mvmabv0zaaf4cckj2 0 1387553 5544227 5518787 2026-04-24T11:15:14Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544227 wikitext text/x-wiki '''Чои Мин Џонг''' (корејски: 최민정; родена на 9 септември 1998 година) — јужнокорејска [[Брзо лизгање на кратки патеки|брзолизгачка на кратки патеки]]. Таа е четирикратна [[Брзо лизгање на Зимските олимписки игри|олимписка шампионка]] (2018, 2022, 2026), четирикратна светска шампионка (2015, 2016, 2018, 2022), шампионка на четири континенти (2020) и моментална носителка на светски рекорд за 1500 метри.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/57666cab3c9c4e5a8f64bf92a85b76d0|title=Choi sets world record and claims short-track World Cup win|date=2016-11-13|work=AP News|language=en-US|accessdate=2025-12-26}}</ref> Чои е широко признаена како најдобра корејска брзолизгачка на кратки патеки на сите времиња. Со четири златни, три сребрени (вкупно седум медали), таа е најодликуваната олимпијка на Јужна Кореја и на Летните и на Зимските олимписки игри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chosun.com/english/sports-en/2026/02/23/SYSHSUOHMBDXLOA5YT7GCOMN7M/|title=Choi Min-jeong Retires With Record 7 Olympic Medals|last=Daily|first=The Chosun|date=2026-02-22|work=The Chosun Daily|language=en|accessdate=2026-02-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chosun.com/english/sports-en/2026/02/22/S6KVS773VBB45CB4SRK5QZD6MU/|title=Choi Min-jeong Wins Silver, Becomes South Korea's Top Medalist|last=Daily|first=The Chosun|date=2026-02-21|work=The Chosun Daily|language=en|accessdate=2026-02-22}}</ref> == Кариера == === Јуниорска кариера === Чои го освоила третото место во генералниот пласман зад соиграчите Но До-хи и Ан Се-џунг, откако освоила злато на 1000 метри и сребро на 1500 метри на Светското јуниорско првенство во 2014 година. === Сениорска кариера === Во текот на сезоната 2014–2015 на сениорско ниво, Чои го освоила својот прв златен медал на Светскиот куп пред Аријана Фонтана и Шим Сук-хи во Монтреал. На само 16 години, таа ја освоила својата прва светска титула на Светското првенство во 2015 година во Москва, откако освоила злато на 1000 метри и 3000 метри. Една година подоцна, таа успешно ја одбранила својата титула во Сеул.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://olympics.com/en/news/life-is-a-learning-curve-for-republic-of-korea-s-golden-girl-choi-min-jeong|title=Life is a learning curve for Republic of Korea's golden girl Choi Min-Jeong|date=3 March 2020|work=Olympics|accessdate=27 January 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2016–2017, Чои поставила нов светски рекорд од 2:14:354 на 1500 метри во Солт Лејк Сити.<ref name=":1"/> Во 2018 година, на Зимските олимписки игри во Пјонгчанг, Чои станала двократна олимписка шампионка откако освоила злато на штафетите 1500 метри и 3000 метри. Таа поставила и моментално го држи олимпискиот рекорд на 500 метри откако го срушила претходниот олимписки рекорд поставен од Елиз Кристи за 0,45 секунди.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/live/winter-olympics/42493822|title=Watch Winter Olympics: Day one highlights|date=7 February 2018|work=BBC Sport|access-date=10 February 2018|language=en-GB}}</ref> Чои била една од големите фаворитки во водство до финалето А, но била казнета за пречки откако завршила втора.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.straitstimes.com/sport/winter-olympics-dq-drama-hits-south-koreas-star-skater-choi-as-veteran-fontana-grabs-italys|title=Winter Olympics: DQ drama hits South Korea's star skater Choi as veteran Fontana grabs Italy's 1st Pyeongchang gold|date=14 February 2018|work=The Straits Times|access-date=14 February 2018|language=en-GB}}</ref> Чои продолжила да го освојува златото на 1500 метри и го водела својот тим до златото на штафетата 3000 метри за повеќе од осум секунди.<ref name=":0"/> Таа се урнала и завршила четврта откако се судрила со Шим Сук-хи во финалето на 1000 метри. Чои ја освоила својата трета светска титула на Светското првенство во 2018 година, собирајќи 110 поени по освојувањето на златото во суперфиналето на трките на 500 метри, 1500 метри и 3000 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.isu.org/short-track/news/interviews-stk/13464-isu-world-short-track-speed-skating-championships-the-best-moments?highlight=WyJjaG9pIiwiY2hvaSdzIiwiY2hvaSdzcGVyZm9ybWFuY2UiLCJtaW4iLCJtaW4ncyIsImplb25nIiwiamVvbmcncyIsMjAxOCwiJzIwMTgnLiIsIjIwMTgncyIsIndvcmxkIiwid29ybGQncyIsIid3b3JsZCIsIndvcmxkJyIsIndvcmxkJy5cdTIwMWQiLCJ3b3JsZCdzLWJlc3QiLCJjaG9pIG1pbiIsImNob2kgbWluIGplb25nIiwibWluIGplb25nIiwiMjAxOCB3b3JsZCJd&templateParam=15|title=ISU World Short Track Speed Skating Championships: the best moments – International Skating Union|work=isu.org|accessdate=28 January 2022|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128003842/https://www.isu.org/short-track/news/interviews-stk/13464-isu-world-short-track-speed-skating-championships-the-best-moments?highlight=WyJjaG9pIiwiY2hvaSdzIiwiY2hvaSdzcGVyZm9ybWFuY2UiLCJtaW4iLCJtaW4ncyIsImplb25nIiwiamVvbmcncyIsMjAxOCwiJzIwMTgnLiIsIjIwMTgncyIsIndvcmxkIiwid29ybGQncyIsIid3b3JsZCIsIndvcmxkJyIsIndvcmxkJy5cdTIwMWQiLCJ3b3JsZCdzLWJlc3QiLCJjaG9pIG1pbiIsImNob2kgbWluIGplb25nIiwibWluIGplb25nIiwiMjAxOCB3b3JsZCJd&templateParam=15|url-status=dead}}</ref> На првото првенство на Четири Континенти во 2020 година, Чои станала чист победник откако освоила златни медали на сите дистанци. Таа била крунисана за прва шампионка на Четири Континенти во историјата откако завршила прва во генералниот пласман пред соиграчката Сео Ви Мин и Кортни Саролт со неверојатна разлика од 89 и 92 поени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.isu.org/short-track/news/interviews-stk/13164-best-moment-choi-min-jeong-leaves-rivals-gasping-with-isu-four-continents-short-track-speed-skating-clean-sweep?highlight=WyJjaG9pIiwiY2hvaSdzIiwiY2hvaSdzcGVyZm9ybWFuY2UiLCJtaW4iLCJtaW4ncyIsImplb25nIiwiamVvbmcncyIsImNob2kgbWluIiwiY2hvaSBtaW4gamVvbmciLCJtaW4gamVvbmciXQ==&templateParam=15|title=Best Moment: Choi Min Jeong leaves rivals gasping with ISU Four Continents Short Track Speed Skating clean sweep – International Skating Union|work=isu.org|accessdate=28 January 2022}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Светското првенство во Сеул во 2020 година било откажано поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]], а Чои се повлекла од Светското првенство во 2021 година поради пандемијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.isu.org/short-track/news/news-stk/13469-absence-of-asian-powerhouses-creates-opportunity-for-schulting?highlight=WyJjaG9pIiwiY2hvaSdzIiwiY2hvaSdzcGVyZm9ybWFuY2UiLCJtaW4iLCJtaW4ncyIsImplb25nIiwiamVvbmcncyIsMjAxOCwiJzIwMTgnLiIsIjIwMTgncyIsIndvcmxkIiwid29ybGQncyIsIid3b3JsZCIsIndvcmxkJyIsIndvcmxkJy5cdTIwMWQiLCJ3b3JsZCdzLWJlc3QiLCJjaG9pIG1pbiIsImNob2kgbWluIGplb25nIiwibWluIGplb25nIiwiMjAxOCB3b3JsZCJd&templateParam=15|title=Absence of Asian powerhouses creates opportunity for Schulting – International Skating Union|work=isu.org|accessdate=28 January 2022}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во текот на сезоната 2021–2022, таа претрпела повреди на коленото и глуждот во одделни судири за време на отворањето на Светското првенство во октомври во Пекинг.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/10/25/sports/more/Beijing-Winter-Olympics-Choi-Minjeong-Short-track-speed-skating/20211025172122755.html|title=Choi Min-jeong returns to Korea after injury at ISU World Cup|date=25 October 2021|work=[[Korea JoongAng Daily]]|language=en|accessdate=28 January 2022}}</ref> Таа не можела да се натпреварува на следниот натпревар од Светското првенство во Нагоја поради повредите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.isu.html.infostradasports.com/cache/TheASP.asp@PageID=302037&SportID=302&Personid=1247260&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=2.html?399563|title=ST – Person Bio|work=isu.html.infostradasports.com|accessdate=28 January 2022}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Чои, исто така, морала да се справи со проблеми надвор од мразот, кога текстуални пораки од нејзиниот долгогодишен соиграч Шим искочиле во јавност и имплицирале дека Шим намерно ја сопнала за време на натпреварот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20220105000920|title=Olympic short track champion downplays concerns about medal|date=5 January 2022|language=en|accessdate=28 January 2022}}</ref> Чои се натпреварувала за Кореја на [[Зимски олимписки игри 2022|Зимските олимписки игри во Пекинг во 2022 година]], освојувајќи злато на 1500 метри, поставувајќи нов олимписки рекорд во четвртфиналето. Таа, исто така, освоила два сребрени медали на 1000 метри и штафета за жени на 3000 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://olympics.com/en/news/korean-speed-skater-choi-minjeong-gold-women-1500m|title=Korean speed skater Choi Minjeong after winning gold in women's 1500m: "Thanks to all who support me"|work=olympics.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2022/02/16/sport/choi-min-jeong-south-korea-beijing-gold-spt-intl/index.html|title=Choi Min-Jeong bounces back from tearful silver to defend women's 1500m speed skating title|last=Jack Bantock|date=16 February 2022|publisher=CNN|accessdate=4 April 2022}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/2022/02/16/choi-min-jeong-speedskating-gold/|title=South Korea's Choi Min-jeong extends reign in women's 1,500-meter short track|work=The Washington Post|access-date=4 April 2022|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref> Чои била крунисана за светска шампионка во брзо лизгање на кратки патеки на Светското првенство во 2022 година, откако освоила злато во суперфиналето на трките на 1000 метри, 1500 метри и 3000 метри. Ова била нејзина прва светска титула по четири години (светска вицешампионка во 2019 година, светските првенства откажани во 2020 година, се повлекла во 2021 година) и нејзина четврта светска титула во целина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://isu.org/short-track/news/news-stk/14087-choi?templateParam=15|title=Min Jeong Choi (KOR) claims fourth overall title – International Skating Union|work=isu.org|accessdate=11 April 2022|archive-date=2022-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126082700/https://www.isu.org/short-track/news/news-stk/14087-choi?templateParam=15|url-status=dead}}</ref> Таа, исто така, го поведела тимот на Кореја во женската штафета на 3000 метри од позицијата за бронзен медал до златото во последната кривина од штафетата со неверојатен потег, завршувајќи 0,034 секунди пред тимот на Канада. == Личен живот == Чои почнала да лизга како хоби на шестгодишна возраст и се приклучила на локален клуб за да продолжи понатаму со лизгањето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.namdonews.com/news/articleView.html?idxno=463581|date=2018-02-22|work=[[Namdo News]]|language=ko|script-title=ko:최민정, 6세 취미로 시작한 스케이트 "선수까지 할 줄 몰랐다"|accessdate=2024-01-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imaeil.com/page/view/2018021811020821915|date=18 February 2018|work=[[Maeil Shinmun]]|language=ko|script-title=ko:'두번 눈물 없다'…최민정 '경쟁자는 내 자신'|accessdate=2024-01-22}}</ref> Нејзин идол е Џин Сун Ју.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asiatoday.co.kr/view.php?key=20220217010008968|date=2022-02-17|work=종합일간지|language=ko|script-title=ko:[베이징올림픽] 전이경→진선유→최민정, '여제' 계보가 완성되기까지|accessdate=2024-01-22}}</ref> Таа е запишана на Јонсеискиот универзитет..<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chosun.com/sports/sports_general/2023/01/22/QKR743MTARF3PJIHVOBBZ5CMXE/|date=2023-01-22|work=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:쇼트트랙 최민정, 동계U대회 4관왕|accessdate=2024-01-22}}</ref> == Филантропија == На 7 март 2022 година, Чои донирала 50 милиони вони на Здружението за помош при катастрофи „Хоуп Бриџ“ за да им помогне на жртвите од огромниот шумски пожар што започнал во Улџин, Кјонбоккунг, а се проширил и во Самчеок, Кангвон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=076&aid=0003839239|last=Jeong bit|date=6 March 2022|publisher=[[Sports Chosun]]|language=ko|script-title=ko:김연아·최민정, 산불 피해복구 위해 기부…스포츠 스타들도 동참|trans-title=Kim Yu-na and Choi Min-jung donate for forest fire damage recovery... Sports stars also participate|accessdate=6 March 2022}}</ref> == Наводи == <references />{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мин-џонг. Чои}} [[Категорија:Освојувачи на медали на Зимските олимписки игри 2026]] [[Категорија:Освојувачи на медали на Зимските олимписки игри 2022]] [[Категорија:Освојувачи на медали на Зимските олимписки игри 2018]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] [[Категорија:Статии со текст на корејски]] [[Категорија:Натпреварувачи на Зимските олимписки игри 2026]] [[Категорија:Натпреварувачи на Зимските олимписки игри 2022]] [[Категорија:Натпреварувачи на Зимските олимписки игри 2018]] n9a318o7a32i316qsevtqjt90ief1x5 0 1389181 5543994 5526051 2026-04-23T19:57:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543994 wikitext text/x-wiki '''Хелен Изабел Астон''' (26 март 1934–17 март 2020)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tributes.theage.com.au/obituaries/129271/helen-isobel-aston/|title=Helen Isobel Aston Death Notice - Melbourne, Victoria &#124; the Age}}</ref> — австралиска [[Ботаника|ботаничарка]]<ref name="Harvard University Herbaria & Libraries - Index of Botanists - Aston, Helen I.">{{Наведена мрежна страница|url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=45654|title=Harvard University Herbaria & Libraries - Index of Botanists - Aston, Helen I.|work=Harvard University Herbaria & Libraries|publisher=[[Harvard University]]|accessdate=21 November 2021}}</ref> и [[Орнитологија|орнитолог]]. == Биографија == Астон дипломирала во 1957 година со насоки [[ботаника]] и [[зоологија]] на Универзитетот во Мелбурн.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.birdlife.org.au/documents/PEO-BOCA-biographies.pdf|title=BOCA BIOGRAPHY 2005|work=Birdlife Australia|accessdate=25 August 2017}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Астон работела во Националниот хербариум на Викторија од 1956 до 1991 година, каде што станала еден од водечките австралиски авторитети за слатководни васкуларни растенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.anbg.gov.au/biography/aston-helen.html|title=Aston, Helen I.|work=Australian National Botanic Gardens|accessdate=25 August 2017}}</ref> Националниот хербариум на Викторија го содржи поголемиот дел од хербариумот на Астон, речиси 3.000 примероци, со дупликати дистрибуирани низ австралиските хербариуми, вклучувајќи ги [[Јужноавстралиски државен хербариум|Јужноавстралискиот државен хербариум]], [[Квинслендов хербариум|Квинслендовиот хербариум]], [[Австралиски национални ботанички градини|Австралиските национални ботанички градини]], [[Тасмански хербариум|Тасманскиот хербариум]], [[Национален хербариум на Нов Јужен Велс|Националниот хербариум на Нов Јужен Велс]] и [[Западноавстралиски хербариум|Западноавстралискиот хербариум]]. Астон се семта дека е најпозната по нејзината книга ''„Водни растенија на Австралија“'', објавена во 1973 година од ''Мелбурн Јуниверзити Прес''. Астон ја претставувала австралиската хербарија како австралиски ботанички службеник за врска во 1974 година со [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]], Обединето Кралство. Астон го уредувала списанието ''„Мулерија“'' од 1977 до 1988 година.{{Ботаничар|Aston}} == Избрани објавени имиња == * ''[[Limnophyton australiense]]'' <small>Aston</small> * ''[[Cycnogeton alcockiae]]'' <small>Aston</small> * ''[[Nymphoides triangularis]]'' <small>Aston</small> == Награди и почести == Во 1979 година, Астон била наградена со Австралискиот медал за природна историја од страна на Клубот на теренски натуралисти на Викторија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.org/stream/VictorianNatura97Fiel|title=The victorian naturalist|year=1884|work=archive.org|publisher=South Yarra, [Vic.] : Field Naturalists Club of Victoria|accessdate=2017-08-25}}</ref> == Наследство == Следните растенија се именувани во нејзина чест: === Родови === * ''[[Astonia]]'' ''<small>[[S.W.L.Jacobs]]''</small><ref>{{Наведено списание|last=Jacobs|first=Surrey|year=1997|title=Astonia (Alismataceae), a new genus for Australia|journal=Telopea|volume=7|issue=2|pages=139–141|doi=10.7751/telopea19971004|doi-access=free}}</ref> === Видови === * ''[[Nymphoides astoniae]]'' <small>[[M.D.Barrett]] & [[R.L.Barrett]]</small><ref>{{Наведено списание|last=Barrett|first=M.D.|last2=Barrett|first2=R.L|date=3 November 2015|title=Twenty-seven new species of vascular plants from Western Australia.|url=https://florabase.dpaw.wa.gov.au/nuytsia/article/730|journal=Nuytsia|volume=26|pages=67–70}}</ref> == Поврзано == * [[:Категорија:Таксони именувани од Хелен Изабел Астон]] * [[Индекс на имиња на австралиски растенија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://biodiversity.org.au/nsl/services/search?name=&author=Aston&ofRank.id=&matchRank=match&publication=&year=&inc._scientific=&inc.scientific=on&inc._cultivar=&inc._hybrid=&inc._formula=&inc._autonym=&inc._other=&ex._scientific=&ex._cultivar=&ex._hybrid=&ex._formula=&ex._autonym=&nameTag=&max=100&display=apni&advanced=true|title=Australian Plant Name Index|accessdate=25 November 2020}}</ref> == Избрани публикации == === Книги === * ''Водни растенија на Австралија'' (1973)<ref>{{Наведена книга|title=Aquatic plants of Australia; a guide to the identification of the aquatic ferns and flowering plants of Australia, both native and naturalized|last=Aston|first=Helen I.|date=1973|publisher=Melbourne University Press|isbn=978-0522840445|location=Carlton, Vic.|oclc=3241613}}</ref> * ''Атлас на птици од регионот на Мелбурн'' (1978)<ref>{{Наведена книга|title=A bird atlas of the Melbourne Region|last=Aston|first=Helen I.|date=1978|publisher=Victorian Ornithological Research Group|others=Balmford, Rosemary., Victorian Ornithological Research Group.|isbn=978-0959591408|location=Melbourne|oclc=4962542}}</ref> === Статии од списанија === * {{Наведен Q|Q104234714}} * {{Наведен Q|Q104225439}} * {{Наведен Q|Q104225369}} * {{Наведен Q|Q104153608}} * {{Наведено списание|last=H.I. Aston|date=1987|title=Influx of the Grey-headed Flying-fox Pteropus poliocephalus (Chiroptera: Pteropodidae) to the Melbourne area, Victoria, in 1986|journal=The Victorian Naturalist|language=en|volume=104|pages=9–13}} * {{Наведен Q|Q104398490}} * {{Наведен Q|Q104043228}} * {{Наведен Q|Q104007372}} * {{Наведен Q|Q104007347}} * {{Наведен Q|Q102438629}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Астон, Хелен Изабел }} [[Категорија:Починати во 2020 година]] [[Категорија:Родени во 1934 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Австралиски ботаничари]] h37nlik6m1s2icr8uxidgxk4ziesdgz 0 1389660 5543914 5528172 2026-04-23T14:55:26Z Andrew012p 85224 5543914 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Џиперс Криперс | image = Jeepers Creepers 2001.webp | alt = | caption = Плакатот на филмот | director = [[Виктор Салва]] | producer = {{Plainlist| * Џ. Тод Харис * Бари Опер * Том Лус }} | writer = Виктор Салва | starring = {{Plainlist| * [[Џина Филипс]] * [[Џастин Лонг]] * [[Џонатан Брек]] * [[Ајлин Бренан]] }} | music = Бенет Салвеј | cinematography = [[Дон Е. Фонтлерој]] | editing = Ед Маркс | studio = {{Plainlist| * [[American Zoetrope]] * Cinerenta-Cinebeta * Cinerenta Medienbeteiligungs KG }} | distributor = {{Plainlist| * [[United Artists]] * [[MGM Distribution Co.]] (САД) * [[Miramax]] * [[Buena Vista International]] (Италија) * [[United International Pictures]] (Германија)<ref name=vcl>{{cite web|title=VCL planning linkup with unnamed partner|website=Variety|date=27 август 2001|access-date=16 август 2024|url=https://variety.com/2001/biz/news/vcl-planning-linkup-with-unnamed-partner-1117851893/}}</ref> }} | released = 31 август 2001 г. (САД) | runtime = 91 минута<ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/release/jeepers-creepers-q29sbgvjdglvbjpwwc0zndg1nti|title=''Jeepers Creepers''|publisher=British Board of Film Classification|access-date=17 март 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222015842/http://bbfc.co.uk/releases/jeepers-creepers-2001|archive-date=22 февруари 2015|url-status=live}}</ref> | country = {{Plainlist| * {{САД}}<ref name="AFI">{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Film/62061-JEEPERS-CREEPERS|title=''Jeepers Creepers''|work=AFI Catalog of Feature Films|publisher=American Film Institute|access-date=10 јануари 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110005305/https://catalog.afi.com/Film/62061-JEEPERS-CREEPERS|archive-date=10 јануари 2021|url-status=live}}</ref> * {{знамеикона|Германија}} [[Германија]] }} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 10 милиони долари | gross = 59,4 милиони долари | followed_by = ''[[Џиперс Криперс 2]]'' }}'''''Џиперс Криперс''''' ({{Langx|en|Jeepers Creepers}}) — [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2001 г. во режија на Виктор Салва. Филмот е заедничко производство на [[Германија]] и [[САД]]. Главните улоги ги толкуваат Џина Филипс, Џастин Лонг и Џонатан Брек. Подоцна биле снимени неколку продолженија, како и обнова на серијалот. Во центарот на дејството е приказната за борбата на двајца млади луѓе, Дери и неговата сестра Триш, со крвожедно чудовиште што се храни со [[луѓе]], познато како „Плашилото“, кое излегува на лов секоја 23-та пролет. Претпремиерното прикажување на филмот се одржало на 20 јули 2001 г. на меѓународниот кинофестивал во Минхен. Во [[Соединети Американски Држави|САД]] филмот започнал со прикажување на 31 август. За производството биле потрошени 10 милиони [[Американски долар|долари]], а вкупната заработка во светот изнесувала повеќе од 59 милиони долари. Филмот бил објавен на [[Дигитален видеодиск|ДВД]] на 8 јануари 2002 г. Финалето на филмот претрпело измени поради кратење на буџетот за еден милион долари; завршната сцена била снимена во скратен формат и не онака како што првично предвидел режисерот. == Содржина == {{Разоткривање}}Дери и неговата сестра Триш патуваат со автомобил на распуст кај својата мајка. Неочекувано, нивниот [[автомобил]] го престигнува камион што силно им свири и ги преплашува. Поминувајќи покрај една напуштена црква, тие го забележуваат истиот камион, а покрај него фигура на човек во темен мантил и шапка што фрла големи окрвавени предмети во една цевка. Сфаќајќи дека е забележан, непознатиот човек влегува во својот ’рѓосан камион и почнува да ги гони исплашените Дери и Триш. Откако Дери скршнува во едно поле, гонителот ги остава на мира. Заинтригиран, Дери ја убедува сестра си да се вратат кај црквата за да дознаат што фрлал човекот во цевката. Тие се враќаат и додека Дери се обидува да погледне во подрумот низ цевката, Триш се исплашува од [[Стаорец|стаорци]], го испушта брат си и тој се лизга долу низ цевката. Дери паѓа во темен подрум покрај еден од предметите, кој неочекувано почнува да се мрда. Тој го отвора и гледа млад дечко што му умира на рацете. Во подрумот, Дери гледа стотици осакатени човечки трупови прикачени на таванот и ѕидовите. Многу од телата се исечени и нивните делови се повторно зашиени едни со други во најгрозоморни начини. На еден од ѕидовите забележува момче и девојка што ги познава од порано, чии тела се зашиени во поза на вљубен пар. Дери наоѓа скали, излегува од подрумот во силен шок, влегува во автомобилот и заедно со сестра му брзо заминуваат. Стигнуваат до еден мал ресторан покрај патот, каде бараат од келнерката да повика [[полиција]]. Одеднаш телефонот ѕвони, Дери крева и слуша женски глас што веднаш го изговара неговото име и името на сестра му. Гласот му вели дека се во опасност и дека треба да очекуваат зло во мигот кога ќе ја слушнат песната ''[[Jeepers Creepers (песна)|Jeepers Creepers]]''. Пристигнува полицијата. Дери го сослушуваат, но полицаецот не му верува. Келнерката ги прекинува и тие излегуваат од ресторанот, каде Дери гледа дека неговиот автомобил е отворен, а работите расфрлани. Келнерката раскажува дека некој маж стоел до колата и алчно ги мирисал неговите алишта. Полицајците решаваат да одат до напуштената црква, но преку радиоврска добиваат известување дека црквата е зафатена од [[пожар]]. Додека возат, на радио почнува истата песна од телефонскиот разговор. Неочекувано, врз покривот на полициското возило се појавува непознатиот човек, ги убива полицајците и ја принудува Триш да застане. Дери и Триш гледаат како нивниот гонител ја крева отсечената глава на еден од полицајците и со заби му го извлекува јазикот. Тие бегаат и застануваат кај првата куќа за да побараат помош. Таму живее старица со многу мачки. Наеднаш гасне светлото, животните чувствуваат опасност, а сопственичката забележува дека на нејзиниот имот стои „плашило“ што не е нејзино. Таа пука во него со пушка, но суштеството скока врз покривот и влегува во куќата. По неколку истрели, убиецот ја исфрла мртвата старица од тремот. Дери и Триш пред себе го гледаат насмеаното чудовиште со сива кожа и остри заби. Триш успева со автомобилот да го прегази чудовиштето неколкупати и тие заминуваат по ноќниот пат барајќи полициска станица. Во полициската станица ги пречекува Жизел, жената што се јавила во ресторанот. Таа имала видение во кое еден од нив вреска во темнината. Им раскажува за суштеството што ги гони — древен монструм што се храни со човечко месо и излегува на лов секоја 23-та година. Суштеството ги наоѓа во станицата, каде ги убива полицајците и ги обновува своите изгубени делови од телото јадејќи еден од затворениците. Монструмот ги фаќа Дери и Триш во собата за испрашување и се обидува да избере еден од нив според мирисот. Ги раширува крилјата на својот грб и одлетува низ прозорецот носејќи го Дери со себе. На крајот, монструмот го убива Дери, чии остатоци ги остава во своето ново дувло во напуштена [[фабрика]]. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Џина Филипс]] || Патриша (Триш) Џенер |- | [[Џастин Лонг]] || Дариус (Дери) Џенер |- | [[Џонатан Брек]] || Плашилото |- | [[Ајлин Бренан]] || старицата со мачките |- | [[Патриција Белчер]] || Жизел Геј Хартман |- | [[Брендон Смит]] || наредник Дејвис Табс |- | [[Џон Бешара]] || полицаецот Роберт Гидеон |- | [[Авис-Мари Барнс]] || полицајката Наташа Вестон |- | [[Том Тарантини]] || Роуч |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|0263488}} [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2001 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Германски филмови]] [[Категорија:Филмови за демони]] o9answr7y8w9qpkg8vj2ki95095hr8g 10 1389820 5543870 5543854 2026-04-23T12:37:43Z Jtasevski123 69538 5543870 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Претседатели на Американското ботаничко друштво | state = {{{state|autocollapse}}} | title = Претседатели на [[Американско ботаничко друштво|Американското ботаничко друштво]] |listclass = hlist | group1 = 1894–1924 | list1 = * [[Вилијам Трелис]] (1894) * [[Чарлс Едвин Беси]] (1895) * [[Џон Мерл Култер]] (1896) * [[Натаниел Лорд Бритон]] (1897) * [[Лусиен Маркус Андервуд]] (1898) * [[Бенџамин Линколн Робинсон]] (1899) * [[Бајрон Халстед]] (1900) * [[Џозеф Чарлс Артур]] (1901) * [[Беверли Томас Галовеј]] (1902) * [[Чарлс Рид Барнс]] (1903) * [[Роберт Алмер Харпер]] (1904) * [[Вилијам Ешбрук Келерман]] (1905) * [[Френклин Самнер Ерл]] (1906) * [[Џорџ Френсис Аткинсон]] (1907) * [[Вилијам Френсис Ганонг]] (1908) * [[Роланд Такстер]] (1909) * [[Ервин Фринк Смит]] (1910) * [[Вилијам Гилсон Фарлоу]] (1911) * [[Луис Ралф Џонсs]] (1912) * [[Даглас Хотон Кембел]] (1913) * [[А. С. Хичкок]] (1914) * [[Џон Мерл Култер]] (1915) * [[Роберт Алмер Харпер]] (1916) * [[Фредерик Чарлс Њукомб]] (1917) * [[Вилијам Трејлс]] (1918) * [[Џозеф Чарлс Артур]] (1919) * [[Натаниел Лорд Бритон]] (1920) * [[Хенри Чендлер Каулс]]] (1921) * [[Henry Chandler Cowles]] (1922) * [[Бенџамин Минџ Дагар]] (1923) * [[Вилијам Чемберс Кокер]] (1924) | group2 = 1925–1949 | list2 = * [[Џејкоб Р. Шрам]] (1925) * [[Либерти Хајд Бејли]] (1926) * [[Харли Харис Бартлет]] (1927) * [[Артур Хенри Реџиналд Булер]] (1928) * [[Маргарет Клеј Фергусон]] (1929) * [[Лестер В. Шарп]] (1930) * [[Чарлс Џозеф Чемберлен]] (1931) * [[Џорџ Џејмс Пирс]] (1932) * [[Езра Џејкоб Краус]] (1933) * [[Е. Д. Мерил]] (1934) * [[Авен Нелсон]] (1935) * [[К. Стјуарт Гагер]] (1936) * [[Едмунд Веар Синот]] (1937) * ​​[[Артур Џонсон Имс]] (1938) * [[Карл Мекеј Виганд]] (1939) * [[Едгар Нелсон Трансо]] (1940) * [[Џон Теодор Бухолц]] (1941) * [[Мерит Линдон Ферналд]] (1942) * [[Вилијам Џејкоб Робинс]] (1943) * [[Гилберт Морган Смит]] (1944) * [[Ирвинг Видмер Бејли]] (1945) * [[Нил Еверет Стивенс]] (1946) * [[Ралф Ерскин Клиланд]] (1947) * [[Хенри А. Глисон (ботаничар)|Хенри Алан Глисон]] (1948) * [[Ајви Форман Луис]] (1949) | group3 = 1950–1974 | list3 = * [[Алберт Франсис Блејксли]] (1950) * [[Катерин Исау]] (1951) * [[Едгар Андерсон]] (1952) * [[Ралф Х. Ветмор]] (1953) * [[Адрианс С. Фостер]] (1954) * [[Освалд Типо]] (1955) * [[Хариет Крајтон]] (1956) * [[Џорџ Ш. Ејвери Помладиот]] (1957) * [[Фритс Вормолт Вент]] (1958) * [[Вилијам Кемпбел Стир]] (1959) * [[Кенет В. Тиман]] (1960) * [[Вернон Чидл]] (1961) * [[Г. Ледјард Стебинс]] (1962) * [[Константин Џон Алексопулос]] (1963) * [[Пол Џ. Крамер]] (1964) * [[Арон Џон Шарп]] (1965) * [[Харолд Чарлс Болд]] (1966) * [[Ралф Емерсон (ботаничар)|Ралф Емерсон]] (1967) * [[Артур Галстон]] (1968) * [[Харлан Паркер Бенкс]] (1969) * [[Линколн Констанс]] (1970) * [[Ричард Ц. Стар]] (1971) * [[Чарлс Хајмш]] (1972) * [[Артур Кронквист]] (1973) * [[Теодор Делеворјас]] (1974) | group4 = 1975–1999 | list4 = * [[Питер Х. Рејвен]] (1975) * [[Барбара Франсес Палсер]] (1976) * [[Ворен Х. Вагнер]] (1977) * [[Вилијам Август Јенсен]] (1978) * [[Херберт Џорџ Бејкер]] (1979) * [[Чарлс Бикслер Хајзер]] (1980) * [[Патриша Керн Холмгрен]] (1981) * [[Ернест М. Гифорд Помладиот]] (1982) * [[Барбара Д. Вебстер]] (1983) * [[Милдред Е. Матијас|Милдред Естер Матијас]] (1984) * [[Вилијам Луис Стерн]] (1985–86) * [[Реј Франклин Еверт]] (1986–87) * [[Ширли Котер Такер]] (1987–88) * [[В. Харди Ешбо]] (1988–89) * [[Дејвид Леонард Дилчер]] (1989–90) * [[Берил Б. Симпсон]] (1990–91) * [[Вилијам Луис Калберсон]] (1991–92) * [[Грегори Џозеф Андерсон]] (1992–93) * [[Грејди Вебстер]] (1993–94) * [[Хари Т. Хорнер]] (1994–95) * [[Барбара А. Шал]] (1995–96) * [[Даниел Крофорд (ботаничар)|Даниел Крофорд]] (1996–97) * [[Ненси Денглер]] (1997–98) * [[Керол Ц. Баскин]] (1998–99) | group5 = 2000–денес | list5 = * [[Даглас Е. Солтис]] (1999–2000) * [[Патриша Г. Генсел]] (2000–1) * [[Џуди Јернстед]] (2001–2) * [[Скот Д. Расел]] (2002–3) * [[Линда Е. Греам]] (2003–4) * [[Алисон А. Сноу]] (2004–5) * [[Едвард Л. Шнајдер (ботаничар)|Едвард Л. Шнајдер]] (2005–6) * [[Кристофер Х. Хауфлер]] (2006–7) * [[Памела С. Солтис]] (2007–8) * [[Карл Џ. Никлас]] (2008–9) * [[Кент Холсингер]] (2009–10) * [[Џудит Ског]] (2010–11) * [[Стивен Г. Велер]] (2011–12) * [[Елизабет Келог]] (2012–13) * [[Памела Дигл]] (2013–14) * [[Том Ранкер]] (2014–15) * [[Ричард Олмстед]] (2015–16) * [[Гордон Уно]] (2016–17) * [[Лорен Ризеберг]] (2017–18) * [[Андреа Волф]] (2018–19) * [[Линда Вотсон (ботаничар)|Линда Вотсон]] (2019–20) * [[Синтија С. Џонс]] (2020–21) * [[Мајкл Донохју]] (2021–22) * [[Вивијан Негрон-Ортиз]] (2022–23) * [[Бренда Молано-Флорес]] (2023–24) * [[Џени Ксијанг]] (2024–25) * [[Кен Камерон]] (2025–26) }}<noinclude> {{Doc|content= ==References== *{{Citation | title = Претседатели на Американското ботаничко друштво | publisher = Американското ботаничко друштво | url = https://botany.org/home/about/current-officers/bsa-presidents.html | accessdate= 2026-03-23 | postscript= . }} *{{cite web |title= Тековни функционери на Американското ботаничкото друштво|url=https://botany.org/home/about/current-officers.html |website=Американско ботаничко друштво|access-date=23 март 2026 |language=en}} }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Прегледнички кутии за САД]] </noinclude> 9pv5lnu1yadj78s4da1z3xsovnr2ega 4 1390245 5544176 5542770 2026-04-24T09:36:17Z Тиверополник 1815 5544176 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Минхенски договор|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Операција „Бура“|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Русификација на Украина|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Загреб (1918)|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Договор Тито-Шубашиќ|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Банкарски систем на Азербејџан|0|0|0|{{flag|Азербејџан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Исламот во Народна Социјалистичка Република Албанија|0|0|0|{{flag|Албанија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Жените во Спарта|0|0|0|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Забрањено Пушење|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Босанскохерцеговски медиуми|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ханка Палдум|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Силвана Арменулиќ|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Власи во Србија|0|0|0|{{flag|Србија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Босна и Херцеговина|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Здравствена заштита во Косово|0|0|0|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Уништување на албанското наследство во Косово|0|0|0|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Швајцарски поход на Суворов|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на херои (организација)|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Московска Хелсиншка група|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за руски странски агенти|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Приходи во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|ХИВ/СИДА во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сергеј Магнитски|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пропаганда во Русија|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Rail Baltica|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Курски поход|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меѓуморје|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лублински триаголник|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Харковски договори|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијал (друштво)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пат од Варјазите до Грците|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Брест-литовски договор (Украина - Централни сили)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Антивоени протести во Белград (1991-1992)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Мангистауска област (2011)|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Казахстан|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Рахат Алиев|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ел-Фараби|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Торнике Шенгелија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Хвича Кварацхелија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Убиство на Сандро Гиргвлијани|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сухумски нереди (1989)|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска инвазија на Грузија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Германска окупација на Латвија во Втората светска војна|0|0|0|{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на барикади|0|0|0|{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јунско востание (Литванија)|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска економска блокада на Литванија|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за повторно воспоставување на Литванија|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Герилска војна во балтичките држави|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советски депортации од Литванија|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Владимир Кличко|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Виталиј Кличко|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Володимир Зеленски|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Војна во Донбас|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсада на Малта (Втора светска војна)|0|0|0|{{flag|Малта}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Гувернаторство Црна Гора|0|0|0|{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Црна Гора и еврото|0|0|0|{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Црна Гора|0|0|0|{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Никола Пејаковиќ|0|0|0|{{flag|Република Српска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Хиперинфлација во Грција|0|0|0|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Старогрчки монети|0|0|0|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Персиски тепих|0|0|0|{{flag|Иран}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] jvoh1viv0u15g3dwqc6q9z8xa4b06gs 4 1390251 5544001 5543079 2026-04-23T20:13:33Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5544001 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Светиедвардов сафир]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Милениумски сафир]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Кралица на Азија (скапоцен камен)]] (Н)|[[Азиска ѕвезда]] (Н)|[[Џејмс Џ. Хилски сафир]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Артабанова ѕвезда]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Адамова ѕвезда]] (Н)|[[Холски сафир и дијамантски ѓердан]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Сафир на кралица Марија од Романија]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Русполиев сафир]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Фреди Иствуд]] (Н)|[[Ромски образовен фонд]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Бојаш]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]] | {{подреден список|[[Мелани Спита]] (Н)|[[Серви]] (Н)|[[Светски фестивал на Ромите]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]] | {{подреден список|[[Шукар Колектив]] (Н)|[[Музеј на кошничарство на Ромите]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]] | {{подреден список|[[Золи]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мајкл Костело]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Љатифе Шиковска]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]] | {{подреден список|[[Бела Сакчи Лакатош]] (Н)|[[Анели Саули]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]] | {{подреден список|[[Ференц Санта Помладиот]] (Н)|[[Мерцедес Бенцо]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]] | {{подреден список|[[Карамел (пејач)]] (Н)|[[Елена Гороловa]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]] | {{подреден список|[[Маргит Банго]] (н)|[[Перет]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]] | {{подреден список|[[Ференц Снетбергер]] (Н)|[[Монтсе Кортес]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Pusoski|Pusoski]] | {{подреден список|[[Аги Салоки]] (Н)|[[Лита Кабелут]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]] | {{подреден список|[[Ајо]] (Н)|[[Рита Ижак-Ндијае]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]] | {{подреден список|[[ Аладар Рац]] (Н)|[[Каталин Барсоњи]] (Н)}} |- | 16 | [[Корисник:Iki123|Iki123]] | {{подреден список|[[Џо Завинул]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каналот Лоан (слика)]] (Н)|[[Црквата во Море]] (Н)|[[Поглед на Монмартр од Сите де Флер во Батињол]] (Н)|[[Алеја на костени во Ла Сел-Сен-Клу]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Одморање покрај поток на работ на шумата]] (Н)|[[Поглед на каналот Сен Мартен]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Авенија на тополи во близина на Море-сир-Лоан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[1940 во книжевноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мајкл Донохју]] (Н)|[[Вилијам Луис Калберсон]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Карл Џ. Никлас]] (Н)|[[Вилијам Чемберс Кокер]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Милдред Е. Матијас]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[А.С. Хичкок]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]]- | {{подреден список|[[Авен Нелсон]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] | {{подреден список|[[Езра Џејкоб Краус]] (Н)|[[Артур Хенри Реџиналд Бјулер]] (Н))}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Размисли за Ганди]] (Н)|[[Бесење (Орвел)]] (Н)|[[Во борба за воздух]] (Н)|[[Лир, Толстој и будалата]] (Н)|[[Бурмански денови]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Зошто пишувам]] (Н)|[[Англискиот народ (Орвел)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мојата земја десно или лево]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Книги наспроти цигари]] (Н)}} |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Пол Линч (писател)]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] 6h31hl9p2e7951azps7jbdpjxyv42d9 4 1390436 5543908 5543817 2026-04-23T14:31:25Z Adouuuuu 114772 /* Евиденција */ 5543908 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- } {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 7rbrh1wd6wixft8p1n314ldhjd00gzz 5543924 5543908 2026-04-23T15:45:16Z Adouuuuu 114772 /* Евиденција */ 5543924 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Вилијам Aјтон]] | | | | |- ! [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] | | | | |- ! [[]] | | | | |- } {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] qpowi099z2fpgodjzzvyvd97d9w79t3 5543942 5543924 2026-04-23T16:54:56Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5543942 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Вилијам Aјтон]] | | | | |- ! [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] | | | | |- ! [[]] | | | | |- } {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |- ! [[Јохан Ерхард Аресхоуг]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] syw9rdzy2nhc0rhmv8kwzrwkew7xavz 5543962 5543942 2026-04-23T18:13:04Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5543962 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Вилијам Aјтон]] | | | | |- ! [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] | | | | |- ! [[]] | | | | |- } {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |- ! [[Јохан Ерхард Аресхоуг]] | | | | |- ! [[Мери Бел Ален]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] mzx3ye5is5ecf4z6scjh1ksg8luf3dh 5543978 5543962 2026-04-23T19:10:09Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5543978 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Вилијам Aјтон]] | | | | |- ! [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] | | | | |- ! [[]] | | | | |- } {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |- ! [[Јохан Ерхард Аресхоуг]] | | | | |- ! [[Мери Бел Ален]] | | | | |- ! [[Хампус Вилхелм Арнел]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] e7imhlfqmmkp236bbfq48q3hc8q2hdh 5543983 5543978 2026-04-23T19:18:31Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5543983 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Вилијам Aјтон]] | | | | |- ! [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] | | | | |- ! [[]] | | | | |- } {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |- ! [[Јохан Ерхард Аресхоуг]] | | | | |- ! [[Мери Бел Ален]] | | | | |- ! [[Хампус Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Џорџ Алтхофер]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 9vpvfu61q4v4799j5sanj822xybxq86 5543989 5543983 2026-04-23T19:33:21Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5543989 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Вилијам Aјтон]] | | | | |- ! [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] | | | | |- ! [[]] | | | | |- } {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |- ! [[Јохан Ерхард Аресхоуг]] | | | | |- ! [[Мери Бел Ален]] | | | | |- ! [[Хампус Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Џорџ Алтхофер]] | | | | |- ! [[Мајкл Бах (ентомолог)]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 3pno1vrjamjueafnuuz4hujcalygfzy 5544028 5543989 2026-04-23T21:50:35Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5544028 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Вилијам Aјтон]] | | | | |- ! [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] | | | | |- ! [[]] | | | | |- } {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |- ! [[Јохан Ерхард Аресхоуг]] | | | | |- ! [[Мери Бел Ален]] | | | | |- ! [[Хампус Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Џорџ Алтхофер]] | | | | |- ! [[Мајкл Бах (ентомолог)]] | | | | |- ! [[Џорџ Френсис Аткинсон]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 0abaq7mcv4f9sksxa57lgial9ahrsxz 5544159 5544028 2026-04-24T08:59:02Z Jtasevski123 69538 /* Евиденција */ 5544159 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[Хубертус Антониус ван дер Аа]] | | | | |- ! [[Алва Августус Итон]] | | | | |- ! [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Готхелф Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм]] | | | | |- ! [[Вилијам Aјтон]] | | | | |- ! [[Вилијам Таунсенд Ајтон]] | | | | |- ! [[]] | | | | |- |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Даниел Е. Ата]] | | | | |- ! [[Просперо Алпини]] | | | | |- ! [[Ребека Асеведо]] | | | | |- ! [[Хари Алан]] | | | | |- ! [[Јохан Ерхард Аресхоуг]] | | | | |- ! [[Мери Бел Ален]] | | | | |- ! [[Хампус Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Џорџ Алтхофер]] | | | | |- ! [[Мајкл Бах (ентомолог)]] | | | | |- ! [[Џорџ Френсис Аткинсон]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Лукас Аламан]] | | | | |- ! [[Едвин Ешби]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Aleksejce|Aleksejce]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Акпови Акоегнину]] | | | | |- ! [[Оразио Антинори]] | | | | |- ! [[Фридрих Алефелд]] | | | | |- ! [[Клод Обрие]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Лука ГИМ|Лука ГИМ]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џон Фредерик Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Габор Андреански (ботаничар)]] | | | | |- ! [[Зигфрид Вилхелм Арнел]] | | | | |- ! [[Александар Антонели]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Ivan dren|Ivan dren]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Џовани Батиста Амичи]] | | | | |- ! [[Фредерик Менсон Бејли]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Mito999|Димитар Костадинов]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јаков Георг Агард]] | | | | |- ! [[Пјетро Ардуино]] | | | | |- ! [[Пол Х. Ален]] | | | | |- ! [[Питер Баас]] | | | | |- ! [[Едуар Андре]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Luka Stojanovski DREN|Luka Stojanovski DREN]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Грегор Менделл]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] smqiowlt9hsznswpiscvgiolokbkfjg 0 1390852 5543925 5539665 2026-04-23T15:55:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543925 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=Фреди Иствуд|image=[[Податотека:Freddy Eastwood.jpg|центар|150px]]|image_size=|caption=|fullname=|birth_date={{birth date and age|df=y|1983|10|29}}<ref name="Hugman2010-11">{{cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | location = Edinburgh | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/132 132] }}</ref>|birth_place=[[Епсом]], Англија|height=1.80 м<ref name="Hugman2010-11"/>|position=[[напад (фудбал)|напад]]|youthyears1=1997–1999|youthyears2=1999–2002|youthclubs1=[[ФК Саутенд Јунајтед|Саутенд Јунајтед]]|youthclubs2=[[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]]|years1=2002–2003|years2=2003–2004|years3=2004|years4=2004–2007|years5=2007–2008|years6=2008–2012|years7=2012|years8=2012–2014|clubs1=[[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]]|clubs2=[[ФК Грејс Атлетик|Грејс Атлетик]]|clubs3=→ [[ФК Саутенд Јунајтед|Саутенд Јунајтед]] (позајмица)|clubs4=[[ФК Саутенд Јунајтед|Саутенд Јунајтед]]|clubs5=[[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]]|clubs6=[[ФК Ковентри Сити|Ковентри Сити]]|clubs7=→ [[ФК Саутенд Јунајтед|Саутенд Јунајтед]] (позајмица)|clubs8=[[ФК Саутенд Јунајтед|Саутенд Јунајтед]]|caps1=0|goals1=0|caps2=55|goals2=34|caps3=4|goals3=4|caps4=111|goals4=49|caps5=31|goals5=3|caps6=113|goals6=17|caps7=7|goals7=2|caps8=57|goals8=9|totalcaps=378|totalgoals=118|nationalyears1=2007–2011|nationalteam1={{flagsport|WAL}} [[Фудбалска репрезентација на Велс|Велс]]|nationalcaps1=11|nationalgoals1=4|clubnumber=10}}'''Фреди Иствуд''' (роден на 29 октомври 1983 година) — поранешен професионален [[Фудбал|фудбалер]]. Ја започнал својата кариера во [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]], а играл и за [[ФК Саутенд Јунајтед|Саутенд Јунајтед]], [[ФК Грејс Атлетик|Грејс Атлетик]], [[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]] и [[ФК Ковентри Сити|Ковентри Сити]]. Тој одиграл единаесет натпревари во својата меѓународна кариера за [[Фудбалска репрезентација на Велс|Велс]]. == Клупска кариера == Иствуд ја започнал својата кариера како академски играч [[ФК Вест Хем Јунајтед|на Вест Хем Јунајтед]] откако одбил понуда за стипендија во Саутенд, каде што бил просперитетен младински играч. Во Вест Хем, Иствуд играл во истиот младински тим како [[Џермејн Дефо]], [[Антон Фердинанд]] и [[Глен Џонсон]], но менаџерот [[Глен Родер]] не го сметал за доволно добар и бил отпуштен од „Чеканите“ во мај 2003 година.<ref name="sbase"/> Откако бил отпуштен, тој размислувал целосно да се откаже од фудбалот и кратко работел како автомобилски продавач. === Грејс Атлетик === Иствуд се приклучил на тимот [[ФК Грејс Атлетик,|Грејс Атлетик]] од [[Нациолна лига Запад|Нациолната лига Запад]], во август 2003 година.<ref name="sbase"/> Тој постигнал 37 голови во лигата и купот<ref name="grays">{{Наведена мрежна страница|url=http://graysathletic.co.uk/matches/archives/cat_season_20034.html|title=Season 2003-4 in focus|publisher=Grays Athletic F.C. official website|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927005454/http://graysathletic.co.uk/matches/archives/cat_season_20034.html|archive-date=27 September 2007|accessdate=10 July 2007}}</ref> во својата прва сезона, освојувајќи ја Грејсовата златна копачка<ref name="grays" /> и привлекувајќи внимание од голем број професионални клубови, вклучувајќи ги [[ФК Нортхемптон Таун|Нортхемптон Таун]],<ref>{{Наведени вести|url=http://www.nonleaguedaily.com/news/index.php?newsmode=FULL&nid=13748|title=Eastwood set to become a Cobblers player|date=12 November 2003|access-date=11 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930030422/http://www.nonleaguedaily.com/news/index.php?newsmode=FULL&nid=13748|archive-date=30 September 2007|publisher=Non League Daily}}</ref> [[ФК Свиндон Таун|Свиндон Таун]]<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thelittlegazette.com/news/loadfeat.asp?cid=ED31&id=181174|title=Players Profile: Freddy Eastwood|date=4 October 2004|work=The Little Gazette|access-date=11 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070814042904/http://www.thelittlegazette.com/news/loadfeat.asp?cid=ED31&id=181174|archive-date=14 August 2007}}</ref> и [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]]<ref>{{Наведени вести|url=http://www.nonleaguedaily.com/news/index.php?newsmode=FULL&nid=16726|title=Eastwood gets Charlton chance|date=2 April 2004|access-date=11 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014957/http://www.nonleaguedaily.com/news/index.php?newsmode=FULL&nid=16726|archive-date=30 September 2007|publisher=Non League Daily}}</ref>, како и [[ФК Саутенд Јунајтед|Саутенд Јунајтед]]. === Саутенд Јунајтед === Иствуд се приклучил на Саутенд Јунајтед во октомври 2004 година, првично на позајмица.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/s/southend_utd/3714802.stm|title=Eastwood joins Shrimpers|date=4 October 2004|access-date=7 July 2007|publisher=BBC}}</ref> На своето деби, тој го постигнал првиот гол по 7,7 секунди, нов рекорд во англиската лига за дебитант, и продолжил постигнувајќи уште два за да го запише својот прв од трите хет-трика за клубот, кога Саутенд го победил на првиот на табелата [[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]] со резултат од 4-2.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_div_3/3718620.stm|title=Southend 4–2 Swansea|date=16 October 2004|access-date=10 July 2007|publisher=BBC}}</ref> Иствуд се приклучил на Саутенд на постојан договор во ноември 2004 година за неоткриена сума во тригодишен договор од Грејс.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/s/southend_utd/3983489.stm|title=Southend complete Eastwood deal|date=4 November 2004|access-date=10 July 2007|publisher=BBC}}</ref> Тој ја завршил сезоната 2004-05 со 24 гола на 42 натпревари<ref name="sbase">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=36902|title=Soccerbase: Freddy Eastwood|work=Racing Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001090658/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=36902|archive-date=1 October 2007|accessdate=10 July 2007}}</ref> и го постигнал првиот гол во победата на неговиот клуб од 2-0 над [[ФК Линколн Сити|Линколн Сити]] во финалето на плејофот од [[Фудбалска лига на Англија Два|Лига Два]] на [[Милениумски статион|Милениумскиот стадио]] во [[Кардиф]] во мај 2005 година, што резултирало со промоција во наредната лига за Саутенд Јунајтед.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_div_3/4573787.stm|title=Lincoln City 0–2 Southend United|date=28 May 2004|access-date=10 July 2007|publisher=BBC}}</ref> Иствуд го постигнал 5.000-тиот гол за Саутенд Јунајтед во лигата на 2 јануари 2006 година, кога го постигнал победничкиот гол против [[ФК Блекпул|Блекпул]] на Блумфилд Роуд, со што Саутенд се искачиле на врвот во [[Фудбалска лига на Англија Еден|Лига Еден]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southendunited.premiumtv.co.uk/page/NewsDetail/0,,10444~762851,00.html|title=Blues reach 5,000 goal landmark|date=4 February 2007|publisher=Southend United official website|accessdate=27 July 2007}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тој постигнал два гола против [[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]] на 29 април 2006 година, со што Саутенд Јунајтед завршиле нерешено 2-2, резултат што го осигурал нивниот пласман во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшипот]].<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_div_2/4933682.stm|title=Southend go up after Swansea draw|date=29 April 2006|access-date=28 July 2007|publisher=BBC}}</ref> До крајот на сезоната 2005-06, Иствуд бил 18-ти на листата на најдобри стрелци на Саутенд на сите времиња со 49 гола, од кои 45 биле во лигата, два во [[ФА куп|ФА купот]] и два во Англискиот трофеј. Тој го делел местото за најдобриот стрелец со [[Били Шарп]] во Лига Еден во 2005-06 со 23 гола.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.football-league.premiumtv.co.uk/page/DivisionalScorers/0,,10794~200525,00.html|title=Leading scorers: FL1 2005/06|publisher=The Football League|archive-url=https://web.archive.org/web/20060113041424/http://www.football-league.premiumtv.co.uk/page/DivisionalScorers/0%2C%2C10794~200525%2C00.html|archive-date=13 January 2006|accessdate=29 July 2007}}</ref> Следната сезона, Иствуд го постигнал својот 50-ти погодок за клубот во првиот Чемпионшип натпревар против [[ФК Стоук Сити|Стоук Сити]].<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_div_1/5226764.stm|title=Southend 1–0 Stoke|date=4 August 2006|access-date=29 July 2007|publisher=BBC}}</ref> Но сезонава се покажала како тешка за напаѓачот и покрај тоа што постигнал 11 гола,<ref name="sbase"/> Иствуд не успеал да спречи испаѓање во Лига Еден, но сепак, врвот на сезоната на Саутенд дошла кога Иствуд го постигнал единствениот гол, спектакуларен слободен удар од 27 метри пред гостинските навивачи на Северната трибина, за време на победата во четвртото коло [[Фудбалски Лига куп на Англија|Фудбалскиот Лига куп на Англија]] против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на 7 ноември 2006 година, со што ги исфрлил шампионите од натпреварувањето.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_cup/6116346.stm|title=Southend 1–0 Man Utd|date=7 November 2006|access-date=29 July 2007|publisher=BBC}}</ref> === Вулверхемптон Вондерерс === Иствуд потпишал четиригодишен договор со [[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]] во јули 2007 година, откако го комплетирал трансферот од Саутенд за 1,5 милиони фунти.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/s/southend_utd/6270492.stm|title=Eastwood completes move to Wolves|date=6 July 2007|access-date=6 July 2007|publisher=BBC}}</ref> Напаѓачот ја започнал сезоната 2007-08 импресивно, постигнувајќи го својот прв гол за Вулверхемптон на своето деби во победата од првото коло[[Фудбалски Лига куп на Англија|Фудбалскиот Лига куп на Англија]] над [[ФК Бредфорд Сити|Бредфорд Сити]], а го завршил месецот со 4 погодоци, со што ја освоил наградата за играч на месецот [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|во Чемпионшипот]] за август.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/w/wolverhampton_wanderers/6979774.stm|title=Eastwood bags Championship award|date=5 September 2007|publisher=BBC Sport}}</ref> Сепак, неговите голови престанале во следните месеци и тој често бил на клупата за резервни играчи или целосно бил изоставен од тимот, а [[Енди Кеог]], [[Џеј Ботројд]], [[Кевин Кајл]] и [[Силван Ебанкс-Блејк]] сега биле пред него во главниот редослед. Тој бил блиску до преселба во [[ФК Ковентри Сити|Ковентри Сити]] во март 2008 година, но договорот пропаднал во последен момент.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.expressandstar.com/2008/03/27/eastwood-was-close-to-coventry-deal|title=Freddy was close to Coventry deal|date=27 March 2008|access-date=27 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328173542/http://www.expressandstar.com/2008/03/27/eastwood-was-close-to-coventry-deal/|archive-date=28 March 2008|publisher=Express & Star}}</ref> Тој останал популарен кај многу навивачи на Вулверхемптон, кои верувале дека не му биле дадени фер низа натпревари, што предизвикало поделба меѓу навивачите кон крајот на сезоната. Тој ја завршила сезоната со само 3 гола во 10 натпревари каде што бил прв состав (вкупно 35 натпревари), што го натерал да го напушти клубот, а менаџерот [[Мик Мекарти]] објаснил: „Не е ништо лично, но не се одвиваше онака како што би сакале двајцата. Тој не се вклопи во мојот тим, но сака да игра и ќе се снајде добро на друго место. Му посакуваме среќа.“<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/w/wolverhampton_wanderers/7375114.stm|title=Wolves put Eastwood up for sale|date=8 May 2008|access-date=18 May 2008|publisher=BBC Sport}}</ref> === Ковентри Сити === Во јули 2008 година, тој се приклучил на [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]] тимот [[ФК Ковентри Сити|Ковентри Сити]] во четиригодишен договор за наводни 1,2 милиони фунти.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/coventry_city/7497488.stm|title=Eastwood seals switch to Coventry|date=12 July 2008|access-date=12 July 2008|publisher=BBC Sport}}</ref> Иствуд дебитирал за Ковентри Сити против [[ФК Норич Сити|Норич Сити]] на 9 август 2008 година, а Ковентри го добил натпреварот со 2-0. Иствуд го постигнал својот прв гол за „Небесно сините“ една недела подоцна против [[ФК Барнсли|Барнсли]] во победата на Ковентри од 2-1. Следеле голови против [[ФК Блекпул|Блекпул]], [[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]] и [[ФК Вотфорд|Вотфорд]], но ова било уште една фрустрирачка сезона за напаѓачот, кој кон втората фаза од сезоната се користел во левиот средниот ред. На 31 октомври 2009 година, тој постигнал хет-трик против [[ФК Питерборо Јунајтед|Питерборо,]] каде што натпреварот завршил со резултат од 3–2. Тој бил првиот играч што постигна хет-трик на „Рико Арена“. Иствуд бил отпуштен од [[ФК Ковентри Сити|Ковентри Сити]] кога му истекол договорот на крајот од сезоната 2011/2012. === Враќање во Саутенд === [[Податотека:Freddy_Eastwood_-_Pre_Season_2013-14.jpg|мини|Фреди Иствуд пристигнувајќи на Бароуз Парк пред предсезонскиот пријателски натпревар на Саутенд Јунајтед против [[ФК Грејт Вејкеринг Роверс|Грејт Вејкеринг Роверс]] во 2013 година.]] На 22 март 2012 година, Иствуд се вратил на позајмица во својот поранешен клуб Саутенд Јунајтед до крајот на сезоната 2011–12.<ref name="southend loan2">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/17478114|title=Freddy Eastwood rejoins Southend on loan from Coventry|access-date=22 March 2012|publisher=BBC Sport}}</ref> Тој по втор пат дебитирал за Саутенд на 24 март 2012 година во поразот од 1–0 против [[ФК Бристол Роверс|Бристол Роверс]] на [[Меморијал Граунд (Бристол)|„Меморијал Граунд“]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/17412434|title=Bristol Rovers 1–0 Southend United|access-date=24 March 2012|publisher=BBC Sport}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол [[ФК Саутенд Јунајтед|за Саутенд Јунајтед]] по неговото враќање во својот втор натпревар во победата на Саутенд од 4–0 против [[ФК Челтенам Таун|Челтнам Таун]] на 30 март 2012 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/17485044|title=Southend v Cheltenham|date=30 March 2012|work=BBC Sport}}</ref> На крајот од сезоната 2011–12, Иствуд бил принуден на операција поради проблеми со коленото. На 12 јули 2012 година, Иствуд потпишал двегодишен договор за да остане во Саутенд, по неговото трансферово ослободување од испаднатиот [[ФК Ковентри Сити|Ковентри Сити]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southendunited.co.uk/page/NewsDetail/0,,10444~2847578,00.html|title=Southend United &#124; News &#124; Latest &#124; Latest &#124; EASTWOOD COMPLETES RETURN|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715041644/http://www.southendunited.co.uk/page/NewsDetail/0,,10444~2847578,00.html|archive-date=15 July 2012|accessdate=12 July 2012}}</ref> На 22 септември 2012 година, Иствуд го постигнал својот прв гол по неговото трајно враќање во Саутенд, кога со глава од блиску го постигнал победничкиот гол во победата од 2–1 над [[ФК Ексетер Сити|Ексетер Сити]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/19615216|title=Southend 2-1 Exeter|date=22 September 2012|publisher=BBC Sport}}</ref> Иствуд се вратил на почетокот на предсезонските подготовки пред сезоната 2013–14, изгледајќи послаб и поостар, но ја започнал сезоната во најдобра форма од 2005 година, откако постигнал 4 гола во последователни натпревари и тврдел дека сега се чувствува исто толку самоуверено како што бил во својот прв престој во клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southendunited.co.uk/news/article/220813-eastwood-pre-chesterfield-1008233.aspx|title=YouTube: Eastwood Pre-Chesterfield - News - Southend United}}</ref> Менаџерот Фил Браун тврдел дека Иствуд бил во најдобрата форма на својата кариера.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.echo-news.co.uk/sport/blues/10652907.Southend_United_s_Phil_Brown__Freddy_Eastwood_is_in_the_form_of_his_life/|title=Southend United's Phil Brown: Freddy Eastwood is in the form of his life|date=4 September 2013|work=Echo}}</ref> Иствуд го поминал поголемиот дел од сезоната 2013-2014 како дел од првиот состав, играјќи во 30 лигашки натпревари, од кои 19 како резерва. На 23 мај 2014 година, Саутенд објавиле дека договорот на Иствуд немало да биде обновен, со што се ставил крај на соработката со Саутенд, која му донела 77 гола во двата периода. Клубот во соопштението изјавил дека Иствуд бил „легенда на Саутенд“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/27543619|title=Eastwood released by League Two club|date=23 May 2014|work=BBC Sport}}</ref> == Меѓународна кариера == Неговата баба по татко била родена во Велс, па Иствуд имал право да игра во [[Фудбалска репрезентација на Велс|фудбалската репрезентацијата на Велс]]. Тој бил избран во составот за пријателскиот натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Нов Зеланд|Нов Зеланд]] во мај 2007 година и клучниот квалификациски натпревар за Европското првенство во 2008 против [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]] во јуни,<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/6611783.stm|title=Eastwood amongst new Welsh faces|date=2 May 2007|access-date=2 May 2007|publisher=BBC}}</ref> меѓутоа постоечката повреда на грбот не заздравила толку брзо како што се надевале и Иствуд бил принуден да се повлече од составот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southendunited.premiumtv.co.uk/page/NewsDetail/0,,10444~1028249,00.html|title=Freddy may meet and greet|publisher=Southend United Official Site|archive-url=https://archive.today/20120805235545/http://www.southendunited.premiumtv.co.uk/page/NewsDetail/0,,10444~1028249,00.html|archive-date=5 August 2012|accessdate=29 July 2007}}</ref> Тој бил избран во составот за игра [[Фудбалска репрезентација на Бугарија|против Бугарија]] и го постигнал својот дебитантски гол за репрезентацијата во првото полувреме од нивната победа од 1–0 на 22 август 2007 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://newsimg.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_of_wales/6954235.stm|title=Bulgaria 0–1 Wales|date=22 August 2007|access-date=22 August 2007|publisher=BBC Sport}}</ref> [[Џон Тошак]], селекторот на Велс, изјавил: „Тоа беше навистина посебен гол [...] Сега имаме играч во нападот кој си ја знае работата. Свесни сме за неговите голгетерски подвизи и работевме напорно за да се осигураме дека ќе стане репрезентативец на Велс.“<ref>{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6959534.stm|title=Toshack hails 'special' Eastwood|date=22 August 2007|access-date=26 August 2007|publisher=BBC Sport}}</ref> И покрај тоа што не бил во омилените играчи во Вулверхемптон во сезоната 2007–08, Иствуд бил избран за Велс и ги постигнал двата гола во победата од 2–0 над [[Фудбалска репрезентација на Луксембург|Луксембург]] во март 2008 година.<ref name="BBC27308">{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_of_wales/7315751.stm|title=Eastwood just happy to be playing|date=27 March 2008|access-date=18 May 2008|publisher=BBC Sport}}</ref> Тој постигнал четири гола во десет меѓународни настапи. Неговиот последен настап за Велс бил во февруари 2011 година во натпреварот на Велс од Националниот куп против [[Фудбалска репрезентација на Ирска|Ирска]] на стадионот „Авива“ во Даблин.<ref name="BBC27308" /> == Личен живот == Иствуд е роден во [[Романичал|романско]] семејство во [[Епсом]], Сари и често го гледале како го тренира својот коњ на патот А127 во Есекс, рано наутро на деновите ког играл за [[ФК Саутенд Јунајтед|Саутенд Јунајтед]] и имале натпревари.<ref name="guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/football/2006/nov/09/newsstory.southend|title=Eastwood gets accustomed to life on road to riches|last=Rae|first=Richard|date=9 November 2006|work=The Guardian|access-date=27 June 2008|location=London}}</ref> Во август 2006 година, тој упатил апел до [[Влада на Обединетото Кралство|британската влада]] со цел да го задржи својот дом во [[Базилдон]], откако Советот на Басилдон одбил да му издаде дозвола за градба.<ref name="echo">{{Наведени вести|url=http://www.echo-news.co.uk/search/display.var.886114.0.freddy_eastwood_let_me_stay_in_my_gipsy_home.php|title=Freddy Eastwood: Let me stay in my gipsy home|date=18 August 2006|access-date=21 January 2007|publisher=Echo News}}</ref> Во ноември истата година, на Иствуд и неговото семејство им било соопштено дека одлуката на Советот не била потврдена од Владата, со што му било дозволено да остане во домот најмалку во наредните пет години.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.echo-news.co.uk/display.var.1016345.0.freddy_wins_home_battle.php|title=Freddy wins home battle|date=10 November 2006|access-date=21 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821145900/http://www.echo-news.co.uk/display.var.1016345.0.freddy_wins_home_battle.php|archive-date=21 August 2008|publisher=Echo News}}</ref> Во јули 2009 година, Иствуд бил казнет од [[мировни судии]] откако бил фатен како неправилно фрла ѓубре, при што во отпадот биле пронајдени сметка за електрична енергија и банкарски изводи со неговото име.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.expressandstar.com/2009/07/17/ex-wolves-star-eastwood-fined-over-fly-tipping/|title=Eastwood fined over fly tipping|date=17 July 2009|access-date=12 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721153616/http://www.expressandstar.com/2009/07/17/ex-wolves-star-eastwood-fined-over-fly-tipping/|archive-date=21 July 2009|publisher=Express & Star}}</ref> Синот на Иствуд, исто така по име Фреди, порано играл во младинската академија на Саутенд Јунајтед. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.echo-news.co.uk/sport/16985601.freddy-eastwood-junior-shining-for-southend-united/|title=Freddy Eastwood junior shining for Southend United|date=16 October 2018|access-date=7 July 2019|publisher=Basildon Echo}}</ref> == Меѓународна статистика == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Настапи и голови по репрезентација и година ! Национален тим ! Година ! Натпревари ! Голови |- | rowspan="3" | [[Фудбалска репрезентација на Велс|Велс]] | 2007 | 5 | 2 |- | 2008 | 5 | 2 |- | 2011 | 1 | 0 |- | colspan="2" | '''Вкупно''' | 11 | 4 |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+Список на меѓународни голови постигнати од Фреди Иствуд ! scope="col" | Бр. ! scope="col" | Датум ! scope="col" | Место на одржување ! scope="col" | Настап ! scope="col" | Противник ! scope="col" | Гол во натпревар ! scope="col" | Краен резултат ! scope="col" | Натпревар |- | align="center" | 1 | 22 август 2007 година | Стадион Лазур, [[Бургас]], Бугарија | align="center" | 1 |{{Fb|BUL}} | align="center" | 1–0 | align="center" | 1–0 | [[Пријателски натпревар|Пријателски]] |- | align="center" | 2 | 12 септември 2007 година | Стадион Антон Малатински, [[Трнава]], Словачка | align="center" | 3 |{{Fb|SVK}} | align="center" | 1–1 | align="center" | 5–2 | Квалификации за Европско првенство 2008 |- | align="center" | 3 | rowspan="2" | 26 март 2008 година | rowspan="2" | Стадион Џози Бартел, [[Луксембург (град)|Луксембург Сити]], Луксембург | rowspan="2" align="center" | 7 | rowspan="2" |{{Fb|LUX}} | align="center" | 1–0 | rowspan="2" align="center" | 2–0 | rowspan="2" | Пријателски |- | align="center" | 4 | align="center" | 2–0 |} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=36902 Фреди Иствуд] на ''Soccerbase'' [[Категорија:Фудбалери на ФК Вест Хем Јунајтед]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] [[Категорија:Англиски фудбалери]] [[Категорија:Велшки фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Грејс Атлетик]] [[Категорија:Фудбалери на Саутенд Јунајтед]] [[Категорија:Ромски фудбалери]] [[Категорија:Велшки Роми]] [[Категорија:Фудбалски напаѓачи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ковентри Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вулверхемптон Вондерерс]] npb3klxoxojqk66ofhm2i24l717spqc 0 1390920 5543882 5536115 2026-04-23T13:04:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543882 wikitext text/x-wiki {{Музичар|website={{URL|snetberger.com}}}} '''Ференц Снетбергер''' (роден на 6 февруари 1957 година) е унгарски [[џез]] гитарист. == Биографија == Снетбергер е роден во [[Роми|ромско семејство]]. На тринаесетгодишна возраст, посетувал музичко училиште и студирал класична гитара. <ref name="Dillon">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusic.com/artist/ferenc-sn%C3%A9tberger-mn0000795438/biography|title=Ferenc Snétberger|last=Dillon|first=Charlotte|work=AllMusic|accessdate=31 January 2019}}</ref> Од 1977 до 1981 година студирал на Џез конзерваториумот „Бела Барток“ во [[Будимпешта]]. Во 1987 година, го формирал триото „Стендал“ со Ласло Дес и Корнел Хорват, а во 2005 година трио со Арилд Андерсен и италијанскиот тапанар Паоло Винача. Се појавил во „Џојоса-Квартетен“ со германскиот трубач Маркус Штокхаузен, швајцарскиот тапанар Самуел Рорер и норвешкиот басист Арилд Андерсен. Соработувал и со Џои Барон, Чарли Берд, Херб Елис, Ричард Бона, [[Боби Макферин|Боби Мекферин]], Дејвид Фридман, Мишел Годар, Андерс Јормин, Дидие Локвуд, Џејмс Муди и Ерни Вилкинс. Компонирал филмска музика за гитара и оркестар, како и албумот ''Фор мај Пипл (For My People)''. Син му, Тони Снетбергер, е актер. На Меѓународниот ден за сеќавањето на холокаустот (27 јануари 2011 година) завршила прославата на Снетбергер на пленарна седница пред [[Бундестаг|германскиот Бундестаг]], со Синто кога Зони Вајс првпат одржал пофален говор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/2011/33209876_kw04_gedenkstunde/index.jsp|title=Deutscher Bundestag - Zoni Weisz erinnert an den vergessenen Holocaust|date=2011-01-27|work=Bundestag.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314194549/http://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/2011/33209876_kw04_gedenkstunde/index.jsp|archive-date=2014-03-14|accessdate=2017-04-18}}</ref> Го основал Центарот за музички таленти „Снетбергер“, меѓународно музичко училиште за деца и млади во неповолна положба, главно од малцинство од [[синти]] и ромско потекло. Училиштето отворило во 2011 година. == Почести и награди == {| class="wikitable" !Лента ! Име ! Година ! Белешки |- | - | Германска џез награда ( ''Deutcher Jazzpreis'' ) | 2022 година | Во категоријата гитара. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutscher-jazzpreis.de/en/preistraeger-innen/ferenc-snetberger/|title=Ferenc Snétberger|date=2021-06-03|work=Deutscher Jazzpreis|accessdate=2022-05-22}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[Податотека:GER_Bundesverdienstkreuz_2_BVK.svg|80x80пкс]] |Крст на Орденот за заслуги на Сојузна Република Германија | 2020 година | - <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/Bekanntgabe-Ordensverleihung/2104-Verleihungen.html|title=Artikel: Bekanntgabe vom 1. April 2021|work=Der Bundespräsident|language=de|accessdate=2023-02-26}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.berlin.de/sen/kulteu/aktuelles/pressemitteilungen/2021/pressemitteilung.1090554.php|title=Bundesverdienstkreuz für Ferenc Snétberger|date=2021-06-01|work=www.berlin.de|language=de|accessdate=2022-05-22}}</ref> |- | - | Награда за унгарско наследство | 2019 година | - <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://magyarjazz.hu/kiemelt/248-snetberger-ferenc-magyar-orokseg-dijat-kapott|title=Snétberger Ferenc Magyar Örökség díjat kapott - MagyarJazz.hu|last=Plusz|work=magyarjazz.hu|language=hu-hu|accessdate=2022-05-22}}</ref> |- | - | Награда за џез „Џи Тир“ | 2018 година | - <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jti.com/europe/germany/jti-trier-jazz-award-2020|title=JTI-Trier-Jazz-Award-2020 {{!}} Japan Tobacco International – a global tobacco company|work=www.jti.com|language=en|accessdate=2022-05-22}}</ref> |- | - | Награда Кошут | rowspan="2" | 2014 година | Доделено како признание за неговата извонредна кариера како меѓународен музичар и композитор, за неговата единствена индивидуалност во комбинирањето на класичната и ромската музика, фламенкото и џезот, како и за неговата посветеност на грижата за младите таленти. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://magyarkozlony.hu/dokumentumok/1d898c7e11db6eb9ea4a9e1b3bd547a23a6b78ab/megtekintes#;=snétberger|title=Magyar Közlöny|work=Magyar Közlöny|page=4204|accessdate=22 May 2022}}</ref> |- | | Награда за фер игра на MOB | - <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://papageno.hu/english/news/2022/05/ferenc-snetberger-receives-the-most-prestigious-german-jazz-music-award/|title=Ferenc Snétberger receives the most prestigious German jazz music award|date=2022-05-05|work=Papageno|language=hu|accessdate=2022-05-22}}</ref> |- | - | Награда прима | 2013 година | - <ref name=":0" /> |- |[[Податотека:HUN_Order_of_Merit_of_the_Hungarian_Rep_(civil)_3class_BAR.svg|80x80пкс]] | Командантен крст на Унгарскиот орден за заслуги | 2012 година | Доделено како признание за неговите меѓународно признати сценски уметности, неговото негување на ромската култура и неговата разновидна работа во поддршката и едукацијата на талентирани млади Роми од социјално загрозени средини. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://magyarkozlony.hu/dokumentumok/433d0a227c3dee07306d8678376c06accf8fcba0/megtekintes#;=snétberger|title=Magyar Közlöny|work=Magyar Közlöny|page=24815|accessdate=22 May 2022}}</ref> |- | - | Почесен граѓанин на Будимпешта | 2010 година | - <ref name=":0" /> |- | - | Награда Лист Ференц | 2005 година | |- |[[Податотека:HUN_Order_of_Merit_of_the_Hungarian_Rep_(civil)_5class_BAR.svg|80x80пкс]] | Витешки крст на Орденот за заслуги на Република Унгарија | 2004 (Вратено во 2016) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://budapestbeacon.com/hungarian-notables-return-state-medals-of-every-kind-in-protest/|title=Hungarian notables return state medals of every kind in protest|date=2016-08-26|work=The Budapest Beacon|language=en-US|accessdate=2022-05-22}}</ref> | Награден за неговите меѓународно признати виртуозни изведби и за неговата работа како композитор, изразувајќи ја тешката положба на Ромите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://magyarkozlony.hu/dokumentumok/f83498b5ad9197d2cd7510318ac0abb6648155d0/megtekintes#;=snétberger|title=Magyar Közlöny|work=Magyar Közlöny|page=10306|accessdate=22 May 2022}}</ref> |- | - | Почесен граѓанин на [[Шалготарјан|Салготарјан]] | 2002 година | |} * == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.snetberger.com/ Официјална страница] * [https://www.ecmrecords.com/artists/1455092186/ferenc-snetberger Снетбергер во ECM Records] * [https://www.youtube.com/user/bajotambo YouTube канал] * {{DNB-портал|134936027}} на {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Снетбергер, Ференц }} [[Категорија:Носители на Крстот на Орденот за заслуги за СР Германија]] [[Категорија:Родени во 1957 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Унгарски музичари]] [[Категорија:Ромски гитаристи]] kz524yzhiix263s3oas6gdo5wpic9xs 0 1391129 5543976 5536688 2026-04-23T19:03:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543976 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dmitry_Medvedev_in_Kharkov_-_21_April_2010-1.jpeg|мини|Дмитриј Медведев на аеродромот во Харков]] [[Податотека:Dmitry_Medvedev_in_Kharkov_-_21_April_2010-2.jpeg|мини|Претседателите на Плоштадот на слободата]] '''Харковски договори''' ([[Руски јазик|руски]]: ''Харьковские соглашения''; [[Украински јазик|украински]]: ''Харківські угоди''), официјално '''Договорот меѓу Руската Федерација и Украина за распоредување на руската Црноморска флота на територијата на Украина''' — руско-украински договор со кој се продолжил крајниот рок на распоредувањето на руската [[Црноморска флота]] на [[Република Крим|Крим]] од првично очекуваната 2017 година до 2042 година (со можност за последователни автоматски продолжувања на секои пет години во отсуство на приговори од страните) во замена за ревизија на цената на рускиот гас за Украина. Договорот биил отпишан на 21 април 2010 година од страна на претседателите на Русија и Украина во [[Харков]]. Договорот бил ратификуван од парламентите на 27 април 2010 година и предизвикал значителни контроверзии во Украина. По [[Руска анексија на Крим|руската анексија на Крим]] во 2014 година, Русија ги раскинала сите договори во врска со стационирањето на нејзината флота во Украина, вклучително и договорот од 2010 година. Сепак, Украина, која не ја признала анексијата, исто така не го признала откажувањето на договорите за флотата од страна на Русија. == Членови == На 21 април 2010 година, [[Виктор Јанукович]] и [[Дмитриј Медведев]] одржале важни разговори за широк спектар на прашања во украинско-руските односи, вклучувајќи ја политичката соработка, економијата и хуманитарните прашања. Посебно внимание било посветено на состанокот со раководителите на пограничните региони на Украина и Русија и меѓурегионалната соработка меѓу земјите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lb.com.ua/article/politics/2010/04/22/40265_zayavlenie_viktora_yanukovicha.html|title=Заявление Виктора Януковича по итогам украинско-российских договоренностей в Харькове|date=2010-04-22|publisher="Левый берег"|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427060647/http://lb.com.ua/article/politics/2010/04/22/40265_zayavlenie_viktora_yanukovicha.html|archive-date=2010-04-27|dead-url=200}}</ref>. Главните резултати биле договори за присуството на [[Црноморска флота|Црноморската флота]] во Украина и намалување од 30% на цената на рускиот гас за Украина, но не повеќе од 100 долари за илјада кубни метри. Член 6.6, кој предвидувал казни за Украина доколку купи гас 6% помалку од месечниот обем на снабдување, бил отстранет од договорот за гас од 2009 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pravda.com.ua/rus/articles/2010/04/22/4956389/|title=Харьковское дополнение к газовому контракту Тимошенко-Путина. Текст документа|date=2010-04-22|publisher=[[Украинская правда]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217091714/http://www.pravda.com.ua/rus/articles/2010/04/22/4956389/|archive-date=2013-12-17|accessdate=2013-12-17}}</ref>. Од 28 мај 2017 година , договорот меѓу Украина и Руската Федерација за статусот и условите за престој на Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина, договорот меѓу Украина и Руската Федерација за параметрите на поделбата на Црноморската флота и договорот меѓу Владата на Украина и Владата на Руската Федерација за меѓусебни спогодби поврзани со поделбата на Црноморската флота и престојот на Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина од 28 мај 1997 година се продолжиле за 25 години со последователно автоматско продолжување за последователни петгодишни периоди, освен доколку која било од страните писмено не ја извести другата страна за нејзино раскинување најдоцна една година пред истекот на рокот. Договорот, исто така, предвидел зголемување на киријата за присуството на руската Црноморска флота на украинска територија, која, почнувајќи од 28 мај 2017 година, се состоела од плаќања од Русија во износ од 100 милиони долари годишно и дополнителни средства добиени со намалување на цената на природниот гас што Русија го испорачува на Украина од датумот на стапување во сила на договорот. == Ратификација на договори == Договорите биле ратификувани од парламентите на двете земји на 27 април 2010 година. === Во Русија === Федералниот закон „За ратификација на Договорот меѓу Руската Федерација и Украина за присуство на руската Црноморска флота на територијата на Украина“ бил усвоен од страна на [[Државна дума|Државната Дума]] на 27 април 2010 година, а бил одобрен од Советот на Федерацијата на 28 април 2010 година. 410 пратеници на Државната Дума гласале за ратификацијата. Фракцијата на ЛДПР се воздржала од негова поддршка <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.topnews.ru/news_id_35536.html|title=Рада И Госдума РФ ратифицировали соглашение по Черноморскому флоту|date=2010-04-27|publisher=TopNews|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218010814/http://www.topnews.ru/news_id_35536.html|archive-date=2013-12-18|accessdate=2013-12-17}}</ref>. === Во Украина === ==== Мерки за спречување на ратификацијата ==== На 22 април опозициската фракција „[[Блок на Јулија Тимошенко]]“ во [[Врховна Рада|Врховната Рада]] собрала 153 потписи од народни пратеници за одржување на 24 април вонредна седница на парламентот за разгледување на Договорот и создавање привремена истражна комисија, која би дала оценка за дејствијата на [[Претседател на Украина|претседателот]] [[Виктор Јанукович]]<ref>{{cite web|url=http://rus.newsru.ua/ukraine/22apr2010/153_pidpys.html|title=Оппозиция собрала 153 подписи: на внеочередном заседание ВР должны создать ВСК относительно госизмены президента|date=2010-04-22|publisher=NEWSru.ua|access-date=2013-12-14|lang=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218055411/http://rus.newsru.ua/ukraine/22apr2010/153_pidpys.html|archive-date=2013-12-18}}</ref>. Меѓутоа, спикерот [[Владимир Литвин]] одбил да свика пленарна седница, образложувајќи го тоа со тоа што<ref>{{cite web|url=http://ua.for-ua.com/politics/2010/04/23/152432.html|title=Литвин відмовився збирати ВР у суботу|date=2010-04-22|publisher=ForUm|access-date=2013-12-17|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218005931/http://ua.for-ua.com/politics/2010/04/23/152432.html|archive-date=2013-12-18}}</ref> ::цитат''не е можно да се обезбеди организацијата, подготовката и одржувањето на 24 април вонредна пленарна седница на парламентот во согласност со барањата на Деловникот на Врховната Рада на Украина'' Затоа опозицијата предводена од [[Јулија Тимошенко]] одржаla митинг пред зградата на парламентот<ref>{{cite web|url=http://www.unian.ua/news/374064-miting-opozitsiji-timoshenko-ogolosila-gazavat-yanukovichu.html|title=Мітинг опозиції: Тимошенко оголосила “газават” Януковичу|author=Анна Ященко|date=2010-04-22|publisher=[[УНИАН|УНІАН]]|access-date=2013-12-17|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218005412/http://www.unian.ua/news/374064-miting-opozitsiji-timoshenko-ogolosila-gazavat-yanukovichu.html|archive-date=2013-12-18}}</ref>. Протести се одржале и во [[Ужгород]] и во [[Лвов]]. ==== Настани на 27 април ==== На 27 април непосредно пред влезот во Врховната Рада се наоѓале околу 2 илјади поддржувачи на [[Партија на регионите|Партијата на регионите]], а биле поставени и шатори. На [[Улица Михајло Хрушевски (Киев)|улицата Хрушевски]] и на другите улици во близина на парламентот биле распоредени поддржувачи на опозицијата. Териториите каде што се одржувале митинзите ги обезбедувале припадници на специјалната единица „[[Беркут (специјална единица на МВР на Украина)|Беркут]]“ и Внатрешните сили на [[Министерство за внатрешни работи на Украина|МВР]]<ref>{{cite web|url=http://www.unian.ua/news/374379-do-vr-de-zbirayutsya-mitinguvalniki-mae-pributi-yuschenko.html|title=До ВР, де збираються мітингувальники, має прибути Ющенко|date=2010-04-27|publisher=[[УНИАН|УНІАН]]|access-date=2013-12-17|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218005229/http://www.unian.ua/news/374379-do-vr-de-zbirayutsya-mitinguvalniki-mae-pributi-yuschenko.html|archive-date=2013-12-18}}</ref>. Според проценките на полицијата, пред парламентот имало околу 7 илјади демонстранти<ref>{{cite web|url=http://www.unian.ua/news/374389-militsiya-narahuvala-bilya-vr-7-tisyach-mitinguvalnikiv.html|title=Міліція нарахувала біля ВР 7 тисяч мітингувальників|date=2010-04-27|publisher=[[УНИАН|УНІАН]]|access-date=2013-12-17|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218004954/http://www.unian.ua/news/374389-militsiya-narahuvala-bilya-vr-7-tisyach-mitinguvalnikiv.html|archive-date=2013-12-18}}</ref>, а според опозицијата — 30 илјади<ref>{{cite web|url=http://www.unian.ua/news/374532-byut-dyakue-tim-hto-hoche-buti-gromadyaninom-a-ne-bidlom.html|title=БЮТ дякує тим, хто хоче бути громадянином, а не бидлом|date=2010-04-27|publisher=[[УНИАН|УНІАН]]|access-date=2013-12-17|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218004800/http://www.unian.ua/news/374532-byut-dyakue-tim-hto-hoche-buti-gromadyaninom-a-ne-bidlom.html|archive-date=2013-12-18}}</ref>. Усвојувањето на законот било проследено со протести од пратениците на опозициските партии. Во салата за седници избувнала масовна тепачка меѓу поддржувачите и противниците на ратификацијата. Спикерот на Врховната Рада [[Владимир Литвин]] бил гаѓан со јајца, по што парламентарното обезбедување го заштитил со чадори, без да ги спушти до крајот на седницата<ref>{{cite web|url=http://ua-reporter.com/novosti/88157|title=Драка в Верховной Раде, спикера закидали яйцами|date=2010-04-27|publisher=UA-Reporter.com|access-date=2013-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226104738/http://ua-reporter.com/novosti/88157|archive-date=2013-12-26}}</ref>. Своите места народните пратеници од [[Блок на Јулија Тимошенко|БЈТ]] и [[Наша Украина — Народна самоодбрана|НУ-НС]] ги покриле со национални знамиња, а отворите за гласање со картички на пратениците од НУ-НС биле залепени со непозната супстанција<ref>{{cite web|url=http://www.unian.ua/news/374400-otvori-dlya-golosuvannya-kartkami-zalipleni-nevidomoyu-rechovinoyu.html|title=Отвори для голосування картками заліплені невідомою речовиною|date=2010-04-27|publisher=[[УНИАН|УНІАН]]|access-date=2013-12-18|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219014425/http://www.unian.ua/news/374400-otvori-dlya-golosuvannya-kartkami-zalipleni-nevidomoyu-rechovinoyu.html|archive-date=2013-12-19}}</ref>. Подоцна салата се исполнила со чад: најверојатно некој од присутните фрлил [[Димна бомба|димна бомба]]<ref>{{cite web|url=http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=134398|title=Через яйца и шашки к ратификации|author=Владимир Шишлин|date=2010-04-27|publisher=[[Интерфакс]]|access-date=2013-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217034925/http://www.interfax.ru/politics/txt.asp?id=134398|archive-date=2013-12-17}}</ref>. И покрај протестите и нередите, Врховната Рада го усвоила Законот „''За ратификација на Договорот меѓу Украина и Руската Федерација за прашањата на распоредување на Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина''“, по што опозицијата ја напуштила салата. „За“ гласале 236 пратеници, при потребни 226 гласови<ref>{{cite web|url=http://tyzhden.ua/Publication/1838|title=Захисники російського флоту|date=2010-04-30|publisher=Тиждень.ua|access-date=2013-12-18|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219053703/http://tyzhden.ua/Publication/1838|archive-date=2013-12-19}}</ref>: *160 пратеници од [[Партија на регионите|Партијата на регионите]] (вкупен број на членови на фракцијата — 161); *27 пратеници од [[Комунистичка партија на Украина|Комунистичката партија на Украина]] (целосен состав); *20 пратеници од фракцијата [[Блок на Литвин|блокот на Литвин]] (целосен состав); *13 независни пратеници (вкупно независни — 16); *9 пратеници од фракцијата [[Блок на Јулија Тимошенко|блокот на Јулија Тимошенко]] (вкупно членови на фракцијата — 154); *7 пратеници од фракцијата „[[Наша Украина — Народна самоодбрана]]“ (вкупно членови на фракцијата — 72). Во меѓувреме, на улицата Хрушевски полицискиот кордон не им дозволувал на поддржувачите на опозицијата да се приближат до зградата на парламентот, при што дошло до судир меѓу демонстрантите и полицијата<ref>{{cite web|url=http://www.unian.ua/news/374410-bilya-vr-sutichka-mij-opozitsieyu-i-militsieyu.html|title=Біля ВР — сутичка між опозицією і міліцією|date=2010-04-27|publisher=[[УНИАН|УНІАН]]|access-date=2013-12-18|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219014729/http://www.unian.ua/news/374410-bilya-vr-sutichka-mij-opozitsieyu-i-militsieyu.html|archive-date=2013-12-19}}</ref>. Во [[Севастопол]] на 27 април се одржал митинг во поддршка на ратификацијата на Договорот, на кој се собрале околу 100 поддржувачи на партијата „[[Руски блок (партија)|Руски блок]]“<ref>{{cite web|url=http://www.unian.ua/news/374518-u-sevastopoli-prorosiyski-organizatsiji-proveli-miting.html|title=У Севастополі проросійські організації провели мітинг|date=2010-04-27|publisher=[[УНИАН|УНІАН]]|access-date=2013-12-18|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219014834/http://www.unian.ua/news/374518-u-sevastopoli-prorosiyski-organizatsiji-proveli-miting.html|archive-date=2013-12-19}}</ref>. Според изјавата на Литвин, материјалната штета нанесена на опремата во салата за седници изнесувала најмалку 100 илјади гривни (околу 12,5 илјади американски долари)<ref>{{cite web|url=http://www.utro.ua/ru/politika/v_verhovnoy_rade_podschitali_ushcherb_ot_debosha_oppozitsii1273058452|title=В Верховной Раде подсчитали ущерб от дебоша оппозиции|author=Юлия Зарицкая|date=2010-05-05|publisher=Утро.ua|access-date=2013-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217114525/http://www.utro.ua/ru/politika/v_verhovnoy_rade_podschitali_ushcherb_ot_debosha_oppozitsii1273058452|archive-date=2013-12-17}}</ref>. [[Претседател на Русија|Претседателот на Русија]] [[Дмитриј Медведев]] ги оценил настаните во украинскиот парламент како „''концерт со употреба на специјални средства и сè останато''“<ref>{{cite web|url=http://www.vz.ru/news/2010/4/27/397014.html|title=Медведев: Интересы Украины возобладали над сиюминутными эмоциями|date=2010-04-27|publisher=[[Взгляд.ру]]|access-date=2013-12-17|archive-date=2017-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110090412/http://www.vz.ru/news/2010/4/27/397014.html|url-status=live}}</ref>. == Оценки == === Русија === Општо земено, во Русија потпишувањето на договорот било примено многу позитивно. Така, [[Раководител на Администрацијата на претседателот на Руската Федерација|раководителот на администрацијата на претседателот на Русија]] [[Сергеј Наришкин]] ги нарекол Харковските договори „''историски''“<ref>{{cite web|url=http://focus.ua/politics/117215|title=У Медведева соглашения в Харькове называют «историческими»|date=2010-05-08|publisher=Фокус.ua|access-date=2013-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225124833/http://focus.ua/politics/117215|archive-date=2013-12-25}}</ref>. Сепак, од своја страна, лидерот на [[ЛДПР]] [[Владимир Жириновски]] ги критикувал договорите и изјавил дека тие не се поволни за Русија, а [[Врховна Рада]] може во секој момент да ги поништи<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=355800|title=Жириновский: подарка в 40 миллиардов Украина не оценит|date=2010-04-27|publisher=[[Vesti.ru]]|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211075705/http://www.vesti.ru/doc.html?id=355800|archive-date=2017-02-11|url-status=live}}</ref>, додека [[Влада на Руската Федерација|премиерот на Русија]] [[Владимир Путин]] ја сметал цената за закуп на руската база во Севастопол за претерана и иронично им изјавил на украинските новинари: „''Јас за тие пари би го изел вашиот претседател''“<ref name="putin">{{cite web|url=http://korrespondent.net/ukraine/politics/1071030-putin-timoshenko-ne-vozrazhala-protiv-prolongacii-prebyvaniya-rossijskogo-flota-v-krymu|title=Путин: Тимошенко не возражала против пролонгации пребывания российского флота в Крыму|date=2010-04-27|publisher=«[[Корреспондент (журнал)|Корреспондент]]»|access-date=2014-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115172954/http://korrespondent.net/ukraine/politics/1071030-putin-timoshenko-ne-vozrazhala-protiv-prolongacii-prebyvaniya-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE|archive-date=2014-01-15|url-status=live}}</ref>. === Украина === Реакцијата во Украина била поразлична: потпишувањето на договорот го поздравиле претставниците на Партијата на регионите и Комунистичката партија на Украина, кои традиционално имаат поддршка кај рускоговорното население во Украина; додека поддржувачите на евроинтеграцијата го оцениле ваквиот договор како обид за мешање на Русија во внатрешните работи на Украина. Противниците на договорите го користеле дисфемизмот „Пакт Јанукович-Медведев“ (по аналогија со „[[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов — Рибентроп]]“)<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2010/04/29/4990158/ В ЕС назвали пакт Януковича-Медведева плохой новостью] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170211080126/http://www.pravda.com.ua/rus/news/2010/04/29/4990158/ |date=2017-02-11 }} // Українська правда. 29.04.2010.</ref> ==== Поддршка на договорот ==== [[Премиер на Украина|Премиерот на Украина]] [[Николај Азаров]] изјавил<ref>{{cite web|url=http://www.ua.rian.ru/ukraine_news/20100428/78374463.html|title=Закончилась пятилетка бессмысленной вражды с Россией - Азаров|date=2010-04-28|publisher=[[РИА Новости|РИА Новости. Украина]]|access-date=2013-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226114459/http://rian.com.ua/ukraine_news/20100428/78374463.html|archive-date=2013-12-26}}</ref>: ::''Со ратификацијата на договорот за продолжување на престојот на Црноморската флота во Севастопол, нашиот парламент донесе историска одлука. Заврши петгодишниот период на бесмислено непријателство со Русија… Според договорот на Тимошенко, украинската економија имаше единствена перспектива — банкрот''. Народниот пратеник на Украина [[Леонид Грач]] (фракција [[Комунистичка партија на Украина|КПУ]]) сметал дека потпишувањето на договорите е „''исклучително важен чекор на патот кон регулирање на меѓудржавните односи меѓу Украина и Русија, кон мир и пријателство, создавање заедничка воена доктрина и, секако, одбранбен сојуз. Ова е одлука што ја очекуваа граѓаните на Украина со децении и со која треба да се гордееме''“<ref name="mobus">{{cite web|url=http://www.mobus.com/mnenie/300015.html|title=Соглашения Януковича-Медведева: победа или поражение Украины?|date=2010-04-22|publisher=Mobus|access-date=2013-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226205344/http://www.mobus.com/mnenie/300015.html|archive-date=2013-12-26}}</ref>. Претседателот на [[Севастопол]]ската Градска Државна Администрација [[Валериј Саратов]] изјавил дека договорите ќе донесат „''сериозна политичка стабилност во наредните 32 години, што ќе овозможи градење стратешки односи меѓу Украина и Русија во Севастопол''“<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/political/37102.html|title=Решением о продлении базирования ЧФ РФ в Севастополе заложена политическая стабильность города на большой срок|date=2010-04-21|publisher=[[Интерфакс-Украина]]|access-date=2013-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226223457/http://interfax.com.ua/news/political/37102.html|archive-date=2013-12-26}}</ref>: ::''Овој договор е победа на здравиот разум. Да се разделат нашите земји во Севастопол, каде што духовниот живот на Украина и Русија е толку тесно поврзан, е невозможно, затоа сметам дека оваа одлука ќе биде позитивно прифатена од апсолутното мнозинство севастополци''. Поранешниот претседател на Украина [[Леонид Кучма]] изразил мислење дека „''продолжувањето на престојот на флотата во Севастопол ќе придонесе за хармонизација на билатералните контакти, враќање на односите со РФ кон вистинско стратешко партнерство''“<ref name="ku4ma">{{cite web|url=http://rus.newsru.ua/ukraine/24apr2010/leonidas.html|title=Кучма считает, что договоренности по флоту не противоречат Конституции|date=2010-04-24|publisher=NEWSru.ua|access-date=2013-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020400/http://rus.newsru.ua/ukraine/24apr2010/leonidas.html|archive-date=2013-12-19|url-status=live}}</ref>. [[Петро Порошенко]] во 2010 година инсистирал дека своите интереси ги заштитиле двете држави (а не само Русија): „Украина најде формула со која беше можно нагло намалување на цената на гасот“, а Русија, преку продолжување на управата на Црноморската флота, успеала да ги „продаде“ овие „огромни економски загуби“ на своите избирачи без при тоа да создаде преседан за други земји<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/articles/2010/06/16/5147152/|title=Петр Порошенко: после смены власти мне предлагали продать 5-й канал|access-date=2021-03-12|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204013729/https://www.pravda.com.ua/rus/articles/2010/06/16/5147152/|url-status=live}}</ref>. ==== Критика на договорот ==== Народниот пратеник на Украина [[Арсениј Јаценјук]] (фракција [[Наша Украина — Народна самоодбрана|НУ-НС]]) изјавил дека Харковските договори се „''враќање на пазарните односи меѓу Украина и Русија''“, а исто така изразил мислење дека попустите за гас се фиктивни<ref name="mobus" />: ::''Ако сега се зборува за наводен попуст на гасот, сакам многу остро да ја негирам оваа лага. Тоа не е попуст на гас. Тоа е реална пазарна цена… Европа купува гас од 170 до 220 долари за илјада кубни метри''. Лидерот на опозицијата во Украина [[Јулија Тимошенко]] сметала дека потпишаниот договор ги засега националните интереси на Украина<ref>{{cite web|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2010/05/10/5025789/|title=Тимошенко зовет всех отстранять Януковича: «У нас отбирают государство»|date=2010-05-10|publisher=[[Украинская правда]]|access-date=2013-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227004848/http://www.pravda.com.ua/rus/news/2010/05/10/5025789/|archive-date=2013-12-27}}</ref>: ::''Нè лишија од дел од територијата на земјата… Претседателот на Русија нареди да се изработи Генерален план за развој на Севастопол и Крим и да се спроведе. Со Крим веќе почна да управува друга држава. Може да дојде до тоа Украинците да мора да вадат визи кога одат на одмор во Крим. Предлогот на Путин за создавање заеднички претпријатија е целосно преземање од страна на Русија на енергетскиот, транспортниот и индустрискиот потенцијал на Украина. Што мислите, кој ќе управува со сите корпорации? Сигурно не Украина! Ние исчезнуваме, се раствораме во бескрајниот руски простор, нашата земја се уништува како независна држава. Овој план требаше да биде реализиран уште во 2004 година. Новата власт го спроведува денес''. Поранешниот претседател на Украина [[Виктор Јушченко]] изјавил дека не ги разбира причините за потпишување на ваков договор<ref>{{cite web|url=https://www.unian.net/politics/350344-yuschenko-gotov-solomoy-gretsya-lish-byi-byit-nezavisimyim.html|title=Ющенко готов соломой греться, лишь бы быть независимым|date=2010-04-22|publisher=[[УНИАН]]|access-date=2013-12-31|description=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627104348/http://www.unian.net/politics/350344-yuschenko-gotov-solomoy-gretsya-lish-byi-byit-nezavisimyim.html|archive-date=2015-06-27|url-status=live}}</ref>: ::''Во замена за евтин гас, кој економски ја дискредитира државата, кој нè оттурнува од конкурентските можности, кој остава неконкурентна економија во состојбата во која се наоѓа — на другата страна од вагата се става најсветото за секоја нација — суверенитетот и независноста. За мене ваква размена е неразбирлива… Треба да се грее и со слама, но да се биде независен. Да се разбере дека тоа е свето''. Во исто време, премиерот на Русија [[Владимир Путин]] се изненадил од реакцијата на некои политички сили за договорот за продолжување на престојот на Црноморската флота во Крим и изјавил дека поранешната премиерка на Украина Јулија Тимошенко не се спротивставувала на таква одлука<ref name="putin" />: ::''Во претходните години — па и неодамна — со претходната влада на Украина, вклучително и со Јулија Владимировна, го разгледувавме прашањето за можно продолжување на престојот на руската флота во Крим. Никој не се противеше… Се работеше само за едно — цената''. На 2 март 2014 година поранешните претседатели на Украина [[Леонид Кравчук]], [[Леонид Кучма]] и [[Виктор Јушченко]] дале заедничка изјава во која ги повикале властите на Украина да ги раскинат Харковските договори<ref>{{cite web|datepublished=2014-03-02 |url=http://polit.ru/news/2014/03/02/harkov/ |title=Три экс-президента призвали Украину отказаться от Черноморского флота в Крыму |publisher=[[Полит.ру]] |access-date=2014-03-02 |archive-date=2014-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304133105/http://www.polit.ru/news/2014/03/02/harkov/ |url-status=live }}</ref>. == Раскинување == По [[Руска анексија на Крим|анексијата на Крим]], Русија го прекинала дејството на договорите (договорите од 1997 година и Харковските договори), сметајќи дека настанала „''суштинска промена на околностите''“ во кои биле склучени<ref name="upu">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.newsru.com/finance/21mar2014/medvedevuadebts.html|title=Медведев предлагает денонсировать Харьковские соглашения и взыскать с Украины «упущенную выгоду»|website=NEWSru.com|date=2014-03-21|access-date=2021-04-05|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225223559/https://www.newsru.com/finance/21mar2014/medvedevuadebts.html|url-status=live}}</ref> — од гледна точка на Русија, суверенитетот над Крим преминал кај неа, со што престанале правните односи за закуп на објектите на [[Црноморска флота|Црноморската флота]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/20654|title=В Госдуму внесено предложение о прекращении действия ряда российско-украинских соглашений|website=[[Kremlin.ru]]|date=2014-03-28|access-date=2021-04-05|archive-date=2015-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928071224/http://kremlin.ru/events/president/news/20654|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://brill.com/view/title/25063|автор=Michael J. Strauss|заглавие=Territorial Leasing in Diplomacy and International Law|год=2015-05-19|издательство=Brill Nijhoff|страницы=167|isbn=978-90-04-29362-5|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030073400/https://brill.com/view/title/25063}} — „Other circumstances also have led to leases being terminated by the lessee’s assumption of sovereignty over the leased territory, such as the extinguishing of a financial obligation (as with Mecklenburg-Schwerin’s annexation of Wismar from Sweden in 1903) and the acquisition of title to a larger territory in which the leased zone is situated (as with the U.S. annexation of Hawaii in 1898 and, to the extent it is considered a transfer of title, Russia’s annexation of Crimea in 2014)“.</ref>. Русија исто така изразила намера да ги преиспита договорите за гас<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rosbalt.ru/main/2014/03/21/1246757.html|title=Песков: Харьковские соглашения Украины с Россией по газу будут пересмотрены|website=Росбалт|access-date=2021-04-05|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516004622/https://www.rosbalt.ru/main/2014/03/21/1246757.html|url-status=live}} </ref> и да бара од Украина судско обештетување за изгубена добивка во износ од 11 милијарди долари<ref name="upu" />. Постапката за раскинување на договорите од страна на Русија била завршена на 2 април 2014 година, со потпишување на соодветниот закон<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/20673|title=Прекращено действие соглашений, касающихся пребывания Черноморского флота на Украине|website=[[Kremlin.ru]]|date=2014-04-02|access-date=2021-04-05|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422210537/http://kremlin.ru/events/president/news/20673|url-status=live}}Политички статус на Крим</ref>. Украинските власти, [[Политички статус на Крим|кои продолжуваат]] да го сметаат Крим за дел од територијата на Украина, се против раскин на договорите за флотата<ref>{{Cite web |url=http://tvrain.ru/articles/ukraina_ne_budet_razryvat_s_rossiej_soglashenija_po_chernomorskomu_flotu-366176/ |title=Украина не намерена разрывать с Россией соглашения по Черноморскому флоту |access-date=2014-04-01 |archive-date=2014-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140403085258/http://tvrain.ru/articles/ukraina_ne_budet_razryvat_s_rossiej_s%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F |url-status=live }}</ref>, но ги разгледуваат само како „доказна основа за потврдување на правата на Украина во судовите, вклучително и правото на надомест на штета од страна на Руската Федерација“<ref>{{cite web|url=http://www.unian.net/politics/902933-ukraina-ne-sobiraetsya-denonsirovat-ni-odno-iz-soglasheniy-otnositelno-chf-rf.html|title=Украина не собирается денонсировать ни одно из соглашений относительно ЧФ РФ|date=2014-04-01|publisher=[[УНИАН]]|access-date=2014-04-01|archive-date=2014-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404035456/http://www.unian.net/politics/902933-ukraina-ne-sobiraetsya-denonsirovat-ni-odno-iz-soglasheniy-otnositelno-chf-rf.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4760632|title=МИД Украины выступил против отмены соглашений о флоте России в Крыму|website=[[Коммерсантъ]]|date=2021-04-05|access-date=2021-04-05|archive-date=2021-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405085359/https://www.kommersant.ru/doc/4760632|url-status=live}}</ref>, додека формалната можност за базирање на флотата врз основа на овие договори е исклучена со уставните измени од 2019 година<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/627669|title=Порошенко внес в Раду поправки к Конституции для вступления Украины в НАТО и ЕС|author=|website=|date=2018-09-03|publisher=Интерфакс|lang=ru|access-date=2019-02-07|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208025414/https://www.interfax.ru/world/627669|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/624688|title=Порошенко обещал разработать поправки к Конституции о членстве Украины в ЕС и НАТО|author=|website=|date=2018-08-09|publisher=Interfax.ru|lang=ru|access-date=2019-02-07|archive-date=2019-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124447/https://www.interfax.ru/world/624688|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190207/1550525170.html|title=Рада закрепила в конституции курс на вступление Украины в Евросоюз и НАТО|author=|website=|date=2019-02-07|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-02-07|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207135149/https://ria.ru/20190207/1550525170.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://zn.ua/UKRAINE/zakon-ob-integracii-ukrainy-v-evrosoyuz-i-nato-vstupil-v-silu-309647_.html |title=Закон об интеграции Украины в Евросоюз и НАТО вступил в силу |publisher=ZN.ua |access-date=2019-03-01 |archive-date=2019-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301201626/https://zn.ua/UKRAINE/zakon-ob-integracii-ukrainy-v-evrosoyuz-i-nato-vstupil-v-silu-309647_.html|url-status=live }}</ref>, а во однос на Виктор Јанукович во 2021 година било покренато обвинение за државно предавство при склучувањето на Харковските договори<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/world/748382|title=Януковичу предъявили обвинение в госизмене из-за «харьковских соглашений»|website=[[Интерфакс]]|access-date=2021-03-11|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313231205/https://www.interfax.ru/world/748382|url-status=live}}</ref>; исто така била наведена можноста за покренување вакви обвиненија и против пратениците кои го поддржале договорот<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-polytics/3206416-sbu-proverit-236-deputatov-na-gosizmenu-izza-golosovania-za-harkovskie-soglasenia.html|title=СБУ проверит 236 депутатов на госизмену из-за голосования за «Харьковские соглашения»|website=www.ukrinform.ru|access-date=2021-03-11 }}</ref>. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Договори склучени во 2010]] [[Категорија:Русија во 2010 година]] [[Категорија:Украина во 2010 година]] [[Категорија:Договори на Русија]] [[Категорија:Договори на Украина]] [[Категорија:Руско-украински односи]] sq8oardj6fgu3v97srhfiu1ldjg91w9 0 1391757 5543871 5542856 2026-04-23T12:38:43Z Jtasevski123 69538 5543871 wikitext text/x-wiki '''Харлан Паркер Бенкс''' (1 септември 1913 — 22 ноември 1998) — американски палеоботаничар и професор „Либерти Хајд Бејли“ на факултетот за земјоделство и биолошки науки на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]], познат по своите студии за [[Девон (период)|девонските]] растенија. Бил истражувачки стипендист Фулбрајтов и стипендист на Гугенхајм, тој бил член на Американското здружение за унапредување на науката, член на Националната академија на науките и претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/17868|title=Harlan Parker Banks Memorial Statement|last=John Kingsbury|last2=Karl Niklas|year=1998|publisher=Cornell University, Office of the Dean of the University Faculty|last3=Natalie Uhl}}</ref> {{Ботаничар|H.P.Banks}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/banks-harlan.pdf Дејвид Л. Дилчер, „Харлан П. Бенкс“, Биографски мемоари на Националната академија на науките (2019)] {{Претседатели на Американското ботаничко друштво}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бенкс, Харлан Паркер }} [[Категорија:Американски палеонтолози]] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Членови на Американското здружение за унапредување на науката]] [[Категорија:Професори на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Починати во 1998 година]] [[Категорија:Родени во 1913 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] 21loqez2il19sx1l50qbb6aoehyw4m5 0 1391785 5544122 5543340 2026-04-24T06:45:53Z Dandarmkd 31127 5544122 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Охридски кочеџик<br/>Охридска копривка | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Податотека:Дрвото Кочеџик.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Охрид]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|41|6|50.62|N|20|47|39.79|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.1140606" longitude="20.7943868" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 20.7943868, 41.1140606 ] } } ] } </mapframe> }} '''Охридски кочеџик'''{{БелешкаОзнака|Зборот „кочеџик“ е [[турцизам]] кој вообичаено се однесува на видот дрво ''Celtis australis L.'', познато и под името [[копривка]].|а}} или '''Охридска копривка''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] единично стебло од [[кочеџик]] или копривка (''Celtis australis L.'') кое се наоѓа во средишното градско подрачје на [[Охрид]], во дворот на црквата [[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид|„Пресвета Богородица Севидна“]]. Називот на природната реткост е '''Кочеџик во дворот на црквата „Св. Богородица Перивлепта“'''. Со ова дрво со статус на природна реткост управува [[Општина Охрид]], а во име на општината, градоначалникот на Општина Охрид.<ref name=SV>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЕДИНЕЧНО СТЕБЛО КОЧЕЏИК ВО ДВОРОТ НА ЦРКВАТА СВ. БОГОРОДИЦА ПЕРИВЛЕПТА ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ| url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=16 јуни 2021 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 април 2026}}</ref> ==Местоположба== Дрвото се наоѓа во дворот на црквата [[Црква „Св. Богородица Перивлепта“ - Охрид|„Св. Богородица Перивлепта“]].<ref name=SV/> Поради својата позиција на ридот Дебој, овој простор служи како природен [[видиковец]] од кој се пружа [[панорама|панорамски]] поглед кон [[Охридско Езеро|езерото]], [[Охридско пристаниште|пристаништето]] и својствентата [[охридска архитектура]]. ==Опис== [[Крошна]]та е широко распространета, густа и со топчест до чадорест облик. Самото дрво е високо 15,0 м, стеблото е кратко пред да почне разгранувањето. Обемот на крошната е 10 до 12, а на стеблото 3-4 метра. Кората на дрвото е мазна и сива, слична на онаа кај [[бука]]та, но избраздена со специфични „брадавичести“ испапчувања што е случај кај стари дрва. == Старост== Дрвото во 1886 година го засадил учителот Никола Чудо во чест на 1000-годишнината од упокојувањето на првоучителот [[Свети Методиј|Методиј]].<ref name=ON>{{нмс | author= | title=Вековниот кочеџик, заборавен свидетел на охридскиот непокор | url=https://www.ohridnews.com/vekovniot-kochedhik-zaboraven-svidetel-na-ohridskiot-nepokor/ | work= | publisher=Охридњуз | date=21.05.2013 | accessdate=17 април 2026}}</ref> Во 1986-та година, во чест на 1100-годишнината од смртта на првоучителот и 100-годишнината од засадувањето на кочеџикот била поставена мермерна плоча со песна на Никола Чудо:<ref name=ON/> „Цел ден те баравме тебе, одвај те најдовме, тука ќе те засадиме со вода ќе те полеваме, те засадивме со надеж чувствата да ни ги распламтиш, како очите ќе те чуваме, вечно ќе се сеќаваме за споменот илјдалетен на јубилејот од Методиј!“. Во 2021 година била возобновена спомен-плочата покрај дрвото, која го потврдува неговото садење од страна на Никола Чудо во 1886 година.<ref>[https://time.mk/c/b0141c77b4/vo-ohrid-postavena-spomen-plocata-posvetena-na-nikola-isaija-cudov.html Во Охрид поставена спомен-плочата посветена на Никола Исаија Чудов]</ref> ==Состојба на кочеџикот== Дрвото е витално и во добра состојба. ==Галерија== <gallery> Податотека:Кочеџик (6.4.1886).jpg|Дрвото во декември 2023 година Податотека:Ohrid plane tree, Church of the Theotokos Peribleptos 05.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Ohrid plane tree, Church of the Theotokos Peribleptos 01.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Охридски чинар (Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“) 08.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Охридски кочеџик (01).jpg|Дрвото во април 2022 година </gallery> ==Поврзано== *[[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид]] *[[Список на природни реткости во Македонија]] == Белешки == {{Белешки|group=а}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Ohrid nettle tree, Church of the Theotokos Peribleptos|Охридски кочеџик}} {{КНМ-Охрид}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Охрид]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Културно наследство на Македонија во Општина Охрид]] [[Категорија:Појавено во 1886 година во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1886 година во Отоманското Царство]] o440r85mxsrm5y3km7mlrx0298n9pd8 14 1392255 5544124 5543174 2026-04-24T06:48:45Z Dandarmkd 31127 5544124 wikitext text/x-wiki {{Portal|Бугарија}} [[Категорија:Поединечни дрва по земја|Бугарија]] [[Категорија:Флора на Бугарија| Поединечни]] 2xrskjssd92w6w1o3r52di3c55g0810 0 1392292 5543865 5543320 2026-04-23T12:33:08Z Jtasevski123 69538 5543865 wikitext text/x-wiki '''Вернон Ирвин Чидл''' (6 февруари 1910 — 23 јули 1995) — американски [[Ботаника|ботаничар]] кој работел како втор канцелар на [[Калифорниски универзитет — Санта Барбара|Калифорнискиот универзитет во Санта Барбара]] од 1962 до 1977 година.<ref name="New York Times">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1995/07/25/obituaries/vernon-i-cheadle-85-botanist-and-u-of-california-chancellor.html|title=Vernon I. Cheadle, 85, Botanist And U. of California Chancellor|last=Saxon|first=Wolfgang|date=July 25, 1995|work=New York Times}}</ref> Роден бил во [[Салем (Јужна Дакота)|Салем]], [[Јужна Дакота]]. Дипломирал ботанича на [[Мајамски универзитет|Мајамскиот универзитет]] во Охајо во 1932 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt5n39s057/admin/|title=Vernon I. Cheadle Papers|work=oac.cdlib.org|accessdate=2025-04-13}}</ref> Mагистрирал и докторирал по [[ботаника]] на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. Неговата докторска дисертација по ботаника била насловена ''Истражувања во анатомијата на лилјаните и кокичињата'' (1936).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.proquest.com/docview/301800126/|title=INVESTIGATIONS IN THE ANATOMY OF THE LILIACEAE AND THE AMARYLLIDACEAE - ProQuest|work=www.proquest.com|language=en|accessdate=2025-04-13}}</ref> Тој бил активен [[Мајсторска атлетика|мајстор атлетичар]] во и го држел светскиот рекорд повеќе од една деценија во фрлање ѓуле во категоријата од 75 до 80 години, а го постигнал на неговиот домашен терен на Калифорнискиот универзитетот во Санта Барбара. Чидл станал втор канцелар на Калифорнискиот универзитет во Санта Барбара во време кога локалните лидери во Санта Барбара, Калифорнија, неколку децении се бореле тврдоглаво за да основаат истражувачки универзитет. Чидл им овозможил трансформација на универзитетот од мал [[хуманитарнонаучен колеџ]] во истражувачки универзитет. Сепак, Чидл бил сериозно трауматизиран од превирањата во ерата против Виетнамската војна кон крајот на 1960-тите, кога гувернерот [[Роналд Реган]] прогласил [[воена состојба]] и распоредил тешко вооружени трупи на Калифорниската Национална гарда во кампусот на Калифорнискиот универзитет во Санта Барбара. Како резултат на тоа, Чидл станал толку пасивен до крајот на неговиот канцеларски мандат што од 1972 до 1977 година, вистинската моќ на кампусот била во рацете на вицеканцеларот Алек Александар.<ref name="Ebenstein">{{Наведено списание|last=Ebenstein|first=Lanny|date=2013|title=The Rise of UCSB|url=https://issuu.com/santabarbaramuseum/docs/132309_noticias_web|journal=Noticias: Journal of the Santa Barbara Historical Museum|volume=54|issue=3|pages=117–183|access-date=18 August 2020}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Претседатели на Американското ботаничко друштво}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чидл, Вернон }} [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Починати во 1995 година]] [[Категорија:Родени во 1910 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] 5i2ch0l1k8mrpptwnomqh89ohmngvum 5543867 5543865 2026-04-23T12:34:35Z Jtasevski123 69538 5543867 wikitext text/x-wiki '''Вернон Ирвин Чидл''' (6 февруари 1910 — 23 јули 1995) — американски [[Ботаника|ботаничар]] кој работел како втор канцелар на [[Калифорниски универзитет — Санта Барбара|Калифорнискиот универзитет во Санта Барбара]] од 1962 до 1977 година.<ref name="New York Times">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1995/07/25/obituaries/vernon-i-cheadle-85-botanist-and-u-of-california-chancellor.html|title=Vernon I. Cheadle, 85, Botanist And U. of California Chancellor|last=Saxon|first=Wolfgang|date=July 25, 1995|work=New York Times}}</ref> Роден бил во [[Салем (Јужна Дакота)|Салем]], [[Јужна Дакота]]. Дипломирал ботанича на [[Мајамски универзитет|Мајамскиот универзитет]] во Охајо во 1932 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt5n39s057/admin/|title=Vernon I. Cheadle Papers|work=oac.cdlib.org|accessdate=2025-04-13}}</ref> Mагистрирал и докторирал по [[ботаника]] на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. Неговата докторска дисертација по ботаника била насловена ''Истражувања во анатомијата на лилјаните и кокичињата'' (1936).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.proquest.com/docview/301800126/|title=INVESTIGATIONS IN THE ANATOMY OF THE LILIACEAE AND THE AMARYLLIDACEAE - ProQuest|work=www.proquest.com|language=en|accessdate=2025-04-13}}</ref> Во 1961 година бил прогласен претседател на [[Американско ботаничко друштво|Американското ботаничко друштво]]. Тој бил активен [[Мајсторска атлетика|мајстор атлетичар]] во и го држел светскиот рекорд повеќе од една деценија во фрлање ѓуле во категоријата од 75 до 80 години, а го постигнал на неговиот домашен терен на Калифорнискиот универзитетот во Санта Барбара. Чидл станал втор канцелар на Калифорнискиот универзитет во Санта Барбара во време кога локалните лидери во Санта Барбара, Калифорнија, неколку децении се бореле тврдоглаво за да основаат истражувачки универзитет. Чидл им овозможил трансформација на универзитетот од мал [[хуманитарнонаучен колеџ]] во истражувачки универзитет. Сепак, Чидл бил сериозно трауматизиран од превирањата во ерата против Виетнамската војна кон крајот на 1960-тите, кога гувернерот [[Роналд Реган]] прогласил [[воена состојба]] и распоредил тешко вооружени трупи на Калифорниската Национална гарда во кампусот на Калифорнискиот универзитет во Санта Барбара. Како резултат на тоа, Чидл станал толку пасивен до крајот на неговиот канцеларски мандат што од 1972 до 1977 година, вистинската моќ на кампусот била во рацете на вицеканцеларот Алек Александар.<ref name="Ebenstein">{{Наведено списание|last=Ebenstein|first=Lanny|date=2013|title=The Rise of UCSB|url=https://issuu.com/santabarbaramuseum/docs/132309_noticias_web|journal=Noticias: Journal of the Santa Barbara Historical Museum|volume=54|issue=3|pages=117–183|access-date=18 August 2020}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Претседатели на Американското ботаничко друштво}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чидл, Вернон }} [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Починати во 1995 година]] [[Категорија:Родени во 1910 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] ry7jiproyhaaak6zkjyq2m04gw5m3vd 0 1392293 5543877 5543321 2026-04-23T12:47:33Z Jtasevski123 69538 5543877 wikitext text/x-wiki '''Освалд Типо''' (27 ноември 1911 — 10 јуни 1999) — американски [[Ботаника|ботаничар]] и [[Наставник|едукатор]]. Типо станал првиот канцелар на Масачусетскиот универзитет во Амхерст во 1970 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1999/06/19/us/oswald-tippo-87-a-botanist-and-chancellor-at-massachusetts.html|title=Oswald Tippo, 87, a Botanist and Chancellor at Massachusetts|last=Ravo|first=Nick|date=1999-06-19|work=The New York Times}}</ref> == Кариера == Роден во Мило, Типо се преселил во [[Бостон]] една година подоцна и дипломирал на средното училиште „Џамајка Плејн“ во 1928 година. Дипломирал [[ботаника]] на [[Масачусетски универзитет — Амхерст|Масачусетскиот универзитет во Амхерст]] (1932), магистрирал (1933) и [[Доктор на науки|докторирал филозофија]] на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] (1937). Исто така, бил награден со титулата почесен доктор на науки од Масачусетскиот универзитет во Амхерст (1954). Типо бил член на почесните друштва „Фи Бета Капа“ и „Сигма Си“ . По дипломирањето на Харвард, Типо се приклучил на факултетот на [[Илиноишки универзитет|Илиноишкиот универзитет]]. Од 1943 до 1945 година, работел како биолог во бродоградилиштето на морнарицата во Филаделфија. Во 1949 година, Типо го објавил широко користениот учебник ''„Колеџ ботаника“'' со Хари Џ. Фулер. Од 1951 до 1953 година, тој бил уредник на ''[[American Journal of Botany|Американскиот журнал за ботаника]]''. Во 1955 година, се преселил на Јеилскиот универзитет како професор по ботаника во Итон, директор на ботаничката градина Марш и член на колеџот Беркли. Пет години подоцна, бил именуван за прв канцелар на Колорадскиот универзитет, а во 1963 година бил именуван за извршен декан за уметност и науки на Њујоршкиот универзитет. Од 1964 до 1970 година, Типо бил проректор на Масачусетски универзитет во Амхерст , а потоа станал прв ректор на институцијата до 1971 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.umass.edu/newsoffice/article/oswald-tippo-former-provost-and-first-umass-amherst-chancellor-dies-age-87|title=Oswald Tippo, Former Provost and First UMass Amherst Chancellor, Dies at Age 87}}</ref> Тој бил заслужен за започнувањето на изградбата на нивната библиотека Ду Боис, а дворот на библиотеката бил именуван во негова чест на 8 октомври 1999 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.umass.edu/physicalplant/tippo-oswald|title=Tippo, Oswald - Physical Plant - UMass Amherst}}</ref> Типо бил именуван за професор по ботаника на Комонвелтот од 1971 година до неговото пензионирање во 1982 година. Од 1980 до 1985 година, тој бил уредник на списанието ''„Економска ботаника“'' . Типо бил претседател на [[Американско ботаничко друштво|Американското ботаничкото друштво]] во 1955 година, член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]], член на Американското здружение за унапредување на науката и член на Американскиот институт за биолошки науки . == Награди == * 1980 - Награда за заслуги [[Американско ботаничко друштво|на Американското ботаничко друштво]] * 1999 - Награда ,,Зигфрид Фелер,,за извонредна волонтерска служба == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote-inline}} * {{Претседатели на Американското ботаничко друштво}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Типо, Освалд }} [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1911 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] 388gfsudyysii3i11ww3nrgj63yicvi 0 1392294 5543885 5543322 2026-04-23T13:25:11Z Jtasevski123 69538 5543885 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=HarrietCreighton1929.png|caption=Хариет Крајтон на Велслиевиот колеџ во 1929 година|birth_date={{birth date |1909|06|27}}|birth_place=[[Делаван (Илиноис)|Делаван]], [[Илиноис]], САД|death_date={{death date and age |2004|01|09|1909|06|27}}|death_place=[[Нидам (Масачусетс)|Нидам]], [[Масачусетс]], САД|fields=Ботаника, генетика, образование|workplaces=Корнелскиот универзитет, Конектикатскиот колеџ, Велслиевиот колеџ|doctoral_advisor=Барбара МекКлинток|known_for=опис на хромозомскиот премин|awards=|author_abbrev_bot=}}'''Хариет Болдвин Крајтон''' (27 јуни 1909 - 9 јануари 2004) — американска [[Ботаника|ботаничарка]], [[Генетичар|генетичарка]] и [[Наставник|едукаторка]]. Таа работела со [[Барбара Маклинток|Барбара МекКлинток]] на [[цитогенетика]] во 1930-тите и била избрана за претседател на [[Американско ботаничко друштво|Американското ботаничко друштво]] во 1956 година. == Ран живот и образование == Крајтон била родена во Делаван, [[Илиноис]], ќерка на Сајрус Мареј Крајтон и Берта Болдвин Крајтон. Нејзиниот татко бил роден во Канада. Дипломирала на Велслиевиот колеџ во 1929 година, каде што ја пронашла ботаничарката [[Маргарет Клеј Фергусон]] како охрабрувачки ментор на факултетот. Таа го завршила својот докторат на [[Универзитет Корнел|Корнелскиот универзитет]] во 1933 година. Додека била на Корнел, работела во областа на цитогенетиката на пченката со Барбара МекКлинток. Двете објавиле влијателен труд во 1931 година,<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Creighton|first=Harriet B.|last2=McClintock|first2=Barbara|date=August 1931|title=A Correlation of Cytological and Genetical Crossing-Over in Zea Mays|url=https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.17.8.492|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=17|issue=8|pages=492–497|doi=10.1073/pnas.17.8.492|pmc=1076098|pmid=16587654|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616203925/https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.17.8.492|archive-date=2025-06-16|access-date=2025-06-16}}</ref> во кој за прв пат го опишале хромозомското вкрстување,<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/The_Tangled_Field/h0QCIfcFYx8C?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA56&printsec=frontcover|title=The Tangled Field: Barbara McClintock's search for the patterns of genetic control|last=Comfort|first=Nathaniel C.|last2=|first2=|date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02982-8|pages=56|language=en}}</ref> Овој труд, дел од нејзиното докторско истражување, обезбедил клучни докази дека хромозомите носат и разменуваат генетски информации и оттука дека гените за физички особини се носат на хромозомите.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/American_Women_Scientists/xkaLjEuHPq8C?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA72&printsec=frontcover|title=American Women Scientists: 23 Inspiring Biographies, 1900-2000|last=Reynolds|first=Moira Davison|date=2004|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2161-9|pages=72|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Gender_and_Environment/rn3zsUGw9ToC?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA24&printsec=frontcover|title=Gender and Environment|last=Buckingham|first=Susan|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-70396-8|pages=24|language=en}}</ref> == Кариера == По завршувањето на докторските студии, Крајтон предавала на [[Универзитет Корнел|Корнелскиот универзитет]] и на Конектикатскиот колеџ, а потоа се вратила на Велслиевиот колеџ каде што предавала до нејзиното пензионирање во 1974 година. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], таа паузирала од предавањето за да служи во [[Воена морнарица на САД|американската морнарица]]. Крајтон во 1940 година била избрана за член на [[Американско здружение за унапредување на науката|Американското здружение за унапредување на науката]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aaas.org/fellows/historic|title=Historic Fellows|work=American Association for the Advancement of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20230914080017/https://www.aaas.org/fellows/historic|archive-date=2023-09-14|accessdate=2022-11-14}}</ref> Во 1956 година била избрана за претседателка на [[Американско ботаничко друштво|Американското ботаничко друштво]]. Таа држела две предавања на [[Фулбрајтова програма|Фулбрајтовата програма]], што ја однело на [[Западноавстралиски универзитетот|Западноавстралискиот универзитетот]] во 1952 година и во [[Куско]], [[Перу]], во 1959 година.<ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-harriet-creighton-bota/174645749/|title=Harriet Creighton, botanist, Wellesley professor, at 94|last=Schoetz|first=David|date=May 19, 2004|work=The Boston Globe|access-date=June 16, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616203925/https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-harriet-creighton-bota/174645749/|archive-date=June 16, 2025|pages=40|via=Newspapers.com}}</ref> == Наводи == {{Наводи|25em}}{{Претседатели на Американското ботаничко друштво}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Крајтон, Хариет }} [[Категорија:Членови на Американското здружение за унапредување на науката]] [[Категорија:Апсолвенти на Велезлискиот колеџ]] [[Категорија:Професори на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Американски генетичари]] [[Категорија:Починати во 2004 година]] [[Категорија:Родени во 1909 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] llsnh14ddsiskuikflzzi8m8g01srhv 5543887 5543885 2026-04-23T13:25:35Z Jtasevski123 69538 5543887 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=HarrietCreighton1929.png|caption=Хариет Крајтон на Велслиевиот колеџ во 1929 година|birth_date={{birth date |1909|06|27}}|birth_place=[[Делаван (Илиноис)|Делаван]], [[Илиноис]], САД|death_date={{death date and age |2004|01|09|1909|06|27}}|death_place=[[Нидам (Масачусетс)|Нидам]], [[Масачусетс]], САД|fields=Ботаника, генетика, образование|workplaces=Корнелскиот универзитет, Конектикатскиот колеџ, Велслиевиот колеџ|doctoral_advisor=Барбара МекКлинток|known_for=опис на хромозомскиот премин|awards=|author_abbrev_bot=}}'''Хариет Болдвин Крајтон''' (27 јуни 1909 - 9 јануари 2004) — американска [[Ботаника|ботаничарка]], [[Генетичар|генетичарка]] и [[Наставник|едукаторка]]. Таа работела со [[Барбара Маклинток|Барбара МекКлинток]] на [[цитогенетика]] во 1930-тите и била избрана за претседателка на [[Американско ботаничко друштво|Американското ботаничко друштво]] во 1956 година. == Ран живот и образование == Крајтон била родена во Делаван, [[Илиноис]], ќерка на Сајрус Мареј Крајтон и Берта Болдвин Крајтон. Нејзиниот татко бил роден во Канада. Дипломирала на Велслиевиот колеџ во 1929 година, каде што ја пронашла ботаничарката [[Маргарет Клеј Фергусон]] како охрабрувачки ментор на факултетот. Таа го завршила својот докторат на [[Универзитет Корнел|Корнелскиот универзитет]] во 1933 година. Додека била на Корнел, работела во областа на цитогенетиката на пченката со Барбара МекКлинток. Двете објавиле влијателен труд во 1931 година,<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Creighton|first=Harriet B.|last2=McClintock|first2=Barbara|date=August 1931|title=A Correlation of Cytological and Genetical Crossing-Over in Zea Mays|url=https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.17.8.492|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=17|issue=8|pages=492–497|doi=10.1073/pnas.17.8.492|pmc=1076098|pmid=16587654|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616203925/https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.17.8.492|archive-date=2025-06-16|access-date=2025-06-16}}</ref> во кој за прв пат го опишале хромозомското вкрстување,<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/The_Tangled_Field/h0QCIfcFYx8C?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA56&printsec=frontcover|title=The Tangled Field: Barbara McClintock's search for the patterns of genetic control|last=Comfort|first=Nathaniel C.|last2=|first2=|date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02982-8|pages=56|language=en}}</ref> Овој труд, дел од нејзиното докторско истражување, обезбедил клучни докази дека хромозомите носат и разменуваат генетски информации и оттука дека гените за физички особини се носат на хромозомите.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/American_Women_Scientists/xkaLjEuHPq8C?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA72&printsec=frontcover|title=American Women Scientists: 23 Inspiring Biographies, 1900-2000|last=Reynolds|first=Moira Davison|date=2004|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2161-9|pages=72|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Gender_and_Environment/rn3zsUGw9ToC?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA24&printsec=frontcover|title=Gender and Environment|last=Buckingham|first=Susan|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-70396-8|pages=24|language=en}}</ref> == Кариера == По завршувањето на докторските студии, Крајтон предавала на [[Универзитет Корнел|Корнелскиот универзитет]] и на Конектикатскиот колеџ, а потоа се вратила на Велслиевиот колеџ каде што предавала до нејзиното пензионирање во 1974 година. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], таа паузирала од предавањето за да служи во [[Воена морнарица на САД|американската морнарица]]. Крајтон во 1940 година била избрана за член на [[Американско здружение за унапредување на науката|Американското здружение за унапредување на науката]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aaas.org/fellows/historic|title=Historic Fellows|work=American Association for the Advancement of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20230914080017/https://www.aaas.org/fellows/historic|archive-date=2023-09-14|accessdate=2022-11-14}}</ref> Во 1956 година била избрана за претседателка на [[Американско ботаничко друштво|Американското ботаничко друштво]]. Таа држела две предавања на [[Фулбрајтова програма|Фулбрајтовата програма]], што ја однело на [[Западноавстралиски универзитетот|Западноавстралискиот универзитетот]] во 1952 година и во [[Куско]], [[Перу]], во 1959 година.<ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-harriet-creighton-bota/174645749/|title=Harriet Creighton, botanist, Wellesley professor, at 94|last=Schoetz|first=David|date=May 19, 2004|work=The Boston Globe|access-date=June 16, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616203925/https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-harriet-creighton-bota/174645749/|archive-date=June 16, 2025|pages=40|via=Newspapers.com}}</ref> == Наводи == {{Наводи|25em}}{{Претседатели на Американското ботаничко друштво}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Крајтон, Хариет }} [[Категорија:Членови на Американското здружение за унапредување на науката]] [[Категорија:Апсолвенти на Велезлискиот колеџ]] [[Категорија:Професори на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Американски генетичари]] [[Категорија:Починати во 2004 година]] [[Категорија:Родени во 1909 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] 98d275h9u6ye8e25iy8lqeh37cfrkd0 0 1392302 5543860 5543331 2026-04-23T12:13:15Z Виолетова 1975 5543860 wikitext text/x-wiki '''Едгар Шенон Андерсон''' (9 ноември 1897 - 18 јуни 1969) - американски ботаничар.<ref name="Smocovitis">{{Наведено списание|last=Smocovitis|first=Vassiliki Betty|date=1999|title=Anderson, Edgar (1897-1969), botanist|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1302046|journal=American National Biography|language=en|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1302046|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref><ref name="Kohler">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=eeyPEcen1toC&pg=PA253|title=Landscapes and Labscapes: Exploring the Lab-Field Border in Biology|last=Kohler|first=Robert E.|date=November 2002|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-45010-0|language=en}}</ref> Тој го вовел терминот ''интрогресивна хибридизација''<ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref>, а неговата книга од 1949 година била оригинален и важен придонес во ботаничката генетика.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/anderson-edgar.pdf|title=National Academy of Sciences: Biographical Memoirs|last=Stebbins|first=G. L.|date=1978|publisher=National Academy of Sciences|volume=49|pages=3–23|chapter=Edgar Anderson}}</ref> Неговата работа за преносот и потеклото на адаптациите преку природна хибридизација продолжува да биде релевантна.<ref name="Arnold">{{Наведено списание|last=Arnold|first=Michael L.|date=2004|title=Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=3|pages=562–570|doi=10.1105/tpc.160370|issn=1040-4651|pmc=540259|pmid=15004269}}</ref><ref name="Edelman">{{Наведено списание|last=Edelman|first=Nathaniel B.|last2=Mallet|first2=James|date=23 November 2021|title=Prevalence and Adaptive Impact of Introgression|url=https://doi.org/10.1146/annurev-genet-021821-020805|journal=Annual Review of Genetics|volume=55|issue=1|pages=265–283|doi=10.1146/annurev-genet-021821-020805|issn=0066-4197|pmid=34579539|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref> Андерсон бил избран за член на Американската академија на уметностите и науките во 1934 година.<ref name="AAAS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|title=Book of Members, 1780-2010: Chapter A|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=18 April 2011}}</ref> Во 1954 година, тој бил избран за член на Националната академија на науките.<ref name="NAS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasonline.org/site/Dir/1126361651?pg=vprof&mbr=1001520|title=Anderson, Edgar|work=National Academy of Sciences|accessdate=18 April 2011}}</ref> Бил и претседател на Американското ботаничко друштво. Во 1952 година,<ref name="BSA">{{Наведена мрежна страница|url=https://botany.org/home/about/current-officers/bsa-presidents.html|title=BSA Presidents|work=Botanical Society of America|language=en|accessdate=16 February 2022}}</ref> станал член-основач на Друштвото за проучување на еволуцијата<ref name="Vassiliki">{{Наведено списание|last=Smocovitis|first=Vassiliki Betty|date=1994|title=Organizing Evolution: Founding the Society for the Study of Evolution (1939-1950)|url=https://people.clas.ufl.edu/bsmocovi/files/Organizing-Evolution.pdf|journal=Journal of the History of Biology|volume=27|issue=2|pages=241–309|doi=10.1007/BF01062564|issn=0022-5010|pmid=11639320|access-date=16 February 2022}}</ref> и Американското друштво за билки.<ref name="Herb">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stlouisherbsociety.org/who-we-are/|title=Who We Are|work=St. Louis Herb Society|accessdate=16 February 2022}}</ref> Добил медалот Дарвин-Волас од Линеовото друштво во 1958 година.<ref name="Keen">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gTX3DwAAQBAJ&pg=PA480|title=Graphics for Statistics and Data Analysis with R|last=Keen|first=Kevin J.|date=26 September 2018|publisher=CRC Press|isbn=978-0-429-63370-6|language=en|access-date=16 February 2022}}</ref> Андерсон е роден во Форествил, Њујорк <ref name="Eisendrath1972">{{Наведено списание|last=Eisendrath|first=Erna R.|date=1972|title=The Publications of Edgar Anderson|url=https://www.jstor.org/stable/2395147|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=59|issue=3|pages=346–361|issn=0026-6493|jstor=2395147|url-access=subscription}}</ref> Кога имал три години, неговото семејство се преселило во Ист Ленсинг, Мичиген. Во 1914 година, Андерсон се запишал на Државниот колеџ во Мичиген .За да студира ботаника и [[хортикултура]] . Откако дипломирал биологија во 1918 година, <ref name="Heiser">{{Наведено списание|last=Heiser|first=Charles B.|date=1995|title=Edgar Anderson, Botanist and Curator of Useful Plants|url=https://www.jstor.org/stable/2399980|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=82|issue=1|pages=54–60|doi=10.2307/2399980|issn=0026-6493|jstor=2399980|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref> се приклучил на Морнаричката резерва, а во 1919 година прифатил постдипломска позиција на Институтот Баси на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] . Неговите студии биле под надзор на генетичарот Едвард Мареј Ист.Андерсон работел на генетиката на самоинкомпатибилност во ''[[Тутун|Никотијана]]'' . <ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKleinman1999">Kleinman, Kim (1999). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/4331526 "His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s"]</span>. ''Journal of the History of Biology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">293–</span>320. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1023/A:1004424810841|10.1023/A:1004424810841]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0022-5010 0022-5010]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/4331526 4331526]. [[Semantic Scholar|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:126829834 126829834]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2022</span>.</cite></ref> Магистрирал во 1920 година. Докторирал по земјоделска генетика во 1922 . <ref name="Heiser" /> [[Податотека:Iris_versicolor_FWS.jpg|десно|мини|200x200пкс|''Ирис версиколор'']] [[Податотека:Iris_virginica_2.jpg|мини|200x200пкс|''Ирис вирџиника'']] Андерсон ја прифатил позицијата генетичар во Ботаничката градина во Мисури во 1922 година. Тој бил назначен за доцент по ботаника .На Универзитетот Вашингтон во Сент Луис . Неговото истражување било фокусирано на развој на техники за квантифицирање на географските варијации кај ''Iris versicolor'' . Андерсон го утврдил постоењето на втор вид, ''Iris virginica'' .<ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref> Во 1929 година, Андерсон добил стипендија за студии на Хортикултурниот институт „Џон Инес“ во Британија.Работел со цитогенетичарот Ц.Д. Дарлингтон, статистичарот [[Роналд Фишер|РА Фишер]] и генетичарот Џ.Б.С. Халдејн .Збирот податоци на Андерсон за три сродни видови перуники бил користен од Фишер како пример со кој се демонстрираат статистички методи на класификација и последователно станал многу познат во заедницата [[Машинско учење|за машинско учење]], иако често се опишува како податоци за перуники на Фишер .<ref name="Erickson">{{Наведено списание|last=Erickson|first=Ralph O.|date=1 June 1988|title=Growth and Development of a Botanist|url=https://doi.org/10.1146/annurev.pp.39.060188.000245|journal=Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology|volume=39|issue=1|pages=1–23|doi=10.1146/annurev.pp.39.060188.000245|issn=1040-2519|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref> <ref name="Wainer">{{Наведено списание|last=Wainer|first=Howard|last2=Velleman|first2=Paul F.|date=1 February 2001|title=Statistical Graphics: Mapping the Pathways of Science|url=https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.305|journal=Annual Review of Psychology|volume=52|issue=1|pages=305–335|doi=10.1146/annurev.psych.52.1.305|issn=0066-4308|pmid=11148308|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref> [[Податотека:Iris_dataset_scatterplot.svg|лево|мини|Расејувачки дијаграм на збирката податоци за цветот Ирис]] Андерсон се вратил во САД во 1931 година и се вработил во Арборетумот „Арнолд“ на Харвард, каде што работел со генетичарот Карл Сакс . Во 1935 година се вратил во Ботаничката градина во Мисури, а во 1937 година ја добил професорската титула „Енгелман“ по ботаника на Универзитетот Вашингтон во Сент Луис . Помеѓу 1934 и 1938 година работел претежно на ''[[Tradescantia|традескантија]]'' .Тој бил првиот што го вовел терминот интрогресивна хибридизација . <ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKleinman1999">Kleinman, Kim (1999). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/4331526 "His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s"]</span>. ''Journal of the History of Biology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">293–</span>320. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1023/A:1004424810841|10.1023/A:1004424810841]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0022-5010 0022-5010]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/4331526 4331526]. [[Semantic Scholar|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:126829834 126829834]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2022</span>.</cite></ref> [[Податотека:Zea_mays_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-283.jpg|десно|мини|272x272пкс|''[[Пченка|Зеа мајс]]'']] Во 1941 година, Андерсон бил поканет да ги одржи предавањата на Јесуп на Универзитетот Колумбија со Ернст Мајр. Таму дискутирал за улогата на генетиката во систематиката на растенијата. Наместо тоа, тој го насочил своето внимание кон ''[[Пченка|Zea mays]]'' <ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKleinman1999">Kleinman, Kim (1999). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/4331526 "His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s"]</span>. ''Journal of the History of Biology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">293–</span>320. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1023/A:1004424810841|10.1023/A:1004424810841]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0022-5010 0022-5010]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/4331526 4331526]. [[Semantic Scholar|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:126829834 126829834]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2022</span>.</cite></ref> <ref name="Kim">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=2009|title=Biosystematics and the Origin of Species: Edgar Anderson, W. H. Camp, and the Evolutionary Synthesis|url=https://www.jstor.org/stable/27757425|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=99|issue=1|pages=73–91|issn=0065-9746|jstor=27757425|access-date=15 February 2022}}</ref> нагласувајќи ја потребата од проучување и на дивите и на култивираните растенија. <ref name="Charles">{{Наведено списание|last=Heiser|first=Charles B.|date=1 November 1979|title=Origins of Some Cultivated New World Plants|url=https://doi.org/10.1146/annurev.es.10.110179.001521|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=10|issue=1|pages=309–326|doi=10.1146/annurev.es.10.110179.001521|issn=0066-4162|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref> Андерсон ја објавил книгата ''„Интрогресивна хибридизација“'' во 1949 година, опишувајќи го трансферот на гени помеѓу хибридизирачките форми, <ref name="Arnold">{{Наведено списание|last=Arnold|first=Michael L.|date=2004|title=Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=3|pages=562–570|doi=10.1105/tpc.160370|issn=1040-4651|pmc=540259|pmid=15004269}}</ref> и улогата на интрогресијата во видообразувањето. <ref name="Harland">{{Наведено списание|last=Harland|first=S. C.|date=August 1950|title=Introgressive Hybridization|journal=Nature|language=en|volume=166|issue=4215|pages=243–244|bibcode=1950Natur.166..243H|doi=10.1038/166243b0|issn=1476-4687|doi-access=free}}</ref> Тој ја напишал и популарната научна книга ''„Растенија, човек и живот'' “ (1952), опишана од еден рецензент како „книга што секој ботаничар и антрополог треба да ја прочита“. <ref name="Cutler">{{Наведено списание|last=Cutler|first=Hugh C.|last2=Martin|first2=Paul S.|date=6 April 1953|title=Plants, Man and Life.Edgar Anderson|url=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1953.55.2.02a00290|journal=American Anthropologist|volume=55|issue=2|pages=269–270|doi=10.1525/aa.1953.55.2.02a00290|issn=0002-7294|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref> Андерсон кратко бил директор на Градините на Мисури во 1954 година, но се вратил на предавање во 1957 година. Официјално се пензионирал во 1967 година. <ref name="Heiser">{{Наведено списание|last=Heiser|first=Charles B.|date=1995|title=Edgar Anderson, Botanist and Curator of Useful Plants|url=https://www.jstor.org/stable/2399980|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=82|issue=1|pages=54–60|doi=10.2307/2399980|issn=0026-6493|jstor=2399980|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref> Андерсон бил близок колега и пријател на Естер Ледерберг . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.estherlederberg.com/EImages/Cold%20Spring%20Harbor/Anderson.html|title=Edgar S. Anderson|work=Esther Lederberg|accessdate=16 February 2022}}</ref> Тие често ги посетуваа симпозиумите на лабораторијата Колд Спринг Харбор . <ref name="CSHL">{{Наведена мрежна страница|url=https://archivesspace.cshl.edu/agents/people/8319|title=Anderson, Edgar|work=Cold Spring Harbor Laboratory Archives|accessdate=16 February 2022}}</ref> Андерсон беше близок пријател на многу други колеги, како што се Џ.Б.С. Халдејн <ref name="Arnold">{{Наведено списание|last=Arnold|first=Michael L.|date=2004|title=Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=3|pages=562–570|doi=10.1105/tpc.160370|issn=1040-4651|pmc=540259|pmid=15004269}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFArnold2004">Arnold, Michael L. (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC540259 "Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?"]. ''The Plant Cell''. '''16''' (3): <span class="nowrap">562–</span>570. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1105/tpc.160370|10.1105/tpc.160370]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1040-4651 1040-4651]. [[PubMed Central|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC540259 540259]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15004269 15004269].</cite></ref> и Г. Ледјард Стебинс . <ref name="Ledyard">{{Наведено списание|last=Smocovitis|first=Vassiliki Betty|date=1 December 2001|title=G. Ledyard Stebbins and the Evolutionary Synthesis|url=https://doi.org/10.1146/annurev.genet.35.102401.091525|journal=Annual Review of Genetics|volume=35|issue=1|pages=803–814|doi=10.1146/annurev.genet.35.102401.091525|issn=0066-4197|pmid=11700300|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref>{{botanist|E.S.Anderson|Anderson, Edgar Shannon}} == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Edgar Anderson|year=1935|title=The Irises of the Gaspe Peninsula|journal=Bulletin of the American Iris Society|volume=59|pages=2–5}} * {{Наведено списание|last=Edgar Anderson|year=1936|title=The Species Problem in Iris|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/4079|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=23|issue=3|pages=457–509|doi=10.2307/2394164|jstor=2394164}} * {{Наведено списание|last=Anderson|first=Edgar|date=1 November 1936|title=An American pedigree for woolly hair|url=https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/27/11/444/794065?redirectedFrom=fulltext|journal=Journal of Heredity|volume=27|issue=11|pages=444|doi=10.1093/oxfordjournals.jhered.a104158|issn=0022-1503|url-access=subscription}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Андерсон, Едгар }} [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Починати во 1969 година]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Американски генетичари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] p33sxqc1b5wd8vmf9w9tib51liojgf6 0 1392350 5544156 5543546 2026-04-24T08:46:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5544156 wikitext text/x-wiki {{Euro accession map}}[[Црна Гора]] - земја која се наоѓа во [[Југоисточна Европа]] која не е ниту членка на [[Европска Унија|Европската Унија]] (ЕУ) ниту на [[Еврозона|Еврозоната]], ниту пак има формален монетарен договор со ЕУ. Сепак, таа е една од двете територии (заедно со [[Република Косово|Косово]]) кои еднострано го воведиле [[Евро|еврото]] {{Efn|[[валутна супституција|Унилатерална евроизација (или доларизација)]] е процес во кој државата се откажува од сопствена валута, а еврата (или американскиот долар) стануваат законска валута на нејзина територија. Досега, само неколку земји во светот одлучиле да изберат таков валутен режим.}} во 2002 година како своја ''[[де факто]]'' домашна [[валута]] и законско средство за плаќање. <ref name="iht">{{Наведени вести|url=http://www.iht.com/articles/2007/01/01/business/euro.php|title=Euro used as legal tender in non-EU nations – Business – International Herald Tribune – The New York Times|access-date=2020-03-21|publisher=[[iht.com]]}}</ref> <ref name="euro-outside">{{Наведени вести|url=https://www.ecb.europa.eu/explainers/show-me/html/euro_outside_europe.en.html|title=The euro outside Europe|access-date=2020-03-03|publisher=European Central Bank}}</ref> == Историја == На почетокот на 20 век, за време на краткотрајното [[Кралство Црна Гора]], владата го вовела црногорскиот перпер од 1906 до 1918 година. Сепак, паралелно се користеле и други странски валути, како што е австриската круна . <ref name="history">{{Наведени вести|url=https://www.cbcg.me/en/currency/money-museum/money-in-montenegro-through-history|title=Money in Montenegro through history|access-date=2020-03-22|publisher=Central Bank of Montenegro [[www.cbcg.me]]}}</ref> Од 1922 до 1941 година, како дел од [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]], подоцна познато како Кралство Југославија, Црна Гора ја користела официјалната валута на земјата, [[Југословенски динар|југословенскиот динар]] . <ref name="history" /> === Југословенски динар === {{Further|Југословенски динар}} [[File:Dinar 5000 s.jpg|thumb|upright|left|Банкнота од 5000 динари (1985)]] Откако Црна Гора станала дел од [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] по Втората светска војна, таа била врзана за југословенската монетарна политика и користела [[југословенски динар]] како своја официјална валута до 1999 година.<ref>Fabris, N. (2014) “The History of Money in Montenegro”, Central Bank of Montenegro and Faculty of Economics, Belgrade University. Journal of Central Banking Theory and Practice, pp. 5-18</ref> По распадот на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], во 1992 година поранешните републики Црна Гора и [[Србија]] ја формирале [[Сојузна Република Југославија]]. Во новата држава, монетарниот систем бил повторно централизиран, при што [[Народна банка на Црна Гора|Народната банка на Црна Гора]] ја изгубила својата автономија и станала регионална канцеларија на Народната банка на Југославија со седиште во Белград.<ref name="auto">Liebscher, K., Christl, J., Mooslechner, P., Ritzberger-Grünwald, D. (2005) “European Economic Integration And South-East Europe: Challenges And Prospects”, Edward Elgar Pub, pp. 155-176</ref> Високо ниво на монетарна и финансиска централизација било воспоставено, што станало лесно за манипулација и овозможило бројни злоупотреби поради непостоењето на правна држава и финансиска дисциплина, што резултирало со [[Хиперинфлација во Сојузна Република Југославија|хиперинфлација во периодот 1992–94]].<ref name="hyperinflation">Bogetic, Z., Petrovic, P., Vujosevic, Z.,(1999) “The Yugoslav Hyperinflation of 1992-1994: Causes, Dynamics, and Money Supply Process”, {{cite news | url = https://www.researchgate.net/publication/4969125 | title = Yugoslavia: Montenegro Adopts German Mark As Currency | publisher = Journal of Comparative Economics | access-date = 2020-03-22}}</ref> По распадот на заедничкиот пазар и истовремените избувнувања на војни во две поранешни југословенски републики, месечната стапка на инфлација во [[Србија]] и Црна Гора изнесувала 50% во февруари 1992 година, достигнувајќи 100% во јуни истата година.<ref name="hyperinflation"/> Ова предизвикало тешка и продолжена хиперинфлација, една од најлошите и најдолгите во историјата, која довела до разорување на регионот.<ref>{{cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/hyper.htm#YUGO |work=San Jose State University |author=Thayer Watkins |title=The Worst Episode of Hyperinflation in History: Yugoslavia 1993-94 |access-date= 2020-03-22}}</ref> Југословенскиот динар се сметал за една од најслабите валути во светот.<ref>{{cite web |url=https://www.cato.org/publications/commentary/beauty-parallel-currency |work= CATO Institute |author= Steve H. Hanke |title= The Beauty of a Parallel Currency |access-date= 2020-03-22}}</ref> === Германска марка === {{Further|Германска марка}} [[File:100 Mark (Obverse).jpg|thumb|Банкнота од 100 марки]] На почетокот на 1999 година, владата започнала да бара начин да ги заштити економските интереси на Црна Гора и нејзината монетарна независност.<ref name="moneyin">{{cite news | url = https://www.cbcg.me/en/currency/money-museum/money-in-montenegro-through-history | title = Money in Montenegro through history | publisher = [[www.cbcg.me ]] Central Bank of Montenegro| access-date = 2020-03-22}}</ref> Владата воспоставила двовалутен систем, во кој и [[југословенски динар|динарот]] и [[Германска марка|марката]] започнале да се користат. Одлуката била главно поттикната од нестабилната, експанзивна монетарна политика на [[Народна банка на Југославија|НБЈ]].<ref>Ö. Olgu (2011) "European Banking: Enlargement, Structural Changes and Recent Developments". Palgrave Macmillan Studies in Banking and Financial Institutions.</ref><ref>Regulation on the Use of the German Mark as the Means of Payment With a View to Protecting the Economic Interests of Montenegro (Official Gazette of the RM, no. 41/99 and 22/00)/Службен весник на РМ, бр. 41/99 и 22/00</ref> Воведувањето на [[Валутна супституција|супституција]], како и подобрувањето на состојбата во монетарниот, финансискиот и банкарскиот сектор во Црна Гора, резултирло со зголемување на довербата на граѓаните во новиот монетарен режим.<ref name="auto"/> Од јануари 2001 година земјата одлучила да ја прифати германската марка како единствено законско средство за плаќање,<ref name="rferl">{{cite news | url = https://www.rferl.org/a/1095132.html | title = Yugoslavia: Montenegro Adopts German Mark As Currency | publisher = [[rferl.org]] | access-date = 2020-03-19}}</ref> бидејќи доволна количина германски марки веќе била во оптек, па затоа немало потреба од користење на динарот како национална валута.<ref name="rferl"/> === Евро === {{Further|Меѓународен статус и употреба на еврото|Историја на еврото}} [[File:Euro coins and banknotes.jpg|thumb|[[Евро монети]] и банкноти од различни апоени]] На 1 јануари 2002 година, евробанкнотите и монетите официјално биле пуштени во оптек во многу европски земји, вклучувајќи ја и Германија, каде германската марка претходно била официјална валута.<ref>{{cite web| url = http://www.ecb.int/euro/changeover/2002/html/index.en.html| title = Initial changeover (2002)| publisher=European Central Bank| access-date = 2020-03-22}}</ref> Така германската марка престанала да биде [[законско средство за плаќање]] веднаш по воведувањето на еврото. По овие настани на почетокот на 2002 година, Црна Гора одлучила официјално и еднострано да го прифати еврото, прво како паралелно законско средство за плаќање со [[Германска марка|германската марка]], а од март 2002 година како единствено законско средство за плаќање.<ref>Razmi, A.,(2018) “Montenegro’s Unilateral Euroization”, UMASS Amherst Economics Working Papers 2018-13, University of Massachusetts Amherst, Department of Economics.</ref> Главните мотиви биле исти како и претходно – обезбедување монетарна стабилност и избегнување на високата/хиперинфлација забележана во претходните децении.<ref>Winkler, A., Mazzaferro, F., Nerlich, C., Thimann, C., (2004). "Official dollarisation/euroisation - motives, features and policy implications of current cases." Occasional Paper, European Central Bank.</ref> Во ноември 2018 година, Централната банка на Црна Гора, [[Европска централна банка|Европската централна банка]] и [[Европска комисија|Европската комисија]] склучиле договор за соработка во врска со заштита на еврото од фалсификување.<ref name="working-paper"/> == Монети == За разлика од земјите-членки на [[Еврозона|Еврозоната]], Црна Гора нема овластување да кова сопствени [[евро монети]] и затоа нема своја национална страна на монетите во употреба. Наместо тоа, таа зависи од банкноти и монети кои веќе се во оптек. Земјите од Еврозоната имаат заедничка задна страна, која прикажува карта на [[Европа]], но имаат сопствен дизајн на предната страна, што значи дека секоја монета има разновидни дизајни во истовремен оптек. Четири европски микродржави ([[Андора]], [[Монако]], [[Сан Марино]] и [[Ватикан]]){{efn|[[Андора]], [[Монако]], [[Сан Марино]] и [[Ватикан]] имаат формални договори со ЕУ за користење на еврото како нивна официјална валута и издавање сопствени монети.}}<ref name="agreements">{{cite web| url=http://europa.eu/legislation_summaries/economic_and_monetary_affairs/institutional_and_economic_framework/l25040_en.htm| title=Agreements on monetary relations (Andorra, Monaco, San Marino, and Vatican City)| access-date= 2020-03-03| publisher= European Communities}}</ref> кои го користат еврото како своја валута исто така имаат право да коваат монети со сопствен дизајн на предната страна.<ref name="coins">{{cite news|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro-coins-and-notes/euro-coins/national-sides-euro-coins_en|title=National sides of euro coins|access-date=2020-03-19|publisher=European Commission}}</ref> == Став на ЕУ == Кога Црна Гора започнала да го користи еврото како национална валута, [[Европска централна банка|ЕЦБ]] првично не се спротивставила на овој чекор.<ref name="euobserver">{{cite news | url = https://euobserver.com/enlargement/24924 | title = EU to question Montenegro’s use of euro | publisher = [[euobserver.com]] | access-date = 2020-03-05}}</ref> Сепак, подоцна, [[Европска комисија|Европската комисија]] и ЕЦБ изразииле незадоволство од едностраното користење на еврото од страна на Црна Гора, при што портпаролката на Европската комисија, Амелија Торес, изјавила во 2007 година дека „''Условите за усвојување на еврото се јасни. Тоа значи, пред сè, да се биде член на ЕУ''“.<ref name="ft">{{cite news | url = https://www.ft.com/content/71c9a8f2-74ef-11dc-892d-0000779fd2ac | title = EU to warn Montenegro on euro | publisher = [[ft.com]] | access-date = 2020-03-05}}</ref> Исто така, во Декларацијата приложена кон Договорот за стабилизација и асоцијација со ЕУ е наведено дека „''едностраното воведување на еврото не е во согласност со Договорот''“. И покрај тоа што Црна Гора станала кандидат во 2010 година,<ref name="application-for-membership" /> Европската Унија продолжила да го доведува во прашање користењето на еврото од страна на Црна Гора.<ref name="index-2011">{{cite web | url = http://www.index.hr/vijesti/clanak/eu-prijeti-crnoj-gori-ukidanjem-eura-niste-sposobni-za-nasu-valutu/554715.aspx | language = hr | title = EU prijeti Crnoj Gori ukidanjem eura: Niste sposobni za našu valutu |trans-title=EU threatens revoking the euro from Montenegro: You're not capable enough for our currency | publisher = [[Index.hr]] | access-date = 2020-03-05}}</ref> Употребата на крајот била признаена од страна на Европската комисија преку специфичен пристап, кој зема предвид дека [[меѓународен статус и употреба на еврото|евроизацијата]] се случила поради „''исклучителни околности''“ присутни во земјата во моментот на воведувањето на еврото.<ref name="working-paper">{{cite news | url = https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/20190529-montenegro-report.pdf | title = Commission Staff Working Document - Montenegro 2019 Report | publisher = European Commission | access-date = 2020-03-21}}</ref> Како резултат на тоа, Црна Гора сè уште продолжува да ја користи валутата [[евро]] како законско средство за плаќање. == Став на Црна Гора == Претставници на [[Народна банка на Црна Гора|Народната банка на рна Гота]] во повеќе наврати укажале дека европските институции очекуваат Црна Гора строго да се придржува до правилата на ЕРМ, како дел од [[Пристапување на Црна Гора кон Европската Унија|пристапните процедури кон Европската Унија]].<ref name="bloomberg-2009">{{cite news | url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aE67Vp2i7jp4 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120406224220/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aE67Vp2i7jp4 | url-status = dead | archive-date = 2012-04-06 | title = Montenegro Warns Against Unilateral Euro Adoption (Update1) | publisher = [[Bloomberg.com]] | access-date = 2020-03-05}}</ref> Во 2009 година, Никола Фабрис, главен економист на Народната банка на Црна Гора, истакнал дека ситуацијата била поинаква кога Црна Гора го усвоила еврото и дека други држави кои размислувале за еднострано усвојување на еврото, како што е [[Босна и Херцеговина]], би се соочиле со санкции од ЕУ, вклучувајќи и суспензија на нивниот пристапен процес.<ref name="bloomberg-2009"/> Спорот околу користењето на еврото се очекувало да биде решен за време на пристапните преговори.<ref name="balkan">{{cite news | url = https://balkaninsight.com/2007/10/09/eu-warns-montenegro-over-the-euro/ | title = EU Warns Montenegro over the Euro | publisher = [[balkaninsight.com]] | access-date = 2020-03-03}}</ref> Дипломатите укажале дека е малку веројатно Црна Гора да биде принудена да го прекине користењето на еврото.<ref name="euobserver" /> Во 2013 година, Радоје Жугиќ, министер за финансии на Црна Гора, изјавил дека „''би било економски нерационално да се врати на сопствена валута, само за подоцна повторно да се врати на еврото''“.<ref name="dw">{{cite news | url = https://www.dw.com/en/montenegros-peculiar-path-to-eu-membership/a-16583842 | title = Montenegro's peculiar path to EU membership | publisher = [[dw.com]] | access-date = 2020-03-06}}</ref> Наместо тоа, тој се надева дека на Црна Гора ќе ѝ биде дозволено да го задржи еврото и ветил дека „''владата на Црна Гора ќе исполни некои важни услови за задржување на еврото, како што е фискалната дисциплина''“. Слично, во 2025 година, претседателот [[Јаков Милатовиќ]] го опиша усвојувањето на друга привремена валута пред формалното влегување во Еврозоната како „исклучено“.<ref>{{Cite news |last1=Savic |first1=Misha |last2=Kuzmanovic |first2=Jasmina |last3=Krause-Jackson |first3=Flavia |date=3 September 2025 |title=Montenegro's Unorthodox Pitch: Join EU and Adopt Euro in 2028 |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-03/montenegro-s-unorthodox-pitch-join-eu-and-adopt-euro-in-2028 |access-date=3 September 2025 |work=[[Bloomberg News]] |pages=}}</ref> == Тековен статус == Во 2007 година Црна Гора потпишала [[Спогодба на стабилизација и асоцијација|Договор за стабилизација и асоцијација]] со Европската Унија,<ref name="Stabilization">{{cite news | url = https://register.consilium.europa.eu/doc/srv?l=EN&f=ST%2011566%202007%20INIT | title = Stabilisation and Association Agreement between Montenegro and the European Union | publisher = Council of the European Union | access-date = 2020-03-03}}</ref> потоа поднела барање за членство во декември 2008 година и конечно добила статус на официјален кандидат во 2010 година.<ref name="application-for-membership">{{cite news | url = https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/pdf/key_documents/2010/package/mn_opinion_2010_en.pdf | title = Commission Opinion on Montenegro's application for membership of the European Union | publisher = European Commission | access-date = 2020-03-03}}</ref> Во 2012 година, Црна Гора станала првата земја од сегашните шест држави од [[Западен Балкан]] која започнала пристапни преговори со ЕУ и до денес, според многу официјални лица, е водечки кандидат на патот кон членство во ЕУ.<ref name="eu-accession">{{cite news | url = https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-AaG-628238-Montenegro-lead-candidate-for-EU-accession-FINAL.pdf | title = Montenegro – a lead candidate for EU accession | publisher = European Parliament | access-date = 2020-03-21}}</ref> Како дел од тековните преговори, ЕУ ќе треба да се справи со овој невиден случај во кој една држава, која веќе ја користи заедничката валута без да ги исполни сите задолжителни економски услови, се стреми да се приклучи кон ЕУ и Еврозоната. Овие услови (критериуми за конвергенција) се утврдени во член 140 (1) од [[Договор за функционирање на Европската Унија|Договорот]] за да се осигура дека одредена земја е подготвена за интеграција во монетарниот режим на [[Еврозона|Еврозоната]].<ref name="conditions">{{cite news|url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/joining-the-euro-area/convergence-criteria/|title=Conditions for joining the euro area: convergence criteria|access-date=2020-03-19|publisher=European Council.|archive-date=2024-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105083334/https://www.consilium.europa.eu/en/policies/joining-the-euro-area/convergence-criteria/|url-status=dead}}</ref> Постојат четири [[Критериуми за конвергенција на еврото|економски критериуми за конвергенција]]:<ref name="convergence-criteria">{{cite news|url=https://www.ecb.europa.eu/ecb/orga/escb/html/convergence-criteria.en.html/|title=Convergence criteria|access-date=2020-03-19|publisher=European Council}}</ref> * ''Ценовна стабилност'': Стапката на инфлација не смее да биде повисока од 1,5 процентни поени над стапката на трите најуспешни земји-членки. * ''Здрави и одржливи јавни финансии'': Буџетскиот дефицит не смее да надминува 3% од [[Бруто домашен производ|БДП]]. Јавниот долг не смее да надминува 60% од [[Бруто домашен производ|БДП]]. * ''Стабилност на девизниот курс'': Кандидатот мора да учествува во механизмот на девизен курс ([[Европски механизам на девизни курсеви|ЕРМ II]]) најмалку две години без значителни отстапувања од централниот курс и без девалвација на својата валута во однос на еврото во истиот период. * ''Долгорочни каматни стапки'': Долгорочната каматна стапка не смее да биде повисока од два процентни поени над стапката на трите најуспешни земји-членки во однос на ценовната стабилност. Дополнително, за да се приклучат кон [[Еврозоната]], кандидатите мора да обезбедат дека нивните национални закони гарантираат независност на нивните централни банки и дека нивните статути се усогласени со одредбите на договорите и компатибилни со статутите на Европската централна банка и [[Европски систем на централни банки|Европскиот систем на централни банки]]. [[Договор од Мастрихт|Договорот од Мастрихт]] предвидува дека сите [[Земји членки на Европската Унија|земји членки на Европската Унија]] на крајот ќе се приклучат кон евро-зоната, откако ќе ги исполнат [[Критериуми за конвергенција на еврото|критериумите за конвергенција]]. До денес, [[Пристапување на Црна Гора кон Европската Унија|патот на Црна Гора кон Европската Унија]] и последователно кон членство во Еврозоната сè уште не е јасен. Некои експерти сметаат дека во ваква ситуација критериумите за конвергенција треба да се постават како дополнителен предуслов за членство на Црна Гора во Европската Унија и да се исполнат пред земјата да се приклучи кон Унијата.<ref name="obserwatorfinansowy">{{cite news | url = https://www.obserwatorfinansowy.pl/in-english/macroeconomics/montenegros-experience-with-unilateral-euroization/ | title = Montenegro's experience with unilateral euroization | publisher = [[obserwatorfinansowy.pl]] | access-date = 2020-03-06}}</ref> == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Пари во Црна Гора]] [[Category:Еврото по земја]] [[Category:Црна Гора и Европската Унија]] e43k1h6jfgd75nfr2vr5jiik6s3cncq 0 1392387 5543996 5543759 2026-04-23T20:04:33Z Тиверополник 1815 5543996 wikitext text/x-wiki [[Податотека:2,000_million_drachma,_1944,_Numismatic_Museum_of_Athens.jpg|мини|Банкнота од 2.000 милиони драхми од 1944 година, Нумизматички музеј во Атина]] [[Податотека:200_million_drachma,_1944,_Numismatic_Museum_of_Athens.jpg|мини|Банкнота од 200 милиони драхми од 1944 година, Нумизматички музеј во Атина]] '''Хиперинфлацијата во Грција''' се случила помеѓу 1941 и 1946 година за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и [[Окупација на Грција во Втората светска војна|окупацијата од страна на Оската]]. Во најсеопфатната студија, Мајкл Р. Палерет од [[Централноевропски универзитет|Централноевропскиот универзитет]] ја опишал како {{Цитатник|извонредно долги педесет месеци [[хиперинфлација]]<ref>{{cite book|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|first=Michael R.|last=Palairet|year=2000|pages=9, 15–17|isbn=9788772895826|publisher=Museum Tusculanum Press|location=[[University of Copenhagen]]}}</ref>}} Палере ја припишува нејзината должина на фактот дека [[Грција|грчките]] влади во овој период не вложиле никакви напори за оданочување и постојано можеле да печатат онолку пари колку што им биле потребни за финансирање. Спротивставувајќи се на студијата на Палере, други научници пресметуваат дека грчката хиперинфлација траела само поголемиот дел од 1943 и 1944 година, а неколку други траеле подолго. {{Efn|Во оригиналната студија на Кеган, [[Хиперинфлација во раната Советска Русија|советската хиперинфлација од 1920-тите]] била најдолгата,<ref>{{cite book|last=Cagan|first=Phillip|chapter=The Monetary Dynamics of Hyperinflation|editor-link=Milton Friedman|editor-first=Milton|editor-last=Friedman|title=Studies in the Quantity Theory of Money|location=[[Chicago]]|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1956}}</ref> додека [[Хиперинфлацијата во Сојузна Република Југославија|југословенскиот настан од 1992 до 1994 година]] е пресметана врз основа на ова како траење од 24 месеци наспроти 13 за грчката.<ref>{{cite journal|last1=Bogetic|first1=Zeljko|last2=Petrovic|first2=Pavle|last3=Vujosevic|first3=Zorica|date=February 2, 1999|title=The Yugoslav Hyperinflation of 1992-1994: Causes, Dynamics, and Money Supply Process|journal=Journal of Comparative Economics|volume=27|issue=2|pages=335–353|doi=10.1006/jcec.1999.1577 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1805821_code58432.pdf?abstractid=1805821&mirid=3 }}</ref>}} == Позадина == Иако во претходните години Грција се измачувала од хронични буџетски дефицити, <ref>{{Наведена книга|title=Britain and the Greek Economic Crisis, 1944-1947: from liberation to the Truman Doctrine|last=Lykogiannis|first=Athanasios|publisher=[[University of Missouri Press]]|year=2002|isbn=0826214223|location=[[Columbia, Missouri|Columbia]], [[Missouri]]|pages=29–32}}</ref> пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]] финансиите на Грција под диктаторот [[Јоанис Метаксас]], кој на влст дошол во 1936 година, станале многу поволни, при што владата имала суфицити до финансиската година 1939-40. Корените на грчката хиперинфлација датираат од октомври 1940 година, кога војската на [[фашистичка Италија]] ја нападнала земјата. Во текот на следните шест месеци, Метаксас водел војна против италијанската војска и, очигледно не можејќи да собере доволно даноци, целосно се потпирал на позајмување од [[Банка на Грција|Банката на Грција]], што довело до зголемување од 72 проценти на обемот на банкнотите [[Драхма|драхми]] до април. <ref>{{Наведена книга|title=Greek Monetary Developments 1939-1948|last=Delivanis|first=Demetre J.|last2=Cleveland|first2=William Charles|publisher=Indiana University Publications|year=1949|location=[[Bloomington, Indiana|Bloomington]], [[Indiana]]|page=58}}</ref> Инфлацијата почнала да расте во април 1941 година, кога владата на [[Емануел Цудерос]] се преселила во [[Лондон]] <ref>{{Наведен arXiv|title=Finite-time singularity in the evolution of hyperinflation episodes}}</ref> заедно со гувернерот на Банката на Грција, Киријакос Варваресос, и заменик-гувернерот Георгиос Манцавинос, кои биле отпуштени од окупаторските сили. <ref>{{Наведена книга|title=Central Bank Independence, Regulations, and Monetary Policy From Germany and Greece to China and the United States|last=Chaudhuri|first=Ranajoy Ray|publisher=Palgrave Macmillan US|year=2018|isbn=9781137589125|page=124}}</ref> Земјата останала окупирана од коалиција од [[Трет Рајх|Германија]], [[Италија во Втората светска војна|Италија]] и [[Бугарија во Втората светска војна|Бугарија]], кои направиле поделба на земјата на три региони меѓу кои не било дозволено движење на стоки или луѓе. Откако Грција била целосно окупирана, Оската ги ограбила сите залихи од [[маслиново масло]], [[маслинки]], [[Смоква|смокви]] и [[суво грозје]], а рудниците за [[хром]], [[боксит]], [[манган]], [[молибден]] и [[никел]] биле предадени. Вредноста на драхмата првично била поставена што е можно пониска, така што Оската го добивала грчкиот извоз што е можно поевтино, додека во исто време биле пуштени во оптек и италијанските и германските окупациски пари. <ref>{{Наведена книга|title=Greece, the Decade of War — Occupation, Resistance and Civil War|last=Brewer|first=David|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9780857727329|location=London|pages=53–54}}</ref> На крајот, „окупациските валути“ биле укинати, а окупаторите наплатиле месечна рата во драхми од протераната централна банка. Ефектите од окупацијата довеле до поместување на активноста кон црниот пазар, што дополнително ги ограничило владините финансии на печатење пари. == Почетоци == Со оглед на тоа што немало начин да се покријат трошоците на владите на Оската преку оданочување - на што Грците имале традиција на отпор <ref>{{Наведена книга|title=Greece, the Decade of War|last=Brewer|year=2016|page=58}}</ref> - печатењето пари станало единственото можно средство. <ref>{{Наведена книга|title=Economic disasters of the twentieth century|last=Capie|first=F.H.|date=2007|publisher=Edward Elga|isbn=9781840645897|editor-last=Oliver|editor-first=Michael A.|location=Cheltenham|page=168|chapter=Inflation in the twentieth century|editor-last2=Aldcroft|editor-first2=Derek H.}}</ref> Месечната инфлација надминала 50% уште во мај 1941 година, и останала висока, иако нестабилна, до крајот на 1942 година, кога продавниците биле испразнети, а облеката, обувките и лековите биле недостапни. <ref>{{Наведени вести|title=European Inflation|last=Bolles|first=Blair|date=June 26, 1942|work=[[The Springfield Daily Republican]]|location=[[Springfield, Massachusetts|Springfield]], [[Massachusetts]]}}</ref> Кон крајот на 1942 година, германските окупатори направиле обид да ја ограничат високата инфлација преку програма што ја започнал [[Херман Нојбахер]], долгогодишен член на Нацистичката партија и поранешен градоначалник на Виена. <ref>{{Наведена книга|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|last=Palairet|year=2000|page=33}}</ref> Нојбергер ги презел следниве чекори: * суспендирање на сите исплати на грчки изведувачи кои работат на договори од Вермахтот и грчката влада * наредба на сите банки да ги ограничат кредитните распределби * забрана за извоз на сите прехранбени производи * зголемување на нефискалното оданочување * создавање на <nowiki><i>DEGRIGES</i></nowiki>, германско-грчка трговска корпорација која ја монополизираше трговијата меѓу двете нации <ref name="Four34">{{Наведена книга|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|last=Palairet|year=2000|page=34}}</ref> Уште од раниот период на окупацијата од страна на Оската, драхмата се променила од потценета во преценета, поради зголемениот [[сињораж]] и владините контроли дизајнирани да го направат увозот за окупаторите на Оската евтин. Потезите на Нојбергер првично биле доста успешни: помеѓу ноември 1942 и февруари 1943 година цените всушност паднале за пет осмини. <ref name="Stabilization">{{Наведено списание|last=Makinen|first=Gail E.|date=September 1986|title=The Greek Hyperinflation and Stabilization of 1943-1946|journal=The Journal of Economic History|volume=46|issue=3|pages=795–805|doi=10.1017/S002205070004688X}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMakinen1986">Makinen, Gail E. (September 1986). </cite></ref> Сепак, секогаш било очигледно дека постојаното печатење пари ќе се закани да го поништи овој пад на цените, додека очекувањето Грција да биде ослободена од нацистите било поврзано со стравот на јавноста од обновена инфлација. == Воспоставување на хиперинфлација == Од пролетта 1943 година, цените повторно почнале да се зголемуваат, бидејќи се правеле напори да се користат грчки работници за да се обезбеди егзистенција за Германскиот Рајх, а не за грчкото население. <ref>{{Наведено списание|last=Skalidakis|first=Yannis|year=2015|title=From Resistance to Counterstate: The Making of Revolutionary Power in the Liberated Zones of Occupied Greece, 1943-1944|journal=Journal of Modern Greek Studies|volume=33|pages=155–184|doi=10.1353/mgs.2015.0000}}</ref> Бидејќи работниците биле пренасочени од производство на стоки, инфлацијата се вратила и се зголемила над 50% месечно во октомври 1943 година по повлекувањето на Италија од земјата, <ref name="World">{{Наведена книга|title=Hyperinflation: A World History|last=He Liping|publisher=[[Taylor and Francis]]|year=2017|isbn=9781351361880|pages=97–98}}</ref> иако стапката на зголемување на понудата на пари останала стабилна неколку месеци од двете страни. За разлика од попознатите хиперинфлации во Германија и Унгарија, испитувањата покажале дека во овој период на грчка хиперинфлација, повратната врска - спротивно на конвенционалните модели на хиперинфлација - била од инфлација кон создавање пари, така што зголемената брзина на парите претходела на зголемувањето на сењоражот. <ref>{{Наведен научен собир|location=[[Minneapolis]], [[Minnesota]]}}</ref> Сепак, до крајот на 1943 година, количината на драхми се зголемила за 72 пати, додека цените во златни суверени се зголемиле за 155 пати. Бидејќи Грците постепено се ориентирале кон злато наместо кон драхми за размена, <ref>{{Наведена книга|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|last=Palairet|year=2000|pages=105–112}}</ref> и сењоражот останал многу висок, германската окупација принудила да купува сè повеќе злато за драхми, а инфлацијата станувала сè полоша и полоша. Таа достигнала 534% месечно во август 1944 година, <ref>{{Наведена книга|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|last=Palairet|year=2000|page=63}}</ref> а до октомври достигнала дури 7.459% месечно, или цените се дуплирале на секои 4,23 дена. Некои извори сугерираат дека на апсолутниот врв на хиперинфлацијата цените се дуплирале на секои 28 часа <ref name="around">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crottaz-finance.ch/wp-content/uploads/2011/11/hyperinflation-around-the-globe.pdf|title=Hyperinflation around the Globe|last=Hewitt|first=Mike|date=November 2011|work=Dollar Daze}}</ref> - споредливо со [[Хиперинфлација во Зимбабве|Зимбабве]] кон крајот на 2000-тите. Ова во тоа време била втора највисока стапка на инфлација за еден месец {{Efn|По [[Хиперинфлација во Вајмарската Република|Вајмарската Република]] во 1923 година.<ref name="WorldHy">{{cite conference|title=World Hyperinflations|first1=Steve H.|last1=Hanke|first2=Nicholas|last2=Krus|publisher=Institute for Applied Economics, Global Health, and the Study of Business Enterprise, The [[Johns Hopkins University]]|location=[[Baltimore]]|pages=12–14|date=August 15, 2012}}</ref>}}, а дури и денес е четврта најлоша досега. {{Efn|По [[Хиперинфлација во Унгарија (1945-1946)|Унгарија во 1945–46]], [[Хиперинфлација во Зимбабве|Зимбабве во 2007–08]], Југославија помеѓу 1992 и 1994 година и Вајмарската Република во 1923 година .<ref name="WorldHy"/>}} === Ефекти === Хиперинфлацијата била катастрофална за грчките работници и селани: реалните плати паднале за над педесет проценти помеѓу инвазијата на фашистичка Италија и врвот на инфлацијата. Намалувањето на златото, како што залихите на стоки се намалиле со заминувањето на нацистите, дополнително ги влошило недостатоците и ги принудило бизнисите да се вратат на размена. <ref>{{Наведена книга|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|last=Palairet|year=2000|page=48}}</ref> Генерално, се верува дека нацистите и другите окупатори собрале 12.600.000.000 драхми од 1940 година, <ref>{{Наведена книга|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|last=Palairet|year=2000|page=27}}</ref> а хиперинфлацијата била главниот агент за пренесување на пазарната моќ од домородците кон силите на Оската. <ref>{{Наведена книга|title=Crisis and renewal in twentieth century banking: exploring the history and archives of banking at times of political and social stress|last=Green|first=Edwin|last2=Lampe|first2=John R.|last3=Stiblar|first3=Franjo|publisher=European Association for Banking History|year=2004|isbn=0754633586|page=130}}</ref> Дури и работата на Вермахтот била засегната: размената на економии засновани на јајца од златни суверени се развила дури и за мало оружје како рачни гранати. <ref name="Inside">{{Наведена книга|title=Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation, 1941-44|last=Mazower|first=Mark|publisher=[[Yale University Press]]|year=2001|isbn=9780300089233|page=72}}</ref> До врвот на хиперинфлацијата, биле издадени банкноти со номинална вредност и до 100.000.000.000.000 (сто трилиони) драхми, и се проценува дека вкупниот број на банкноти со драхми се зголемил за фактор од 826 милиони. <ref>{{Наведена книга|title=Britain and the Greek Economic Crisis, 1944-1947|last=Lykogiannis|year=2002|page=5}}</ref> Златните суверени во голема мера ја замениле драхмата како средство за размена и складирање на вредност. <ref>{{Наведено списание|last=Kondonassis|first=A.J.|year=1977|title=The Greek inflation and the Flight from the Drachma, 1940–1948|journal=Economy and History|volume=20|issue=1|pages=41–49|doi=10.1080/00708852.1977.11877476}}</ref> Додека во 1938 година банкнотата со драхма се држела во просек четириесет дена, до 1944 година Грците држеле банкноти со драхма во просек само четири часа. Друг ефект од хиперинфлацијата било зголемувањето на популарноста на комунистичката [[Националноослободителен фронт (Грција)|ЕАМ]], која ја презела контролата врз големи области од земјата додека силите на Оската биле потиснати од [[Црвена армија|Црвената армија]]. == Обиди за стабилизација == === Планот на Вејли === На врвот на хиперинфлацијата, [[Атина]] била ставена под британска управа, {{Efn|Во овој период, поголемиот дел од Грција надвор од главниот град бил под контрола на комунистичкото движење [[Националноослободителен фронт (Грција)|ЕАМ]].}} САД претпочитајќи пристап во голема мера без мешање. <ref>{{Наведена книга|title=Economic Security and the Origins of the Cold War, 1945-1950|last=Pollard|first=Robert A.|publisher=[[Columbia University Press]]|year=1985|isbn=0231058306}}</ref> Од Сер Дејвид Вејли било побарано да развие план за стабилизирање на драхмата. Во ноември, Вејли развил план основан на реденоминација на хиперинфлираната драхма во сооднос од 50.000.000.000 стари драхми спрема 1 нова драхма, <ref>{{Наведена книга|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|last=Palairet|year=2000|page=209}}</ref> при што новата драхма можело да се конвертира во британски фунти по курс од 600 спрема еден, <ref name="StabilizationII">{{Наведено списание|last=Makinen|first=Gail E.|date=December 1984|title=The Greek Stabilization of 1944-46|journal=The American Economic Review|volume=74|issue=5|pages=1067–1074}}</ref> иако само за износи поголеми од 12.000 нови драхми. Овој план, придружен со замрзнување на платите на ниско ниво, <ref>{{Наведена книга|title=Quantitative Easing as a Highway to Hyperinflation|last=Moosa|first=Imad A.|date=2014|publisher=World Scientific Publishing Company|isbn=9789814504928|page=187}}</ref> и увоз на златни суверени за Банката на Грција за продажба по фиксни цени, <ref>{{Наведена книга|title=The struggle for Greece, 1941-1949|last=Woodhouse|first=Christopher Montague|publisher=Hart-Davis, MacGibbon|year=1976|isbn=0246640723|location=London|page=162}}</ref> започнал да се спроведува на 11 ноември. Цените, сепак, продолжиле да растат во следните седум месеци - за 140 проценти во однос на потрошувачките цени и дури 800 проценти во однос на цените на златните суверени. Дополнително, јазот помеѓу официјалните и девизните курсеви на црниот пазар се зголемил, а напролет инфлацијата дополнително се зголемила, при што стапката на златниот стандард повторно надминала 100 проценти во текот на мај 1945 година. Во рана фаза, било препознаено дека планот за стабилизација на Вејли не успеал бидејќи имало несоодветни напори за зголемување на даночните приходи или за намалување на неефикасната државна бирократија. <ref>{{Наведена книга|title=Britain and the Greek Economic Crisis, 1944-1947|last=Lykogiannis|year=2002|page=95}}</ref> Исто така, напорите за остварување приходи преку продажба на стоки од странска помош целосно доживеале неуспех: трошоците за нивна продажба маргинално ги надминале приходите од нив. Уште две недели по објавувањето на стабилизацијата, вкупната понуда на пари го надминала планираниот максимум од 1.500.000.000 нови драхми само во Атина, каде што ограничената понуда на стоки извршила силен притисок врз цените. <ref>{{Наведена книга|title=The Post-War Reconstruction of Greece: A History of Economic Stabilization and Development, 1944-1952|last=Politakis|first=George|publisher=Palgrave Macmillan US|year=2017|isbn=9781137577344|pages=59–60}}</ref> === Враќањето на Варваресос === Неуспехот на првиот план за стабилизирање на драхмата довело до враќање на гувернерот на Банката на Грција, Киријакос Варваресос, кој на 4 јуни 1945 година осмислил нов план, <ref name="Four8082">{{Наведена книга|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|last=Palairet|year=2000|pages=80–82}}</ref> кој се темелил на радикално зголемено директно оданочување, особено на корпоративниот доход, зголемена странска помош, девалвирана драхма и строго контролиран увоз, цени и плати. Иако планот на Варваресос наводно инсистирал на цврсти пари, станало јасно дека тој, како и претходниот план на Вејли, нема да ја ограничи инфлацијата бидејќи тој не можел да дозволи зголемување на индиректното оданочување, додека финансискиот отпад во јавниот сектор повторно не бил справен. Покрај тоа, владата не била во можност да обезбеди снабдување со стоки кои подлежат на контрола на цените. Следствено, по почетниот пад на цените, хиперинфлацијата се вратила во последните три месеци од 1945 година, при што месечната инфлација во декември истата година достигнала над 120 проценти. Варваресос ја напуштил Грција во септември 1945 година, вознемирен што неговиот план не успеал да ја стабилизира валутата. Додека заминувал, Варваресос ги обвинил собирачите на пари и бескомпромисните лични интереси за поткопување на неговиот економски план. <ref name="Efforts">{{Наведено списание|last=Vetsopoulos|first=Apostolos|year=2009|title=Efforts for the Development and Stabilization of the Economy during the Period of the Marshall Plan|journal=Journal of Modern Greek Studies|publisher=[[The Johns Hopkins University Press]]|volume=27|issue=2|pages=275–302|doi=10.1353/mgs.0.0069}}</ref> Набљудувачите рекле дека „целосна монетарна анархија“ преовладувала во последниот квартал од 1945 година, додека инфлацијата повторно се забрзала. <ref>{{Наведена книга|title=The Greek economy in the twentieth century|last=Freris|first=Andrew|publisher=St. Martin's Press|year=1986|isbn=9780312347246|location=[[New York City]]|page=123}}</ref> === Основање на Валутен комитет === Неуспехот на вториот план за стабилизација довело до комбиниран план од страна на британските и американските власти кои сè уште ја окупирале Грција на почетокот на 1946 година. <ref name="Flight">{{Наведено списание|last=Kondonassis|first=A.J.|year=1977|title=The Greek inflation and the Flight from the Drachma, 1940–1948|journal=Economy and History|volume=20|issue=1|pages=41–49|doi=10.1080/00708852.1977.11877476}}</ref> Познат генерално како „Комитет за валута“, тој бил составен од следниве: <ref name="Flight" /> # Министерот за финансиска координација, кој официјално го воделе # Гувернерот на Банката на Грција # Министерот за финансии # Министерот за трговија и национална економија # Двајца странски експерти, еден британски и еден американски Заедно со новиот комитет, владата ја охрабри аБанката на Грција да продава златни суверени на јавноста. Планот бил остро критикуван од сè уште моќниот опозициски комунистички печат, кој го сметал за чист економски империјализам. <ref>{{Наведена книга|title=Greece and the Great Powers 1944–1947: Prelude to the Truman Doctrine|last=Xydis|first=Stephen George|publisher=[[Institute for Balkan Studies (Greece)|Institute for Balkan Studies]]|year=1963|location=[[Thessaloniki]]|page=151}}</ref> Се проценува дека продажбата на златни суверени отстранила околу една третина од сумата драхми што инаку би била во оптек на крајот на 1948 година. Ова не било доволно за да се стабилизираат цените, кои се зголемиле повеќе од двојно помеѓу крајот на 1945 година и крајот на 1948 година Британците, сепак, се откажале од британските воени заеми за Грција во вредност од вкупно 46 милиони [[Британска фунта|фунти]], додека драхмата повторно била девалвирана за педесет проценти, а контролата на увозот била либерализирана. <ref>{{Наведена книга|title=The Greek economy in the twentieth century|last=Freris|year=1986|page=124}}</ref> Покритично, според Гејл Макинен, Британците радикално го реформирале даночното утврдување и ја зголемиле цената по која се продавале хуманитарните добра, и го одржиле девалвираниот курс на драхмата во однос на британската фунта и американскиот долар. Инфлацијата се стабилизирала до крајот на 1946 година. Иако ефектите од [[Грчка граѓанска војна|горчливата граѓанска војна]] значеле дека цените значително ќе се зголемат во 1947 и 1948 година, сеќавањето на воената хиперинфлација значело дека централната влада ќе воспостави „Контраен фонд“ од драхми добиени преку продажба на странска валута потребна за купување на економски критичен увоз на капитал, <ref>{{Наведена книга|title=The Greek economy in the twentieth century|last=Freris|year=1986|page=133}}</ref> со резултат дека хиперинфлацијата никогаш не се вратила. == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Економска историја на Грција]] [[Категорија:Грција во Втората светска војна]] [[Категорија:Хиперинфлација ]] frn1drvzfz4fkpaoxyetb0i8wqv43nr 0 1392399 5544019 5543807 2026-04-23T21:15:34Z Marco Mitrovich 114460 5544019 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Станчево | native_name = Stanciova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 59 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 16 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 156 | population_footnotes = | population_total = 410 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307347 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Станчево''' ({{langx|ro|Stanciova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 410 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == == Демографија == ;Етнички состав во населба (388 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|53.9}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|35.3}} }} == Црква и училиште == == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] nod0z2ijekk54tzpfa6v33uoh0apbme 5544116 5544019 2026-04-24T06:00:21Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5544116 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Станчево | native_name = Stanciova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 59 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 16 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 156 | population_footnotes = | population_total = 410 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307347 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Станчево''' ({{langx|ro|Stanciova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 410 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, селото се споменува во 1456 година како имот на Јанко де Хунедоара, романски благородник. Според усната традиција, таму се населиле тројца (двајца?) црногорски браќа: Станко, Годен (или Гојко) и Марко. Тие формирале три урбани единици: ''Станчево'', ''Годеново'' и ''Матица'' (по нивната мајка, со која живеел Марко). Овие места (освен Матица) се споменуваат во 14 и 15 век. Станчево и Годеново се одделени со тесна долина. Таму имало околу 200 домаќинства, а во средината помеѓу двете населби имало православна црква. Населението на Станчево потекнувало од [[Црна Гора]]. Се знаело дека се Црногорци, исто така и затоа што зборувале чист српски дијалект, а не банатски дијалект, како што најчесто се зборува во околните области. За време на унгарското востание, како воинствени луѓе, тие веднаш скокнале да ја одбранат својот [[Срби|српски]] народ.<ref>Милан Давид Рашић: "Војвођанин", календар, Беч 1853. године</ref> Во 1462 година се споменува населбата „Станчево“. По протерувањето на Турците, во 1717 година во Станчево биле наведени 12 куќи. Познато е дека таму живееле српски доселеници од Црна Гора во 1718-1722 година. Српска православна дрвена куќа за богослужба постоела во 1796 година, која била срушена за да се изгради нова во 1890-1894 година. Во 1774 година, царскиот ревизор Ерлер забележал дека „Stanzova“ спаѓала под Барачкиот округ, Липовскиот дистрикт, и дека била населена главно со [[Романци]].<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003. године</ref> Кога православното свештенство било попишано во 1797 година, во селото имало двајца свештеници. Татко и син, парохискиот свештеник Алексије Конда (роден 1772 година) и ѓаконот Јосиф Конда (1794 година), зборувале српски и романски јазик.<ref name="#1">"Темишварски зборник", Нови Сад 10/2018.</ref> Поштата била во блискиот Рекаш (1884). Словаците од Тренчин се преселиле во 1852-1853 година, но не се населиле. Помеѓу 1905-1907 година, во селото имало околу 150 унгарски семејства. Во 1925 година, се преселиле околу 200 трансилвански Романци. Според пописот од 1861 година, Станчево е во Липовачкиот округ, а таму живеат 911 Срби.<ref>"Српски летопис", Будим 1863. године</ref> Бројот на Срби се зголемил, па во 1847 година имало 973, а во 1867 година веќе имало 1005.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1972. године</ref> Во прегледот на условите во училиштата од 1867 година, се вели дека Станчево имало мешано српско-романско население. Општината обезбедила 111 фунти за училишниот фонд. Српската земјоделска задруга во Станчево била основана и потврдена во 1906 година. Селото Годиново станало дел од Станчево во 20 век. Липовските српски благородници, Бранковиќи, биле сопственици на имотот „Годиново“ во 1610 година. Грофот [[Јован Бранковиќ]], како наследник на српскиот деспот [[Ѓорѓе Бранковиќ]], го замолил унгарскиот владетел да му го предаде наследството.<ref>"Гласник друштва србске словесности", Београд 1875.</ref> Австрискиот царски ревизор Ерлер во 1774 година изјавил дека местото припаѓа на Барачкиот округ, Липовска област. Населението било мешано, српско и влашко.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003.</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (388 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|53.9}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|35.3}} }} == Црква и училиште == == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] o0a8dzfsnfrgu2x8jxb1vg5csj4627o 5544117 5544116 2026-04-24T06:05:01Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5544117 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Станчево | native_name = Stanciova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 59 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 16 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 156 | population_footnotes = | population_total = 410 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307347 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Станчево''' ({{langx|ro|Stanciova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 410 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, селото се споменува во 1456 година како имот на Јанко де Хунедоара, романски благородник. Според усната традиција, таму се населиле тројца (двајца?) црногорски браќа: Станко, Годен (или Гојко) и Марко. Тие формирале три урбани единици: ''Станчево'', ''Годеново'' и ''Матица'' (по нивната мајка, со која живеел Марко). Овие места (освен Матица) се споменуваат во 14 и 15 век. Станчево и Годеново се одделени со тесна долина. Таму имало околу 200 домаќинства, а во средината помеѓу двете населби имало православна црква. Населението на Станчево потекнувало од [[Црна Гора]]. Се знаело дека се Црногорци, исто така и затоа што зборувале чист српски дијалект, а не банатски дијалект, како што најчесто се зборува во околните области. За време на унгарското востание, како воинствени луѓе, тие веднаш скокнале да ја одбранат својот [[Срби|српски]] народ.<ref>Милан Давид Рашић: "Војвођанин", календар, Беч 1853. године</ref> Во 1462 година се споменува населбата „Станчево“. По протерувањето на Турците, во 1717 година во Станчево биле наведени 12 куќи. Познато е дека таму живееле српски доселеници од Црна Гора во 1718-1722 година. Српска православна дрвена куќа за богослужба постоела во 1796 година, која била срушена за да се изгради нова во 1890-1894 година. Во 1774 година, царскиот ревизор Ерлер забележал дека „Stanzova“ спаѓала под Барачкиот округ, Липовскиот дистрикт. Населението било мешано, српско и влашко.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003. године</ref> Кога православното свештенство било попишано во 1797 година, во селото имало двајца свештеници. Татко и син, парохискиот свештеник Алексије Конда (роден 1772 година) и ѓаконот Јосиф Конда (1794 година), зборувале српски и романски јазик.<ref name="#1">"Темишварски зборник", Нови Сад 10/2018.</ref> Поштата била во блискиот Рекаш (1884). Словаците од Тренчин се преселиле во 1852-1853 година, но не се населиле. Помеѓу 1905-1907 година, во селото имало околу 150 унгарски семејства. Во 1925 година, се преселиле околу 200 трансилвански Романци. Според пописот од 1861 година, Станчево е во Липовачкиот округ, а таму живеат 911 Срби.<ref>"Српски летопис", Будим 1863. године</ref> Бројот на Срби се зголемил, па во 1847 година имало 973, а во 1867 година веќе имало 1005.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1972. године</ref> Во прегледот на условите во училиштата од 1867 година, се вели дека Станчево имало мешано српско-романско население. Општината обезбедила 111 фунти за училишниот фонд. Српската земјоделска задруга во Станчево била основана и потврдена во 1906 година. Селото Годиново станало дел од Станчево во 20 век. Липовските српски благородници, Бранковиќи, биле сопственици на имотот „Годиново“ во 1610 година. Грофот [[Јован Бранковиќ]], како наследник на српскиот деспот [[Ѓорѓе Бранковиќ]], го замолил унгарскиот владетел да му го предаде наследството.<ref>"Гласник друштва србске словесности", Београд 1875.</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (388 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|53.9}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|35.3}} }} == Црква и училиште == == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] eln8ktaur8pg8j8te76ikvz7bupv3cn 5544194 5544117 2026-04-24T10:14:28Z Marco Mitrovich 114460 /* Демографија */ 5544194 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Станчево | native_name = Stanciova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 59 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 16 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 156 | population_footnotes = | population_total = 410 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307347 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Станчево''' ({{langx|ro|Stanciova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 410 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, селото се споменува во 1456 година како имот на Јанко де Хунедоара, романски благородник. Според усната традиција, таму се населиле тројца (двајца?) црногорски браќа: Станко, Годен (или Гојко) и Марко. Тие формирале три урбани единици: ''Станчево'', ''Годеново'' и ''Матица'' (по нивната мајка, со која живеел Марко). Овие места (освен Матица) се споменуваат во 14 и 15 век. Станчево и Годеново се одделени со тесна долина. Таму имало околу 200 домаќинства, а во средината помеѓу двете населби имало православна црква. Населението на Станчево потекнувало од [[Црна Гора]]. Се знаело дека се Црногорци, исто така и затоа што зборувале чист српски дијалект, а не банатски дијалект, како што најчесто се зборува во околните области. За време на унгарското востание, како воинствени луѓе, тие веднаш скокнале да ја одбранат својот [[Срби|српски]] народ.<ref>Милан Давид Рашић: "Војвођанин", календар, Беч 1853. године</ref> Во 1462 година се споменува населбата „Станчево“. По протерувањето на Турците, во 1717 година во Станчево биле наведени 12 куќи. Познато е дека таму живееле српски доселеници од Црна Гора во 1718-1722 година. Српска православна дрвена куќа за богослужба постоела во 1796 година, која била срушена за да се изгради нова во 1890-1894 година. Во 1774 година, царскиот ревизор Ерлер забележал дека „Stanzova“ спаѓала под Барачкиот округ, Липовскиот дистрикт. Населението било мешано, српско и влашко.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003. године</ref> Кога православното свештенство било попишано во 1797 година, во селото имало двајца свештеници. Татко и син, парохискиот свештеник Алексије Конда (роден 1772 година) и ѓаконот Јосиф Конда (1794 година), зборувале српски и романски јазик.<ref name="#1">"Темишварски зборник", Нови Сад 10/2018.</ref> Поштата била во блискиот Рекаш (1884). Словаците од Тренчин се преселиле во 1852-1853 година, но не се населиле. Помеѓу 1905-1907 година, во селото имало околу 150 унгарски семејства. Во 1925 година, се преселиле околу 200 трансилвански Романци. Според пописот од 1861 година, Станчево е во Липовачкиот округ, а таму живеат 911 Срби.<ref>"Српски летопис", Будим 1863. године</ref> Бројот на Срби се зголемил, па во 1847 година имало 973, а во 1867 година веќе имало 1005.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1972. године</ref> Во прегледот на условите во училиштата од 1867 година, се вели дека Станчево имало мешано српско-романско население. Општината обезбедила 111 фунти за училишниот фонд. Српската земјоделска задруга во Станчево била основана и потврдена во 1906 година. Селото Годиново станало дел од Станчево во 20 век. Липовските српски благородници, Бранковиќи, биле сопственици на имотот „Годиново“ во 1610 година. Грофот [[Јован Бранковиќ]], како наследник на српскиот деспот [[Ѓорѓе Бранковиќ]], го замолил унгарскиот владетел да му го предаде наследството.<ref>"Гласник друштва србске словесности", Београд 1875.</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.104 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 1900 година |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|92.4}} {{Столбен постоток|[[Унгарци]]|green|3.8}} }} ;Етнички состав во населба (388 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|53.9}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|35.3}} }} == Црква и училиште == == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] 88fje0m3ot0ow48qgwiit41h2kxar1t 5544210 5544194 2026-04-24T10:34:46Z Marco Mitrovich 114460 /* Демографија */ 5544210 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Станчево | native_name = Stanciova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 59 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 16 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 156 | population_footnotes = | population_total = 410 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307347 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Станчево''' ({{langx|ro|Stanciova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 410 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, селото се споменува во 1456 година како имот на Јанко де Хунедоара, романски благородник. Според усната традиција, таму се населиле тројца (двајца?) црногорски браќа: Станко, Годен (или Гојко) и Марко. Тие формирале три урбани единици: ''Станчево'', ''Годеново'' и ''Матица'' (по нивната мајка, со која живеел Марко). Овие места (освен Матица) се споменуваат во 14 и 15 век. Станчево и Годеново се одделени со тесна долина. Таму имало околу 200 домаќинства, а во средината помеѓу двете населби имало православна црква. Населението на Станчево потекнувало од [[Црна Гора]]. Се знаело дека се Црногорци, исто така и затоа што зборувале чист српски дијалект, а не банатски дијалект, како што најчесто се зборува во околните области. За време на унгарското востание, како воинствени луѓе, тие веднаш скокнале да ја одбранат својот [[Срби|српски]] народ.<ref>Милан Давид Рашић: "Војвођанин", календар, Беч 1853. године</ref> Во 1462 година се споменува населбата „Станчево“. По протерувањето на Турците, во 1717 година во Станчево биле наведени 12 куќи. Познато е дека таму живееле српски доселеници од Црна Гора во 1718-1722 година. Српска православна дрвена куќа за богослужба постоела во 1796 година, која била срушена за да се изгради нова во 1890-1894 година. Во 1774 година, царскиот ревизор Ерлер забележал дека „Stanzova“ спаѓала под Барачкиот округ, Липовскиот дистрикт. Населението било мешано, српско и влашко.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003. године</ref> Кога православното свештенство било попишано во 1797 година, во селото имало двајца свештеници. Татко и син, парохискиот свештеник Алексије Конда (роден 1772 година) и ѓаконот Јосиф Конда (1794 година), зборувале српски и романски јазик.<ref name="#1">"Темишварски зборник", Нови Сад 10/2018.</ref> Поштата била во блискиот Рекаш (1884). Словаците од Тренчин се преселиле во 1852-1853 година, но не се населиле. Помеѓу 1905-1907 година, во селото имало околу 150 унгарски семејства. Во 1925 година, се преселиле околу 200 трансилвански Романци. Според пописот од 1861 година, Станчево е во Липовачкиот округ, а таму живеат 911 Срби.<ref>"Српски летопис", Будим 1863. године</ref> Бројот на Срби се зголемил, па во 1847 година имало 973, а во 1867 година веќе имало 1005.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1972. године</ref> Во прегледот на условите во училиштата од 1867 година, се вели дека Станчево имало мешано српско-романско население. Општината обезбедила 111 фунти за училишниот фонд. Српската земјоделска задруга во Станчево била основана и потврдена во 1906 година. Селото Годиново станало дел од Станчево во 20 век. Липовските српски благородници, Бранковиќи, биле сопственици на имотот „Годиново“ во 1610 година. Грофот [[Јован Бранковиќ]], како наследник на српскиот деспот [[Ѓорѓе Бранковиќ]], го замолил унгарскиот владетел да му го предаде наследството.<ref>"Гласник друштва србске словесности", Београд 1875.</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.104 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 1900 година |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|92.4}} {{Столбен постоток|[[Унгарци]]|green|3.8}} {{Столбен постоток|[[Германци]]|black|2.9}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|0.8}} }} ;Етнички состав во населба (388 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|53.9}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|35.3}} }} == Црква и училиште == == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] ip14gp8qcrzsunriw6yd9u7djvsu323 5544232 5544210 2026-04-24T11:36:19Z Marco Mitrovich 114460 /* Црква и училиште */ 5544232 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Станчево | native_name = Stanciova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 59 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 16 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 156 | population_footnotes = | population_total = 410 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307347 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Станчево''' ({{langx|ro|Stanciova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 410 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, селото се споменува во 1456 година како имот на Јанко де Хунедоара, романски благородник. Според усната традиција, таму се населиле тројца (двајца?) црногорски браќа: Станко, Годен (или Гојко) и Марко. Тие формирале три урбани единици: ''Станчево'', ''Годеново'' и ''Матица'' (по нивната мајка, со која живеел Марко). Овие места (освен Матица) се споменуваат во 14 и 15 век. Станчево и Годеново се одделени со тесна долина. Таму имало околу 200 домаќинства, а во средината помеѓу двете населби имало православна црква. Населението на Станчево потекнувало од [[Црна Гора]]. Се знаело дека се Црногорци, исто така и затоа што зборувале чист српски дијалект, а не банатски дијалект, како што најчесто се зборува во околните области. За време на унгарското востание, како воинствени луѓе, тие веднаш скокнале да ја одбранат својот [[Срби|српски]] народ.<ref>Милан Давид Рашић: "Војвођанин", календар, Беч 1853. године</ref> Во 1462 година се споменува населбата „Станчево“. По протерувањето на Турците, во 1717 година во Станчево биле наведени 12 куќи. Познато е дека таму живееле српски доселеници од Црна Гора во 1718-1722 година. Српска православна дрвена куќа за богослужба постоела во 1796 година, која била срушена за да се изгради нова во 1890-1894 година. Во 1774 година, царскиот ревизор Ерлер забележал дека „Stanzova“ спаѓала под Барачкиот округ, Липовскиот дистрикт. Населението било мешано, српско и влашко.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003. године</ref> Кога православното свештенство било попишано во 1797 година, во селото имало двајца свештеници. Татко и син, парохискиот свештеник Алексије Конда (роден 1772 година) и ѓаконот Јосиф Конда (1794 година), зборувале српски и романски јазик.<ref name="#1">"Темишварски зборник", Нови Сад 10/2018.</ref> Поштата била во блискиот Рекаш (1884). Словаците од Тренчин се преселиле во 1852-1853 година, но не се населиле. Помеѓу 1905-1907 година, во селото имало околу 150 унгарски семејства. Во 1925 година, се преселиле околу 200 трансилвански Романци. Според пописот од 1861 година, Станчево е во Липовачкиот округ, а таму живеат 911 Срби.<ref>"Српски летопис", Будим 1863. године</ref> Бројот на Срби се зголемил, па во 1847 година имало 973, а во 1867 година веќе имало 1005.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1972. године</ref> Во прегледот на условите во училиштата од 1867 година, се вели дека Станчево имало мешано српско-романско население. Општината обезбедила 111 фунти за училишниот фонд. Српската земјоделска задруга во Станчево била основана и потврдена во 1906 година. Селото Годиново станало дел од Станчево во 20 век. Липовските српски благородници, Бранковиќи, биле сопственици на имотот „Годиново“ во 1610 година. Грофот [[Јован Бранковиќ]], како наследник на српскиот деспот [[Ѓорѓе Бранковиќ]], го замолил унгарскиот владетел да му го предаде наследството.<ref>"Гласник друштва србске словесности", Београд 1875.</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.104 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 1900 година |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|92.4}} {{Столбен постоток|[[Унгарци]]|green|3.8}} {{Столбен постоток|[[Германци]]|black|2.9}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|0.8}} }} ;Етнички состав во населба (388 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|53.9}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|35.3}} }} == Црква и училиште == Старата дрвена црква е изградена во 1754 година, а евидентирана е во 1767 година. За време на пописот на православното свештенство во 1797 година, таму биле пронајдени парохискиот свештеник, свештеникот Алексије Конда (роден во 1772 година) и неговиот син ѓакон Јосиф Конда (роден во 1794 година), кој зборувал српски и романски јазик.<ref name="#1"/> Сегашната српска православна црква е изградена во 1887-1891 година. Таа е посветена на Свети великомаченик Георги<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и клутурни споменици Срба у румунском Банату", Темишвар 2008. године</ref> и е заедничка за Станчево и Годиново, меѓу кои се наоѓа. Стариот иконостас бил демонтиран и направен од Г. Мургу во 1870 година. Црквата била поправена во 1936 година.<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> Нов иконостас бил насликан во 1980 година од аматерскиот сликар Георг Јакобеско од [[Темишвар]]. Бидејќи и овој иконостас бил отстранет за време на големите поправки во 2006 година, се очекува да се постави нов. Претплатник на романска книга бил Василије Петровиќ, парохискиот свештеник од Станчево, во 1832 година. Според државната шематизација на православното свештенство во [[Унгарија]] од 1846 година, Станчево е парохија во Липовскиот протопрезвитер, Темишварска епархија. Локалната православна парохиска титула е воспоставена и црковните регистри се водат од 1779 година. Постои православна црква посветена на Свети Ѓорѓи, а во 1846 година, на тоа место живееле 973 православни души, со парохискиот свештеник, свештеникот Георги Петровиќ. Таа година, работело и народно верско училиште, кое го посетувале 47 ученици, а наставникот, исто така, Георги Петровиќ.<ref>Reesch de Lewald, Aloysius: "Universalis schematismus ecclesiasticus venerabilis cleri orientalis ecclesiae graeci non uniti ritus regni Hungariae partiumque eidem adnexarum, necnon magni principatus Transilvaniae, item literarius, seu nomina eorum, qui rem literariam et fundationalem scholarem ejusdem ritus procurant ... pro anno ...", Buda 1846.</ref> Во 1865 година, Станчево имало една парохија од петта плата, со 913 православни Срби. Таму имало околу 200 домови црногорски доселеници. Според извештајот на протопрезвитерот од крајот на 1891 година, православната парохија на Станчево имала една црква со еден свештеник, а 970 православни христијани живееле во 156 српски домови.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> Во 1892 година, за администратор во Сантово бил назначен искусниот теолог Сава Поповиќ од [[Шид]]. Црковната општина Сантово била распуштена во 1895 година поради неред и неактивност. Во 1896 година од Станчево имало жалби против администраторот на парохијата, јеромонахот Спиридон Оберкнежевиќ. Потоа епархијата го замолила во 1897 година да се изјасни дали ќе ја напушти функцијата. Во летото 1897 година, бил објавен банкрот за парохискиот свештеник, во парохијата од шестиот степен на плата. Во 1898 година, се вели дека свештеникот Ѓорѓе Петровиќ бил поранешен парохиски свештеник на Сантова. Во 1906 година, имало конкурс за парохиски свештеник во Станчево. Дамјан Војновиќ служел како парохиски свештеник во Станчево во 1907 година. Во јануари 1866 година, Милош Војновиќ бил назначен за учител во чисто српско училиште во Станчево. Немал конкуренти, па затоа бил избран за привремен учител и имал една година да го положи испитот за учител во Сомбор, во подготвителното училиште. Тоа не го сторил ниту во летото 1868 година. Тогаш бил претплатник на „Школски гласник“. Војновиќ завршил основно училиште и романско подготвително училиште во Арад и се квалификувал за учител. Кога учителот Војновиќ починал во 1884 година, неговата вдовица Јустина В. Мургуловиќ добила финансиска помош од 84 фунти од Државниот фонд за мир на наставниците. Во 1884 година бил објавен конкурс за наставник, со плата од 100 фунти. Љубомир Марковиќ бил наставник во Станчево помеѓу 1885 и 1889 година. Во октомври 1889 година, во српското училиште во Станчево бил баран машки наставник.[12] На почетокот на 1895 година, во Станчево бил објавен конкурс за наставник, во српското училиште, со плата од 400 фунти. Конкурсот за слободно наставничко место во Станчево покажува дека во градот има мешано верско училиште со четири класи. Основната плата на наставникот е 208 фунти, а условот е да има доказ за положен испит по унгарски јазик. Другиот локален наставник во тоа време бил Илија Јорговановиќ. Во јули 1896 година, во Станчево бил баран наставник. Наставник се барал и во 1897 и 1898 година. По оставката на наставничката, госпоѓица Видосава Зурковиќ, на почетокот на 1900 година бил распишан конкурс за училиштето во Станчево. Наставник бил назначен во 1899 година, М. Јагеревиќ. Наставник се барал и во 1901 година, а се вели дека во пензијата биле вклучени 800-1000 круни плата. Истото важело и во август 1902 година. Во јуни 1906 година било објавено дека местата и на наставници и на наставници во Станчево се слободни. Нивната плата е иста и изнесува 600 илјади долари, додека наставник за работа во средно училиште добива дополнителни 6 ланци обработливо земјиште. Во 1907 година, во училиштето во Станчево предавале двајца наставници, Марија Букурова и Душанка Димитријевиќ (и 1906 година). Во 1907 година, двајцата наставници биле заменети истовремено, старите биле заменети со новите, Зорка Аќимова и Марија Журановиќ. Во 1908 година во Станчево немало постојани наставници. Наставник во Станчево во 1910 година бил Мирослав Бугарски. == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] touou2r469xl3flx8p28xvx8d06d0rj 5544240 5544232 2026-04-24T11:46:41Z Marco Mitrovich 114460 /* Црква и училиште */ 5544240 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Станчево | native_name = Stanciova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 59 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 16 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 156 | population_footnotes = | population_total = 410 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307347 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Станчево''' ({{langx|ro|Stanciova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 410 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, селото се споменува во 1456 година како имот на Јанко де Хунедоара, романски благородник. Според усната традиција, таму се населиле тројца (двајца?) црногорски браќа: Станко, Годен (или Гојко) и Марко. Тие формирале три урбани единици: ''Станчево'', ''Годеново'' и ''Матица'' (по нивната мајка, со која живеел Марко). Овие места (освен Матица) се споменуваат во 14 и 15 век. Станчево и Годеново се одделени со тесна долина. Таму имало околу 200 домаќинства, а во средината помеѓу двете населби имало православна црква. Населението на Станчево потекнувало од [[Црна Гора]]. Се знаело дека се Црногорци, исто така и затоа што зборувале чист српски дијалект, а не банатски дијалект, како што најчесто се зборува во околните области. За време на унгарското востание, како воинствени луѓе, тие веднаш скокнале да ја одбранат својот [[Срби|српски]] народ.<ref>Милан Давид Рашић: "Војвођанин", календар, Беч 1853. године</ref> Во 1462 година се споменува населбата „Станчево“. По протерувањето на Турците, во 1717 година во Станчево биле наведени 12 куќи. Познато е дека таму живееле српски доселеници од Црна Гора во 1718-1722 година. Српска православна дрвена куќа за богослужба постоела во 1796 година, која била срушена за да се изгради нова во 1890-1894 година. Во 1774 година, царскиот ревизор Ерлер забележал дека „Stanzova“ спаѓала под Барачкиот округ, Липовскиот дистрикт. Населението било мешано, српско и влашко.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003. године</ref> Кога православното свештенство било попишано во 1797 година, во селото имало двајца свештеници. Татко и син, парохискиот свештеник Алексије Конда (роден 1772 година) и ѓаконот Јосиф Конда (1794 година), зборувале српски и романски јазик.<ref name="#1">"Темишварски зборник", Нови Сад 10/2018.</ref> Поштата била во блискиот Рекаш (1884). Словаците од Тренчин се преселиле во 1852-1853 година, но не се населиле. Помеѓу 1905-1907 година, во селото имало околу 150 унгарски семејства. Во 1925 година, се преселиле околу 200 трансилвански Романци. Според пописот од 1861 година, Станчево е во Липовачкиот округ, а таму живеат 911 Срби.<ref>"Српски летопис", Будим 1863. године</ref> Бројот на Срби се зголемил, па во 1847 година имало 973, а во 1867 година веќе имало 1005.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1972. године</ref> Во прегледот на условите во училиштата од 1867 година, се вели дека Станчево имало мешано српско-романско население. Општината обезбедила 111 фунти за училишниот фонд. Српската земјоделска задруга во Станчево била основана и потврдена во 1906 година. Селото Годиново станало дел од Станчево во 20 век. Липовските српски благородници, Бранковиќи, биле сопственици на имотот „Годиново“ во 1610 година. Грофот [[Јован Бранковиќ]], како наследник на српскиот деспот [[Ѓорѓе Бранковиќ]], го замолил унгарскиот владетел да му го предаде наследството.<ref>"Гласник друштва србске словесности", Београд 1875.</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.104 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 1900 година |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|92.4}} {{Столбен постоток|[[Унгарци]]|green|3.8}} {{Столбен постоток|[[Германци]]|black|2.9}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|0.8}} }} ;Етнички состав во населба (388 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|53.9}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|35.3}} }} == Црква и училиште == Старата дрвена црква е изградена во 1754 година, а евидентирана е во 1767 година. За време на пописот на православното свештенство во 1797 година, таму биле пронајдени парохискиот свештеник, свештеникот Алексије Конда (роден во 1772 година) и неговиот син ѓакон Јосиф Конда (роден во 1794 година), кој зборувал српски и романски јазик.<ref name="#1"/> Сегашната српска православна црква е изградена во 1887-1891 година. Таа е посветена на Свети великомаченик Георги<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и клутурни споменици Срба у румунском Банату", Темишвар 2008. године</ref> и е заедничка за Станчево и Годиново, меѓу кои се наоѓа. Стариот иконостас бил демонтиран и направен од Г. Мургу во 1870 година. Црквата била поправена во 1936 година.<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> Нов иконостас бил насликан во 1980 година од аматерскиот сликар Георг Јакобеско од [[Темишвар]]. Бидејќи и овој иконостас бил отстранет за време на големите поправки во 2006 година, се очекува да се постави нов. Претплатник на романска книга бил Василије Петровиќ, парохискиот свештеник од Станчево, во 1832 година. Според државната шематизација на православното свештенство во [[Унгарија]] од 1846 година, Станчево е парохија во Липовскиот протопрезвитер, Темишварска епархија. Локалната православна парохиска титула е воспоставена и црковните регистри се водат од 1779 година. Постои православна црква посветена на Свети Ѓорѓи, а во 1846 година, на тоа место живееле 973 православни души, со парохискиот свештеник, свештеникот Георги Петровиќ. Таа година, работело и народно верско училиште, кое го посетувале 47 ученици, а наставникот, исто така, Георги Петровиќ.<ref>Reesch de Lewald, Aloysius: "Universalis schematismus ecclesiasticus venerabilis cleri orientalis ecclesiae graeci non uniti ritus regni Hungariae partiumque eidem adnexarum, necnon magni principatus Transilvaniae, item literarius, seu nomina eorum, qui rem literariam et fundationalem scholarem ejusdem ritus procurant ... pro anno ...", Buda 1846.</ref> Во 1865 година, Станчево имало една парохија од петта плата, со 913 православни Срби. Таму имало околу 200 домови црногорски доселеници. Според извештајот на протопрезвитерот од крајот на 1891 година, православната парохија на Станчево имала една црква со еден свештеник, а 970 православни христијани живееле во 156 српски домови.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> Во 1892 година, за администратор во Сантово бил назначен искусниот теолог Сава Поповиќ од [[Шид]]. Црковната општина Сантово била распуштена во 1895 година поради неред и неактивност. Во 1896 година од Станчево имало жалби против администраторот на парохијата, јеромонахот Спиридон Оберкнежевиќ. Потоа епархијата го замолила во 1897 година да се изјасни дали ќе ја напушти функцијата. Во летото 1897 година, бил објавен банкрот за парохискиот свештеник, во парохијата од шестиот степен на плата. Во 1898 година, се вели дека свештеникот Ѓорѓе Петровиќ бил поранешен парохиски свештеник на Сантова. Во 1906 година, имало конкурс за парохиски свештеник во Станчево. Дамјан Војновиќ служел како парохиски свештеник во Станчево во 1907 година. Во јануари 1866 година, Милош Војновиќ бил назначен за учител во чисто српско училиште во Станчево. Немал конкуренти, па затоа бил избран за привремен учител и имал една година да го положи испитот за учител во [[Сомбор]], во подготвителното училиште. Тоа не го сторил ниту во летото 1868 година. Тогаш бил претплатник на „Школски гласник“. Војновиќ завршил основно училиште и романско подготвително училиште во [[Арад]] и се квалификувал за учител. Кога учителот Војновиќ починал во 1884 година, неговата вдовица Јустина В. Мургуловиќ добила финансиска помош од 84 ф. од Државниот фонд за мир на наставниците. Во 1884 година бил објавен конкурс за наставник, со плата од 100 ф. Љубомир Марковиќ бил наставник во Станчево помеѓу 1885 и 1889 година. Во октомври 1889 година, во српското училиште во Станчево бил баран машки наставник.<ref>"Школски лист", Сомбор 1889. године</ref> На почетокот на 1895 година, во Станчево бил објавен конкурс за наставник, во српското училиште, со плата од 400 ф. Конкурсот за слободно наставничко место во Станчево покажува дека во селото има мешано верско училиште со четири класи. Основната плата на наставникот е 208 ф, а условот е да има доказ за положен испит по унгарски јазик. Другиот локален наставник во тоа време бил Илија Јорговановиќ. Во јули 1896 година, во Станчево бил баран наставник. Наставник се барал и во 1897 и 1898 година. По оставката на наставничката, госпоѓица Видосава Зурковиќ, на почетокот на 1900 година бил распишан конкурс за училиштето во Станчево. Наставник бил назначен во 1899 година, М. Јагеревиќ. Наставник се барал и во 1901 година, а се вели дека во пензијата биле вклучени 800-1000 круни плата. Истото важело и во август 1902 година. Во јуни 1906 година било објавено дека местата и на наставници во Станчево се слободни. Нивната плата е иста и изнесува 600к, додека наставник за работа во средно училиште добива дополнителни 6 ланци обработливо земјиште. Во 1907 година, во училиштето во Станчево предавале двајца наставници, Марија Букурова и Душанка Димитријевиќ (и 1906 година). Во 1907 година, двајцата наставници биле заменети истовремено, старите биле заменети со новите, Зорка Аќимова и Марија Журановиќ. Во 1908 година во Станчево немало постојани наставници. Наставник во Станчево во 1910 година бил Мирослав Бугарски. == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] 10h0dxpoatlf88me9fpi0fsj4n7czdk 0 1392401 5543857 5543814 2026-04-23T12:03:58Z BosaFi 115936 5543857 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Édouard_François_André00.jpg|десно|безрамка]] '''Едуар Франсоа Андре''' (17 јули 1840 &#x2013; 25 октомври 1911) бил француски [[Хортикултура|хортикултурист]], пејзажен дизајнер, како и водечки пејзажен архитект од крајот на 19 век, познат по дизајнирањето градски [[Парк|паркови]] и јавни простори во [[Литванија]], Ливерпул, [[Монте Карло]] и [[Монтевидео]]. == Биографија == [[Податотека:Édouard_Francois_André.jpg|лево|мини|Едуард Андре за време на експедицијата (од Емил Бајард )]] Роден во семејство на расадничари во Бурж, во департманот Шер (департман), Андре уште како млад му помагал на Жан Пјер Барие Дешан во 1860 година, на возраст од дваесет години. Тој учествувал во големиот проект за редизајн на градот Париз, во соработка со Адолф Алфан и Жорж-Ежен Осман. Подоцна бил назначен за главен градинар на Париз. Во текот на осум години јавна служба, тој проектирал и уредувал многу јавни простори, меѓу кои и Парк Бут Шомон и градините на [[Тилери (дворец)]]. Меѓународната кариера на Андре започнала во 1866 година, кога победил на конкурсот за дизајн на Сефтон Парк во Ливерпул. Во текот на својот живот Андре проектирал околу сто јавни и приватни пејзажни паркови, главно во Европа. Неговата работа се проширила низ Руската Империја, Австро-Унгарија, Швајцарија, Холандија, Данска и Бугарија, каде што го уредил паркот на палатата Евксиноград. Меѓу неговите најпознати дела, покрај Сефтон Парк во Ливерпул, се и паркот на замокот во Луксембург, градината во Фуншал на островот Мадеира во Португалија, градината на замокот Велдам во општината Хоф ван Твенте во Холандија, јавниот парк во Коњак во Франција и градините на Вила Боргезе во Рим во Италија. Неговото искуство во дизајнирање паркови е сумирано во делото ''Општ трактат за составот на парковите и градините'' (1879). Приватните паркови дизајнирани од Андре вклучуваат четири пејзажни паркови во Литванија, кои биле создадени во резиденциите на благородничкото семејство Тишкевич. Тие се наоѓаат во Лентварис, Траку Воке (денес во општинската област Панерјаи во градската општина Вилнус), Ужутракис (во близина на Тракаи) и Паланга ботанички парк. Овие паркови имаат многу карактеристики типични за стилот на Андре: хармонично распоредување и естетски уредени вештачки пештери, водопади, камени структури во планински стил, користење на природни водени површини и панорамски погледи. [[Податотека:Seftonparklake.JPG|десно|мини|Езеро за чамци во Сефтон Парк, дизајнирано од Андре]] Едуард Андре го наследи Шарл Антоан Лемер како уредник на ''Хортикултурна илустрација'' во 1870 година. Андре презел ботаничка експедиција во подножјето на Андите во периодот 1875–1876 година, која резултирала со внесување на бројни издржливи и нежни растенија нови за европското одгледување. Неговите истражувања довеле до издавање на том за бромелиите, ''Bromeliaceae Andreanae. Опис и историја на бромелиите собрани во Колумбија, Еквадор и Венецуела'', издаден во Париз во 1889 година. Книгата ги опишува бромелиите собрани во Колумбија, Еквадор и Венецуела. Неговиот ученик и асистент, Чарлс или Карлос Тејс, отишол во [[Буенос Аирес]] во 1889 година и бил одговорен за планирањето на булевари со дрвја и јавни градини, што резултирало со француската атмосфера што често се забележувала во тој град. [[Податотека:Cognac18.JPG|десно|мини|Типична пештера во Коњак]] Едуар Андре починал во Ла Кроа-ан-Турен и бил погребан на гробиштата Монмартр, [[Париз]].{{botanist|André}} == Библиографија == * ''Bromeliaceae Andreanae. Description et Histoire des Bromeliacées, récoltées dans la Colombie, l'Ecuador et la Venezuela''. Paris: Librairie Agricole, 1889. Nachdruck: Berkeley CA, USA: Big Bridge Press, 1983 * ''L' art des jardins: traité général de la composition des parcs et jardins''. Paris: Masson, 1879. Nachdruck: Marseille: Lafitte Reprints, 1983, ISBN <bdi>2-7348-0127-2</bdi> [[Податотека:Palanga_garden_by_Édouard_André.jpg|десно|мини|Планот на паркот Паланга]] == Поврзано == * [[Розераи ди Вал-де-Марн]] == Надворешни врски == * [http://www.pgm.lt/Parkas/titulinis_en.htm Веб-страницата на Ботаничкиот парк Паланга] * [http://www.liverpool.gov.uk/Leisure_and_culture/Parks_and_recreation/Parks_and_gardens/Sefton_Park/index.asp За Сефтон Парк] * [http://www.weldam.nl/ Веб-страницата на замокот Велдам] * [http://www.roseraieduvaldemarne.fr Веб-страница на Roseraie du Val-de-Marne] {{Нормативна контрола (уметности)}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Андре, Едуар }} [[Категорија:Французи од 19 век]] [[Категорија:Починати во 1911 година]] [[Категорија:Родени во 1840 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] niey5ogbxf0t7so53a46j2zrdt8oqmx 5543858 5543857 2026-04-23T12:05:13Z BosaFi 115936 5543858 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Édouard_François_André00.jpg|десно|безрамка]] '''Едуар Франсоа Андре''' (17 јули 1840 &#x2013; 25 октомври 1911) бил француски [[Хортикултура|хортикултурист]], пејзажен дизајнер, како и водечки пејзажен архитект од крајот на 19 век, познат по дизајнирањето градски [[Парк|паркови]] и јавни простори во [[Литванија]], Ливерпул, [[Монте Карло]] и [[Монтевидео]]. == Биографија == [[Податотека:Édouard_Francois_André.jpg|лево|мини|Едуард Андре за време на експедицијата (од Емил Бајард )]] Роден во семејство на расадничари во Бурж, во департманот Шер (департман), Андре уште како млад му помагал на Жан Пјер Барие Дешан во 1860 година, на возраст од дваесет години. Тој учествувал во големиот проект за редизајн на градот Париз, во соработка со Адолф Алфан и Жорж-Ежен Осман. Подоцна бил назначен за главен градинар на Париз. Во текот на осум години јавна служба, тој проектирал и уредувал многу јавни простори, меѓу кои и Парк Бут Шомон и градините на [[Тилери (дворец)]]. Меѓународната кариера на Андре започнала во 1866 година, кога победил на конкурсот за дизајн на Сефтон Парк во Ливерпул. Во текот на својот живот Андре проектирал околу сто јавни и приватни пејзажни паркови, главно во Европа. Неговата работа се проширила низ Руската Империја, Австро-Унгарија, Швајцарија, Холандија, Данска и Бугарија, каде што го уредил паркот на палатата Евксиноград. Меѓу неговите најпознати дела, покрај Сефтон Парк во Ливерпул, се и паркот на замокот во Луксембург, градината во Фуншал на островот Мадеира во Португалија, градината на замокот Велдам во општината Хоф ван Твенте во Холандија, јавниот парк во Коњак во Франција и градините на Вила Боргезе во Рим во Италија. Неговото искуство во дизајнирање паркови е сумирано во делото ''Општ трактат за составот на парковите и градините'' (1879). Приватните паркови дизајнирани од Андре вклучуваат четири пејзажни паркови во Литванија, кои биле создадени во резиденциите на благородничкото семејство Тишкевич. Тие се наоѓаат во Лентварис, Траку Воке (денес во општинската област Панерјаи во градската општина Вилнус), Ужутракис (во близина на Тракаи) и Паланга ботанички парк. Овие паркови имаат многу карактеристики типични за стилот на Андре: хармонично распоредување и естетски уредени вештачки пештери, водопади, камени структури во планински стил, користење на природни водени површини и панорамски погледи. [[Податотека:Seftonparklake.JPG|десно|мини|Езеро за чамци во Сефтон Парк, дизајнирано од Андре]] Едуард Андре го наследи Шарл Антоан Лемер како уредник на ''Хортикултурна илустрација'' во 1870 година. Андре презел ботаничка експедиција во подножјето на Андите во периодот 1875–1876 година, која резултирала со внесување на бројни издржливи и нежни растенија нови за европското одгледување. Неговите истражувања довеле до издавање на том за бромелиите, ''Bromeliaceae Andreanae. Опис и историја на бромелиите собрани во Колумбија, Еквадор и Венецуела'', издаден во Париз во 1889 година. Книгата ги опишува бромелиите собрани во Колумбија, Еквадор и Венецуела. Неговиот ученик и асистент, Чарлс или Карлос Тејс, отишол во [[Буенос Аирес]] во 1889 година и бил одговорен за планирањето на булевари со дрвја и јавни градини, што резултирало со француската атмосфера што често се забележувала во тој град. [[Податотека:Cognac18.JPG|десно|мини|Типична пештера во Коњак]] Едуар Андре починал во Ла Кроа-ан-Турен и бил погребан на гробиштата Монмартр, [[Париз]].{{botanist|André}} == Библиографија == * ''Bromeliaceae Andreanae. Description et Histoire des Bromeliacées, récoltées dans la Colombie, l'Ecuador et la Venezuela''. Paris: Librairie Agricole, 1889. Nachdruck: Berkeley CA, USA: Big Bridge Press, 1983 * ''L' art des jardins: traité général de la composition des parcs et jardins''. Paris: Masson, 1879. Nachdruck: Marseille: Lafitte Reprints, 1983, ISBN <bdi>2-7348-0127-2</bdi> [[Податотека:Palanga_garden_by_Édouard_André.jpg|десно|мини|Планот на паркот Паланга]] == Поврзано == * [[Розераи ди Вал де Марн]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pgm.lt/Parkas/titulinis_en.htm Веб-страницата на Ботаничкиот парк Паланга] * [http://www.liverpool.gov.uk/Leisure_and_culture/Parks_and_recreation/Parks_and_gardens/Sefton_Park/index.asp За Сефтон Парк] * [http://www.weldam.nl/ Веб-страницата на замокот Велдам] * [http://www.roseraieduvaldemarne.fr Веб-страница на Roseraie du Val-de-Marne] {{Нормативна контрола (уметности)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Андре, Едуар }} [[Категорија:Французи од 19 век]] [[Категорија:Починати во 1911 година]] [[Категорија:Родени во 1840 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] hyl94lapwfduq7jr5kexw6bxufof6ax 0 1392402 5543921 5543818 2026-04-23T15:40:24Z Marco Mitrovich 114460 5543921 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Петрово Село | native_name = Petrovaselo | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 49 |lats = 0 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 52 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 125 | population_footnotes = | population_total = 286 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307346 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Петрово Село''' ({{langx|ro|Petrovaselo}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 286 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Историја == == Демографија == ;Етнички состав во населба (281 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|48.4}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|47.7}} }} == Црква и училиште == == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] 0gf1h32rr9vvpefoqqikiqjgvkf38jd 5543928 5543921 2026-04-23T16:21:32Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5543928 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Петрово Село | native_name = Petrovaselo | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 49 |lats = 0 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 52 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 125 | population_footnotes = | population_total = 286 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307346 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Петрово Село''' ({{langx|ro|Petrovaselo}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 286 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, населбата за прв пат се споменува во папските документи во 1359 година. Во 1477 година, сопственици на селото биле браќата Никола и Јаков Банфи, кнезовите. Традицијата раскажува за три српски населби во Петрово Село и неговата околина: околу 1481, 1690 и 1737 година. Први пристигнале четири семејства со нивните домаќини: Петар, Бранка, Радојица и Андрија. Семејствата се движеле низ областа (поради лошата почва) сè додека Петар и неговото семејство не пронашле големо дабово дрво и извор до него. Други семејства се населиле таму до Петар, на место кое тој го нарекол ''Ѓаковац''. Основано е село кое го добило името по Петар - ''Петрово Село'', и тоа околу 1522-1523 година.<ref>"Гласник Етнографског музеја у Београду", Београд 33/1970</ref> Помеѓу 1760 и 1770 година, таму се населила група Срби од [[Црна Гора]]. Според српски извор од 1905 година, местото било населено во 1696 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> Српската населба е поврзана со воените години 1690 и 1737 година, кога навистина имало миграција на Срби од територии каде што беснееле Турците. Според народните приказни, српските доселеници донеле со себе слики - „Распетието“ и портрет на српскиот патријарх Арсениј Чарнојевиќ, кои ги поставиле во мала дрвена црква по нејзината изградба. Во 1764 година, Петрово Село било православна парохија во Темишварскиот протопресвитерат. Во 1774 година, местото, кое припаѓа на округот Буковац, Темишварски дистрикт, било населено претежно со Срби.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Според пописот на православното свештенство во 1797 година, единствениот свештеник на местото бил свештеникот Алексије Поповиќ. Тој бил ракоположен во 1767 година и зборувал исклучиво српски.<ref>"Темишварски зборник", Нови Ссд 8/2015.</ref> Местото било сопственост на благородничкото семејство Андрејевиќ. Во 1784 година, Михајло Андрејевиќ изградил нова црква посветена на Успението на Пресвета Богородица, исто така дрвена колиба, во која направил семеен гроб. Георгије Андрејевиќ „од Петрово Село“ бил купувач на српска книга во 1841 година. Петрово Село во Темишварската епархија доживеало зголемување на населението во 19 век. Така, во 1847 година, таму живееле 776 православни христијани, а во 1867 година биле евидентирани 904 души.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1872. године</ref> Според извештајот на протопрезвитерот од крајот на 1891 година, се гледа дека во парохијата има една црква со свештеник, а 1.063 православни души живеат во 185 српски домови.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> Во 1905 година, Петрово Село било мала општина во округот Темешрекаш. Имало 808 жители во 183 домови - сите Срби од православна вероисповед. Јавните згради вклучувале српска православна црква и српско јавно училиште. Последната пошта и служба за брза достава биле сместени во блискиот Темешрекаш (Рекаш). Во 1907 година, во селото била основана Српската штедилница како задруга со ограничена одговорност.<ref>"Школски лист", Сомбор 1907. године</ref> Српската земјоделска задруга имала капитал од 6.311 илјади долари, а ја воделе: претседателот Пантелејмон Дошен и управителот Илија Радивојевиќ.<ref name="#1">Мата Косовац, наведено дело</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (281 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|48.4}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|47.7}} }} == Црква и училиште == == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] 70hwq655knmq0pzgpxzi6tys45dtlf8 5544007 5543928 2026-04-23T20:39:34Z Marco Mitrovich 114460 5544007 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Петрово Село | native_name = Petrovaselo | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 49 |lats = 0 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 52 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 125 | population_footnotes = | population_total = 286 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307346 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Петрово Село''' ({{langx|ro|Petrovaselo}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 286 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, населбата за прв пат се споменува во папските документи во 1359 година. Во 1477 година, сопственици на селото биле браќата Никола и Јаков Банфи, кнезовите. Традицијата раскажува за три српски населби во Петрово Село и неговата околина: околу 1481, 1690 и 1737 година. Први пристигнале четири семејства со нивните домаќини: Петар, Бранка, Радојица и Андрија. Семејствата се движеле низ областа (поради лошата почва) сè додека Петар и неговото семејство не пронашле големо дабово дрво и извор до него. Други семејства се населиле таму до Петар, на место кое тој го нарекол ''Ѓаковац''. Основано е село кое го добило името по Петар - ''Петрово Село'', и тоа околу 1522-1523 година.<ref>"Гласник Етнографског музеја у Београду", Београд 33/1970</ref> Помеѓу 1760 и 1770 година, таму се населила група Срби од [[Црна Гора]]. Според српски извор од 1905 година, местото било населено во 1696 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> Српската населба е поврзана со воените години 1690 и 1737 година, кога навистина имало миграција на Срби од територии каде што беснееле Турците. Според народните приказни, српските доселеници донеле со себе слики - „Распетието“ и портрет на српскиот патријарх Арсениј Чарнојевиќ, кои ги поставиле во мала дрвена црква по нејзината изградба. Во 1764 година, Петрово Село било православна парохија во Темишварскиот протопресвитерат. Во 1774 година, местото, кое припаѓа на округот Буковац, Темишварски дистрикт, било населено претежно со Срби.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Според пописот на православното свештенство во 1797 година, единствениот свештеник на местото бил свештеникот Алексије Поповиќ. Тој бил ракоположен во 1767 година и зборувал исклучиво српски.<ref>"Темишварски зборник", Нови Ссд 8/2015.</ref> Местото било сопственост на благородничкото семејство Андрејевиќ. Во 1784 година, Михајло Андрејевиќ изградил нова црква посветена на Успението на Пресвета Богородица, исто така дрвена колиба, во која направил семеен гроб. Георгије Андрејевиќ „од Петрово Село“ бил купувач на српска книга во 1841 година. Петрово Село во Темишварската епархија доживеало зголемување на населението во 19 век. Така, во 1847 година, таму живееле 776 православни христијани, а во 1867 година биле евидентирани 904 души.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1872. године</ref> Според извештајот на протопрезвитерот од крајот на 1891 година, се гледа дека во парохијата има една црква со свештеник, а 1.063 православни души живеат во 185 српски домови.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> Во 1905 година, Петрово Село било мала општина во округот Темешрекаш. Имало 808 жители во 183 домови - сите Срби од православна вероисповед. Јавните згради вклучувале српска православна црква и српско јавно училиште. Последната пошта и служба за брза достава биле сместени во блискиот Темешрекаш (Рекаш). Во 1907 година, во селото била основана Српската штедилница како задруга со ограничена одговорност.<ref>"Школски лист", Сомбор 1907. године</ref> Српската земјоделска задруга имала капитал од 6.311 илјади долари, а ја воделе: претседателот Пантелејмон Дошен и управителот Илија Радивојевиќ.<ref name="#1">Мата Косовац, наведено дело</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (281 жител) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|48.4}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|47.7}} }} == Црква и училиште == Старата дрвена црква, поради нејзината дотраеност, била заменета со нова во 1901 година, која била изградена според проектот на архитектот Момчило Тапавица. Иконостасот е типичен, нарачан во 1909 година од трговецот со црковни добра Ивковиќ од Нови Сад. Црквата, посветена на Светиот великомаченик Георгиј, била подложена на поголеми поправки во 1936 година.[9] Бакнувачките икони (14) биле насликани во 1854 година од иконописецот Сава Петровиќ од Темишвар.[10] Православната парохија е основана во 1779 година, а црковните запишувања се евидентирани од 1780 година. Според митрополитскиот извештај од 1865 година, во Петрово Село имало една парохија од четврт ред, со 862 српски парохијани.[11] Во 1905 година, местото имало црковна општина, редовно собрание, под претседателство на Пантелејмон Дошен. Тоа била парохија од најнизок шести ред, имала парохиска куќа, а парохиската сесија изнесувала 32 кј. Парохиски свештеник бил монахот Пантелејмон Дошен, роден во Почитељ, кој работел во таа парохија пет години. Таму имало и српски православен манастир, а црковно-општинскиот имот бил импресивна земја од 136 кј. Шест верници го напуштиле православието и станале Назареќани.[8] Претплатник на српската книга во 1847 година во Темишвар бил Георгије Андреовиќ „од Петрова села“, судија на округот Тамиш. Учител во Петрово Село во 1825 година бил Марко Давидовиќ.[12] Смртта на учителот во Петрово Село оставила слободно место во источноправославната наставничка професија таму. Во јуни 1858 година бил прогласен банкрот, на наставникот му била понудена годишна основна плата од 80 франци, а кандидатот морал да може да предава на српски, германски и романски јазик.[13] Учителот Димитрије Агора од Петрово Село го положил испитот за наставник во Сомбор во 1858 година. Во Петрово Село во 1905 година, директор на училиштето бил Николаје Андрејиќ, а старател Живан Живанов. Наставничкиот кадар се состоел од брачна двојка: учителот Илија Радивојевиќ, по потекло од Долово, кој работел во селото две години, и учителката Даринка Радивојевиќ, моминско име Стојановиќ, по потекло од Вршац, која работела во селото четири години. 73 ученици посетувале редовна настава, а 41 постаро дете посетувало средно училиште.[8] == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] 6pty5kpubfo34tvn180e411xtuvm625 5544010 5544007 2026-04-23T20:54:57Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5544010 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Петрово Село | native_name = Petrovaselo | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 49 |lats = 0 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 52 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 125 | population_footnotes = | population_total = 286 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307346 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Петрово Село''' ({{langx|ro|Petrovaselo}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 286 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, населбата за прв пат се споменува во папските документи во 1359 година. Во 1477 година, сопственици на селото биле браќата Никола и Јаков Банфи, кнезовите. Традицијата раскажува за три српски населби во Петрово Село и неговата околина: околу 1481, 1690 и 1737 година. Први пристигнале четири семејства со нивните домаќини: Петар, Бранка, Радојица и Андрија. Семејствата се движеле низ областа (поради лошата почва) сè додека Петар и неговото семејство не пронашле големо дабово дрво и извор до него. Други семејства се населиле таму до Петар, на место кое тој го нарекол ''Ѓаковац''. Основано е село кое го добило името по Петар - ''Петрово Село'', и тоа околу 1522-1523 година.<ref>"Гласник Етнографског музеја у Београду", Београд 33/1970</ref> Помеѓу 1760 и 1770 година, таму се населила група Срби од [[Црна Гора]]. Според српски извор од 1905 година, местото било населено во 1696 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> Српската населба е поврзана со воените години 1690 и 1737 година, кога навистина имало миграција на Срби од територии каде што беснееле Турците. Според народните приказни, српските доселеници донеле со себе слики - „Распетието“ и портрет на српскиот патријарх Арсениј Чарнојевиќ, кои ги поставиле во мала дрвена црква по нејзината изградба. Во 1764 година, Петрово Село било православна парохија во Темишварскиот протопресвитерат. Во 1774 година, местото, кое припаѓа на округот Буковац, Темишварски дистрикт, било населено претежно со Срби.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Според пописот на православното свештенство во 1797 година, единствениот свештеник на местото бил свештеникот Алексије Поповиќ. Тој бил ракоположен во 1767 година и зборувал исклучиво српски.<ref>"Темишварски зборник", Нови Ссд 8/2015.</ref> Местото било сопственост на благородничкото семејство Андрејевиќ. Во 1784 година, Михајло Андрејевиќ изградил нова црква посветена на Успението на Пресвета Богородица, исто така дрвена колиба, во која направил семеен гроб. Георгије Андрејевиќ „од Петрово Село“ бил купувач на српска книга во 1841 година. Петрово Село во Темишварската епархија доживеало зголемување на населението во 19 век. Така, во 1847 година, таму живееле 776 православни христијани, а во 1867 година биле евидентирани 904 души.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1872. године</ref> Според извештајот на протопрезвитерот од крајот на 1891 година, се гледа дека во парохијата има една црква со свештеник, а 1.063 православни души живеат во 185 српски домови.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> Во 1905 година, Петрово Село било мала општина во округот Темешрекаш. Имало 808 жители во 183 домови - сите Срби од православна вероисповед. Јавните згради вклучувале српска православна црква и српско јавно училиште. Последната пошта и служба за брза достава биле сместени во блискиот Темешрекаш (Рекаш). Во 1907 година, во селото била основана Српската штедилница како задруга со ограничена одговорност.<ref>"Школски лист", Сомбор 1907. године</ref> Српската земјоделска задруга имала капитал од 6.311 илјади долари, а ја воделе: претседателот Пантелејмон Дошен и управителот Илија Радивојевиќ.<ref name="Косовац">Мата Косовац, наведено дело</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (281 жител) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|48.4}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|47.7}} }} == Црква и училиште == Старата дрвена црква, поради нејзината дотраеност, била заменета со нова во 1901 година, која била изградена според проектот на архитектот Момчило Тапавица. Иконостасот е типичен, нарачан во 1909 година од трговецот со црковни добра Ивковиќ од Нови Сад. Црквата, посветена на Светиот великомаченик Георгиј, била подложена на поголеми поправки во 1936 година.[9] Бакнувачките икони (14) биле насликани во 1854 година од иконописецот Сава Петровиќ од Темишвар.[10] Православната парохија е основана во 1779 година, а црковните запишувања се евидентирани од 1780 година. Според митрополитскиот извештај од 1865 година, во Петрово Село имало една парохија од четврт ред, со 862 српски парохијани.[11] Во 1905 година, местото имало црковна општина, редовно собрание, под претседателство на Пантелејмон Дошен. Тоа била парохија од најнизок шести ред, имала парохиска куќа, а парохиската сесија изнесувала 32 кј. Парохиски свештеник бил монахот Пантелејмон Дошен, роден во Почитељ, кој работел во таа парохија пет години. Таму имало и српски православен манастир, а црковно-општинскиот имот бил импресивна земја од 136 кј. Шест верници го напуштиле православието и станале Назареќани.[8] Претплатник на српската книга во 1847 година во Темишвар бил Георгије Андреовиќ „од Петрова села“, судија на округот Тамиш. Учител во Петрово Село во 1825 година бил Марко Давидовиќ.[12] Смртта на учителот во Петрово Село оставила слободно место во источноправославната наставничка професија таму. Во јуни 1858 година бил прогласен банкрот, на наставникот му била понудена годишна основна плата од 80 франци, а кандидатот морал да може да предава на српски, германски и романски јазик.[13] Учителот Димитрије Агора од Петрово Село го положил испитот за наставник во Сомбор во 1858 година. Во Петрово Село во 1905 година, директор на училиштето бил Николаје Андрејиќ, а старател Живан Живанов. Наставничкиот кадар се состоел од брачна двојка: учителот Илија Радивојевиќ, по потекло од Долово, кој работел во селото две години, и учителката Даринка Радивојевиќ, моминско име Стојановиќ, по потекло од Вршац, која работела во селото четири години. 73 ученици посетувале редовна настава, а 41 постаро дете посетувало средно училиште.[8] == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] 62y2nvtajx9o6s4rwoc3hdqqszmckg3 5544017 5544010 2026-04-23T21:03:27Z Marco Mitrovich 114460 /* Црква и училиште */ 5544017 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Петрово Село | native_name = Petrovaselo | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 49 |lats = 0 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 52 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 125 | population_footnotes = | population_total = 286 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307346 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Петрово Село''' ({{langx|ro|Petrovaselo}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 286 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, населбата за прв пат се споменува во папските документи во 1359 година. Во 1477 година, сопственици на селото биле браќата Никола и Јаков Банфи, кнезовите. Традицијата раскажува за три српски населби во Петрово Село и неговата околина: околу 1481, 1690 и 1737 година. Први пристигнале четири семејства со нивните домаќини: Петар, Бранка, Радојица и Андрија. Семејствата се движеле низ областа (поради лошата почва) сè додека Петар и неговото семејство не пронашле големо дабово дрво и извор до него. Други семејства се населиле таму до Петар, на место кое тој го нарекол ''Ѓаковац''. Основано е село кое го добило името по Петар - ''Петрово Село'', и тоа околу 1522-1523 година.<ref>"Гласник Етнографског музеја у Београду", Београд 33/1970</ref> Помеѓу 1760 и 1770 година, таму се населила група Срби од [[Црна Гора]]. Според српски извор од 1905 година, местото било населено во 1696 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> Српската населба е поврзана со воените години 1690 и 1737 година, кога навистина имало миграција на Срби од територии каде што беснееле Турците. Според народните приказни, српските доселеници донеле со себе слики - „Распетието“ и портрет на српскиот патријарх Арсениј Чарнојевиќ, кои ги поставиле во мала дрвена црква по нејзината изградба. Во 1764 година, Петрово Село било православна парохија во Темишварскиот протопресвитерат. Во 1774 година, местото, кое припаѓа на округот Буковац, Темишварски дистрикт, било населено претежно со Срби.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Според пописот на православното свештенство во 1797 година, единствениот свештеник на местото бил свештеникот Алексије Поповиќ. Тој бил ракоположен во 1767 година и зборувал исклучиво српски.<ref>"Темишварски зборник", Нови Ссд 8/2015.</ref> Местото било сопственост на благородничкото семејство Андрејевиќ. Во 1784 година, Михајло Андрејевиќ изградил нова црква посветена на Успението на Пресвета Богородица, исто така дрвена колиба, во која направил семеен гроб. Георгије Андрејевиќ „од Петрово Село“ бил купувач на српска книга во 1841 година. Петрово Село во Темишварската епархија доживеало зголемување на населението во 19 век. Така, во 1847 година, таму живееле 776 православни христијани, а во 1867 година биле евидентирани 904 души.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1872. године</ref> Според извештајот на протопрезвитерот од крајот на 1891 година, се гледа дека во парохијата има една црква со свештеник, а 1.063 православни души живеат во 185 српски домови.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> Во 1905 година, Петрово Село било мала општина во округот Темешрекаш. Имало 808 жители во 183 домови - сите Срби од православна вероисповед. Јавните згради вклучувале српска православна црква и српско јавно училиште. Последната пошта и служба за брза достава биле сместени во блискиот Темешрекаш (Рекаш). Во 1907 година, во селото била основана Српската штедилница како задруга со ограничена одговорност.<ref>"Школски лист", Сомбор 1907. године</ref> Српската земјоделска задруга имала капитал од 6.311 илјади долари, а ја воделе: претседателот Пантелејмон Дошен и управителот Илија Радивојевиќ.<ref name="Косовац">Мата Косовац, наведено дело</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (281 жител) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|48.4}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|47.7}} }} == Црква и училиште == Старата дрвена црква, поради нејзината дотраеност, била заменета со нова во 1901 година, која била изградена според проектот на архитектот Момчило Тапавица. Иконостасот е типичен, нарачан во 1909 година од трговецот со црковни добра Ивковиќ од [[Нови Сад]]. Црквата, посветена на Светиот великомаченик Георгиј, била подложена на поголеми поправки во 1936 година.<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> Бакнувачките икони (14) биле насликани во 1854 година од иконописецот Сава Петровиќ од [[Темишвар]].<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и културни споменици Срба у румунском Банату", Темишвар 2008. године</ref> Православната парохија е основана во 1779 година, а црковните запишувања се евидентирани од 1780 година. Според митрополитскиот извештај од 1865 година, во Петрово Село имало една парохија од четврт ред, со 862 српски парохијани.<ref>"Српски летопис", Будим 1866. године</ref> Во 1905 година, местото имало црковна општина, редовно собрание, под претседателство на Пантелејмон Дошен. Тоа била парохија од најнизок шести ред, имала парохиска куќа, а парохиската сесија изнесувала 32 кј. Парохиски свештеник бил монахот Пантелејмон Дошен, роден во Почитељ, кој работел во таа парохија пет години. Таму имало и српски православен манастир, а црковно-општинскиот имот бил импресивна земја од 136 кј. Шест верници го напуштиле православието и станале Назареќани.<ref name="#1"/> Претплатник на српската книга во 1847 година во Темишвар бил Георгије Андреовиќ „од Петрова села“, судија на округот Тамиш. Учител во Петрово Село во 1825 година бил Марко Давидовиќ.<ref>"Српски летопис", Будим 1826. године</ref> Смртта на учителот во Петрово Село оставила слободно место во источноправославната наставничка професија таму. Во јуни 1858 година бил прогласен банкрот, на наставникот му била понудена годишна основна плата од 80 франци, а кандидатот морал да може да предава на српски, германски и романски јазик.<ref>"Србски дневник", Нови Сад 1858. године</ref> Учителот Димитрије Агора од Петрово Село го положил испитот за наставник во [[Сомбор]] во 1858 година. Во Петрово Село во 1905 година, директор на училиштето бил Николаје Андрејиќ, а старател Живан Живанов. Наставничкиот кадар се состоел од брачна двојка: учителот Илија Радивојевиќ, по потекло од Долово, кој работел во селото две години, и учителката Даринка Радивојевиќ, моминско име Стојановиќ, по потекло од [[Вршац]], која работела во селото четири години. 73 ученици посетувале редовна настава, а 41 постаро дете посетувало средно училиште.<ref name="#1"/> == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] hx9d445f6buwmr069b8f2cfckvzxnxt 5544018 5544017 2026-04-23T21:05:25Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5544018 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Петрово Село | native_name = Petrovaselo | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 49 |lats = 0 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 52 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 125 | population_footnotes = | population_total = 286 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307346 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Петрово Село''' ({{langx|ro|Petrovaselo}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 286 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, населбата за прв пат се споменува во папските документи во 1359 година. Во 1477 година, сопственици на селото биле браќата Никола и Јаков Банфи, кнезовите. Традицијата раскажува за три српски населби во Петрово Село и неговата околина: околу 1481, 1690 и 1737 година. Први пристигнале четири семејства со нивните домаќини: Петар, Бранка, Радојица и Андрија. Семејствата се движеле низ областа (поради лошата почва) сè додека Петар и неговото семејство не пронашле големо дабово дрво и извор до него. Други семејства се населиле таму до Петар, на место кое тој го нарекол ''Ѓаковац''. Основано е село кое го добило името по Петар - ''Петрово Село'', и тоа околу 1522-1523 година.<ref>"Гласник Етнографског музеја у Београду", Београд 33/1970</ref> Помеѓу 1760 и 1770 година, таму се населила група Срби од [[Црна Гора]]. Според српски извор од 1905 година, местото било населено во 1696 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> Српската населба е поврзана со воените години 1690 и 1737 година, кога навистина имало миграција на Срби од територии каде што беснееле Турците. Според народните приказни, српските доселеници донеле со себе слики - „Распетието“ и портрет на српскиот патријарх Арсениј Чарнојевиќ, кои ги поставиле во мала дрвена црква по нејзината изградба. Во 1764 година, Петрово Село било православна парохија во Темишварскиот протопресвитерат. Во 1774 година, местото, кое припаѓа на округот Буковац, Темишварски дистрикт, било населено претежно со Срби.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Според пописот на православното свештенство во 1797 година, единствениот свештеник на местото бил свештеникот Алексије Поповиќ. Тој бил ракоположен во 1767 година и зборувал исклучиво српски.<ref>"Темишварски зборник", Нови Ссд 8/2015.</ref> Местото било сопственост на благородничкото семејство Андрејевиќ. Во 1784 година, Михајло Андрејевиќ изградил нова црква посветена на Успението на Пресвета Богородица, исто така дрвена колиба, во која направил семеен гроб. Георгије Андрејевиќ „од Петрово Село“ бил купувач на српска книга во 1841 година. Петрово Село во Темишварската епархија доживеало зголемување на населението во 19 век. Така, во 1847 година, таму живееле 776 православни христијани, а во 1867 година биле евидентирани 904 души.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1872. године</ref> Според извештајот на протопрезвитерот од крајот на 1891 година, се гледа дека во парохијата има една црква со свештеник, а 1.063 православни души живеат во 185 српски домови.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> Во 1905 година, Петрово Село било мала општина во округот Темешрекаш. Имало 808 жители во 183 домови - сите Срби од православна вероисповед. Јавните згради вклучувале српска православна црква и српско јавно училиште. Последната пошта и служба за брза достава биле сместени во блискиот Темешрекаш (Рекаш). Во 1907 година, во селото била основана Српската штедилница како задруга со ограничена одговорност.<ref>"Школски лист", Сомбор 1907. године</ref> Српската земјоделска задруга имала капитал од 6.311 илјади долари, а ја воделе: претседателот Пантелејмон Дошен и управителот Илија Радивојевиќ.<ref name="#1">Мата Косовац, наведено дело</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (281 жител) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|48.4}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|47.7}} }} == Црква и училиште == Старата дрвена црква, поради нејзината дотраеност, била заменета со нова во 1901 година, која била изградена според проектот на архитектот Момчило Тапавица. Иконостасот е типичен, нарачан во 1909 година од трговецот со црковни добра Ивковиќ од [[Нови Сад]]. Црквата, посветена на Светиот великомаченик Георгиј, била подложена на поголеми поправки во 1936 година.<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> Бакнувачките икони (14) биле насликани во 1854 година од иконописецот Сава Петровиќ од [[Темишвар]].<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и културни споменици Срба у румунском Банату", Темишвар 2008. године</ref> Православната парохија е основана во 1779 година, а црковните запишувања се евидентирани од 1780 година. Според митрополитскиот извештај од 1865 година, во Петрово Село имало една парохија од четврт ред, со 862 српски парохијани.<ref>"Српски летопис", Будим 1866. године</ref> Во 1905 година, местото имало црковна општина, редовно собрание, под претседателство на Пантелејмон Дошен. Тоа била парохија од најнизок шести ред, имала парохиска куќа, а парохиската сесија изнесувала 32 кј. Парохиски свештеник бил монахот Пантелејмон Дошен, роден во Почитељ, кој работел во таа парохија пет години. Таму имало и српски православен манастир, а црковно-општинскиот имот бил импресивна земја од 136 кј. Шест верници го напуштиле православието и станале Назареќани.<ref name="#1"/> Претплатник на српската книга во 1847 година во Темишвар бил Георгије Андреовиќ „од Петрова села“, судија на округот Тамиш. Учител во Петрово Село во 1825 година бил Марко Давидовиќ.<ref>"Српски летопис", Будим 1826. године</ref> Смртта на учителот во Петрово Село оставила слободно место во источноправославната наставничка професија таму. Во јуни 1858 година бил прогласен банкрот, на наставникот му била понудена годишна основна плата од 80 франци, а кандидатот морал да може да предава на српски, германски и романски јазик.<ref>"Србски дневник", Нови Сад 1858. године</ref> Учителот Димитрије Агора од Петрово Село го положил испитот за наставник во [[Сомбор]] во 1858 година. Во Петрово Село во 1905 година, директор на училиштето бил Николаје Андрејиќ, а старател Живан Живанов. Наставничкиот кадар се состоел од брачна двојка: учителот Илија Радивојевиќ, по потекло од Долово, кој работел во селото две години, и учителката Даринка Радивојевиќ, моминско име Стојановиќ, по потекло од [[Вршац]], која работела во селото четири години. 73 ученици посетувале редовна настава, а 41 постаро дете посетувало средно училиште.<ref name="#1"/> == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] f6khegj3c8cke9t0vk3f1d224hgjrf8 5544203 5544018 2026-04-24T10:27:30Z Marco Mitrovich 114460 /* Демографија */ 5544203 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Петрово Село | native_name = Petrovaselo | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 49 |lats = 0 |latNS = N | longd = 21 |longm = 34 |longs = 52 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 125 | population_footnotes = | population_total = 286 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307346 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Петрово Село''' ({{langx|ro|Petrovaselo}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 286 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, населбата за прв пат се споменува во папските документи во 1359 година. Во 1477 година, сопственици на селото биле браќата Никола и Јаков Банфи, кнезовите. Традицијата раскажува за три српски населби во Петрово Село и неговата околина: околу 1481, 1690 и 1737 година. Први пристигнале четири семејства со нивните домаќини: Петар, Бранка, Радојица и Андрија. Семејствата се движеле низ областа (поради лошата почва) сè додека Петар и неговото семејство не пронашле големо дабово дрво и извор до него. Други семејства се населиле таму до Петар, на место кое тој го нарекол ''Ѓаковац''. Основано е село кое го добило името по Петар - ''Петрово Село'', и тоа околу 1522-1523 година.<ref>"Гласник Етнографског музеја у Београду", Београд 33/1970</ref> Помеѓу 1760 и 1770 година, таму се населила група Срби од [[Црна Гора]]. Според српски извор од 1905 година, местото било населено во 1696 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> Српската населба е поврзана со воените години 1690 и 1737 година, кога навистина имало миграција на Срби од територии каде што беснееле Турците. Според народните приказни, српските доселеници донеле со себе слики - „Распетието“ и портрет на српскиот патријарх Арсениј Чарнојевиќ, кои ги поставиле во мала дрвена црква по нејзината изградба. Во 1764 година, Петрово Село било православна парохија во Темишварскиот протопресвитерат. Во 1774 година, местото, кое припаѓа на округот Буковац, Темишварски дистрикт, било населено претежно со Срби.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Според пописот на православното свештенство во 1797 година, единствениот свештеник на местото бил свештеникот Алексије Поповиќ. Тој бил ракоположен во 1767 година и зборувал исклучиво српски.<ref>"Темишварски зборник", Нови Ссд 8/2015.</ref> Местото било сопственост на благородничкото семејство Андрејевиќ. Во 1784 година, Михајло Андрејевиќ изградил нова црква посветена на Успението на Пресвета Богородица, исто така дрвена колиба, во која направил семеен гроб. Георгије Андрејевиќ „од Петрово Село“ бил купувач на српска книга во 1841 година. Петрово Село во Темишварската епархија доживеало зголемување на населението во 19 век. Така, во 1847 година, таму живееле 776 православни христијани, а во 1867 година биле евидентирани 904 души.<ref>"Гласник друштва српске словесности", Београд 1872. године</ref> Според извештајот на протопрезвитерот од крајот на 1891 година, се гледа дека во парохијата има една црква со свештеник, а 1.063 православни души живеат во 185 српски домови.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> Во 1905 година, Петрово Село било мала општина во округот Темешрекаш. Имало 808 жители во 183 домови - сите Срби од православна вероисповед. Јавните згради вклучувале српска православна црква и српско јавно училиште. Последната пошта и служба за брза достава биле сместени во блискиот Темешрекаш (Рекаш). Во 1907 година, во селото била основана Српската штедилница како задруга со ограничена одговорност.<ref>"Школски лист", Сомбор 1907. године</ref> Српската земјоделска задруга имала капитал од 6.311 илјади долари, а ја воделе: претседателот Пантелејмон Дошен и управителот Илија Радивојевиќ.<ref name="#1">Мата Косовац, наведено дело</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (988 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 1900 година |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|81.7}} {{Столбен постоток|[[Унгарци]]|green|11.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|4.3}} }} ;Етнички состав во населба (281 жител) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|48.4}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|47.7}} }} == Црква и училиште == Старата дрвена црква, поради нејзината дотраеност, била заменета со нова во 1901 година, која била изградена според проектот на архитектот Момчило Тапавица. Иконостасот е типичен, нарачан во 1909 година од трговецот со црковни добра Ивковиќ од [[Нови Сад]]. Црквата, посветена на Светиот великомаченик Георгиј, била подложена на поголеми поправки во 1936 година.<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> Бакнувачките икони (14) биле насликани во 1854 година од иконописецот Сава Петровиќ од [[Темишвар]].<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и културни споменици Срба у румунском Банату", Темишвар 2008. године</ref> Православната парохија е основана во 1779 година, а црковните запишувања се евидентирани од 1780 година. Според митрополитскиот извештај од 1865 година, во Петрово Село имало една парохија од четврт ред, со 862 српски парохијани.<ref>"Српски летопис", Будим 1866. године</ref> Во 1905 година, местото имало црковна општина, редовно собрание, под претседателство на Пантелејмон Дошен. Тоа била парохија од најнизок шести ред, имала парохиска куќа, а парохиската сесија изнесувала 32 кј. Парохиски свештеник бил монахот Пантелејмон Дошен, роден во Почитељ, кој работел во таа парохија пет години. Таму имало и српски православен манастир, а црковно-општинскиот имот бил импресивна земја од 136 кј. Шест верници го напуштиле православието и станале Назареќани.<ref name="#1"/> Претплатник на српската книга во 1847 година во Темишвар бил Георгије Андреовиќ „од Петрова села“, судија на округот Тамиш. Учител во Петрово Село во 1825 година бил Марко Давидовиќ.<ref>"Српски летопис", Будим 1826. године</ref> Смртта на учителот во Петрово Село оставила слободно место во источноправославната наставничка професија таму. Во јуни 1858 година бил прогласен банкрот, на наставникот му била понудена годишна основна плата од 80 франци, а кандидатот морал да може да предава на српски, германски и романски јазик.<ref>"Србски дневник", Нови Сад 1858. године</ref> Учителот Димитрије Агора од Петрово Село го положил испитот за наставник во [[Сомбор]] во 1858 година. Во Петрово Село во 1905 година, директор на училиштето бил Николаје Андрејиќ, а старател Живан Живанов. Наставничкиот кадар се состоел од брачна двојка: учителот Илија Радивојевиќ, по потекло од Долово, кој работел во селото две години, и учителката Даринка Радивојевиќ, моминско име Стојановиќ, по потекло од [[Вршац]], која работела во селото четири години. 73 ученици посетувале редовна настава, а 41 постаро дете посетувало средно училиште.<ref name="#1"/> == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] rqr5a3nh1mokjtbuta6dujexolrmhmi 0 1392406 5543912 5543830 2026-04-23T14:44:39Z Marco Mitrovich 114460 5543912 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Хрњаково | native_name = Herneacova | settlement_type = Населба | image_skyline = Herneacova1.JPG | image_alt = | image_caption = Хрњаково | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 26 |latNS = N | longd = 21 |longm = 30 |longs = 57 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 166 | population_footnotes = | population_total = 381 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307342 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Хрњаково''' ({{langx|ro|Herneacova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 381 жител.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] fjebnrx4k6v428emyho620m6y80ym9r 5543917 5543912 2026-04-23T15:25:31Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5543917 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Хрњаково | native_name = Herneacova | settlement_type = Населба | image_skyline = Herneacova1.JPG | image_alt = | image_caption = Хрњаково | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 26 |latNS = N | longd = 21 |longm = 30 |longs = 57 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 166 | population_footnotes = | population_total = 381 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307342 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Хрњаково''' ({{langx|ro|Herneacova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 381 жител.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, најстарото споменување на селото датира од 1349 година. Во времето на Јанко Сибињан (1407-1456), романски благородник, таму живееле Романци и Срби, кои го нарекувале местото Харанаг. Од 1477 година се вика Хрњаковци. На картата на Банат од 1761 година, може да се види ''Хрњаково''. Околу 1850 година, на местото имало околу 360 црногорски домови, а наследен кнез бил од семејството Обрадовиќ.<ref>"Војвођанин", календар, Беч 1853.</ref> Австрискиот царски ревизор Ерлер, во својот извештај од 1774 година, навел дека на местото „Херњаково“, кое припаѓа на Барачкиот округ, од Липовскиот дистрикт, Србите и Власите живееле мешано.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003.</ref> За време на пописот на православното свештенство спроведен во 1797 година, во местото „Херњекова“ служел само парохискиот свештеник, свештеникот Александар Јовановиќ (поднел оставка во 1795 година), кој зборувал српски и романски јазик.<ref>"Темишварски зборник", Нови Сад 10/2018.</ref> Во 1866 година, Михаило Пелиќ бил назначен за учител во „мешаното“ српско-романско училиште во Хрњаково. Тој посетувал главно основно училиште и Подготвително училиште во Арад. Бил квалификуван да работи во основни селски училишта. Морал да го положи испитот во Подготвително училиште во Сомбор.<ref>"Школски лист", Сомбор 1866. године</ref> Според извештајот на протопрезвитерот за состојбата по парохии од крајот на 1891 година, местото имало: една црква, еден свештеник, 903 православни Срби со 206 домови и регистрирани 352 Романци.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> До 1909 година, Хрњаково припаѓало на Српската православна митрополија. Според податоците од таа година, имало 37 Срби.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910.</ref> == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] 24jc3k6dfm3dg46d495s2p07rpzdtj5 5543919 5543917 2026-04-23T15:33:50Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5543919 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Хрњаково | native_name = Herneacova | settlement_type = Населба | image_skyline = Herneacova1.JPG | image_alt = | image_caption = Хрњаково | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 51 |lats = 26 |latNS = N | longd = 21 |longm = 30 |longs = 57 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Град]] | subdivision_name2 = Рекаш | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 166 | population_footnotes = | population_total = 381 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307342 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Хрњаково''' ({{langx|ro|Herneacova}}) е населено место во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 381 жител.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на градот Рекаш. == Историја == Според „Романската енциклопедија“, најстарото споменување на селото датира од 1349 година. Во времето на Јанко Сибињан (1407-1456), романски благородник, таму живееле [[Романци]] и [[Срби]], кои го нарекувале местото Харанаг. Од 1477 година се вика Хрњаковци. На картата на [[Банат]] од 1761 година, може да се види ''Хрњаково''. Околу 1850 година, на местото имало околу 360 [[Банатска Црна Гора|црногорски]] домови, а наследен кнез бил од семејството Обрадовиќ.<ref>"Војвођанин", календар, Беч 1853.</ref> Австрискиот царски ревизор Ерлер, во својот извештај од 1774 година, навел дека на местото „Херњаково“, кое припаѓа на Барачкиот округ, од Липовскиот дистрикт, Србите и Власите живееле мешано.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", Панчево 2003.</ref> За време на пописот на православното свештенство спроведен во 1797 година, во местото „Херњекова“ служел само парохискиот свештеник, свештеникот Александар Јовановиќ (поднел оставка во 1795 година), кој зборувал српски и романски јазик.<ref>"Темишварски зборник", Нови Сад 10/2018.</ref> Во 1866 година, Михаило Пелиќ бил назначен за учител во „мешаното“ српско-романско училиште во Хрњаково. Тој посетувал главно основно училиште и Подготвително училиште во [[Арад]]. Бил квалификуван да работи во основни селски училишта. Морал да го положи испитот во Подготвително училиште во [[Сомбор]].<ref>"Школски лист", Сомбор 1866. године</ref> Според извештајот на протопрезвитерот за состојбата по парохии од крајот на 1891 година, местото имало: една црква, еден свештеник, 903 православни Срби со 206 домови и регистрирани 352 Романци.<ref>"Српски сион", Карловци 1892. године</ref> До 1909 година, Хрњаково припаѓало на Српската православна митрополија. Според податоците од таа година, имало 37 Срби.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910.</ref> == Поврзано == * [[Банатска Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Тимиш (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] qhyu798an95ykh3of10j6knadkcjh82 0 1392411 5543861 2026-04-23T12:13:54Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Едгар Андерсон]] 5543861 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Едгар Андерсон]] l1i3s0854edrdnb8f3iolqujfh296rh 1 1392412 5543866 2026-04-23T12:33:21Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5543866 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1392413 5543868 2026-04-23T12:35:52Z Buli 2648 Создадена страница со: Аташе е дипломатски службеник кој е дел од амбасадата или дипломатската мисија и има задача да покрива одредена специјализирана област. Зборот потекнува од францускиот *attacher* – „да се прикачи“, што укажува дека аташето е „прикачен“ на мисијата... 5543868 wikitext text/x-wiki Аташе е дипломатски службеник кој е дел од амбасадата или дипломатската мисија и има задача да покрива одредена специјализирана област. Зборот потекнува од францускиот *attacher* – „да се прикачи“, што укажува дека аташето е „прикачен“ на мисијата како експерт. Во дипломатската хиерархија аташето е пониска титула од амбасадор или министер, но неговата улога е суштинска. Тој не е општ претставник на државата, туку специјализиран советник. Постојат различни видови аташеи: културен, кој организира културни настани и промоции; прес аташе, кој одржува врски со медиумите; трговски, кој посредува во економски односи; воен, кој е претставник на вооружените сили; и образовен, кој поддржува академска размена и стипендии. Историски, титулата се појавува во XIX век, кога дипломатските мисии стануваат посложени и бараат експертиза во повеќе области. Денес секоја поголема амбасада има повеќе аташеи, секој со своја специјалност. Со тоа, аташето може да се дефинира како клучна фигура во дипломатската структура – експерт кој обезбедува знаење и посредување во конкретна сфера, со цел да се олесни меѓународната соработка и да се зајакнат врските меѓу државите. lbghig75slsr87ut8m9wtptes3w75m6 5543869 5543868 2026-04-23T12:36:57Z Buli 2648 5543869 wikitext text/x-wiki '''Аташе''' е дипломатски службеник кој е дел од амбасадата или дипломатската мисија и има задача да покрива одредена специјализирана област. Зборот потекнува од францускиот ''attacher'' – „да се прикачи“, што укажува дека аташето е „прикачен“ на мисијата како експерт. Во дипломатската хиерархија аташето е пониска титула од амбасадор или министер, но неговата улога е суштинска. Тој не е општ претставник на државата, туку специјализиран советник. Постојат различни видови аташеи: културен, кој организира културни настани и промоции; прес аташе, кој одржува врски со медиумите; трговски, кој посредува во економски односи; воен, кој е претставник на вооружените сили; и образовен, кој поддржува академска размена и стипендии. Историски, титулата се појавува во XIX век, кога дипломатските мисии стануваат посложени и бараат експертиза во повеќе области. Денес секоја поголема амбасада има повеќе аташеи, секој со своја специјалност. Со тоа, аташето може да се дефинира како клучна фигура во дипломатската структура – експерт кој обезбедува знаење и посредување во конкретна сфера, со цел да се олесни меѓународната соработка и да се зајакнат врските меѓу државите. ccc711n3vs7f7zvg9n8bmm3y6mslacv 5543872 5543869 2026-04-23T12:38:44Z Buli 2648 5543872 wikitext text/x-wiki '''Аташе''' е дипломатски службеник кој е дел од амбасадата или дипломатската мисија и има задача да покрива одредена специјализирана област. Зборот потекнува од францускиот ''attacher'' – „да се прикачи“, што укажува дека аташето е „прикачен“ на мисијата како експерт. Во дипломатската хиерархија аташето е пониска титула од амбасадор или министер, но неговата улога е суштинска. Тој не е општ претставник на државата, туку специјализиран советник. Постојат различни видови аташеи: културен, кој организира културни настани и промоции; прес аташе, кој одржува врски со медиумите; трговски, кој посредува во економски односи; воен, кој е претставник на вооружените сили; и образовен, кој поддржува академска размена и стипендии. Историски, титулата се појавува во XIX век, кога дипломатските мисии стануваат посложени и бараат експертиза во повеќе области. Денес секоја поголема амбасада има повеќе аташеи, секој со своја специјалност. Со тоа, аташето може да се дефинира како клучна фигура во дипломатската структура – експерт кој обезбедува знаење и посредување во конкретна сфера, со цел да се олесни меѓународната соработка и да се зајакнат врските меѓу државите. [[Категорија:Титули]] ccfotfseqqpyjkcp5slmzxahgswmzly 5543873 5543872 2026-04-23T12:40:24Z Buli 2648 5543873 wikitext text/x-wiki '''Аташе''' е [[Дипломатија|дипломатски]] службеник кој е дел од амбасадата или дипломатската мисија и има задача да покрива одредена специјализирана област. Зборот потекнува од францускиот ''attacher'' – „да се прикачи“, што укажува дека аташето е „прикачен“ на мисијата како експерт. Во дипломатската хиерархија аташето е пониска титула од [[амбасадор]] или министер, но неговата улога е суштинска. Тој не е општ претставник на државата, туку специјализиран советник. Постојат различни видови аташеи: културен, кој организира културни настани и промоции; прес аташе, кој одржува врски со медиумите; трговски, кој посредува во економски односи; воен, кој е претставник на вооружените сили; и образовен, кој поддржува академска размена и стипендии. Историски, титулата се појавува во XIX век, кога дипломатските мисии стануваат посложени и бараат експертиза во повеќе области. Денес секоја поголема амбасада има повеќе аташеи, секој со своја специјалност. Со тоа, аташето може да се дефинира како клучна фигура во дипломатската структура – експерт кој обезбедува знаење и посредување во конкретна сфера, со цел да се олесни меѓународната соработка и да се зајакнат врските меѓу државите. [[Категорија:Титули]] 19xllkgfacc2q9o213xgbcvg3vov38v 5543875 5543873 2026-04-23T12:41:03Z Buli 2648 5543875 wikitext text/x-wiki '''Аташе''' е [[Дипломатија|дипломатски]] службеник кој е дел од амбасадата или дипломатската мисија и има задача да покрива одредена специјализирана област. Зборот потекнува од францускиот ''attacher'' ({{IPA|fr|ataʃe|-|Fr-attaché.ogg}}) – „да се прикачи“, што укажува дека аташето е „прикачен“ на мисијата како експерт. Во дипломатската хиерархија аташето е пониска титула од [[амбасадор]] или министер, но неговата улога е суштинска. Тој не е општ претставник на државата, туку специјализиран советник. Постојат различни видови аташеи: културен, кој организира културни настани и промоции; прес аташе, кој одржува врски со медиумите; трговски, кој посредува во економски односи; воен, кој е претставник на вооружените сили; и образовен, кој поддржува академска размена и стипендии. Историски, титулата се појавува во XIX век, кога дипломатските мисии стануваат посложени и бараат експертиза во повеќе области. Денес секоја поголема амбасада има повеќе аташеи, секој со своја специјалност. Со тоа, аташето може да се дефинира како клучна фигура во дипломатската структура – експерт кој обезбедува знаење и посредување во конкретна сфера, со цел да се олесни меѓународната соработка и да се зајакнат врските меѓу државите. [[Категорија:Титули]] b89fkwfs9dq82dprzge15bl4v7qdjdz 0 1392414 5543876 2026-04-23T12:42:12Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345555095|Marcelė Kubiliūtė]]“ 5543876 wikitext text/x-wiki   '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и [[Санкт Петербург|во Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Векомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] n8sx4zc16wzek22uqvftf66zxtvk8jr 5543880 5543876 2026-04-23T13:01:13Z 19user99 72391 5543880 wikitext text/x-wiki   '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и [[Санкт Петербург|во Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода [лт]. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите. Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години егзил. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа почина во 1963 година. ==Биографија== ===Ран живот и образование=== Кубилиуте е родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.<ref name=levan/> Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник Вилтис, објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во Соединетите Држави, но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.<ref name=levan/> Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал болшевиците. Сепак, тој бил болен од туберкулоза и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во Руската граѓанска војна. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и курсеви по книговодство до есента 1918 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Активист во Вилнус=== Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија Nepriklausomoji Lietuva и Vilniaus garsas. По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.<ref name=skaistys/> Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: Советите го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во Каунас. Според нејзините мемоари, нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).<ref name=rezmer/> Во август 1919 година, Полската воена организација (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова прополска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови.<ref name=skuca/> Алдона Чарнецкаите (уредник на Głos Litwy објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис)<ref name=kaval/> го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците.<ref name=rezmer/> На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.<ref name=skuca/> Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на гробиштата Расос. Кубилиуте им помогнала на неколку Литванци да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на литвански јазик во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Меѓувоена Литванија=== [[File:Marcelė Kubiliūtė 1930.jpg|thumb|Кубилиуте облечена во традиционална литванска облека во 1930 година]] Бидејќи полската контраразузнавање нудеше награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте мораше да се пресели од Вилнус (сега дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почна да студира историја на Универзитетот Витаутас Магнус (дипломираше дури во 1936 година).<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Таа продолжи да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржуваше разни литвански организации во областа, но немаше официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствуваше како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се пресели да работи во Министерството за надворешни работи.<ref name=kairiu/> Работеше со шифри и ја организираше тајната архива на министерството. Таа беше унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени беа Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.<ref name=sruog/> Кубилиуте беше активна и во разни литвански организации. Таа се приклучи на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организираше неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење е оспорено.<ref name=nefas/> Таа, исто така, се приклучи на Сојузот за ослободување на Вилнус и беше избрана во неговиот централен комитет. Таа беше членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставуваше пакети до затворот Каунас. Таа беше активна и во Литванските извиднички одреди.<ref name=sruog/> ===Втора светска војна=== Кога Литванија го врати Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се врати во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгуби работата во Министерството за надворешни работи, но успеа да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа стана секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Веќе во 1941 година, таа го привлече вниманието на НКВД, која се сомневаше дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти.<ref name=anusa/> Кубилиуте се приклучила на антисоветското Јунско востание на почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа стана активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуираше публикации на синдикатот и основа женска секција во јануари 1943 година.<ref name=anusa/> Кубилиуте им помогна на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогна на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене),<ref name=anusa/> и Јургис Глушаускас да избегнат прогон.<ref name=pupsys/> She organized aid to Lithuanian intellectuals, including [[Vladas Jurgutis]], who has been deported to [[Stutthof concentration camp]].<ref name=skaistys/> Организираше помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој беше депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.<ref name=rescue1/> ===Советски прогон=== За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлече на запад пред приближувањето на Црвената армија. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжи да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа беше уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа беше испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведуваа ноќе и вклучуваа тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осуди на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).<ref name=skaistys/> [[File:Marcelės Kubiliūtės antkapis.jpg|thumb|Гробот на Кубилиуте на Расошките гробишта]] Прво беше депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна беше префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во Казахстан, каде што работеше шиејќи крзна. Беше ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се врати во Литванија, каде што првично беше засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се пресели во Таураге, каде што работеше како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на КГБ, таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.<ref name=kaser/> Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало.<ref name=kaser/> Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка.<ref name=vienybe/> Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека итн.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис [лт], нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.<ref name=vienybe/> ==Наследство и сеќавање== Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во Соединетите Држави, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.<ref name=luksas/> Нејзиниот живот привлече поголемо внимание откако Литванија ја врати независноста во 1990 година. Во 1998 година, на нејзината 100-годишнина од раѓањето, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) беше именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат беа објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележа нејзината 125-годишнина од раѓањето како официјална државна комеморација.<ref name=seimas/> Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцираше ТВ серија Laisvės kaina. Savanoriai (Цена на слободата. Волонтери) за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (го игра Тома Вашкевичиуте) беше еден од главните ликови во серијата.[17] Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја постави претставата „Марселос легенда“ (Легендата за Марселе) во Рокишкис. Претставата беше прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради пандемијата COVID-19. Продолжи со снимањето во 2023 година.[18] Во 2023 година, документарен филм за Кубилиуте беше режиран од Јустинас Лингис.<ref name=lrt/><ref name=dambra/><ref name=jotei/> ==Награди== Кубилиуте ги добила следниве награди: * 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен); * 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен); * 1928: Медал за независност; * 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен); * 1932: Ѕвезда на стрелецот; * 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен); * 2020: Крст за спасување на живот [lt] (за спасување на Ирена Вејсаите). Таа е единствената Литванка која е наградена со сите поголеми литвански ордени.<ref name=rescue2/> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Векомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] ic66gl7tojwc4mthp3foouoh186jw7k 5543881 5543880 2026-04-23T13:03:08Z 19user99 72391 5543881 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Марселе Кубилиуте | image = Marcelė Kubiliūtė 1927.jpg | alt = | caption = Марселе Кубилиуте во 1927 година | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|7|28|df=yes}} | birth_place = {{ill|Tindžiuliai|lt}}, [[Russian Empire]] | death_date = {{Death date and age|1963|7|13|1898|7|28|df=yes}} | death_place = [[Вилнус]], [[Литванска ССР]] | burial_place = [[Расошки гробишта]] | nationality = | other_names = | occupation = Активист, шпион | years_active = | known_for = | boards = [[Union for the Liberation of Vilnius]] | employer = [[Ministry of Foreign Affairs (Lithuania)|Ministry of Foreign Affairs]] | alma_mater = [[Vytautas Magnus University]] | relatives = {{ill|Juozas Kubilius|lt|Juozas Kubilius (1878)}} (брат) | awards = [[Order of the Cross of Vytis]] <br/> [[Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas]] <br/> [[Order of Vytautas the Great]] }} '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и [[Санкт Петербург|во Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода [лт]. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите. Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години егзил. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа почина во 1963 година. ==Биографија== ===Ран живот и образование=== Кубилиуте е родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.<ref name=levan/> Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник Вилтис, објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во Соединетите Држави, но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.<ref name=levan/> Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал болшевиците. Сепак, тој бил болен од туберкулоза и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во Руската граѓанска војна. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и курсеви по книговодство до есента 1918 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Активист во Вилнус=== Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија Nepriklausomoji Lietuva и Vilniaus garsas. По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.<ref name=skaistys/> Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: Советите го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во Каунас. Според нејзините мемоари, нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).<ref name=rezmer/> Во август 1919 година, Полската воена организација (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова прополска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови.<ref name=skuca/> Алдона Чарнецкаите (уредник на Głos Litwy објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис)<ref name=kaval/> го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците.<ref name=rezmer/> На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.<ref name=skuca/> Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на гробиштата Расос. Кубилиуте им помогнала на неколку Литванци да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на литвански јазик во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Меѓувоена Литванија=== [[File:Marcelė Kubiliūtė 1930.jpg|thumb|Кубилиуте облечена во традиционална литванска облека во 1930 година]] Бидејќи полската контраразузнавање нудеше награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте мораше да се пресели од Вилнус (сега дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почна да студира историја на Универзитетот Витаутас Магнус (дипломираше дури во 1936 година).<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Таа продолжи да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржуваше разни литвански организации во областа, но немаше официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствуваше како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се пресели да работи во Министерството за надворешни работи.<ref name=kairiu/> Работеше со шифри и ја организираше тајната архива на министерството. Таа беше унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени беа Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.<ref name=sruog/> Кубилиуте беше активна и во разни литвански организации. Таа се приклучи на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организираше неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење е оспорено.<ref name=nefas/> Таа, исто така, се приклучи на Сојузот за ослободување на Вилнус и беше избрана во неговиот централен комитет. Таа беше членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставуваше пакети до затворот Каунас. Таа беше активна и во Литванските извиднички одреди.<ref name=sruog/> ===Втора светска војна=== Кога Литванија го врати Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се врати во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгуби работата во Министерството за надворешни работи, но успеа да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа стана секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Веќе во 1941 година, таа го привлече вниманието на НКВД, која се сомневаше дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти.<ref name=anusa/> Кубилиуте се приклучила на антисоветското Јунско востание на почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа стана активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуираше публикации на синдикатот и основа женска секција во јануари 1943 година.<ref name=anusa/> Кубилиуте им помогна на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогна на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене),<ref name=anusa/> и Јургис Глушаускас да избегнат прогон.<ref name=pupsys/> She organized aid to Lithuanian intellectuals, including [[Vladas Jurgutis]], who has been deported to [[Stutthof concentration camp]].<ref name=skaistys/> Организираше помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој беше депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.<ref name=rescue1/> ===Советски прогон=== За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлече на запад пред приближувањето на Црвената армија. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжи да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа беше уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа беше испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведуваа ноќе и вклучуваа тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осуди на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).<ref name=skaistys/> [[File:Marcelės Kubiliūtės antkapis.jpg|thumb|Гробот на Кубилиуте на Расошките гробишта]] Прво беше депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна беше префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во Казахстан, каде што работеше шиејќи крзна. Беше ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се врати во Литванија, каде што првично беше засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се пресели во Таураге, каде што работеше како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на КГБ, таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.<ref name=kaser/> Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало.<ref name=kaser/> Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка.<ref name=vienybe/> Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека итн.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис [лт], нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.<ref name=vienybe/> ==Наследство и сеќавање== Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во Соединетите Држави, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.<ref name=luksas/> Нејзиниот живот привлече поголемо внимание откако Литванија ја врати независноста во 1990 година. Во 1998 година, на нејзината 100-годишнина од раѓањето, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) беше именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат беа објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележа нејзината 125-годишнина од раѓањето како официјална државна комеморација.<ref name=seimas/> Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцираше ТВ серија Laisvės kaina. Savanoriai (Цена на слободата. Волонтери) за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (го игра Тома Вашкевичиуте) беше еден од главните ликови во серијата.[17] Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја постави претставата „Марселос легенда“ (Легендата за Марселе) во Рокишкис. Претставата беше прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради пандемијата COVID-19. Продолжи со снимањето во 2023 година.[18] Во 2023 година, документарен филм за Кубилиуте беше режиран од Јустинас Лингис.<ref name=lrt/><ref name=dambra/><ref name=jotei/> ==Награди== Кубилиуте ги добила следниве награди: * 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен); * 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен); * 1928: Медал за независност; * 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен); * 1932: Ѕвезда на стрелецот; * 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен); * 2020: Крст за спасување на живот [lt] (за спасување на Ирена Вејсаите). Таа е единствената Литванка која е наградена со сите поголеми литвански ордени.<ref name=rescue2/> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Векомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] svska7z01hf0o02ipmfptknfkn82pv1 5543883 5543881 2026-04-23T13:07:00Z 19user99 72391 5543883 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Марселе Кубилиуте | image = Marcelė Kubiliūtė 1927.jpg | alt = | caption = Марселе Кубилиуте во 1927 година | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|7|28|df=yes}} | birth_place = Тинџиулијаи, [[Руска Империја]] | death_date = {{Death date and age|1963|7|13|1898|7|28|df=yes}} | death_place = [[Вилнус]], [[Литванска ССР]] | burial_place = [[Расошки гробишта]] | nationality = | other_names = | occupation = Активист, шпион | years_active = | known_for = | boards = [[Унија за либерација на Вилнус]] | employer = [[Министерство за надворешни работи (Литванија)|Министерство за надворешни работи]] | alma_mater = [[Универзитет „Витаутас Магнус"]] | relatives = {{ill|Јонас Кубилиус|lt|Juozas Kubilius (1878)}} (брат) | awards = [[Орден на Витишкиот крст]] <br/> [[Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас]] <br/> [[Орден на Витаутас Велики]] }} '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и [[Санкт Петербург|во Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода [лт]. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите. Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години егзил. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа почина во 1963 година. ==Биографија== ===Ран живот и образование=== Кубилиуте е родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.<ref name=levan/> Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник Вилтис, објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во Соединетите Држави, но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.<ref name=levan/> Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал болшевиците. Сепак, тој бил болен од туберкулоза и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во Руската граѓанска војна. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и курсеви по книговодство до есента 1918 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Активист во Вилнус=== Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија Nepriklausomoji Lietuva и Vilniaus garsas. По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.<ref name=skaistys/> Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: Советите го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во Каунас. Според нејзините мемоари, нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).<ref name=rezmer/> Во август 1919 година, Полската воена организација (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова прополска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови.<ref name=skuca/> Алдона Чарнецкаите (уредник на Głos Litwy објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис)<ref name=kaval/> го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците.<ref name=rezmer/> На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.<ref name=skuca/> Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на гробиштата Расос. Кубилиуте им помогнала на неколку Литванци да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на литвански јазик во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Меѓувоена Литванија=== [[File:Marcelė Kubiliūtė 1930.jpg|thumb|Кубилиуте облечена во традиционална литванска облека во 1930 година]] Бидејќи полската контраразузнавање нудеше награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте мораше да се пресели од Вилнус (сега дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почна да студира историја на Универзитетот Витаутас Магнус (дипломираше дури во 1936 година).<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Таа продолжи да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржуваше разни литвански организации во областа, но немаше официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствуваше како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се пресели да работи во Министерството за надворешни работи.<ref name=kairiu/> Работеше со шифри и ја организираше тајната архива на министерството. Таа беше унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени беа Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.<ref name=sruog/> Кубилиуте беше активна и во разни литвански организации. Таа се приклучи на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организираше неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење е оспорено.<ref name=nefas/> Таа, исто така, се приклучи на Сојузот за ослободување на Вилнус и беше избрана во неговиот централен комитет. Таа беше членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставуваше пакети до затворот Каунас. Таа беше активна и во Литванските извиднички одреди.<ref name=sruog/> ===Втора светска војна=== Кога Литванија го врати Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се врати во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгуби работата во Министерството за надворешни работи, но успеа да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа стана секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Веќе во 1941 година, таа го привлече вниманието на НКВД, која се сомневаше дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти.<ref name=anusa/> Кубилиуте се приклучила на антисоветското Јунско востание на почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа стана активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуираше публикации на синдикатот и основа женска секција во јануари 1943 година.<ref name=anusa/> Кубилиуте им помогна на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогна на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене),<ref name=anusa/> и Јургис Глушаускас да избегнат прогон.<ref name=pupsys/> She organized aid to Lithuanian intellectuals, including [[Vladas Jurgutis]], who has been deported to [[Stutthof concentration camp]].<ref name=skaistys/> Организираше помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој беше депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.<ref name=rescue1/> ===Советски прогон=== За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлече на запад пред приближувањето на Црвената армија. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжи да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа беше уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа беше испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведуваа ноќе и вклучуваа тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осуди на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).<ref name=skaistys/> [[File:Marcelės Kubiliūtės antkapis.jpg|thumb|Гробот на Кубилиуте на Расошките гробишта]] Прво беше депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна беше префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во Казахстан, каде што работеше шиејќи крзна. Беше ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се врати во Литванија, каде што првично беше засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се пресели во Таураге, каде што работеше како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на КГБ, таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.<ref name=kaser/> Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало.<ref name=kaser/> Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка.<ref name=vienybe/> Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека итн.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис [лт], нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.<ref name=vienybe/> ==Наследство и сеќавање== Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во Соединетите Држави, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.<ref name=luksas/> Нејзиниот живот привлече поголемо внимание откако Литванија ја врати независноста во 1990 година. Во 1998 година, на нејзината 100-годишнина од раѓањето, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) беше именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат беа објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележа нејзината 125-годишнина од раѓањето како официјална државна комеморација.<ref name=seimas/> Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцираше ТВ серија Laisvės kaina. Savanoriai (Цена на слободата. Волонтери) за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (го игра Тома Вашкевичиуте) беше еден од главните ликови во серијата.[17] Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја постави претставата „Марселос легенда“ (Легендата за Марселе) во Рокишкис. Претставата беше прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради пандемијата COVID-19. Продолжи со снимањето во 2023 година.[18] Во 2023 година, документарен филм за Кубилиуте беше режиран од Јустинас Лингис.<ref name=lrt/><ref name=dambra/><ref name=jotei/> ==Награди== Кубилиуте ги добила следниве награди: * 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен); * 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен); * 1928: Медал за независност; * 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен); * 1932: Ѕвезда на стрелецот; * 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен); * 2020: Крст за спасување на живот [lt] (за спасување на Ирена Вејсаите). Таа е единствената Литванка која е наградена со сите поголеми литвански ордени.<ref name=rescue2/> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Векомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] 918yj1am5bujwyrm0be4favxuqsvvhd 5543958 5543883 2026-04-23T18:04:23Z 19user99 72391 5543958 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Марселе Кубилиуте | image = Marcelė Kubiliūtė 1927.jpg | alt = | caption = Марселе Кубилиуте во 1927 година | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|7|28|df=yes}} | birth_place = Тинџиулијаи, [[Руска Империја]] | death_date = {{Death date and age|1963|7|13|1898|7|28|df=yes}} | death_place = [[Вилнус]], [[Литванска ССР]] | burial_place = [[Расошки гробишта]] | nationality = | other_names = | occupation = Активист, шпион | years_active = | known_for = | boards = [[Унија за либерација на Вилнус]] | employer = [[Министерство за надворешни работи (Литванија)|Министерство за надворешни работи]] | alma_mater = [[Универзитет „Витаутас Магнус"]] | relatives = {{ill|Јуозас Кубилиус|lt|Juozas Kubilius (1878)}} (брат) | awards = [[Орден на Витишкиот крст]] <br/> [[Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас]] <br/> [[Орден на Витаутас Велики]] }} '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и во [[Санкт Петербург|Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите. Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години [[егзил]]. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа починала во 1963 година. ==Биографија== ===Ран живот и образование=== Кубилиуте била родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.<ref name=levan/> Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник „Вилтис", објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во [[Соединети Американски Држави|САД]], но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.<ref name=levan/> Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал [[Болшевици|болшевиците]]. Сепак, тој бил болен од [[туберкулоза]] и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во [[Руска граѓанска војна|Руската граѓанска војна]]. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и ги завршила своите курсеви по книговодство до есента 1918 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Активист во Вилнус=== Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија „Nepriklausomoji Lietuva" и „Vilniaus garsas". По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.<ref name=skaistys/> Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: [[Советски Сојуз|Советите]] го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во [[Каунас]]. Според нејзините [[мемоари]], нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).<ref name=rezmer/> Во август 1919 година, [[Полска воена организација|Полската воена организација]] (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова про-полска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови.<ref name=skuca/> Алдона Чарнецкаите (уредник на „Głos Litwy" објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис)<ref name=kaval/> го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците.<ref name=rezmer/> На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.<ref name=skuca/> Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на Расошките гробишта. Кубилиуте им помогнала на неколку [[Литванци]] да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на [[литвански јазик]] во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Меѓувоена Литванија=== [[File:Marcelė Kubiliūtė 1930.jpg|thumb|Кубилиуте облечена во традиционална литванска облека во 1930 година]] Бидејќи полската контраразузнавање нудела награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте морала да се пресели од Вилнус (тогаш дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почнала да студира историја на Универзитетот „Витаутас Магнус" (дипломирала дури во 1936 година).<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Таа продолжила да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржувала разни литвански организации во областа, но немала официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствувала како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се преселила да работи во Министерството за надворешни работи.<ref name=kairiu/> Работела со шифри и ја организирала тајната архива на министерството. Таа била унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени биле Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.<ref name=sruog/> Кубилиуте беше активна и во разни литвански организации. Таа се приклучи на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организираше неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење е оспорено.<ref name=nefas/> Таа, исто така, се приклучи на Сојузот за ослободување на Вилнус и беше избрана во неговиот централен комитет. Таа беше членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставуваше пакети до затворот Каунас. Таа беше активна и во Литванските извиднички одреди.<ref name=sruog/> ===Втора светска војна=== Кога Литванија го врати Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се врати во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгуби работата во Министерството за надворешни работи, но успеа да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа стана секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Веќе во 1941 година, таа го привлече вниманието на НКВД, која се сомневаше дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти.<ref name=anusa/> Кубилиуте се приклучила на антисоветското Јунско востание на почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа стана активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуираше публикации на синдикатот и основа женска секција во јануари 1943 година.<ref name=anusa/> Кубилиуте им помогна на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогна на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене),<ref name=anusa/> и Јургис Глушаускас да избегнат прогон.<ref name=pupsys/> She organized aid to Lithuanian intellectuals, including [[Vladas Jurgutis]], who has been deported to [[Stutthof concentration camp]].<ref name=skaistys/> Организираше помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој беше депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.<ref name=rescue1/> ===Советски прогон=== За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлече на запад пред приближувањето на Црвената армија. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжи да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа беше уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа беше испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведуваа ноќе и вклучуваа тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осуди на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).<ref name=skaistys/> [[File:Marcelės Kubiliūtės antkapis.jpg|thumb|Гробот на Кубилиуте на Расошките гробишта]] Прво беше депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна беше префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во Казахстан, каде што работеше шиејќи крзна. Беше ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се врати во Литванија, каде што првично беше засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се пресели во Таураге, каде што работеше како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на КГБ, таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.<ref name=kaser/> Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало.<ref name=kaser/> Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка.<ref name=vienybe/> Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека итн.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис [лт], нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.<ref name=vienybe/> ==Наследство и сеќавање== Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во Соединетите Држави, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.<ref name=luksas/> Нејзиниот живот привлече поголемо внимание откако Литванија ја врати независноста во 1990 година. Во 1998 година, на нејзината 100-годишнина од раѓањето, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) беше именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат беа објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележа нејзината 125-годишнина од раѓањето како официјална државна комеморација.<ref name=seimas/> Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцираше ТВ серија Laisvės kaina. Savanoriai (Цена на слободата. Волонтери) за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (го игра Тома Вашкевичиуте) беше еден од главните ликови во серијата.[17] Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја постави претставата „Марселос легенда“ (Легендата за Марселе) во Рокишкис. Претставата беше прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради пандемијата COVID-19. Продолжи со снимањето во 2023 година.[18] Во 2023 година, документарен филм за Кубилиуте беше режиран од Јустинас Лингис.<ref name=lrt/><ref name=dambra/><ref name=jotei/> ==Награди== Кубилиуте ги добила следниве награди: * 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен); * 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен); * 1928: Медал за независност; * 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен); * 1932: Ѕвезда на стрелецот; * 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен); * 2020: Крст за спасување на живот [lt] (за спасување на Ирена Вејсаите). Таа е единствената Литванка која е наградена со сите поголеми литвански ордени.<ref name=rescue2/> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Векомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] ncyva6z6drvbl3cs1m3tlhv9eiahn84 5543959 5543958 2026-04-23T18:04:55Z 19user99 72391 5543959 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Марселе Кубилиуте | image = Marcelė Kubiliūtė 1927.jpg | alt = | caption = Марселе Кубилиуте во 1927 година | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|7|28|df=yes}} | birth_place = Тинџиулијаи, [[Руска Империја]] | death_date = {{Death date and age|1963|7|13|1898|7|28|df=yes}} | death_place = [[Вилнус]], [[Литванска ССР]] | burial_place = [[Расошки гробишта]] | nationality = | other_names = | occupation = Активист, шпион | years_active = | known_for = | boards = [[Унија за либерација на Вилнус]] | employer = [[Министерство за надворешни работи (Литванија)|Министерство за надворешни работи]] | alma_mater = [[Универзитет „Витаутас Магнус"]] | relatives = {{ill|Јуозас Кубилиус|lt|Juozas Kubilius (1878)}} (брат) | awards = [[Орден на Витишкиот крст]] <br/> [[Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас]] <br/> [[Орден на Витаутас Велики]] }} '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и во [[Санкт Петербург|Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите. Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години [[егзил]]. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа починала во 1963 година. ==Биографија== ===Ран живот и образование=== Кубилиуте била родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.<ref name=levan/> Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник „Вилтис", објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во [[Соединети Американски Држави|САД]], но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.<ref name=levan/> Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал [[Болшевици|болшевиците]]. Сепак, тој бил болен од [[туберкулоза]] и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во [[Руска граѓанска војна|Руската граѓанска војна]]. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и ги завршила своите курсеви по книговодство до есента 1918 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Активист во Вилнус=== Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија „Nepriklausomoji Lietuva" и „Vilniaus garsas". По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.<ref name=skaistys/> Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: [[Советски Сојуз|Советите]] го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во [[Каунас]]. Според нејзините [[мемоари]], нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).<ref name=rezmer/> Во август 1919 година, [[Полска воена организација|Полската воена организација]] (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова про-полска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови.<ref name=skuca/> Алдона Чарнецкаите (уредник на „Głos Litwy" објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис)<ref name=kaval/> го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците.<ref name=rezmer/> На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.<ref name=skuca/> Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на Расошките гробишта. Кубилиуте им помогнала на неколку [[Литванци]] да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на [[литвански јазик]] во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Меѓувоена Литванија=== [[File:Marcelė Kubiliūtė 1930.jpg|thumb|Кубилиуте облечена во традиционална литванска облека во 1930 година]] Бидејќи полската контраразузнавање нудела награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте морала да се пресели од Вилнус (тогаш дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почнала да студира историја на Универзитетот „Витаутас Магнус" (дипломирала дури во 1936 година).<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Таа продолжила да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржувала разни литвански организации во областа, но немала официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствувала како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се преселила да работи во Министерството за надворешни работи.<ref name=kairiu/> Работела со шифри и ја организирала тајната архива на министерството. Таа била унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени биле Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.<ref name=sruog/> Кубилиуте била активна и во разни литвански организации. Таа се приклучи на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организираше неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење е оспорено.<ref name=nefas/> Таа, исто така, се приклучи на Сојузот за ослободување на Вилнус и била избрана во неговиот централен комитет. Таа била членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставуваше пакети до затворот Каунас. Таа била активна и во Литванските извиднички одреди.<ref name=sruog/> ===Втора светска војна=== Кога Литванија го врати Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се врати во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгуби работата во Министерството за надворешни работи, но успеа да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа стана секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Веќе во 1941 година, таа го привлече вниманието на НКВД, која се сомневаше дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти.<ref name=anusa/> Кубилиуте се приклучила на антисоветското Јунско востание на почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа стана активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуираше публикации на синдикатот и основа женска секција во јануари 1943 година.<ref name=anusa/> Кубилиуте им помогна на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогна на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене),<ref name=anusa/> и Јургис Глушаускас да избегнат прогон.<ref name=pupsys/> She organized aid to Lithuanian intellectuals, including [[Vladas Jurgutis]], who has been deported to [[Stutthof concentration camp]].<ref name=skaistys/> Организираше помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој била депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.<ref name=rescue1/> ===Советски прогон=== За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлече на запад пред приближувањето на Црвената армија. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжи да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа била уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа била испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведуваа ноќе и вклучуваа тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осуди на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).<ref name=skaistys/> [[File:Marcelės Kubiliūtės antkapis.jpg|thumb|Гробот на Кубилиуте на Расошките гробишта]] Прво била депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна била префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во Казахстан, каде што работеше шиејќи крзна. Беше ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се врати во Литванија, каде што првично била засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се пресели во Таураге, каде што работеше како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на КГБ, таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.<ref name=kaser/> Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало.<ref name=kaser/> Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка.<ref name=vienybe/> Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека итн.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис [лт], нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.<ref name=vienybe/> ==Наследство и сеќавање== Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во Соединетите Држави, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.<ref name=luksas/> Нејзиниот живот привлече поголемо внимание откако Литванија ја врати независноста во 1990 година. Во 1998 година, на нејзината 100-годишнина од раѓањето, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) била именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат биле објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележа нејзината 125-годишнина од раѓањето како официјална државна комеморација.<ref name=seimas/> Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцираше ТВ серија Laisvės kaina. Savanoriai (Цена на слободата. Волонтери) за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (го игра Тома Вашкевичиуте) била еден од главните ликови во серијата.[17] Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја постави претставата „Марселос легенда“ (Легендата за Марселе) во Рокишкис. Претставата била прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради пандемијата COVID-19. Продолжи со снимањето во 2023 година.[18] Во 2023 година, документарен филм за Кубилиуте била режиран од Јустинас Лингис.<ref name=lrt/><ref name=dambra/><ref name=jotei/> ==Награди== Кубилиуте ги добила следниве награди: * 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен); * 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен); * 1928: Медал за независност; * 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен); * 1932: Ѕвезда на стрелецот; * 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен); * 2020: Крст за спасување на живот [lt] (за спасување на Ирена Вејсаите). Таа е единствената Литванка која е наградена со сите поголеми литвански ордени.<ref name=rescue2/> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Векомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] 4r3chzgytzuu5zznoyl2y75q0e7iuob 5543963 5543959 2026-04-23T18:15:33Z 19user99 72391 5543963 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Марселе Кубилиуте | image = Marcelė Kubiliūtė 1927.jpg | alt = | caption = Марселе Кубилиуте во 1927 година | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|7|28|df=yes}} | birth_place = Тинџиулијаи, [[Руска Империја]] | death_date = {{Death date and age|1963|7|13|1898|7|28|df=yes}} | death_place = [[Вилнус]], [[Литванска ССР]] | burial_place = [[Расошки гробишта]] | nationality = | other_names = | occupation = Активист, шпион | years_active = | known_for = | boards = [[Унија за либерација на Вилнус]] | employer = [[Министерство за надворешни работи (Литванија)|Министерство за надворешни работи]] | alma_mater = [[Универзитет „Витаутас Магнус"]] | relatives = {{ill|Јуозас Кубилиус|lt|Juozas Kubilius (1878)}} (брат) | awards = [[Орден на Витишкиот крст]] <br/> [[Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас]] <br/> [[Орден на Витаутас Велики]] }} '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и во [[Санкт Петербург|Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите. Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години [[егзил]]. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа починала во 1963 година. ==Биографија== ===Ран живот и образование=== Кубилиуте била родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.<ref name=levan/> Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник „Вилтис", објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во [[Соединети Американски Држави|САД]], но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.<ref name=levan/> Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал [[Болшевици|болшевиците]]. Сепак, тој бил болен од [[туберкулоза]] и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во [[Руска граѓанска војна|Руската граѓанска војна]]. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и ги завршила своите курсеви по книговодство до есента 1918 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Активист во Вилнус=== Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија „Nepriklausomoji Lietuva" и „Vilniaus garsas". По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.<ref name=skaistys/> Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: [[Советски Сојуз|Советите]] го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во [[Каунас]]. Според нејзините [[мемоари]], нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).<ref name=rezmer/> Во август 1919 година, [[Полска воена организација|Полската воена организација]] (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова про-полска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови.<ref name=skuca/> Алдона Чарнецкаите (уредник на „Głos Litwy" објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис)<ref name=kaval/> го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците.<ref name=rezmer/> На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.<ref name=skuca/> Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на Расошките гробишта. Кубилиуте им помогнала на неколку [[Литванци]] да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на [[литвански јазик]] во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Меѓувоена Литванија=== [[File:Marcelė Kubiliūtė 1930.jpg|thumb|Кубилиуте облечена во традиционална литванска облека во 1930 година]] Бидејќи полската контраразузнавање нудела награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте морала да се пресели од Вилнус (тогаш дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почнала да студира историја на Универзитетот „Витаутас Магнус" (дипломирала дури во 1936 година).<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Таа продолжила да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржувала разни литвански организации во областа, но немала официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствувала како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се преселила да работи во Министерството за надворешни работи.<ref name=kairiu/> Работела со шифри и ја организирала тајната архива на министерството. Таа била унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени биле Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.<ref name=sruog/> Кубилиуте била активна и во разни литвански организации. Таа се приклучила на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организирала неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење било оспорено.<ref name=nefas/> Таа, исто така, се приклучила на Сојузот за ослободување на Вилнус и била избрана во неговиот централен комитет. Таа била членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставувала пакети до затворот Каунас. Таа била активна и во Литванските извиднички одреди.<ref name=sruog/> ===Втора светска војна=== Кога Литванија го вратила Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се вратила во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгубила работата во Министерството за надворешни работи, но успеала да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа станала секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Веќе во 1941 година, таа го привлекла вниманието на [[Народен комисаријат за внатрешни работи|НКВД]], која се сомневал дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но таа наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти.<ref name=anusa/> Кубилиуте се приклучила на антисоветското [[Јунско востание (Литванија)|Јунско востание]] при почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа станала активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуирала публикации на синдикатот и основала женска секција во јануари 1943 година.<ref name=anusa/> Кубилиуте им помогнала на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогнала на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене),<ref name=anusa/> и Јургис Глушаускас да избегнат прогон.<ref name=pupsys/><ref name=skaistys/> Организирала помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој бил депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.<ref name=rescue1/> ===Советски прогон=== За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлекла на запад пред приближувањето на [[Црвена армија|Црвената армија]]. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжила да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа била уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа била испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведувале ноќе и вклучувале тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осудил на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).<ref name=skaistys/> [[File:Marcelės Kubiliūtės antkapis.jpg|thumb|Гробот на Кубилиуте на Расошките гробишта]] Прво била депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна била префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во [[Казахстан]], каде што работела шиејќи крзна. Била ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се вратила во Литванија, каде што првично била засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се преселила во Таураге, каде што работела како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на [[КГБ]], таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.<ref name=kaser/> Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало.<ref name=kaser/> Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка.<ref name=vienybe/> Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека слично.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис, нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.<ref name=vienybe/> ==Наследство и сеќавање== Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во САД, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.<ref name=luksas/> Нејзиниот живот привлекол поголемо внимание откако Литванија ја вратила независноста во 1990 година. Во 1998 година, на 100-годишнина од нејзиното раѓање, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) била именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат биле објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележал 125-годишнината од нејзиното раѓањето како официјална државна комеморација.<ref name=seimas/> Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцирала ТВ серија „''Laisvės kaina. Savanoriai''" („Цена на слободата. Волонтери") за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (портретирана од Тома Вашкевичиуте) била еден од главните ликови во серијата. Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја поставил претставата „''Marcelės legenda''“ („Легендата за Марселе") во Рокишкис. Претставата била прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]]. Продолжила со снимањето во 2023 година. Во 2023 година, [[документарен филм]] за Кубилиуте била режиран од Јустинас Лингис.<ref name=lrt/><ref name=dambra/><ref name=jotei/> ==Награди== Кубилиуте ги добила следниве награди: * 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен); * 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен); * 1928: Медал за независност; * 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен); * 1932: Ѕвезда на стрелецот; * 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен); * 2020: Крст за спасување на живот (за спасување на Ирена Вејсаите). Таа е единствената Литванка која била наградена со сите поголеми литвански ордени.<ref name=rescue2/> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Векомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] gpfszwtox14nr4ztqxhpcw2116pb4pq 5543964 5543963 2026-04-23T18:16:45Z 19user99 72391 5543964 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Марселе Кубилиуте | image = Marcelė Kubiliūtė 1927.jpg | alt = | caption = Марселе Кубилиуте во 1927 година | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|7|28|df=yes}} | birth_place = Тинџиулијаи, [[Руска Империја]] | death_date = {{Death date and age|1963|7|13|1898|7|28|df=yes}} | death_place = [[Вилнус]], [[Литванска ССР]] | burial_place = [[Расошки гробишта]] | nationality = | other_names = | occupation = Активист, шпион | years_active = | known_for = | boards = [[Унија за либерација на Вилнус]] | employer = [[Министерство за надворешни работи (Литванија)|Министерство за надворешни работи]] | alma_mater = [[Универзитет „Витаутас Магнус"]] | relatives = {{ill|Јуозас Кубилиус|lt|Juozas Kubilius (1878)}} (брат) | awards = [[Орден на Витишкиот крст]] <br/> [[Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас]] <br/> [[Орден на Витаутас Велики]] }} '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и во [[Санкт Петербург|Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите. Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години [[егзил]]. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа починала во 1963 година. ==Биографија== ===Ран живот и образование=== Кубилиуте била родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.<ref name=levan/> Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник „Вилтис", објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во [[Соединети Американски Држави|САД]], но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.<ref name=levan/> Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал [[Болшевици|болшевиците]]. Сепак, тој бил болен од [[туберкулоза]] и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во [[Руска граѓанска војна|Руската граѓанска војна]]. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и ги завршила своите курсеви по книговодство до есента 1918 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Активист во Вилнус=== Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија „Nepriklausomoji Lietuva" и „Vilniaus garsas". По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.<ref name=skaistys/> Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: [[Советски Сојуз|Советите]] го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во [[Каунас]]. Според нејзините [[мемоари]], нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).<ref name=rezmer/> Во август 1919 година, [[Полска воена организација|Полската воена организација]] (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова про-полска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови.<ref name=skuca/> Алдона Чарнецкаите (уредник на „Głos Litwy" објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис)<ref name=kaval/> го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците.<ref name=rezmer/> На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.<ref name=skuca/> Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на Расошките гробишта. Кубилиуте им помогнала на неколку [[Литванци]] да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на [[литвански јазик]] во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Меѓувоена Литванија=== [[File:Marcelė Kubiliūtė 1930.jpg|thumb|Кубилиуте облечена во традиционална литванска облека во 1930 година]] Бидејќи полската контраразузнавање нудела награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте морала да се пресели од Вилнус (тогаш дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почнала да студира историја на Универзитетот „Витаутас Магнус" (дипломирала дури во 1936 година).<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Таа продолжила да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржувала разни литвански организации во областа, но немала официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствувала како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се преселила да работи во Министерството за надворешни работи.<ref name=kairiu/> Работела со шифри и ја организирала тајната архива на министерството. Таа била унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени биле Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.<ref name=sruog/> Кубилиуте била активна и во разни литвански организации. Таа се приклучила на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организирала неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење било оспорено.<ref name=nefas/> Таа, исто така, се приклучила на Сојузот за ослободување на Вилнус и била избрана во неговиот централен комитет. Таа била членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставувала пакети до затворот Каунас. Таа била активна и во Литванските извиднички одреди.<ref name=sruog/> ===Втора светска војна=== Кога Литванија го вратила Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се вратила во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгубила работата во Министерството за надворешни работи, но успеала да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа станала секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Веќе во 1941 година, таа го привлекла вниманието на [[Народен комисаријат за внатрешни работи|НКВД]], која се сомневал дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но таа наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти.<ref name=anusa/> Кубилиуте се приклучила на антисоветското [[Јунско востание (Литванија)|Јунско востание]] при почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа станала активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуирала публикации на синдикатот и основала женска секција во јануари 1943 година.<ref name=anusa/> Кубилиуте им помогнала на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогнала на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене),<ref name=anusa/> и Јургис Глушаускас да избегнат прогон.<ref name=pupsys/><ref name=skaistys/> Организирала помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој бил депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.<ref name=rescue1/> ===Советски прогон=== За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлекла на запад пред приближувањето на [[Црвена армија|Црвената армија]]. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжила да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа била уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа била испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведувале ноќе и вклучувале тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осудил на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).<ref name=skaistys/> [[File:Marcelės Kubiliūtės antkapis.jpg|thumb|Гробот на Кубилиуте на Расошките гробишта]] Прво била депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна била префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во [[Казахстан]], каде што работела шиејќи крзна. Била ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се вратила во Литванија, каде што првично била засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се преселила во Таураге, каде што работела како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на [[КГБ]], таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.<ref name=kaser/> Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало.<ref name=kaser/> Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка.<ref name=vienybe/> Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека слично.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис, нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.<ref name=vienybe/> ==Наследство и сеќавање== Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во САД, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.<ref name=luksas/> Нејзиниот живот привлекол поголемо внимание откако Литванија ја вратила независноста во 1990 година. Во 1998 година, на 100-годишнина од нејзиното раѓање, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) била именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат биле објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележал 125-годишнината од нејзиното раѓањето како официјална државна комеморација.<ref name=seimas/> Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцирала ТВ серија „''Laisvės kaina. Savanoriai''" („Цена на слободата. Волонтери") за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (портретирана од Тома Вашкевичиуте) била еден од главните ликови во серијата. Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја поставил претставата „''Marcelės legenda''“ („Легендата за Марселе") во Рокишкис. Претставата била прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]]. Продолжила со снимањето во 2023 година. Во 2023 година, [[документарен филм]] за Кубилиуте била режиран од Јустинас Лингис.<ref name=lrt/><ref name=dambra/><ref name=jotei/> ==Награди== Кубилиуте ги добила следниве награди: * 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен); * 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен); * 1928: Медал за независност; * 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен); * 1932: Ѕвезда на стрелецот; * 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен); * 2020: Крст за спасување на живот (за спасување на Ирена Вејсаите). Таа е единствената Литванка која била наградена со сите поголеми литвански ордени.<ref name=rescue2/> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * {{cite book |first= Ona |last=Levandavičiūtė |title=Ėjusi kasdien į mūšį. Legendinės žvalgės Marcelės Kubiliūtės biografinė apybraiža |publisher= Margi raštai |year= 2020 |language=lt |isbn=9789986095064}} *{{cite book |title=Dek, širdie, ant amžinojo aukuro...: Marcelės Kubiliūtės 100-sioms gimimo metinėms (1898 07 28 – 1963 06 13) paminėti |editor-first= Nastazija |editor-last= Kairiūkštytė |publisher=Lithuanian Institute of History |location= Vilnius |year= 1999 |language=lt |isbn=9986-34-033-0}} == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Вебкомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] siic5nwp363vhhpzc8ugtgykg7akab5 5543965 5543964 2026-04-23T18:17:34Z 19user99 72391 5543965 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Марселе Кубилиуте | image = Marcelė Kubiliūtė 1927.jpg | alt = | caption = Марселе Кубилиуте во 1927 година | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1898|7|28|df=yes}} | birth_place = Тинџиулијаи, [[Руска Империја]] | death_date = {{Death date and age|1963|7|13|1898|7|28|df=yes}} | death_place = [[Вилнус]], [[Литванска ССР]] | burial_place = [[Расошки гробишта]] | nationality = | other_names = | occupation = Активист, шпион | years_active = | known_for = | boards = [[Унија за либерација на Вилнус]] | employer = [[Министерство за надворешни работи (Литванија)|Министерство за надворешни работи]] | alma_mater = [[Универзитет „Витаутас Магнус"]] | relatives = {{ill|Јуозас Кубилиус|lt|Juozas Kubilius (1878)}} (брат) | awards = [[Орден на Витишкиот крст]] <br/> [[Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас]] <br/> [[Орден на Витаутас Велики]] }} '''Марселе Кубилиуте''' (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — [[Литванија|литванска]] шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби. Во 1912 година, Кубилуте се преселила во [[Вилнус]] каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и во [[Санкт Петербург|Санкт Петербург,]] каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во [[Каунас]] бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси. Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите. Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години [[егзил]]. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа починала во 1963 година. ==Биографија== ===Ран живот и образование=== Кубилиуте била родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.<ref name=levan/> Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник „Вилтис", објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во [[Соединети Американски Држави|САД]], но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.<ref name=levan/> Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал [[Болшевици|болшевиците]]. Сепак, тој бил болен од [[туберкулоза]] и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во [[Руска граѓанска војна|Руската граѓанска војна]]. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и ги завршила своите курсеви по книговодство до есента 1918 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Активист во Вилнус=== Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија „Nepriklausomoji Lietuva" и „Vilniaus garsas". По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.<ref name=skaistys/> Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: [[Советски Сојуз|Советите]] го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во [[Каунас]]. Според нејзините [[мемоари]], нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).<ref name=rezmer/> Во август 1919 година, [[Полска воена организација|Полската воена организација]] (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова про-полска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови.<ref name=skuca/> Алдона Чарнецкаите (уредник на „Głos Litwy" објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис)<ref name=kaval/> го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците.<ref name=rezmer/> На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.<ref name=skuca/> Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на Расошките гробишта. Кубилиуте им помогнала на неколку [[Литванци]] да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на [[литвански јазик]] во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> ===Меѓувоена Литванија=== [[File:Marcelė Kubiliūtė 1930.jpg|thumb|Кубилиуте облечена во традиционална литванска облека во 1930 година]] Бидејќи полската контраразузнавање нудела награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте морала да се пресели од Вилнус (тогаш дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почнала да студира историја на Универзитетот „Витаутас Магнус" (дипломирала дури во 1936 година).<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Таа продолжила да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржувала разни литвански организации во областа, но немала официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствувала како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се преселила да работи во Министерството за надворешни работи.<ref name=kairiu/> Работела со шифри и ја организирала тајната архива на министерството. Таа била унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени биле Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.<ref name=sruog/> Кубилиуте била активна и во разни литвански организации. Таа се приклучила на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организирала неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење било оспорено.<ref name=nefas/> Таа, исто така, се приклучила на Сојузот за ослободување на Вилнус и била избрана во неговиот централен комитет. Таа била членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставувала пакети до затворот Каунас. Таа била активна и во Литванските извиднички одреди.<ref name=sruog/> ===Втора светска војна=== Кога Литванија го вратила Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се вратила во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгубила работата во Министерството за надворешни работи, но успеала да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа станала секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Веќе во 1941 година, таа го привлекла вниманието на [[Народен комисаријат за внатрешни работи|НКВД]], која се сомневал дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но таа наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти.<ref name=anusa/> Кубилиуте се приклучила на антисоветското [[Јунско востание (Литванија)|Јунско востание]] при почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа станала активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуирала публикации на синдикатот и основала женска секција во јануари 1943 година.<ref name=anusa/> Кубилиуте им помогнала на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогнала на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене),<ref name=anusa/> и Јургис Глушаускас да избегнат прогон.<ref name=pupsys/><ref name=skaistys/> Организирала помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој бил депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.<ref name=rescue1/> ===Советски прогон=== За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлекла на запад пред приближувањето на [[Црвена армија|Црвената армија]]. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжила да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа била уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа била испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведувале ноќе и вклучувале тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осудил на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).<ref name=skaistys/> [[File:Marcelės Kubiliūtės antkapis.jpg|thumb|Гробот на Кубилиуте на Расошките гробишта]] Прво била депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна била префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во [[Казахстан]], каде што работела шиејќи крзна.<ref name=lapie/> Била ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се вратила во Литванија, каде што првично била засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се преселила во Таураге, каде што работела како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на [[КГБ]], таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.<ref name=kaser/> Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало.<ref name=kaser/> Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка.<ref name=vienybe/> Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека слично.<ref name=skaistys/><ref name=levan/> Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис, нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.<ref name=vienybe/> ==Наследство и сеќавање== Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во САД, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.<ref name=luksas/> Нејзиниот живот привлекол поголемо внимание откако Литванија ја вратила независноста во 1990 година. Во 1998 година, на 100-годишнина од нејзиното раѓање, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) била именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат биле објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележал 125-годишнината од нејзиното раѓањето како официјална државна комеморација.<ref name=seimas/> Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцирала ТВ серија „''Laisvės kaina. Savanoriai''" („Цена на слободата. Волонтери") за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (портретирана од Тома Вашкевичиуте) била еден од главните ликови во серијата. Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја поставил претставата „''Marcelės legenda''“ („Легендата за Марселе") во Рокишкис. Претставата била прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]]. Продолжила со снимањето во 2023 година. Во 2023 година, [[документарен филм]] за Кубилиуте била режиран од Јустинас Лингис.<ref name=lrt/><ref name=dambra/><ref name=jotei/> ==Награди== Кубилиуте ги добила следниве награди: * 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен); * 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен); * 1928: Медал за независност; * 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен); * 1932: Ѕвезда на стрелецот; * 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен); * 2020: Крст за спасување на живот (за спасување на Ирена Вејсаите). Таа е единствената Литванка која била наградена со сите поголеми литвански ордени.<ref name=rescue2/> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=anusa>{{cite journal |first=Arvydas |last=Anušauskas |author-link=Arvydas Anušauskas |title=Marcelė Kubiliūtė KGB akiratyje |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=9–12 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=dambra>{{cite web |first=Miglė |last=Dambrauskaitė |url=https://rokiskiosirena.lt/naujiena/susitikime-rokiskyje/moteriskoji-lietuvos-zvalgybos-legenda-2023-ieji-paskelbti-krastietes-m-kubiliutes-metais |title=Moteriškoji Lietuvos žvalgybos legenda: 2023-ieji paskelbti kraštietės M. Kubiliūtės metais |date=13 June 2023 |publisher=Rokiškio sirena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=jotei>{{cite web |first=Evelina |last=Joteikaitė |title=Dokumentinį filmą apie Marcelę Kubiliūtę sukūręs režisierius: žvalgė – ne vienintelis jos nuopelnas Lietuvai |url= https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/dokumentini-filma-apie-marcele-kubiliute-sukures-rezisierius-zvalge-ne-vienintelis-jos-nuopelnas-lietuvai-94902119 |website=[[Delfi.lt]] |date=29 October 2023 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kairiu>{{cite encyclopedia |first=Nastazija |last=Kairiūkštytė |date=12 September 2023 |orig-year=2018 |url=https://www.vle.lt/straipsnis/marcele-kubiliute/ |title=Marcelė Kubiliūtė |encyclopedia=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=kaser>{{cite web |first1=Vaiva |last1=Keserauskaitė |first2= Laima |last2=Pikčiūnienė |url=https://www.voruta.lt/legendine-lietuvos-zvalge-marcele-kubiliute-apdovanota-zuvanciuju-gelbejimo-kryziumi/ |title=Legendinė Lietuvos žvalgė Marcelė Kubiliūtė apdovanota Žūvančiųjų gelbėjimo kryžiumi |date= 24 September 2020 |language=lt |website=Voruta |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=kaval>{{cite web |first=Vilius |last=Kavaliauskas |date=3 August 2023 |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |website=Kauno žurnalistai |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=lapie>{{cite web |first=Jurgita |last=Lapienytė |title=Marcelė Kubiliūtė. Fatališkos moters šydą nuėmus |website=[[15min.lt]] |url=https://www.15min.lt/media-pasakojimai/marcele_kubiliute-518 |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=levan>{{cite journal |first=Ona |last=Levandavičiūtė |title=Kas augino, stiprino ir vedė |url=https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |journal=Nepriklausomybės sąsiuviniai |year=2019 |volume=3 |issue=29 |language=lt |pages=5–8 |issn=2029-9516 |archive-date=2024-08-08 |access-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808062115/https://www.rofondas.lt/wp-content/uploads/2019/11/NS_2019_329.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=lrt>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/tavo-lrt/15/151873/istoriniame-lrt-filme-atgimsiancios-lietuviu-zvalges-ginklas-moteriski-kerai |title=Istoriniame LRT filme atgimsiančios lietuvių žvalgės ginklas – moteriški kerai |date= 20 October 2016 |website=[[Lrt.lt]] |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=luksas>{{cite news |first=Aras |last=Lukšas |url=https://luksas.wordpress.com/2012/06/22/lietuviskos-zvalgybos-legenda/ |title=Lietuviškos žvalgybos legenda |newspaper=[[Lietuvos žinios]] |date=15 June 2012 |language=lt}}</ref> <ref name=nefas>{{cite journal |first=Mindaugas |last=Nefas |title=Siekiai sušaulinti Vilnių 1939–1940 m. |language=lt |journal=Istorija |year=2019 |volume=4 |issue=116 |doi=10.15823/istorija.2019.116.2 |page=34 |issn= 2029-7181 |doi-access=free |hdl=20.500.12259/106374 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=pupsys>{{cite journal |first=Vytautas |last=Pupšys |url=https://www.voruta.lt/komisaro-tikslas-lietuvos-laisve-ir-lietuvybes-issaugojimas/ |title=Komisaro tikslas – Lietuvos laisvė ir lietuvybės išsaugojimas |journal=Voruta |volume=1 |issue= 867 |date=March 2020 |pages=34–37 |language=lt }}</ref> <ref name=rescue1>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6474 |title=Kubiliūtė Marcelė (Text) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rescue2>{{cite web |url=http://rescuedchild.lt/content.php?id=6468&show=information |title=Kubiliūtė Marcelė (Information) |work=Rescued Lithuanian Jewish Child Tells about Shoah |publisher=Vilna Gaon Museum of Jewish History |language=lt |access-date=17 February 2024 }}</ref> <ref name=rezmer>{{citation |first=Waldemar |last=Rezmer |title=Women and Soldiers in the War of Polish–Lithuanian Intelligence of 1920 to 1939 |journal=Res Humanitariae |volume=XXVIII |year=2020 |pages=256–258 |doi=10.15181/rh.v28i0.2236 |issn=1822-7708|doi-access=free }}</ref> <ref name=seimas>{{cite web |url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/2e243150dce811ecb1b39d276e924a5d?jfwid=ou2o48e2g |title=Dėl 2023 metais minėtinų svarbių datų, įvykių ir asmenybių sukakčių |date=24 May 2022 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=skaistys>{{cite book |first=Audrius |last=Skaistys |url=https://www.sauliusajunga.lt/wp-content/uploads/2021/09/Garsiosios_Lietuvos_moterys.pdf |language=lt |chapter=Lietuvos dukra – Marcelė Kubiliūtė |publisher=Šaulių sąjunga |location=Kaunas |year=2021 |title=Garsios Lietuvos moterys |pages=41–45 |isbn=978-609-96236-0-3}}</ref> <ref name=skuca>{{cite web |first=Virginija |last=Skučaitė |title=Merginos, išgelbėjusios Lietuvos nepriklausomybę |date=16 February 2016 |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/merginos-gelbejusios-lietuvos-nepriklausomybe-734361 |publisher=Kauno diena |language=lt |access-date=17 February 2024}}</ref> <ref name=sruog>{{cite news |first=Vanda |last=Sruogienė |title=Tylioji herojė — Marcelė Kubiliūtė (1893–1963) |url=https://www.draugas.org/archive/1984_reg/1984-11-24-PRIEDAS-DRAUGASm.pdf |pages=1–2, 4 |language=lt |newspaper=Draugas. Mokslas, menas, literatūra |date=24 November 1984 |volume=233 |issue=43 }}</ref> <ref name=vienybe>{{cite journal |url=https://www.spauda2.org/vienybe/archive/1963/1963-07-05-VIENYBE.pdf |title=Mirė Marcelė Kubiliūtė |language=lt |journal=Vienybė |date=5 June 1963 |volume=25 |issue=77 |page=1}}</ref>}} == Библиографија == * {{cite book |first= Ona |last=Levandavičiūtė |title=Ėjusi kasdien į mūšį. Legendinės žvalgės Marcelės Kubiliūtės biografinė apybraiža |publisher= Margi raštai |year= 2020 |language=lt |isbn=9789986095064}} *{{cite book |title=Dek, širdie, ant amžinojo aukuro...: Marcelės Kubiliūtės 100-sioms gimimo metinėms (1898 07 28 – 1963 06 13) paminėti |editor-first= Nastazija |editor-last= Kairiūkštytė |publisher=Lithuanian Institute of History |location= Vilnius |year= 1999 |language=lt |isbn=9986-34-033-0}} == Надворешни врски == * [https://www.vsd.lt/komiksas/ Вебкомик за Кубилиуте] {{In lang|lt}} * [https://www.amb.lt/lt/paslaugos/biblioteka-internete/virtualios-parodos/4#!virtualgallery66/photo0 Виртуелна изложба посветена на Кубилиуте] {{In lang|lt}} [[Категорија:Починати во 1963 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] baxh7mdq6u3a8p0vqq2thnpqg04zw4u 1 1392415 5543878 2026-04-23T12:48:00Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5543878 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1392416 5543886 2026-04-23T13:25:25Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5543886 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1392417 5543889 2026-04-23T13:36:59Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1020659951|Saxifraga marginata]]“ 5543889 wikitext text/x-wiki '''''Saxifraga marginata''''', ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно]] [[Растенија|растение]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Saxifraga]]'' во [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каменоломки]], по потекло од [[југоисточна Европа]].<ref name="794043-1">{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:794043-1|title=''Saxifraga marginata'' Sternb.|last=<!--Not stated-->|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=30 April 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://garden.org/plants/view/134516/Kabschia-Saxifrage-Saxifraga-marginata|title=Kabschia Saxifrage (''Saxifraga marginata'')|last=<!--Not stated-->|date=2021|work=Plants Database|publisher=National Gardening Association|accessdate=30 April 2021}}</ref> Опис и распространетост ''Saxifraga marginata'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто растение]] со густи мали розети што создаваат перничеста формација. Цветните стебленца се самостојни, високи 3–9 см, со спирално распоредени листови и густи жлездести влакна на површината. Розетните ливчиња се мали, најчесто долги 3–4 (7) мм, понекогаш до 10 мм, широки 1,5–2,5 мм, долгнавести до обратно-јајцевидно-лопатовидни, врвот обично тап, со јасен хиалински раб; во долната половина по работ имаат влакненца, одоздола средишно гребеновидно испакнати, обично со 5–7 хидатоди. Стеблените [[Лист (ботаника)|листови]] се линејно-[[Облици на листови|ланцетно]]-лопатовидни, црвенкасти, со жлездести влакна, на врвот зелени и голи. Цветови иа малку, 2–4 (8), распоредени во цимозно штитовидно соцветие. Чашкините ливчиња се ланцетни, долги 3 мм, врвот е црвенкав, со густи жлездести влакна. Венечни ливчиња се бели или розови, понекогаш со розови жили, долги 7–10 (14) мм, обратно-јајцевидни, кон основата клиновидни. Прашниците се долги околу 4 мм; филаментите се најчесто розови; столпчињата во врвниот дел се розови. Расте на варовнички карпи во алпски и субалпски појас. Варијабилност * ''Saxifraga marginata var. '''marginata''' —'' Венечните ливчиња се двапати подолги од ливчињата на чашката (до 8 мм). Листовите на розетата се обратно-јајцевидни, во основата клиновидни, тапи, долги 5-12 мм, широки 3-5 мм. Во [[Македонија]] не се среќава оваа варијанта. * ''Saxifraga marginata var. '''coriophylla''' —'' Венечните ливчиња се двапати подолги од ливчињата на чашката (до 8 мм). Листовите на розетата се линејно-лопатовидни, долги 4-6 мм, широки 0.8-1.5 мм. Во [[Македонија]] се среќава на [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Кораб]], [[Дешат]] - [[Крчин]]. * ''Saxifraga marginata var. '''balcanica''''' — Венечните ливчиња се трипати подолги од ливчињата на чашката (до 14 мм). Во [[Македонија]] се среќава единствено на клисурите на [[Мавровска Река]] и р. [[Радика]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1822 година]] [[Категорија:Каменоломка]] [[Категорија:Флора на Македонија]] a11zk63z2tvmnhe23g9qzoh3gy3hs29 5543893 5543889 2026-04-23T13:55:24Z Orce Wiki 121850 5543893 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image=Saxifraga marginata 6.JPG |image_caption=Цветови и лисја на Saxifraga marginata |image2=Saxifraga marginata var. rocheliana (Saxifragaceae) flower.jpg |image2_caption=Детал од цветот на Saxifraga marginata |genus=Saxifraga |species=marginata |authority=[[Kaspar Maria von Sternberg|Sternb.]] |synonyms_ref=<ref name="794043-1" /> |synonyms={{Collapsible list| *''Saxifraga boryi'' <small>Boiss. & Heldr.</small> *''Saxifraga carpathica'' <small>N.Terracc.</small> *''Saxifraga coriophylla'' <small>Griseb.</small> *''Saxifraga marginata'' var. ''bubakii'' <small>(Rohlena) Horný & Webr</small> *''Saxifraga pseudocaesia'' <small>Rochel</small> *''Saxifraga recta'' <small>Ten.</small> *''Saxifraga rigens'' <small>Kit.</small> *''Saxifraga rocheliana'' <small>Sternb.</small> }}}} '''''Saxifraga marginata''''' — [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно]] [[Растенија|растение]] од [[Род (биологија)|родот]] [[Saxifraga]] во [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каменоломки]], по потекло од [[југоисточна Европа]]''.<ref name="794043-1">{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:794043-1|title=''Saxifraga marginata'' Sternb.|last=<!--Not stated-->|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=30 April 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://garden.org/plants/view/134516/Kabschia-Saxifrage-Saxifraga-marginata|title=Kabschia Saxifrage (''Saxifraga marginata'')|last=<!--Not stated-->|date=2021|work=Plants Database|publisher=National Gardening Association|accessdate=30 April 2021}}</ref> '' == Опис и распространетост == ''Saxifraga marginata'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто растение]] со густи мали розети што создаваат перничеста формација. Цветните стебленца се самостојни, високи 3–9 см, со спирално распоредени листови и густи жлездести влакна на површината. Розетните ливчиња се мали, најчесто долги 3–4 мм, понекогаш до 10 мм, широки 1,5–2,5 мм, долгнавести до обратно-јајцевидно-лопатовидни, врвот обично тап, со јасен хиалински раб; во долната половина по работ имаат влакненца, одоздола средишно гребеновидно испакнати, обично со 5–7 хидатоди. Стеблените [[Лист (ботаника)|листови]] се линејно-[[Облици на листови|ланцетно]]-лопатовидни, црвенкасти, со жлездести влакна, на врвот зелени и голи. Цветови иа малку, 2–4, распоредени во цимозно штитовидно соцветие. Чашкините ливчиња се ланцетни, долги 3 мм, врвот е црвенкав, со густи жлездести влакна. Венечни ливчиња се бели или розови, понекогаш со розови жили, долги 7–10 мм, обратно-јајцевидни, кон основата клиновидни. Прашниците се долги околу 4 мм; филаментите се најчесто розови; столпчињата во врвниот дел се розови.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=1084-1085}}</ref> Расте на варовнички карпи во алпски и субалпски појас.<ref name=":0" /> == Варијабилност == * ''Saxifraga marginata var. '''marginata''' —'' Венечните ливчиња се двапати подолги од ливчињата на чашката (до 8 мм). Листовите на розетата се обратно-јајцевидни, во основата клиновидни, тапи, долги 5-12 мм, широки 3-5 мм. Во [[Македонија]] не се среќава оваа варијанта.<ref name=":0" /> * ''Saxifraga marginata var. '''coriophylla''' —'' Венечните ливчиња се двапати подолги од ливчињата на чашката (до 8 мм). Листовите на розетата се линејно-лопатовидни, долги 4-6 мм, широки 0.8-1.5 мм. Во [[Македонија]] се среќава на [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Кораб]], [[Дешат]] - [[Крчин]].<ref name=":0" /> * ''Saxifraga marginata var. '''balcanica''''' — Венечните ливчиња се трипати подолги од ливчињата на чашката (до 14 мм). Во [[Македонија]] се среќава единствено на клисурите на [[Мавровска Река]] и р. [[Радика]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Saxifraga marginata var. balcanica - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Saxifraga marginata var. balcanica Податотека:Saxifraga marginata var. coriophylla - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Saxifraga marginata var. coriophylla Податотека:Saxifraga marginata var. coriophylla 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Saxifraga marginata var. coriophylla File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) detail.JPG|Детал од Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) flower 2.jpg|Цвет на Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) flower 3.jpg|Цвет на Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) flower.jpg|Цвет на Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) plant 2.jpg|Цветови од растението Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) plant 3.jpg|Цветови од растението Saxifraga marginata </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1822 година]] [[Категорија:Каменоломка]] [[Категорија:Флора на Македонија]] nvimbec0dtq0x9iddfurd00slji1yhw 5543897 5543893 2026-04-23T13:58:28Z Виолетова 1975 5543897 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image=Saxifraga marginata 6.JPG |image_caption=Цветови и лисја на Saxifraga marginata |image2=Saxifraga marginata var. rocheliana (Saxifragaceae) flower.jpg |image2_caption=Детал од цветот на Saxifraga marginata |genus=Saxifraga |species=marginata |authority=[[Sternb.]] |synonyms_ref=<ref name="794043-1" /> |synonyms={{Collapsible list| *''Saxifraga boryi'' <small>Boiss. & Heldr.</small> *''Saxifraga carpathica'' <small>N.Terracc.</small> *''Saxifraga coriophylla'' <small>Griseb.</small> *''Saxifraga marginata'' var. ''bubakii'' <small>(Rohlena) Horný & Webr</small> *''Saxifraga pseudocaesia'' <small>Rochel</small> *''Saxifraga recta'' <small>Ten.</small> *''Saxifraga rigens'' <small>Kit.</small> *''Saxifraga rocheliana'' <small>Sternb.</small> }}}} '''''Saxifraga marginata''''' — [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно]] [[Растенија|растение]] од [[Род (биологија)|родот]] [[Saxifraga]] во [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каменоломки]], по потекло од [[југоисточна Европа]]''.<ref name="794043-1">{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:794043-1|title=''Saxifraga marginata'' Sternb.|last=<!--Not stated-->|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=30 April 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://garden.org/plants/view/134516/Kabschia-Saxifrage-Saxifraga-marginata|title=Kabschia Saxifrage (''Saxifraga marginata'')|last=<!--Not stated-->|date=2021|work=Plants Database|publisher=National Gardening Association|accessdate=30 April 2021}}</ref> '' == Опис и распространетост == ''Saxifraga marginata'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто растение]] со густи мали розети што создаваат перничеста формација. Цветните стебленца се самостојни, високи 3–9 см, со спирално распоредени листови и густи жлездести влакна на површината. Розетните ливчиња се мали, најчесто долги 3–4 мм, понекогаш до 10 мм, широки 1,5–2,5 мм, долгнавести до обратно-јајцевидно-лопатовидни, врвот обично тап, со јасен хиалински раб; во долната половина по работ имаат влакненца, одоздола средишно гребеновидно испакнати, обично со 5–7 хидатоди. Стеблените [[Лист (ботаника)|листови]] се линејно-[[Облици на листови|ланцетно]]-лопатовидни, црвенкасти, со жлездести влакна, на врвот зелени и голи. Цветови иа малку, 2–4, распоредени во цимозно штитовидно соцветие. Чашкините ливчиња се ланцетни, долги 3 мм, врвот е црвенкав, со густи жлездести влакна. Венечни ливчиња се бели или розови, понекогаш со розови жили, долги 7–10 мм, обратно-јајцевидни, кон основата клиновидни. Прашниците се долги околу 4 мм; филаментите се најчесто розови; столпчињата во врвниот дел се розови.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=1084-1085}}</ref> Расте на варовнички карпи во алпски и субалпски појас.<ref name=":0" /> == Варијабилност == * ''Saxifraga marginata var. '''marginata''' —'' Венечните ливчиња се двапати подолги од ливчињата на чашката (до 8 мм). Листовите на розетата се обратно-јајцевидни, во основата клиновидни, тапи, долги 5-12 мм, широки 3-5 мм. Во [[Македонија]] не се среќава оваа варијанта.<ref name=":0" /> * ''Saxifraga marginata var. '''coriophylla''' —'' Венечните ливчиња се двапати подолги од ливчињата на чашката (до 8 мм). Листовите на розетата се линејно-лопатовидни, долги 4-6 мм, широки 0.8-1.5 мм. Во [[Македонија]] се среќава на [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Кораб]], [[Дешат]] - [[Крчин]].<ref name=":0" /> * ''Saxifraga marginata var. '''balcanica''''' — Венечните ливчиња се трипати подолги од ливчињата на чашката (до 14 мм). Во [[Македонија]] се среќава единствено на клисурите на [[Мавровска Река]] и р. [[Радика]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Saxifraga marginata var. balcanica - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Saxifraga marginata var. balcanica Податотека:Saxifraga marginata var. coriophylla - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Saxifraga marginata var. coriophylla Податотека:Saxifraga marginata var. coriophylla 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Saxifraga marginata var. coriophylla File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) detail.JPG|Детал од Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) flower 2.jpg|Цвет на Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) flower 3.jpg|Цвет на Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) flower.jpg|Цвет на Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) plant 2.jpg|Цветови од растението Saxifraga marginata File:Saxifraga marginata (Saxifragaceae) plant 3.jpg|Цветови од растението Saxifraga marginata </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1822 година]] [[Категорија:Каменоломка]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 8zv5p8ws6m7zy5ubxfrvi3fuvkqe3vg 0 1392418 5543890 2026-04-23T13:50:46Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1343995770|Kaspar Maria von Sternberg]]“ 5543890 wikitext text/x-wiki '''Гроф Каспар Марија фон Штернберг''' ({{Langx|de|Kaspar Maria Graf von Sternberg}}, {{Langx|cs|Kašpar Maria hrabě ze Šternberka}}; 6 јануари 1761 – 20 декември 1838)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd119335530.html#ndbcontent|title=Sternberg, Kaspar Graf von - Deutsche Biographie|last=Biographie|first=Deutsche|work=www.deutsche-biographie.de|language=de|accessdate=2025-02-08}}</ref> бил [[Чешка (историска област)|боемски]] [[Благородништво|аристократ]], [[Богословие|теолог]], [[Минералогија|минералог]], [[Абрахам Готолоб Вернер|геогностик]], [[Ентомологија|ентомолог]] и [[Ботаника|ботаничар]]. Познат е како „Татко на палеоботаниката“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://global.museum-digital.org/people/39414|title=Kaspar Maria von Sternberg (1761-1838) :: museum-digital|work=global.museum-digital.org|accessdate=2024-12-16}}</ref> == Ран живот и потекло == Роден во едно од најистакнатите боемски благороднички семејства, тој бил најмладото дете на грофот Јохан Непомук I фон Штернберг (1713-1798) и неговата сопруга, грофицата Марија Ана Јозефа Коловрат-Краковски (1726-1790).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://w.genealogy.euweb.cz/sternbg/sternbg6.html|title=Sternberg 6}}</ref> Имал две постари сестри: грофицата Јозефа Ана (1748-1787), грофицата Марија Леополдина (1749-1749) и двајца браќа: грофот Јохан Непомук II (1752-1789), [[полковник]] убиен во Милбах, [[Трансилванија]], и грофот Јоаким (1755-1808). == Биографија == Тој го основал [[Национален музеј (Прага)|Боемскиот национален музеј во Прага]], каде што неговата колекција од минерали, фосили и растителни примероци ја сочинувала основната колекција, и се смета за основач на модерната [[палеоботаника]]. Од 1820 година, бил во пријателски односи со [[Јохан Волфганг фон Гете]]. Првично студент по [[Богословие|теологија]] во [[Рим]], од каде што добил пониско ракополагање. Во младоста, тој се стремел да биде војник, но наскоро, под притисок на неговите родители и браќа, решил да продолжи со црковна кариера. На 11-годишна возраст, [[Папа Климент XIV|папата Климент XIV]] му ја обезбедил позицијата [[каноник]] во Фрајзинг, а подоцна и во Регенсбург. Инспириран од новооснованото [[Ботаничко друштво на Регенсбург]] (1790), тој станал страствен [[Природонаука|натуралист]], а подоцна станал истакнат член на друштвото. Дал големи придонеси во ''Ботаничкото друштво'', а исто така основал и ботаничка градина во [[Регенсбург]]. Во 1805 година, за време на подолг престој во [[Париз]], тој се сретнал со [[Александар фон Хумболт]], и бил под влијание на голем број француски [[Палеонтологија|палеонтолози]] и ботаничари. Потоа, се преселил во имот во Раднице, [[Чешка (историска област)|Боемија]]. Тука, тој создал ботаничка градина и спровел важни палеоботанички истражувања во неодамна отворените рудници за јаглен лоцирани во околните области. Ботаничкиот род ''[[Sternbergia]]'' е именуван во негова чест. == Публикации == * ''Abhandlung über die Pflanzenkunde in Böhmen'' (два тома 1817–1818) - Трактат за ботаниката на Бохемија. * ''Briefwechsel (1820-1832)'' - Преписка со Јохан Волфганг фон Гете. * [https://books.google.com/books/about/Versuch_einer_geognostisch_botanischen_D.html?id=ROJYAAAAYAAJ ''Versuch einer geognostisch-botanischen Darstellung der Flora der Vorwelt''] (со Август Карл Џозеф Корда, 1820–1825; два тома) - Обид за [[Абрахам Готолоб Вернер|геогностичко]] -ботанички опис на исконската флора. * [https://books.google.com/books/about/Ausgew%C3%A4hlte_Werke_des_Grafen_Kaspar_von.html?id=kmXkAAAAMAAJ ''Ausgewählte Werke des Grafen Каспар фон Стернберг''], 1902 година - Избрани дела на грофот Каспар фон Стернберг. * [https://books.google.com/books/about/Leben_Des_Grafen_Kaspar_Von_Sternberg.html?id=mtIOSgAACAAJ ''Leben des Grafen Каспар фон Стернберг''], 2010 година - Животот на грофот Каспар фон Стернберг. Стандардната [[Биномна номенклатура|кратенка на ботаничкиот автор]] '''Sternb.''' се применува за [[Вид (биологија)|видовите]] што ги опишал тој. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.univie.ac.at/sternberg/ Проектот Штернберг] [[Категорија:Германски ентомолози]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Птеридолози]] [[Категорија:Бриолози]] [[Категорија:Починати во 1838 година]] [[Категорија:Родени во 1761 година]] 41mk0y70hv3h3w5z6gth5iq01fturrf 5543891 5543890 2026-04-23T13:55:04Z Виолетова 1975 5543891 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Каспар Марија фон Штернберг | image = KasparMariaVonSternberg.jpg | alt = | caption = Слика од 1838 г. на Штенберг од Александар Кларот | birth_name = Каспар Марија фон Штернберг | birth_date = 6 јануари 1761 | birth_place = [[Прага]] | death_date = {{Death date and age|1838|12|20 |1761|1|6}} | death_place = Брежина | other_names = Sternb. <small>(standard [[Binomial nomenclature#Authorship in scientific names|botanical author abbreviation]] for [[species]] he described)</small> | known_for = Го основал [[Национален музеј (Прага)|Националниот музеј во Прага]], и се смета за основач на [[палеоботаника]]та | occupation = [[Теологија]], [[минералогија]], [[геогнозија]], [[ентомологија]], [[ботаника]] }} '''Гроф Каспар Марија фон Штернберг''' ({{Langx|de|Kaspar Maria Graf von Sternberg}}, {{Langx|cs|Kašpar Maria hrabě ze Šternberka}}; 6 јануари 1761 – 20 декември 1838)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd119335530.html#ndbcontent|title=Sternberg, Kaspar Graf von - Deutsche Biographie|last=Biographie|first=Deutsche|work=www.deutsche-biographie.de|language=de|accessdate=2025-02-08}}</ref> бил [[Чешка (историска област)|боемски]] [[Благородништво|аристократ]], [[Богословие|теолог]], [[Минералогија|минералог]], [[Абрахам Готолоб Вернер|геогностик]], [[Ентомологија|ентомолог]] и [[Ботаника|ботаничар]]. Познат е како „Татко на палеоботаниката“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://global.museum-digital.org/people/39414|title=Kaspar Maria von Sternberg (1761-1838) :: museum-digital|work=global.museum-digital.org|accessdate=2024-12-16}}</ref> == Ран живот и потекло == Роден во едно од најистакнатите боемски благороднички семејства, тој бил најмладото дете на грофот Јохан Непомук I фон Штернберг (1713-1798) и неговата сопруга, грофицата Марија Ана Јозефа Коловрат-Краковски (1726-1790).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://w.genealogy.euweb.cz/sternbg/sternbg6.html|title=Sternberg 6}}</ref> Имал две постари сестри: грофицата Јозефа Ана (1748-1787), грофицата Марија Леополдина (1749-1749) и двајца браќа: грофот Јохан Непомук II (1752-1789), [[полковник]] убиен во Милбах, [[Трансилванија]], и грофот Јоаким (1755-1808). == Биографија == Тој го основал [[Национален музеј (Прага)|Боемскиот национален музеј во Прага]], каде што неговата колекција од минерали, фосили и растителни примероци ја сочинувала основната колекција, и се смета за основач на модерната [[палеоботаника]]. Од 1820 година, бил во пријателски односи со [[Јохан Волфганг фон Гете]]. Првично студент по [[Богословие|теологија]] во [[Рим]], од каде што добил пониско ракополагање. Во младоста, тој се стремел да биде војник, но наскоро, под притисок на неговите родители и браќа, решил да продолжи со црковна кариера. На 11-годишна возраст, [[Папа Климент XIV|папата Климент XIV]] му ја обезбедил позицијата [[каноник]] во Фрајзинг, а подоцна и во Регенсбург. Инспириран од новооснованото [[Ботаничко друштво на Регенсбург]] (1790), тој станал страствен [[Природонаука|натуралист]], а подоцна станал истакнат член на друштвото. Дал големи придонеси во ''Ботаничкото друштво'', а исто така основал и ботаничка градина во [[Регенсбург]]. Во 1805 година, за време на подолг престој во [[Париз]], тој се сретнал со [[Александар фон Хумболт]], и бил под влијание на голем број француски [[Палеонтологија|палеонтолози]] и ботаничари. Потоа, се преселил во имот во Раднице, [[Чешка (историска област)|Боемија]]. Тука, тој создал ботаничка градина и спровел важни палеоботанички истражувања во неодамна отворените рудници за јаглен лоцирани во околните области. Ботаничкиот род ''[[Sternbergia]]'' е именуван во негова чест. == Публикации == * ''Abhandlung über die Pflanzenkunde in Böhmen'' (два тома 1817–1818) - Трактат за ботаниката на Бохемија. * ''Briefwechsel (1820-1832)'' - Преписка со Јохан Волфганг фон Гете. * [https://books.google.com/books/about/Versuch_einer_geognostisch_botanischen_D.html?id=ROJYAAAAYAAJ ''Versuch einer geognostisch-botanischen Darstellung der Flora der Vorwelt''] (со Август Карл Џозеф Корда, 1820–1825; два тома) - Обид за [[Абрахам Готолоб Вернер|геогностичко]] -ботанички опис на исконската флора. * [https://books.google.com/books/about/Ausgew%C3%A4hlte_Werke_des_Grafen_Kaspar_von.html?id=kmXkAAAAMAAJ ''Ausgewählte Werke des Grafen Каспар фон Стернберг''], 1902 година - Избрани дела на грофот Каспар фон Стернберг. * [https://books.google.com/books/about/Leben_Des_Grafen_Kaspar_Von_Sternberg.html?id=mtIOSgAACAAJ ''Leben des Grafen Каспар фон Стернберг''], 2010 година - Животот на грофот Каспар фон Стернберг. Стандардната [[Биномна номенклатура|кратенка на ботаничкиот автор]] '''Sternb.''' се применува за [[Вид (биологија)|видовите]] што ги опишал тој. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.univie.ac.at/sternberg/ Проект Штернберг] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Штернберг, Каспар Марија фон}} [[Категорија:Германски ентомолози]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Птеридолози]] [[Категорија:Бриолози]] [[Категорија:Починати во 1838 година]] [[Категорија:Родени во 1761 година]] dfb6wim2f5bcogciea31k07yx7g0fj7 5543896 5543891 2026-04-23T13:56:36Z Виолетова 1975 5543896 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Каспар Марија фон Штернберг | image = KasparMariaVonSternberg.jpg | alt = | caption = Слика од 1838 г. на Штенберг од Александар Кларот | birth_name = Каспар Марија фон Штернберг | birth_date = 6 јануари 1761 | birth_place = [[Прага]] | death_date = {{Death date and age|1838|12|20 |1761|1|6}} | death_place = Брежина | other_names = Sternb. <small>ботаничка авторска кратенка</small> | known_for = Го основал [[Национален музеј (Прага)|Националниот музеј во Прага]], и се смета за основач на [[палеоботаника]]та | occupation = [[Теологија]], [[минералогија]], [[геогнозија]], [[ентомологија]], [[ботаника]] }} '''Гроф Каспар Марија фон Штернберг''' ({{Langx|de|Kaspar Maria Graf von Sternberg}}, {{Langx|cs|Kašpar Maria hrabě ze Šternberka}}; 6 јануари 1761 – 20 декември 1838)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd119335530.html#ndbcontent|title=Sternberg, Kaspar Graf von - Deutsche Biographie|last=Biographie|first=Deutsche|work=www.deutsche-biographie.de|language=de|accessdate=2025-02-08}}</ref> бил [[Чешка (историска област)|боемски]] [[Благородништво|аристократ]], [[Богословие|теолог]], [[Минералогија|минералог]], [[Абрахам Готолоб Вернер|геогностик]], [[Ентомологија|ентомолог]] и [[Ботаника|ботаничар]]. Познат е како „Татко на палеоботаниката“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://global.museum-digital.org/people/39414|title=Kaspar Maria von Sternberg (1761-1838) :: museum-digital|work=global.museum-digital.org|accessdate=2024-12-16}}</ref> == Ран живот и потекло == Роден во едно од најистакнатите боемски благороднички семејства, тој бил најмладото дете на грофот Јохан Непомук I фон Штернберг (1713-1798) и неговата сопруга, грофицата Марија Ана Јозефа Коловрат-Краковски (1726-1790).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://w.genealogy.euweb.cz/sternbg/sternbg6.html|title=Sternberg 6}}</ref> Имал две постари сестри: грофицата Јозефа Ана (1748-1787), грофицата Марија Леополдина (1749-1749) и двајца браќа: грофот Јохан Непомук II (1752-1789), [[полковник]] убиен во Милбах, [[Трансилванија]], и грофот Јоаким (1755-1808). == Биографија == Тој го основал [[Национален музеј (Прага)|Боемскиот национален музеј во Прага]], каде што неговата колекција од минерали, фосили и растителни примероци ја сочинувала основната колекција, и се смета за основач на модерната [[палеоботаника]]. Од 1820 година, бил во пријателски односи со [[Јохан Волфганг фон Гете]]. Првично студент по [[Богословие|теологија]] во [[Рим]], од каде што добил пониско ракополагање. Во младоста, тој се стремел да биде војник, но наскоро, под притисок на неговите родители и браќа, решил да продолжи со црковна кариера. На 11-годишна возраст, [[Папа Климент XIV|папата Климент XIV]] му ја обезбедил позицијата [[каноник]] во Фрајзинг, а подоцна и во Регенсбург. Инспириран од новооснованото [[Ботаничко друштво на Регенсбург]] (1790), тој станал страствен [[Природонаука|натуралист]], а подоцна станал истакнат член на друштвото. Дал големи придонеси во ''Ботаничкото друштво'', а исто така основал и ботаничка градина во [[Регенсбург]]. Во 1805 година, за време на подолг престој во [[Париз]], тој се сретнал со [[Александар фон Хумболт]], и бил под влијание на голем број француски [[Палеонтологија|палеонтолози]] и ботаничари. Потоа, се преселил во имот во Раднице, [[Чешка (историска област)|Боемија]]. Тука, тој создал ботаничка градина и спровел важни палеоботанички истражувања во неодамна отворените рудници за јаглен лоцирани во околните области. Ботаничкиот род ''[[Sternbergia]]'' е именуван во негова чест. == Публикации == * ''Abhandlung über die Pflanzenkunde in Böhmen'' (два тома 1817–1818) - Трактат за ботаниката на Бохемија. * ''Briefwechsel (1820-1832)'' - Преписка со Јохан Волфганг фон Гете. * [https://books.google.com/books/about/Versuch_einer_geognostisch_botanischen_D.html?id=ROJYAAAAYAAJ ''Versuch einer geognostisch-botanischen Darstellung der Flora der Vorwelt''] (со Август Карл Џозеф Корда, 1820–1825; два тома) - Обид за [[Абрахам Готолоб Вернер|геогностичко]] -ботанички опис на исконската флора. * [https://books.google.com/books/about/Ausgew%C3%A4hlte_Werke_des_Grafen_Kaspar_von.html?id=kmXkAAAAMAAJ ''Ausgewählte Werke des Grafen Каспар фон Стернберг''], 1902 година - Избрани дела на грофот Каспар фон Стернберг. * [https://books.google.com/books/about/Leben_Des_Grafen_Kaspar_Von_Sternberg.html?id=mtIOSgAACAAJ ''Leben des Grafen Каспар фон Стернберг''], 2010 година - Животот на грофот Каспар фон Стернберг. Стандардната [[Биномна номенклатура|кратенка на ботаничкиот автор]] '''Sternb.''' се применува за [[Вид (биологија)|видовите]] што ги опишал тој. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.univie.ac.at/sternberg/ Проект Штернберг] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Штернберг, Каспар Марија фон}} [[Категорија:Германски ентомолози]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Птеридолози]] [[Категорија:Бриолози]] [[Категорија:Починати во 1838 година]] [[Категорија:Родени во 1761 година]] 7kcztdkgql04b55qjm7b2ty4xk640u1 1 1392419 5543892 2026-04-23T13:55:23Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5543892 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1392420 5543894 2026-04-23T13:55:56Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5543894 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1392421 5543895 2026-04-23T13:56:04Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Каспар Марија фон Штернберг]] 5543895 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Каспар Марија фон Штернберг]] nsmviis1bgxvpq433jlrxugbxl6vi0q 0 1392422 5543898 2026-04-23T14:01:44Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: '''Банатска Црна Гора''' во средниот век претставувала српска област од околу педесет населби, кои се протегале помеѓу Тимиш и Муреш, во средниот дел помеѓу Темишвар, Лугош и Липова. Бројот на српски населби во оваа област бил намален на 25 во текот на 1... 5543898 wikitext text/x-wiki '''Банатска Црна Гора''' во средниот век претставувала српска област од околу педесет населби, кои се протегале помеѓу Тимиш и Муреш, во средниот дел помеѓу Темишвар, Лугош и Липова. Бројот на српски населби во оваа област бил намален на 25 во текот на 18 век, а на девет во средината на 19 век. На почетокот на 20 век, кога била завршена поделбата на црковните општини, Банатска Црна Гора била сведена на српска етничка енклава од четири населби. Оваа српска енклава од четири населби, која се протега североисточно од Темишвар, е денешна Банатска Црна Гора и се состои од четири населби со мешано население: Краљевац (Cralovăț), Лукаревац (Lucareţ)), Петрово Село (Petrovaselo) и Станчево (Stanciova). Сите четири населби се наоѓаат во Тимишката жупанија: Петрово Село и Станчево припаѓаат на град Рекаш, Краљевац на општина Велики Тополовац и Лукаревац на општина Брестовац.<ref>Жива Ђ. Милин; Банатска Црна Гора. Историја. Говор. Ономастика; Темишвар; стр. 83</ref> == Историја == Се претпоставува дека Банатска Црна Гора веќе била населена со Срби во 15 век. Оваа претпоставка се темели на историски извори и традиции. Кога водачот Радиќ Поступовиќ се преселил во Унгарија во 1438 година, тука српскиот деспот Ѓураѓ Бранковиќ му дал имоти во областа на Банатска Црна Гора - Саруд на запад и Обрадово Село, Иваново Село, Тиситово и Лукаревац во центарот на оваа област. Во негово време започнало масовното населување на Срби во Банатска Црна Гора. [[Податотека:Lucaret (20).JPG|мини|250п|Дрвената црква во Лукаревац]] Прашањето за потеклото на банатските „Црногорци“ останува енигматично до ден-денес. Жителите на овие населби се нарекуваат себеси Црногорци, бидејќи сè уште се свесни дека нивните предци мигрирале од Црна Гора. Сепак, не се споменува никаква миграција на Црногорци во овие области. Можно е традицијата за нивното црногорско потекло почнала да се шири во првата половина на 18 век, по 1721 и 1723 година, кога грофот Мерси го населил Станчево со некои Црногорци. На почетокот на 1960-тите, историчар Т. Н. Трпча, ја презентирал својата хипотеза за миграцијата на Србите во овие области од Скопска Црна Гора кон крајот на 17 век. Историчар Љ. Церовиќ, како и Т. Н. Трпча, претпоставува дека банатските „Црногорци“ се од скопско потекло. Тој ја гледа нивната миграција во Банат во времето на интензивните миграции на Србите во Панонската Низина во средината и втората половина на 15 век.<ref>Жива Ђ. Милин; Исто; стр. 84</ref> Може да се претпостави дека првите што пристигнале во областа на Банатска Црна Гора и најбројни биле доселеници од Скопска Црна Гора. В. Веску верува дека предците на денешните банатски „Црногорци“ живееле на територијата што некогаш се наоѓала во јужниот дел на смедеревско-вршачкиот дијалект и во северниот дел на косовско-ресавскиот дијалект. Обидите да се воспостави каков било вид врска помеѓу имињата на овој регион и неговите истоимени имиња – Црна Гора и Скопска Црна Гора – сè уште немаат посигурна основа, освен идентитетот на имињата и воспоставениот обичај на банатчани од овие места, исто така нејасно – да се сметаат себеси за црногорски по потекло. Најстарата црква во Банатска Црна Гора е во Лукаревац, дрвена црква, изградена во 1744 година, најверојатно на местото на дрвената колиба на Радиќ од 15 век. Таа е исто така и најстарата српска селска парохиска црква во Романија. Другите три цркви се изградени кон крајот на 19 и почетокот на 20 век: црквата во Краљевац во 1887 година, црквата во Станчево во 1891 година и црквата во Петрово Село во 1901 година, при што втората е изградена на местото на дрвена црква изградена во 1874 година на сопствен трошок на Михаило Андрејевиќ. Сите четири цркви се посветени на Светиот великомаченик Георги.<ref>Жива Ђ. Милин; Исто; стр. 85</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Банат]] [[Категорија:Историски области во Романија]] [[Категорија:Срби во Романија]] jgkvh46xje4b6dvp834h4thxrbuhgfd 5543902 5543898 2026-04-23T14:13:40Z Marco Mitrovich 114460 5543902 wikitext text/x-wiki '''Банатска Црна Гора''' во средниот век претставувала [[Срби|српска]] област од околу педесет населби, кои се протегале помеѓу [[Тамиш]] и [[Муреш]], во средниот дел помеѓу [[Темишвар]], Лугош и Липова. Бројот на српски населби во оваа област бил намален на 25 во текот на 18 век, а на девет во средината на 19 век. На почетокот на 20 век, кога била завршена поделбата на црковните општини, Банатска Црна Гора била сведена на српска етничка енклава од четири населби. Оваа српска енклава од четири населби, која се протега североисточно од Темишвар, е денешна Банатска Црна Гора и се состои од четири населби со мешано население: [[Краљевац (Романија)|Краљевац]] (Cralovăț), [[Лукаревац]] (Lucareţ)), [[Петрово Село (Романија)|Петрово Село]] (Petrovaselo) и [[Станчево]] (Stanciova). Сите четири населби се наоѓаат во Тимишката жупанија: Петрово Село и Станчево припаѓаат на град Рекаш, Краљевац на општина Велики Тополовац и Лукаревац на општина Брестовац.<ref>Жива Ђ. Милин; Банатска Црна Гора. Историја. Говор. Ономастика; Темишвар; стр. 83</ref> == Историја == Се претпоставува дека Банатска Црна Гора веќе била населена со Срби во 15 век. Оваа претпоставка се темели на историски извори и традиции. Кога водачот Радиќ Поступовиќ се преселил во Унгарија во 1438 година, тука српскиот деспот Ѓураѓ Бранковиќ му дал имоти во областа на Банатска Црна Гора - Саруд на запад и Обрадово Село, Иваново Село, Тиситово и Лукаревац во центарот на оваа област. Во негово време започнало масовното населување на Срби во Банатска Црна Гора. [[Податотека:Lucaret (20).JPG|мини|250п|Дрвената црква во Лукаревац]] Прашањето за потеклото на банатските „Црногорци“ останува енигматично до ден-денес. Жителите на овие населби се нарекуваат себеси Црногорци, бидејќи сè уште се свесни дека нивните предци мигрирале од Црна Гора. Сепак, не се споменува никаква миграција на Црногорци во овие области. Можно е традицијата за нивното црногорско потекло почнала да се шири во првата половина на 18 век, по 1721 и 1723 година, кога грофот Мерси го населил Станчево со некои Црногорци. На почетокот на 1960-тите, историчар Т. Н. Трпча, ја презентирал својата хипотеза за миграцијата на Србите во овие области од Скопска Црна Гора кон крајот на 17 век. Историчар Љ. Церовиќ, како и Т. Н. Трпча, претпоставува дека банатските „Црногорци“ се од скопско потекло. Тој ја гледа нивната миграција во Банат во времето на интензивните миграции на Србите во Панонската Низина во средината и втората половина на 15 век.<ref>Жива Ђ. Милин; Исто; стр. 84</ref> Може да се претпостави дека првите што пристигнале во областа на Банатска Црна Гора и најбројни биле доселеници од Скопска Црна Гора. В. Веску верува дека предците на денешните банатски „Црногорци“ живееле на територијата што некогаш се наоѓала во јужниот дел на смедеревско-вршачкиот дијалект и во северниот дел на косовско-ресавскиот дијалект. Обидите да се воспостави каков било вид врска помеѓу имињата на овој регион и неговите истоимени имиња – Црна Гора и Скопска Црна Гора – сè уште немаат посигурна основа, освен идентитетот на имињата и воспоставениот обичај на банатчани од овие места, исто така нејасно – да се сметаат себеси за црногорски по потекло. Најстарата црква во Банатска Црна Гора е во Лукаревац, дрвена црква, изградена во 1744 година, најверојатно на местото на дрвената колиба на Радиќ од 15 век. Таа е исто така и најстарата српска селска парохиска црква во Романија. Другите три цркви се изградени кон крајот на 19 и почетокот на 20 век: црквата во Краљевац во 1887 година, црквата во Станчево во 1891 година и црквата во Петрово Село во 1901 година, при што втората е изградена на местото на дрвена црква изградена во 1874 година на сопствен трошок на Михаило Андрејевиќ. Сите четири цркви се посветени на Светиот великомаченик Георги.<ref>Жива Ђ. Милин; Исто; стр. 85</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Банат]] [[Категорија:Историски области во Романија]] [[Категорија:Срби во Романија]] 74zpc88306jrmjqmsd95pbgjimhfa28 5543910 5543902 2026-04-23T14:34:40Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5543910 wikitext text/x-wiki '''Банатска Црна Гора''' во средниот век претставувала [[Срби|српска]] област од околу педесет населби, кои се протегале помеѓу [[Тамиш]] и [[Муреш]], во средниот дел помеѓу [[Темишвар]], Лугош и Липова. Бројот на српски населби во оваа област бил намален на 25 во текот на 18 век, а на девет во средината на 19 век. На почетокот на 20 век, кога била завршена поделбата на црковните општини, Банатска Црна Гора била сведена на српска етничка енклава од четири населби. Оваа српска енклава од четири населби, која се протега североисточно од Темишвар, е денешна Банатска Црна Гора и се состои од четири населби со мешано население: [[Краљевац (Романија)|Краљевац]] (Cralovăț), [[Лукаревац]] (Lucareţ)), [[Петрово Село (Романија)|Петрово Село]] (Petrovaselo) и [[Станчево]] (Stanciova). Сите четири населби се наоѓаат во Тимишката жупанија: Петрово Село и Станчево припаѓаат на град Рекаш, Краљевац на општина Велики Тополовац и Лукаревац на општина Брестовац.<ref>Жива Ђ. Милин; Банатска Црна Гора. Историја. Говор. Ономастика; Темишвар; стр. 83</ref> == Историја == Се претпоставува дека Банатска Црна Гора веќе била населена со Срби во 15 век. Оваа претпоставка се темели на историски извори и традиции. Кога водачот Радиќ Поступовиќ се преселил во [[Унгарија]] во 1438 година, тука српскиот деспот [[Ѓураѓ Бранковиќ]] му дал имоти во областа на Банатска Црна Гора - Саруд на запад и Обрадово Село, Иваново Село, Тиситово и Лукаревац во центарот на оваа област. Во негово време започнало масовното населување на Срби во Банатска Црна Гора. [[Податотека:Lucaret (20).JPG|мини|250п|Дрвената црква во Лукаревац]] Прашањето за потеклото на банатските „Црногорци“ останува нејасно до ден-денес. Жителите на овие населби се нарекуваат себеси Црногорци, бидејќи сè уште се свесни дека нивните предци мигрирале од [[Црна Гора]]. Сепак, не се споменува никаква миграција на Црногорци во овие области. Можно е традицијата за нивното црногорско потекло почнала да се шири во првата половина на 18 век, по 1721 и 1723 година, кога грофот Мерси го населил Станчево со некои Црногорци. На почетокот на 1960-тите, историчар Т. Н. Трпча, ја презентирал својата хипотеза за миграцијата на Србите (Македонци) во овие области од [[Скопска Црна Гора]] кон крајот на 17 век. Историчар Љ. Церовиќ, како и Т. Н. Трпча, претпоставува дека банатските „Црногорци“ се од скопско потекло. Тој ја гледа нивната миграција во Банат во времето на интензивните миграции на Србите во [[Панонска Низина|Панонската Низина]] во средината и втората половина на 15 век.<ref>Жива Ђ. Милин; Исто; стр. 84</ref> Може да се претпостави дека првите што пристигнале во областа на Банатска Црна Гора и најбројни биле доселеници од Скопска Црна Гора. В. Веску верува дека предците на денешните банатски „Црногорци“ живееле на територијата што некогаш се наоѓала во јужниот дел на смедеревско-вршачкиот дијалект и во северниот дел на косовско-ресавскиот дијалект. Обидите да се воспостави каков било вид врска помеѓу имињата на овој регион и неговите истоимени имиња – Црна Гора и Скопска Црна Гора – сè уште немаат посигурна основа, освен идентитетот на имињата и воспоставениот обичај на банатчани од овие места, исто така нејасно – да се сметаат себеси за црногорски по потекло. Најстарата црква во Банатска Црна Гора е во Лукаревац, дрвена црква, изградена во 1744 година, најверојатно на местото на дрвената колиба на Радиќ од 15 век. Таа е исто така и најстарата српска селска парохиска црква во [[Романија]]. Другите три цркви се изградени кон крајот на 19 и почетокот на 20 век: црквата во Краљевац во 1887 година, црквата во Станчево во 1891 година и црквата во Петрово Село во 1901 година, при што втората е изградена на местото на дрвена црква изградена во 1874 година на сопствен трошок на Михаило Андрејевиќ. Сите четири цркви се посветени на Светиот великомаченик Георги.<ref>Жива Ђ. Милин; Исто; стр. 85</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Банат]] [[Категорија:Историски области во Романија]] [[Категорија:Срби во Романија]] 02intarspdouj1f1im02tqs831sy12u 5543916 5543910 2026-04-23T15:01:52Z Marco Mitrovich 114460 5543916 wikitext text/x-wiki '''Банатска Црна Гора''' во средниот век претставувала [[Срби|српска]] област од околу педесет населби, кои се протегале помеѓу [[Тамиш]] и [[Муреш]], во средниот дел помеѓу [[Темишвар]], Лугош и Липова. Бројот на српски населби во оваа област бил намален на 25 во текот на 18 век, а на девет во средината на 19 век. На почетокот на 20 век, кога била завршена поделбата на црковните општини, Банатска Црна Гора била сведена на српска етничка енклава од четири населби. Оваа српска енклава од четири населби, која се протега североисточно од Темишвар, е денешна Банатска Црна Гора и се состои од четири населби со мешано население: [[Краљевац (Романија)|Краљевац]] (Cralovăț), [[Лукаревац]] (Lucareţ)), [[Петрово Село (Романија)|Петрово Село]] (Petrovaselo) и [[Станчево]] (Stanciova). Сите четири населби се наоѓаат во Тимишката жупанија: Петрово Село и Станчево припаѓаат на град Рекаш, Краљевац на општина Велики Тополовац и Лукаревац на општина Брестовац.<ref>Жива Ђ. Милин; Банатска Црна Гора. Историја. Говор. Ономастика; Темишвар; стр. 83</ref> == Историја == Се претпоставува дека Банатска Црна Гора веќе била населена со Срби во 15 век. Оваа претпоставка се темели на историски извори и традиции. Кога водачот Радиќ Поступовиќ се преселил во [[Унгарија]] во 1438 година, тука српскиот деспот [[Ѓураѓ Бранковиќ]] му дал имоти во областа на Банатска Црна Гора - Саруд на запад и Обрадово Село, Иваново Село, Тиситово и Лукаревац во центарот на оваа област. Во негово време започнало масовното населување на Срби во Банатска Црна Гора. [[Податотека:Lucaret (20).JPG|мини|250п|Дрвената црква во Лукаревац]] Прашањето за потеклото на банатските „Црногорци“ останува нејасно до ден-денес. Жителите на овие населби се нарекуваат себеси Црногорци, бидејќи сè уште се свесни дека нивните предци мигрирале од [[Црна Гора]]. Сепак, не се споменува никаква миграција на Црногорци во овие области. Можно е традицијата за нивното црногорско потекло почнала да се шири во првата половина на 18 век, по 1721 и 1723 година, кога грофот Мерси го населил Станчево со некои Црногорци. На почетокот на 1960-тите, историчар Т. Н. Трпча, ја презентирал својата хипотеза за миграцијата во овие области од [[Скопска Црна Гора]] кон крајот на 17 век. Историчар Љ. Церовиќ, како и Т. Н. Трпча, претпоставува дека банатските „Црногорци“ се од скопско потекло. Тој ја гледа нивната миграција во Банат во времето на интензивните миграции на Србите во [[Панонска Низина|Панонската Низина]] во средината и втората половина на 15 век.<ref>Жива Ђ. Милин; Исто; стр. 84</ref> Може да се претпостави дека првите што пристигнале во областа на Банатска Црна Гора и најбројни биле доселеници од Скопска Црна Гора. В. Веску верува дека предците на денешните банатски „Црногорци“ живееле на територијата што некогаш се наоѓала во јужниот дел на смедеревско-вршачкиот дијалект и во северниот дел на косовско-ресавскиот дијалект. Обидите да се воспостави каков било вид врска помеѓу имињата на овој регион и неговите истоимени имиња – Црна Гора и Скопска Црна Гора – сè уште немаат посигурна основа, освен идентитетот на имињата и воспоставениот обичај на банатчани од овие места, исто така нејасно – да се сметаат себеси за црногорски по потекло. Најстарата црква во Банатска Црна Гора е во Лукаревац, дрвена црква, изградена во 1744 година, најверојатно на местото на дрвената колиба на Радиќ од 15 век. Таа е исто така и најстарата српска селска парохиска црква во [[Романија]]. Другите три цркви се изградени кон крајот на 19 и почетокот на 20 век: црквата во Краљевац во 1887 година, црквата во Станчево во 1891 година и црквата во Петрово Село во 1901 година, при што втората е изградена на местото на дрвена црква изградена во 1874 година на сопствен трошок на Михаило Андрејевиќ. Сите четири цркви се посветени на Светиот великомаченик Георги.<ref>Жива Ђ. Милин; Исто; стр. 85</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Банат]] [[Категорија:Историски области во Романија]] [[Категорија:Срби во Романија]] 53mkpz79geb455zd1z2p5hfw97fipkx 0 1392423 5543900 2026-04-23T14:12:08Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1280570889|Alvah Augustus Eaton]]“ 5543900 wikitext text/x-wiki '''Алва Августус Итон''' (20 ноември 1865 – 29 септември 1908) бил [[Соединети Американски Држави|американски]] [[Ботаника|ботаничар]] кој опишал многу видови птеридофити, орхидеи и треви. == Ран живот == Итон е роден во Сибрук, [[Њу Хемпшир]], и се преселил на семејна фарма во Салисбери, [[Масачусетс]] на дванаесет годишна возраст. Завршил четиригодишно средно образование во рок од две години во училиштето „Путнам“ во Њуберипорт . == Кариера == Работел како наставник една година во Сибрук, а уште три во Калифорнија, паралелно со земјоделство. Откако се вратил во Нова Англија, решил да стане цвеќар поради здравствени проблеми. Три пати бил на екскурзии во Флорида и една во Европа за Ботаничката лабораторија „Ејмс“ во Истон, Масачусетс. Тој беше член на поглавјето „Линејски папрат“, претходник на Американското друштво за папрати . Често придонесувал за „ ''Ферн билтен“'' и развивал хербариум за Друштвото. Итон ја издал серијата слична на exsiccata „ ''Родот Equisetum во Северна Америка.'' ''Дистрибуција на билтенот за папрати“''. До неговата смрт во 1908 година, тој бил кустос на хербариумот. == Дела == Голем дел од неговата работа е документирана во Греј Хербариумот на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] . Документите се состојат од шеснаесет тетратки напишани помеѓу приближно 1895 и 1906 година, четири писма од 1899 до 1905 година и неколку недатирани ракописи. [[Категорија:Починати во 1908 година]] [[Категорија:Родени во 1865 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] meg69cgwk4nn6taujr3iq2vkzjwaxpx 0 1392424 5543901 2026-04-23T14:12:17Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1282485827|Hubertus Antonius van der Aa]]“ 5543901 wikitext text/x-wiki  {{Infobox person|birth_date={{birth date|1935|07|05|df=y}}|birth_place=[[Тилбург]]|death_date={{death date and age|2017|05|07|1935|07|05|df=y}}}} '''Хубертус Антониус ван дер Аа''' (5 јули 1935 година{{Цп}} 7 мај 2017) бил [[Холанѓани|холандски]] [[Микологија|миколог]] кој опиша неколку [[Род (биологија)|родови]] и [[Вид (биологија)|видови]] [[Габа|габи]]. Студирал на Универзитетот во Утрехт каде што докторирал во 1973 година со дисертацијата ''„Студии за филостикти I“''. == Публикации == * {{Наведено списание|year=1968|title=''Petrakia irregularis''. A new fungus species|journal=Acta Botanica Neerlandica|volume=17|issue=3|pages=221–225|doi=10.1111/j.1438-8677.1968.tb00076.x}}  * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|last2=van Kesteren|first2=H. A.|year=1971|title=The identity of ''[[Phyllosticta]] destructiva'' and similar ''[[Phoma]]''-like fungi described from [[Malvaceae]]-D and ''[[Lycium barbarum|Lycium halimifolium]]''-D|journal=Acta Botanica Neerlandica|volume=20|issue=5|pages=552–563|doi=10.1111/j.1438-8677.1971.tb00740.x}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1973|title=Studies in ''Phyllosticta''. Part 1|journal=Studies in Mycology|issue=5|pages=1–110}} * {{Наведено списание|last=Samson|first=R. A.|last2=van der Aa|first2=H. A.|year=1975|title=''Echinochondrium pulchrum''. New genus, new Species, a new sclerotic [[Hyphomycetes|hyphomycete]]|journal=Revue de Mycologie|volume=39|issue=2|pages=103–106}} * {{Наведено списание|last=Freyer|first=K.|last2=van der Aa|first2=H. A.|year=1975|title=''[[Pyrenochaeta]] parasitica''. New species. The [[Conidium|conidial]] stage of ''[[Herpotrichia]] parasitica'' equals ''[[Trichosphaeria]] parasitica''|journal=[[Forest Pathology (journal)|European Journal of Forest Pathology]]|volume=5|issue=3|pages=177–182|doi=10.1111/j.1439-0329.1975.tb00463.x}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1976|title=The [[Rust (fungus)|rust fungi]] of [[Reed (plant)|reeds]]. An introduction to the Uredinales|journal=Coolia|volume=19|issue=1|pages=15–23}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1977|title=The rusts of reeds. Some amplifications|journal=Coolia|volume=20|issue=1|pages=26–27}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1978|title=71626 ''[[Agaricus]] macrosporus'' in the [[Eem]] polder, Netherlands|journal=Coolia|volume=21|issue=1|pages=13–19}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1978|title=''[[Ganoderma]] resinaceum'' as a parasite of the [[beech]] tree|journal=Coolia|volume=21|issue=2|pages=30–32}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1978|title=Objections to the regular consumption of ''Agaricus macrosporus''|journal=Coolia|volume=21|issue=3|pages=67–68}} * {{Наведено списание|last=Zazzerini|first=A.|last2=van der Aa|first2=H. A.|year=1979|title=Morphology and pathogenicity of ''Phlyctaena vagabunda'', a parasite of the [[olive]] tree ''Olea europaea''|journal=Phytopathologische Zeitschrift|volume=96|issue=3|pages=258–262|doi=10.1111/j.1439-0434.1979.tb01647.x}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1979|title=A deviant form of ''[[Leucoagaricus]] naucinus''|journal=Coolia|volume=22|issue=4|pages=114–115}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|last2=van Kesteren|first2=H. A.|year=1980|title=''Phoma heteromorphospora''. New name|journal=Persoonia|volume=10|issue=4|pages=542}} * {{Наведено списание|last=von Arx|first=J. A.|last2=van der Aa|first2=H. A.|year=1981|title=''Pithosira'' and ''Xenoplaca'' 2. [[Dematiaceous]] Hyphomycete genera from South America|journal=Persoonia|volume=11|issue=3|pages=387–389}} * {{Наведено списание|last=Constantinescu|first=O.|last2=van der Aa|first2=H. A.|year=1982|title=''Phoma flavigena''. New species from fresh water in Romania|journal=[[Fungal Biology|Transactions of the British Mycological Society]]|volume=79|issue=2|pages=343–345|doi=10.1016/s0007-1536(82)80126-5}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1982|title=Some changes in [[International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants|International Code of Botanical Nomenclature]]|journal=Coolia|volume=25|issue=4|pages=101–104}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1983|title=''[[Coniella]] macrospora''. New species|journal=Proceedings of the [[Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen]] Series C Biological and Medical Sciences|volume=86|issue=2|pages=121–126}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1984|title=The [[clavarioid]] form of ''[[Pleurotus]] ostreatus''|journal=Coolia|volume=27|issue=4|pages=85–89}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|last2=van Oorschot|first2=C. A. N.|year=1985|title=A redescription of some genera with staurospores|journal=Persoonia|volume=12|issue=4|pages=415–426}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1986|title=A striking attack on ''[[Hygrocybe]]''|journal=Coolia|volume=29|issue=1|pages=7–9}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1986|title=Dichotomy and fasciation in ''[[Phallus impudicus]]''|journal=Coolia|volume=29|issue=4|pages=92–96}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1986|title=Revision of ''[[Keissleriella]] podocarpi'' Butin|journal=Sydowia|volume=39|pages=1–7}} * {{Наведено списание|last=de Nooij|first=M. P.|last2=van der Aa|first2=H. A.|year=1987|title=''[[Phomopsis]] subordinaria'' and associated stalk disease in natural populations of ''[[Plantago lanceolata]]''|journal=[[Botany (journal)|Canadian Journal of Botany]]|volume=65|issue=11|pages=2318–2325|doi=10.1139/b87-315}} * {{Наведено списание|last=von Arx|first=J. A.|last2=Guarro|first2=J.|last3=van der Aa|first3=H. A.|year=1987|title=''Asordaria''. New genus of [[Sordariaceae]] and a new species of ''Melanocarpus''|journal=Persoonia|volume=13|issue=3|pages=263–272}} * {{Наведено списание|last=von Arx|first=J. A.|last2=var der Aa|first2=H. A.|year=1987|title=''[[Spororminula]] tenerifae''. New genus new species|journal=Transactions of the British Mycological Society|volume=89|issue=1|pages=117–120|doi=10.1016/s0007-1536(87)80068-2}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1988|title=''Syzygospora tumefaciens''. The cause of galls on ''[[Collybia]]''|journal=Coolia|volume=31|issue=3|pages=63–68}} * {{Наведено списание|last=van Eijk|first=G. W.|last2=Roeijmans|first2=H. J.|last3=van der Aa|first3=H. A.|year=1988|title=[[Labdane]] diterpene derivatives from ''[[Holwaya]] mucida''|journal=Journal of Microbiology|volume=54|issue=4|pages=325–330|doi=10.1007/bf00393523}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1989|title=''Polycoccum peltigerae'' and ''[[Didymosphaeria]] arxii''. New species and their [[Teleomorph, anamorph and holomorph|anamorph]]s|journal=Studies in Mycology|issue=31|pages=15–22}} * {{Наведено списание|last=var der Aa|first=H. A.|last2=Noordeloos|first2=M. E.|author-link2=Machiel Noordeloos|last3=de Gruyter|first3=J.|year=1990|title=Species concepts in some larger genera of the [[Coelomycetes]]|journal=Studies in Mycology|issue=32|pages=3–20}} * {{Наведено списание|last=Guarro|first=J.|last2=Cannon|first2=P. F.|last3=van der Aa|first3=H. A.|year=1991|title=A synopsis of the genus ''[[Zopfiella]]'' [[Ascomycetes]] [[Lasiosphaeriaceae]]|journal=Systema Ascomycetum|volume=10|issue=2|pages=79–112}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1992|title=Mycophilic [[honeybees]]|journal=Coolia|volume=35|issue=3|pages=83–86}} * {{Наведено списание|last=Kok|first=C. J.|last2=Haverkamp|first2=W.|last3=van der Aa|first3=H. A.|year=1992|title=Influence of pH on the growth and leaf-maceration ability of fungi involved in the decomposition of floating leaves of ''Nymphaea alba'' in an acid water|journal=[[Microbiology (journal)|Journal of General Microbiology]]|volume=138|issue=1|pages=103–108|doi=10.1099/00221287-138-1-103|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1993|title=[[International Mycological Association]]|journal=Coolia|volume=36|issue=1|pages=23–25}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A|last2=Samson|first2=R. A.|year=1994|title=A new species of ''Helicoön''|journal=[[Fungal Biology|Mycological Research]]|volume=98|issue=1|pages=74–76|doi=10.1016/s0953-7562(09)80340-7}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|year=1998|title=''[[Nectria]] cosmariospora'', a new [[Sordariomycetes|Pyrenomycete]] for the Netherlands|journal=Coolia|volume=41|issue=3|pages=148–150}} * {{Наведено списание|last=Vanev|first=S. G.|last2=van der Aa|first2=H. A.|year=1998|title=An annotated list of the published names in ''Asteromella''|journal=Persoonia|volume=17|issue=1|pages=47–67}} * {{Наведено списание|last=Kovics|first=G. J.|last2=de Gruyter|first2=J.|last3=van der Aa|first3=H. A.|date=August 1999|title=''Phoma sojicola [[Combinatio nova|comb. nov.]]'' and other [[hyaline]]-spored [[Coelomycetes]] pathogenic on [[soybean]]|journal=Mycological Research|volume=103|issue=8|pages=1065–1070|doi=10.1017/s0953756298007990}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|last2=Boerema|first2=G. H.|last3=de Gruyter|first3=J.|year=2000|title=Contributions towards a monograph of ''Phoma'' (Coelomycetes) VI - 1. Section Phyllostictoides: Characteristics and nomenclature of its [[type species]] ''Phoma exigua''|journal=Persoonia|volume=17|issue=3|pages=435–456}} * {{Наведено списание|last=van der Aa|first=H. A.|last2=Vanev|first2=S.|last3=Mel'nik|first3=V. A.|displayauthors=etal|date=September 2001|title=A new species of ''Cytosporella'' (Coelomycetes, Deuteromycotina) from subantarctic Campbell Island (New Zealand)|journal=[[Royal Society of New Zealand|New Zealand Journal of Botany]]|volume=39|issue=3|pages=543–545|doi=10.1080/0028825x.2001.9512756|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=de Gruyter|first=J.|last2=Boerema|first2=G. H.|last3=van der Aa|first3=H. A.|year=2002|title=Contributions towards a monograph of ''Phoma'' (Coelomycetes) VI - 2. Section Phyllostictoides: Outline of its taxa|journal=Persoonia|volume=18|issue=1|pages=1–53}} * {{Наведено списание|last=Baayen|first=R. P.|last2=Bonants|first2=P. J. M.|last3=Verkley|first3=G.|displayauthors=etal|date=May 2002|title=Nonpathogenic isolates of the citrus black spot fungus, ''Guignardia citricarpa'', identified as a cosmopolitan endophyte of woody plants, ''G. mangiferae'' (''Phyllosticta capitalensis'')|journal=[[American Phytopathological Society#Journals|Phytopathology]]|volume=92|issue=5|pages=464–477|doi=10.1094/phyto.2002.92.5.464|pmid=18943020|doi-access=free}} [[Категорија:Луѓе од Тилбург]] [[Категорија:Холандски миколози]] [[Категорија:Починати во 2017 година]] [[Категорија:Родени во 1935 година]] odydjke0g7jeuo2ckf1i0cc34k0st5k 0 1392425 5543904 2026-04-23T14:16:36Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1320555945|Alexander Alexandrovich Fischer von Waldheim]]“ 5543904 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fischer_von_Waldheim_AA.jpg|мини|Фишер фон Валдхајм А.А.]] '''Александар Александрович Фишер фон Валдхајм''' (роден на 20 април 1839 година во [[Москва]], [[Руска Империја]] - починал на 24 февруари 1920 година во [[Сочи]], [[Русија]] ) бил руски [[Ботаника|ботаничар]]. Тој бил директор на [[Ботаничка градина на Петар Велики|Ботаничката градина во Санкт Петербург]]. Бил син на Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм (1803–1884) и внук на Готхелф Фишер фон Валдхајм . Во 1853 година, бил избран за член на Американското филозофско друштво. [[Категорија:Починати во 1920 година]] [[Категорија:Родени во 1839 година]] o1sv6ph5fb6sljontex9wn62eqadmlv 0 1392426 5543905 2026-04-23T14:26:09Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1348103616|Gotthelf Fischer von Waldheim]]“ 5543905 wikitext text/x-wiki  {{Infobox scientist|image=Fischer von Waldheim 1771-1853.jpg|caption=Готхелф Фишер фон Валдхајм|name=Готхелф Фишер фон Валдхајм|birth_name=Готхелф Фишер|birth_date=13 октомври 1771|birth_place=[[Валдхајм (Саксонија)|Валдхајм]], [[Изборно Кнежевство Саксонија]]|death_date={{Death date and age|1853|10|18|1771|10|13|df=yes}}|death_place=[[Москва]], [[Руска Империја]]|other_names=Григо́рий Ива́нович Фи́шер фон Ва́льдгейм|occupation=[[Anatomist]], [[entomologist]] and [[paleontologist]].|education=[[University of Leipzig]]|workplaces=[[Универзитетот во Мајнц]], [[Московскиот универзитет]]|known_for=Класификација на безрбетници, ''Entomographia Imperii Rossici''|awards=Руско благородништво; додавање на „фон Валдхајм“ на неговото име; почесен член на странство на [[Американската академија на уметностите и науките]]; член на [[Американското филозофско друштво]]|author_abbrev_bot='''G.Fisch.Waldh.'''|author_abbrev_zoo='''G. Fischer''', '''Fischer de Waldheim''', '''Fischer von Waldheim'''}} '''Готхелф Фишер фон Валдхајм''' ( {{Langx|ru|Григо́рий Ива́нович Фи́шер фон Ва́льдгейм}}; 13 октомври 1771 година&nbsp;– 18 октомври 1853) бил [[Изборно Кнежевство Саксонија|саксонски]] [[Анатомија|анатомист]], [[Ентомологија|ентомолог]] и [[Палеонтологија|палеонтолог]] кој го поминал поголемиот дел од својот возрасен живот во [[Руска Империја|Русија]] . Фишер е роден како Готхилф Фишер во [[Валдхајм (Саксонија)|Валдхајм]], [[Саксонија]], како син на ткајач на лен . Студирал [[медицина]] во [[Лајпциг]]. Патувал во [[Виена]] и [[Париз]] со својот пријател [[Александар фон Хумболт]] и студирал кај [[Жорж Кивје]] . Станал професор во [[Мајнц]], а потоа во 1804 година станал професор по природна историја и директор на Природонаучниот музеј Демидов на [[Московски државен универзитет „Ломоносов“|Московскиот универзитет]] . Во август 1805 година, го основал Société Impériale des Naturalistes de Moscou. Фишер бил избран за странски почесен член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] во 1812 година и за член на Американското филозофско друштво во 1818 година. Фишер главно се занимавал со класификација на [[безрбетници]], чиј резултат била неговата ''„Ентомографија Империи Росици“'' (1820–1851). Тој, исто така, поминал време проучувајќи [[Фосил|фосили]] од областа околу Москва. Поради неговата работа на проучување на инсектите во Русија, руската влада му доделила благородништво, како и наставката „фон Валдхајм“ на неговото презиме. * ''Versuch über die Schwimmblase der Fische'', Лајпциг 1795 година * ''Memoire pour servir d'introduction à un ouvrage sur la respiration des animaux'', Париз 1798 г. * ''J. Ingenhousz über Ernährung der Pflanzen und Fruchtbarkeit des Bodens aus dem English übersetzt und mit Anmerkungen versehen von Gotthelf Fischer. Nebst einer Einleitung über einige Gegenstände der Pflanzenphysiologie von FA von Humboldt'', Лајпциг 1798 г. * ''Ueber die verschiedene Form des Intermaxillarknochens in verschiedenen Thieren'', Лајпциг 1800 г. * ''Beschreibung einiger typographischer Seltenheiten. Nebst Beyträgen zur Erfindungsgeschichte der Buchdruckerkunst'', Мајнц и Нирнберг 1800 г. * ''Naturhistorische Fragmente'', Франкфурт на Мајна 1801 година * ''Beschreibung typographischer Seltenheiten und merkwürdiger Handschriften nebst Beyträgen zur Erfindungsgeschichte der Buchdruckerkunst'', Мајнц um 1801 * ''Essai sur les monuments typographiques de Jean Gutenberg, Mayençais, inventeur de l'imprimerie'', Мајнц 1801/1802 * ''Национален музеј на природата во Париз'', 1802 година * ''Vorlesungen über vergleichende Anatomie'', Deutsche Übersetzung der Vorlesungen [[Жорж Кивје|Georges Cuviers]], Брауншвајг 1801–1802 * ''Lettre au citoyen E. Geoffroy ... sur une ouvelle espèce de Loris : accompagnée de la description d'un craniomètre de nouvelle пронајдок'', Мајнц 1804 г. * ''Anatomie der Maki und der ihnen verwandten Thiere'', Франкфурт на Мајна 1804 година * ''Tableaux synoptiques de zoognose'', 1805 година * ''Музеј Демидоф, каталог систематик и раизон на куриозитети итн.'' * ''Музеј на историја природен на Империјалниот универзитет во Москва'', 18069 година * ''Забелешки за фосилите на Москва'', 1809–1811 година * ''Известувања за животински фосили од Сибери'', 1811 година * ''Onomasticon du Système d'Oryctognoise'', 1811 година * ''[[iarchive:zoognosiatabulis11813fisc/page/n17|Zoognosia tabulis synopticis illustrata]], in usum prälectionum Academiae Imperialis Medico-Chirurgicae Mosquentis edita'', Москва 1813 г. * ''Набљудувања sur quelques Diptères de Russie'', 1813 година * ''Essai sur la Turquoie et sur la Calaite'', Москау 1816 година * ''[[iarchive:cbarchive_107518_fischer1817adversariazoologica1811/page/n17|Adversaria zoologica]]'', 1817–1823 * ''Ентомографија на Русија'', Москва 1820-1851 година * ''Prodromus Petromatognosiae animalium systematicae, continens bibliographiam animalium fossilium'', Москау 1829–1832 * ''Oryctographie du gouvernement de Moscou'', 1830–1837 * ''Bibliographia Palaeonthologica Animalium Systematica'', Москау 1834 г. * ''Einige Worte an die Mainzer, bei der Feierlichkeit des dem Erfinder der Buchdruckerkunst Јохан Гутенберг во Мајнц zu errichtenden Denkmals'', Москва 1836 г. * ''Recherches sur les ossements fossiles de la Russie'', Москва 1836–1839 * ''Spicilegium entomoraphiae Rossicae'', Москау 1844 година [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Германски палеонтолози]] [[Категорија:Германски ентомолози]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Починати во 1853 година]] [[Категорија:Родени во 1771 година]] 1oupzgs2itgfvfap8o1hj4atso7snbj 0 1392427 5543907 2026-04-23T14:30:09Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1324700326|Alexander Grigorievich Fischer von Waldheim]]“ 5543907 wikitext text/x-wiki '''Александар Григориевич Фишер фон Валдхајм''' ( {{Langx|ru|Александр Григорьевич Фишер фон Вальдгейм}}; 7 мај 1803 – 13 јули 1884 година) бил руски ботаничар роден во Германија. Тој бил син на натуралистот Готелф Фишер фон Валдхајм и татко на ботаничарот [[Александар Александрович Фишер фон Валдхајм]] . == Живот и работа == Фишер фон Валдхајм бил син на Готхелф Фишер фон Валдхајм, а негов кум бил [[Александар фон Хумболт]] . Ботаника учел уште од рана возраст дома, одел во московската гимназија, а потоа во интернатско училиште пред да се запише на Московскиот универзитет во 1817 година, каде што се школувал кај [[Karl Ludwig Goldbach|К.Л. Голдбах]] и Г.Ф. Хофман . Станал професор по ботаника и фармакологија на Московската медицинска хируршка академија во 1826 година. Се оженил со Натали, ќерка на Хофман, во 1830 година и станал директор на ботаничката градина по смртта на неговиот свекор. Медицинската хируршка академија била распуштена во 1843 година, а потоа тој имал позиции на Универзитетот Ломоносов. Поднел оставка во 1865 година. Тој покажал посебен интерес за растителна анатомија и дизајнирал микроскоп заедно со Винсент Шевалие. Тој бил секретар на Société Impériale des Naturalistes de Moscou од 1825 до 1835 година и бил претседател од 1872 до 1884 година. Тој бил награден со Голем крст на рускиот ред Света Ана и Голем крст на Виртембершкиот ред Фридрих. Неговиот син Александар служел како професор по ботаника во Варшава од 1897 до 1917 година. {{Ботаничар|Fisch.Waldh.}} [[Категорија:Починати во 1884 година]] [[Категорија:Родени во 1803 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] gb76n5xwrq824hfm8a9n578whbnoiaj 0 1392428 5543920 2026-04-23T15:39:08Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342229886|William Aiton]]“ 5543920 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Вилијам Aјтон|image=William Aiton.jpg|birth_date=1731|birth_place=[[Хамилтон]], Шкотска|death_date={{death date and age|1793|02|02|1731|df=yes}}|death_place=[[Кју]], Англија|resting_place=Црквата „Света Ана“, Кју, Англија|fields=[[Ботаника]]|author_abbrev_bot=Aiton|known_for=Директор на [[Кралски ботанички градини во Кју]]|children=[[Вилијам Таунсенд Ајтон]]}} '''Вилијам Ајтон''' (1731){{Цп}} 2 февруари 1793) бил [[Шкотска|шкотски]] [[Ботаника|ботаничар]]. [[Податотека:Kew,_St_Anne's_Churchyard,_The_Aiton_family_tomb.jpg|мини|Гробницата на семејството Ајтон]] Ајтон е роден во близина на Хамилтон . Редовно се обучувал за професијата градинар, па во 1754 година отпатувал во [[Лондон]] и станал помошник на [[Филип Милер]], тогашен надзорник на Физичката градина во Челзи . Во 1759 година бил назначен за директор на новоформираната [[Кралски ботанички градини во Кју|ботаничка градина во Кју]], каде што останал до својата смрт. Направил многу подобрувања во градините, а во 1789 година го објавил ''„Hortus Kewensis“'', каталог на растенијата што се одгледуваат таму. Погребан е во блиската црква „Света Ана“, Кју . Второто и проширено издание на ''Хортус'' било објавено во 1810–1813 година од неговиот најстар син, Вилијам Таунсенд Ајтон. Ајтон е одбележан со специфичниот епитет ''ајтонис''. Во 1789 година, тој го класифицирал растението Сампагуита во родот ''Јасминиум'', а го нарекол и ''арапски јасмин,'' бидејќи се верувало дека растението потекнува од [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров]] иако растението не потекнува од Арабија. == Избрани публикации == * {{Наведена книга|url=http://www.botanicus.org/item/31753000624095|title=Hortus Kewensis|last=Aiton|first=W.|publisher=[[George Nicol (bookseller)|George Nicol]]|year=1789|location=London|author-link=William Aiton}} [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1793 година]] [[Категорија:Родени во 1731 година]] n7gaew0s91l32kxvymlq5edqjg2yocb 0 1392429 5543923 2026-04-23T15:45:02Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346032384|William Townsend Aiton]]“ 5543923 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Вилијам Таунсенд Ајтон|image=W_T_Aiton.jpg|birth_date=2 февруари 1766|birth_place=[[Кју]]|death_date={{death date and age|9 October 1849|2 February 1766|df=y}}|death_place=[[Кју]]|field=[[Ботаника]]}} '''Вилијам Таунсенд Ајтон,''' {{Post-nominals|FRHS|FLS}} (2 февруари 1766 – 9 октомври 1849) бил англиски ботаничар. == Ран живот и образование == Ејтон е роден во Кју на 2 февруари 1766 година, најстарото дете од четирите ќерки и двата сина на Елизабет (родена Таунсенд) ( {{Околу|1740–1826}} ) и Вилијам Ајтон (1731–1793). Неговиот помлад брат Џон Таунсенд Ајтон (1777–1851) станал кралски градинар во Виндзор, а подоцна и во Фрогмор и [[Кензингтонска палата|Кенсингтон палатата]]. == Кариера == Ајтон издал второ и проширено издание на ''Hortus Kewensis'' во 1810–1813 година, каталог на растенијата во [[Кралски ботанички градини во Кју|Кју Гарденс]], чие прво издание го напишал неговиот татко Вилијам Ајтон . Ајтон го наследил својот татко по неговата смрт како надзорник во Кју Гарденс во 1793 година и бил ангажиран од [[Џорџ IV]] да ги уреди градините во Кралскиот Брајтон Павилјон и во Бакингемската палата. Ајтон бил еден од основачите и активен член на Кралското хортикултурно друштво. == Подоцнежен живот == Ајтон престанал да биде надзорник во Кју по назначувањето на Вилијам Џексон Хукер за прв официјален директор на Кју во 1841 година, но продолжил да живее во Кју, иако поголемиот дел од времето го поминувал со својот брат во Кенсингтон. Се пензионирал во 1845 година и починал на 9 октомври 1849 година. Бил погребан во црквата „Света Ана“ во Кју. Никогаш не се оженил, но негов наследник бил неговиот вонбрачен син, Вилијам Атвел Смит ( ''роден'' 1808 година). [[Категорија:Членови на Линеевското друштво во Лондон]] [[Категорија:Починати во 1849 година]] [[Категорија:Родени во 1766 година]] [[Категорија:Англиски градинари]] ro9ezhbpgydnqx6sh4ky7u07s25dj2w 0 1392430 5543930 2026-04-23T16:39:37Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија Филм | image = Clayface (film) poster.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Хари... 5543930 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Clayface (film) poster.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Харис * [[Џејмс Ган]] * [[Питер Сафран]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Том Рис Харис]] * [[Наоми Еки]] * [[Давид Денсик]] * [[Макс Мингела]] * [[Еди Марсан]] }} | cinematography = [[Роб Харди]] | editing = [[Џон Харис]] | music = | studio = {{Plainlist| * [[DC Studios]] * 6th & Idaho Productions * Troll Court Entertainment * The Safran Company }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures]] | released = {{Film date|2026|10|23}} г. | runtime = | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = ок. 40 милиони долари<ref name="Watkins" /> | gross = }} '''''Клејфејс''''' ({{Langx|en|Clayface}}) — претстоен [[Кинематографија на САД|американски]] [[суперхеројски филм]] во жанрот телесен хорор, заснован на истоимениот лик од [[DC Comics]]. Ова е третиот филм во медиумската франшиза „Вселената на DC“. Производството е на [[DC Studios]] и 6th & Idaho Productions, а распределбата на [[Warner Bros. Pictures]]. Режисер на филмот е [[Џејмс Воткинс]], сценариото е дело на [[Мајк Фланаган]] и [[Хусеин Амини]], а улогата на Мет Хејген / Клејфејс ја толкува [[Том Рис Харис]]; во останатите улоги се појавуваат [[Наоми Еки]] и [[Макс Мингела]]. Според содржината, Хејген, глумец со изобличено лице, бара помош од научничка (Еки), благодарение на која неговото тело станува како глина. Фланаган разговарал за можноста за создавање филм за Клејфејс со раководителите на DC Studios, [[Џејмс Ган]] и [[Питер Сафран]], во март 2023 г., иако и претходно изразил желба да работи на проект во рамките на претходната франшиза „Проширената вселена на DC“. Работата на проектот и учеството на Фланаган биле потврдени во декември 2024 г. Фланаган не можел да го режира филмот поради зафатеност со други проекти, па затоа во февруари 2025 г. бил најмен Воткинс. Во мај, Амини започнал со преработка на сценариото, а во јуни Харис ја добил главната улога. Снимањето започнало во август 2025 г. Филмот ''Клејфејс'' ќе започне со прикажување во кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 23 октомври 2026 г. и ќе биде дел од првото поглавје на „Вселената на DC“ насловено „Богови и чудовишта“. == Содржина == Филмот претставува телесен хорор за глумец во филмови од Б-категорија, чие лице е изобличено од [[гангстер]]. Во очај, тој бара помош од научничка што го претвора неговото тело во глина.<ref name="Watkins" /><ref name="AckieTHR" /> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Том Рис Харис]] || Мет Хејген / Клејфејс <ref name="HarriesTHR" /> |- | [[Наоми Еки]] || д-р Кејтлин Бејтс <ref name="AckieTheWrap" /> |- | [[Макс Мингела]] || полициски детектив од Готам <ref name="MinghellaTHR" /> |} == Наводи == <references> <ref name="Watkins">Информации за режијата и буџетот на филмот „Клејфејс“.</ref> <ref name="AckieTHR">„Naomi Ackie to Star in DC’s Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="HarriesTHR">„Tom Rhys Harries Cast as Matt Hagen in Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="AckieTheWrap">„Clayface Movie: Dr. Caitlin Bates Character Details“ - TheWrap.</ref> <ref name="MinghellaTHR">„Max Minghella Joins Clayface Cast“ - The Hollywood Reporter.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://www.clayfacemovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] [[Категорија:Американски суперхеројски филмови]] [[Категорија:Филмови за глумци]] t8vzuhuipdyrq8w74v9scpnyh2cnifa 5543932 5543930 2026-04-23T16:42:41Z Andrew012p 85224 5543932 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Clayface (film) poster.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Харис * [[Џејмс Ган]] * [[Питер Сафран]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Том Рис Харис]] * [[Наоми Еки]] * [[Давид Денсик]] * [[Макс Мингела]] * [[Еди Марсан]] }} | cinematography = [[Роб Харди]] | editing = [[Џон Харис]] | music = | studio = {{Plainlist| * [[DC Studios]] * 6th & Idaho Productions * Troll Court Entertainment * The Safran Company }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures]] | released = {{Film date|2026|10|23|category=no}} г. | runtime = | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = ок. 40 милиони долари<ref name="Watkins" /> | gross = }} '''''Клејфејс''''' ({{Langx|en|Clayface}}) — претстоен [[Кинематографија на САД|американски]] [[суперхеројски филм]] во жанрот телесен хорор, заснован на истоимениот лик од [[DC Comics]]. Ова е третиот филм во медиумската франшиза „Вселената на DC“. Производството е на [[DC Studios]] и 6th & Idaho Productions, а распределбата на [[Warner Bros. Pictures]]. Режисер на филмот е [[Џејмс Воткинс]], сценариото е дело на [[Мајк Фланаган]] и [[Хусеин Амини]], а улогата на Мет Хејген / Клејфејс ја толкува [[Том Рис Харис]]; во останатите улоги се појавуваат [[Наоми Еки]] и [[Макс Мингела]]. Според содржината, Хејген, глумец со изобличено лице, бара помош од научничка (Еки), благодарение на која неговото тело станува како глина. Фланаган разговарал за можноста за создавање филм за Клејфејс со раководителите на DC Studios, [[Џејмс Ган]] и [[Питер Сафран]], во март 2023 г., иако и претходно изразил желба да работи на проект во рамките на претходната франшиза „Проширената вселена на DC“. Работата на проектот и учеството на Фланаган биле потврдени во декември 2024 г. Фланаган не можел да го режира филмот поради зафатеност со други проекти, па затоа во февруари 2025 г. бил најмен Воткинс. Во мај, Амини започнал со преработка на сценариото, а во јуни Харис ја добил главната улога. Снимањето започнало во август 2025 г. Филмот ''Клејфејс'' ќе започне со прикажување во кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 23 октомври 2026 г. и ќе биде дел од првото поглавје на „Вселената на DC“ насловено „Богови и чудовишта“. == Содржина == Филмот претставува телесен хорор за глумец во филмови од Б-категорија, чие лице е изобличено од [[гангстер]]. Во очај, тој бара помош од научничка што го претвора неговото тело во глина.<ref name="Watkins" /><ref name="AckieTHR" /> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Том Рис Харис]] || Мет Хејген / Клејфејс <ref name="HarriesTHR" /> |- | [[Наоми Еки]] || д-р Кејтлин Бејтс <ref name="AckieTheWrap" /> |- | [[Макс Мингела]] || полициски детектив од Готам <ref name="MinghellaTHR" /> |} == Наводи == <references> <ref name="Watkins">Информации за режијата и буџетот на филмот „Клејфејс“.</ref> <ref name="AckieTHR">„Naomi Ackie to Star in DC’s Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="HarriesTHR">„Tom Rhys Harries Cast as Matt Hagen in Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="AckieTheWrap">„Clayface Movie: Dr. Caitlin Bates Character Details“ - TheWrap.</ref> <ref name="MinghellaTHR">„Max Minghella Joins Clayface Cast“ - The Hollywood Reporter.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://www.clayfacemovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] [[Категорија:Американски суперхеројски филмови]] [[Категорија:Филмови за глумци]] ci5f0mi3929usbnr7mzlts9fa5t1toz 5543933 5543932 2026-04-23T16:43:12Z Andrew012p 85224 5543933 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Clayface (film) poster.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Харис * [[Џејмс Ган]] * [[Питер Сафран]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Том Рис Харис]] * [[Наоми Еки]] * [[Давид Денсик]] * [[Макс Мингела]] * [[Еди Марсан]] }} | cinematography = [[Роб Харди]] | editing = [[Џон Харис]] | music = | studio = {{Plainlist| * [[DC Studios]] * 6th & Idaho Productions * Troll Court Entertainment * The Safran Company }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures]] | released = {{Film date|2026|10|23|fy=2026}} | runtime = | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = ок. 40 милиони долари<ref name="Watkins" /> | gross = }} '''''Клејфејс''''' ({{Langx|en|Clayface}}) — претстоен [[Кинематографија на САД|американски]] [[суперхеројски филм]] во жанрот телесен хорор, заснован на истоимениот лик од [[DC Comics]]. Ова е третиот филм во медиумската франшиза „Вселената на DC“. Производството е на [[DC Studios]] и 6th & Idaho Productions, а распределбата на [[Warner Bros. Pictures]]. Режисер на филмот е [[Џејмс Воткинс]], сценариото е дело на [[Мајк Фланаган]] и [[Хусеин Амини]], а улогата на Мет Хејген / Клејфејс ја толкува [[Том Рис Харис]]; во останатите улоги се појавуваат [[Наоми Еки]] и [[Макс Мингела]]. Според содржината, Хејген, глумец со изобличено лице, бара помош од научничка (Еки), благодарение на која неговото тело станува како глина. Фланаган разговарал за можноста за создавање филм за Клејфејс со раководителите на DC Studios, [[Џејмс Ган]] и [[Питер Сафран]], во март 2023 г., иако и претходно изразил желба да работи на проект во рамките на претходната франшиза „Проширената вселена на DC“. Работата на проектот и учеството на Фланаган биле потврдени во декември 2024 г. Фланаган не можел да го режира филмот поради зафатеност со други проекти, па затоа во февруари 2025 г. бил најмен Воткинс. Во мај, Амини започнал со преработка на сценариото, а во јуни Харис ја добил главната улога. Снимањето започнало во август 2025 г. Филмот ''Клејфејс'' ќе започне со прикажување во кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 23 октомври 2026 г. и ќе биде дел од првото поглавје на „Вселената на DC“ насловено „Богови и чудовишта“. == Содржина == Филмот претставува телесен хорор за глумец во филмови од Б-категорија, чие лице е изобличено од [[гангстер]]. Во очај, тој бара помош од научничка што го претвора неговото тело во глина.<ref name="Watkins" /><ref name="AckieTHR" /> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Том Рис Харис]] || Мет Хејген / Клејфејс <ref name="HarriesTHR" /> |- | [[Наоми Еки]] || д-р Кејтлин Бејтс <ref name="AckieTheWrap" /> |- | [[Макс Мингела]] || полициски детектив од Готам <ref name="MinghellaTHR" /> |} == Наводи == <references> <ref name="Watkins">Информации за режијата и буџетот на филмот „Клејфејс“.</ref> <ref name="AckieTHR">„Naomi Ackie to Star in DC’s Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="HarriesTHR">„Tom Rhys Harries Cast as Matt Hagen in Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="AckieTheWrap">„Clayface Movie: Dr. Caitlin Bates Character Details“ - TheWrap.</ref> <ref name="MinghellaTHR">„Max Minghella Joins Clayface Cast“ - The Hollywood Reporter.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://www.clayfacemovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] [[Категорија:Американски суперхеројски филмови]] [[Категорија:Филмови за глумци]] 791ro29mx8u703jvivnx1kthuhy735o 5543934 5543933 2026-04-23T16:44:05Z Andrew012p 85224 5543934 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Clayface (film) poster.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Харис * [[Џејмс Ган]] * [[Питер Сафран]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Том Рис Харис]] * [[Наоми Еки]] * [[Давид Денсик]] * [[Макс Мингела]] * [[Еди Марсан]] }} | cinematography = [[Роб Харди]] | editing = [[Џон Харис]] | music = | studio = {{Plainlist| * [[DC Studios]] * 6th & Idaho Productions * Troll Court Entertainment * The Safran Company }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures]] | released = {{Филмдатум|2026|10|23}} | runtime = | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = ок. 40 милиони долари<ref name="Watkins" /> | gross = }} '''''Клејфејс''''' ({{Langx|en|Clayface}}) — претстоен [[Кинематографија на САД|американски]] [[суперхеројски филм]] во жанрот телесен хорор, заснован на истоимениот лик од [[DC Comics]]. Ова е третиот филм во медиумската франшиза „Вселената на DC“. Производството е на [[DC Studios]] и 6th & Idaho Productions, а распределбата на [[Warner Bros. Pictures]]. Режисер на филмот е [[Џејмс Воткинс]], сценариото е дело на [[Мајк Фланаган]] и [[Хусеин Амини]], а улогата на Мет Хејген / Клејфејс ја толкува [[Том Рис Харис]]; во останатите улоги се појавуваат [[Наоми Еки]] и [[Макс Мингела]]. Според содржината, Хејген, глумец со изобличено лице, бара помош од научничка (Еки), благодарение на која неговото тело станува како глина. Фланаган разговарал за можноста за создавање филм за Клејфејс со раководителите на DC Studios, [[Џејмс Ган]] и [[Питер Сафран]], во март 2023 г., иако и претходно изразил желба да работи на проект во рамките на претходната франшиза „Проширената вселена на DC“. Работата на проектот и учеството на Фланаган биле потврдени во декември 2024 г. Фланаган не можел да го режира филмот поради зафатеност со други проекти, па затоа во февруари 2025 г. бил најмен Воткинс. Во мај, Амини започнал со преработка на сценариото, а во јуни Харис ја добил главната улога. Снимањето започнало во август 2025 г. Филмот ''Клејфејс'' ќе започне со прикажување во кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 23 октомври 2026 г. и ќе биде дел од првото поглавје на „Вселената на DC“ насловено „Богови и чудовишта“. == Содржина == Филмот претставува телесен хорор за глумец во филмови од Б-категорија, чие лице е изобличено од [[гангстер]]. Во очај, тој бара помош од научничка што го претвора неговото тело во глина.<ref name="Watkins" /><ref name="AckieTHR" /> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Том Рис Харис]] || Мет Хејген / Клејфејс <ref name="HarriesTHR" /> |- | [[Наоми Еки]] || д-р Кејтлин Бејтс <ref name="AckieTheWrap" /> |- | [[Макс Мингела]] || полициски детектив од Готам <ref name="MinghellaTHR" /> |} == Наводи == <references> <ref name="Watkins">Информации за режијата и буџетот на филмот „Клејфејс“.</ref> <ref name="AckieTHR">„Naomi Ackie to Star in DC’s Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="HarriesTHR">„Tom Rhys Harries Cast as Matt Hagen in Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="AckieTheWrap">„Clayface Movie: Dr. Caitlin Bates Character Details“ - TheWrap.</ref> <ref name="MinghellaTHR">„Max Minghella Joins Clayface Cast“ - The Hollywood Reporter.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://www.clayfacemovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2026 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] [[Категорија:Американски суперхеројски филмови]] [[Категорија:Филмови за глумци]] 8xr8849cudb13ow2tyezya31efa4qjm 5543936 5543934 2026-04-23T16:49:29Z Andrew012p 85224 5543936 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Clayface (film) poster.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Харис * [[Џејмс Ган]] * [[Питер Сафран]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Том Рис Харис]] * [[Наоми Еки]] * [[Давид Денсик]] * [[Макс Мингела]] * [[Еди Марсан]] }} | cinematography = [[Роб Харди]] | editing = [[Џон Харис]] | music = | studio = {{Plainlist| * [[DC Studios]] * 6th & Idaho Productions * Troll Court Entertainment * The Safran Company }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures]] | released = {{Филмдатум|2026|10|23}} | runtime = | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = ок. 40 милиони долари<ref name="Watkins" /> | gross = }} '''''Клејфејс''''' ({{Langx|en|Clayface}}) — претстоен [[Кинематографија на САД|американски]] [[суперхеројски филм]] во жанрот телесен хорор, заснован на истоимениот лик од [[DC Comics]]. Ова е третиот филм во медиумската франшиза „Вселената на DC“. Производството е на [[DC Studios]] и 6th & Idaho Productions, а распределбата на [[Warner Bros. Pictures]]. Режисер на филмот е [[Џејмс Воткинс]], сценариото е дело на [[Мајк Фланаган]] и [[Хусеин Амини]], а улогата на Мет Хејген / Клејфејс ја толкува [[Том Рис Харис]]; во останатите улоги се појавуваат [[Наоми Еки]] и [[Макс Мингела]]. Според содржината, Хејген, глумец со изобличено лице, бара помош од научничка (Еки), благодарение на која неговото тело станува како глина. Фланаган разговарал за можноста за создавање филм за Клејфејс со раководителите на DC Studios, [[Џејмс Ган]] и [[Питер Сафран]], во март 2023 г., иако и претходно изразил желба да работи на проект во рамките на претходната франшиза „Проширената вселена на DC“. Работата на проектот и учеството на Фланаган биле потврдени во декември 2024 г. Фланаган не можел да го режира филмот поради зафатеност со други проекти, па затоа во февруари 2025 г. бил најмен Воткинс. Во мај, Амини започнал со преработка на сценариото, а во јуни Харис ја добил главната улога. Снимањето започнало во август 2025 г. Филмот ''Клејфејс'' ќе започне со прикажување во кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 23 октомври 2026 г. и ќе биде дел од првото поглавје на „Вселената на DC“ насловено „Богови и чудовишта“. == Содржина == Филмот претставува телесен хорор за глумец во филмови од Б-категорија, чие лице е изобличено од [[гангстер]]. Во очај, тој бара помош од научничка што го претвора неговото тело во глина.<ref name="Watkins" /><ref name="AckieTHR" /> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Том Рис Харис]] || Мет Хејген / Клејфејс <ref name="HarriesTHR" /> |- | [[Наоми Еки]] || д-р Кејтлин Бејтс <ref name="AckieTheWrap" /> |- | [[Макс Мингела]] || полициски детектив од Готам <ref name="MinghellaTHR" /> |} == Наводи == <references> <ref name="Watkins">Информации за режијата и буџетот на филмот „Клејфејс“.</ref> <ref name="AckieTHR">„Naomi Ackie to Star in DC’s Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="HarriesTHR">„Tom Rhys Harries Cast as Matt Hagen in Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="AckieTheWrap">„Clayface Movie: Dr. Caitlin Bates Character Details“ - TheWrap.</ref> <ref name="MinghellaTHR">„Max Minghella Joins Clayface Cast“ - The Hollywood Reporter.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://www.clayfacemovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] [[Категорија:Американски суперхеројски филмови]] [[Категорија:Филмови за глумци]] b3ttj278j2ij44tmrz2zqt7sf6pwg34 5543938 5543936 2026-04-23T16:51:12Z Andrew012p 85224 5543938 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Клејфејс филм.webp | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Харис * [[Џејмс Ган]] * [[Питер Сафран]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Том Рис Харис]] * [[Наоми Еки]] * [[Давид Денсик]] * [[Макс Мингела]] * [[Еди Марсан]] }} | cinematography = [[Роб Харди]] | editing = [[Џон Харис]] | music = | studio = {{Plainlist| * [[DC Studios]] * 6th & Idaho Productions * Troll Court Entertainment * The Safran Company }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures]] | released = {{Филмдатум|2026|10|23}} | runtime = | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = ок. 40 милиони долари<ref name="Watkins" /> | gross = }} '''''Клејфејс''''' ({{Langx|en|Clayface}}) — претстоен [[Кинематографија на САД|американски]] [[суперхеројски филм]] во жанрот телесен хорор, заснован на истоимениот лик од [[DC Comics]]. Ова е третиот филм во медиумската франшиза „Вселената на DC“. Производството е на [[DC Studios]] и 6th & Idaho Productions, а распределбата на [[Warner Bros. Pictures]]. Режисер на филмот е [[Џејмс Воткинс]], сценариото е дело на [[Мајк Фланаган]] и [[Хусеин Амини]], а улогата на Мет Хејген / Клејфејс ја толкува [[Том Рис Харис]]; во останатите улоги се појавуваат [[Наоми Еки]] и [[Макс Мингела]]. Според содржината, Хејген, глумец со изобличено лице, бара помош од научничка (Еки), благодарение на која неговото тело станува како глина. Фланаган разговарал за можноста за создавање филм за Клејфејс со раководителите на DC Studios, [[Џејмс Ган]] и [[Питер Сафран]], во март 2023 г., иако и претходно изразил желба да работи на проект во рамките на претходната франшиза „Проширената вселена на DC“. Работата на проектот и учеството на Фланаган биле потврдени во декември 2024 г. Фланаган не можел да го режира филмот поради зафатеност со други проекти, па затоа во февруари 2025 г. бил најмен Воткинс. Во мај, Амини започнал со преработка на сценариото, а во јуни Харис ја добил главната улога. Снимањето започнало во август 2025 г. Филмот ''Клејфејс'' ќе започне со прикажување во кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 23 октомври 2026 г. и ќе биде дел од првото поглавје на „Вселената на DC“ насловено „Богови и чудовишта“. == Содржина == Филмот претставува телесен хорор за глумец во филмови од Б-категорија, чие лице е изобличено од [[гангстер]]. Во очај, тој бара помош од научничка што го претвора неговото тело во глина.<ref name="Watkins" /><ref name="AckieTHR" /> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Том Рис Харис]] || Мет Хејген / Клејфејс <ref name="HarriesTHR" /> |- | [[Наоми Еки]] || д-р Кејтлин Бејтс <ref name="AckieTheWrap" /> |- | [[Макс Мингела]] || полициски детектив од Готам <ref name="MinghellaTHR" /> |} == Наводи == <references> <ref name="Watkins">Информации за режијата и буџетот на филмот „Клејфејс“.</ref> <ref name="AckieTHR">„Naomi Ackie to Star in DC’s Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="HarriesTHR">„Tom Rhys Harries Cast as Matt Hagen in Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="AckieTheWrap">„Clayface Movie: Dr. Caitlin Bates Character Details“ - TheWrap.</ref> <ref name="MinghellaTHR">„Max Minghella Joins Clayface Cast“ - The Hollywood Reporter.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://www.clayfacemovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] [[Категорија:Американски суперхеројски филмови]] [[Категорија:Филмови за глумци]] 42r80cwoitn1o72qrhg1gmfyy1guoa9 5543939 5543938 2026-04-23T16:52:43Z Andrew012p 85224 5543939 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Клејфејс филм.webp | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Харис * [[Џејмс Ган]] * [[Питер Сафран]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Том Рис Харис]] * [[Наоми Еки]] * [[Давид Денсик]] * [[Макс Мингела]] * [[Еди Марсан]] }} | cinematography = [[Роб Харди]] | editing = [[Џон Харис]] | music = | studio = {{Plainlist| * [[DC Studios]] * 6th & Idaho Productions * Troll Court Entertainment * The Safran Company }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures]] | released = {{Филмдатум|2026|10|23}} г. | runtime = | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = ок. 40 милиони долари<ref name="Watkins" /> | gross = }} '''''Клејфејс''''' ({{Langx|en|Clayface}}) — претстоен [[Кинематографија на САД|американски]] [[суперхеројски филм]] во жанрот телесен хорор, заснован на истоимениот лик од [[DC Comics]]. Ова е третиот филм во медиумската франшиза „Вселената на DC“. Производството е на [[DC Studios]] и 6th & Idaho Productions, а распределбата на [[Warner Bros. Pictures]]. Режисер на филмот е [[Џејмс Воткинс]], сценариото е дело на [[Мајк Фланаган]] и [[Хусеин Амини]], а улогата на Мет Хејген / Клејфејс ја толкува [[Том Рис Харис]]; во останатите улоги се појавуваат [[Наоми Еки]] и [[Макс Мингела]]. Според содржината, Хејген, глумец со изобличено лице, бара помош од научничка (Еки), благодарение на која неговото тело станува како глина. Фланаган разговарал за можноста за создавање филм за Клејфејс со раководителите на DC Studios, [[Џејмс Ган]] и [[Питер Сафран]], во март 2023 г., иако и претходно изразил желба да работи на проект во рамките на претходната франшиза „Проширената вселена на DC“. Работата на проектот и учеството на Фланаган биле потврдени во декември 2024 г. Фланаган не можел да го режира филмот поради зафатеност со други проекти, па затоа во февруари 2025 г. бил најмен Воткинс. Во мај, Амини започнал со преработка на сценариото, а во јуни Харис ја добил главната улога. Снимањето започнало во август 2025 г. Филмот ''Клејфејс'' ќе започне со прикажување во кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 23 октомври 2026 г. и ќе биде дел од првото поглавје на „Вселената на DC“ насловено „Богови и чудовишта“. == Содржина == Филмот претставува телесен хорор за глумец во филмови од Б-категорија, чие лице е изобличено од [[гангстер]]. Во очај, тој бара помош од научничка што го претвора неговото тело во глина.<ref name="Watkins" /><ref name="AckieTHR" /> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Том Рис Харис]] || Мет Хејген / Клејфејс <ref name="HarriesTHR" /> |- | [[Наоми Еки]] || д-р Кејтлин Бејтс <ref name="AckieTheWrap" /> |- | [[Макс Мингела]] || полициски детектив од Готам <ref name="MinghellaTHR" /> |} == Наводи == <references> <ref name="Watkins">Информации за режијата и буџетот на филмот „Клејфејс“.</ref> <ref name="AckieTHR">„Naomi Ackie to Star in DC’s Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="HarriesTHR">„Tom Rhys Harries Cast as Matt Hagen in Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="AckieTheWrap">„Clayface Movie: Dr. Caitlin Bates Character Details“ - TheWrap.</ref> <ref name="MinghellaTHR">„Max Minghella Joins Clayface Cast“ - The Hollywood Reporter.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://www.clayfacemovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] [[Категорија:Американски суперхеројски филмови]] [[Категорија:Филмови за глумци]] pt1g8eur096b8vviido1i59tg5hjrff 5543941 5543939 2026-04-23T16:54:38Z Andrew012p 85224 /* Улоги */ 5543941 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Клејфејс филм.webp | caption = Плакатот на филмот | director = [[Џејмс Воткинс]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Мајк Фланаган]] * [[Хусеин Амини]] }} | story = Мајк Фланаган | based_on = {{based on|ликови|[[DC Comics]]}} | producer = {{Plainlist| * [[Мет Ривс]] * Лин Харис * [[Џејмс Ган]] * [[Питер Сафран]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Том Рис Харис]] * [[Наоми Еки]] * [[Давид Денсик]] * [[Макс Мингела]] * [[Еди Марсан]] }} | cinematography = [[Роб Харди]] | editing = [[Џон Харис]] | music = | studio = {{Plainlist| * [[DC Studios]] * 6th & Idaho Productions * Troll Court Entertainment * The Safran Company }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures]] | released = {{Филмдатум|2026|10|23}} г. | runtime = | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = ок. 40 милиони долари<ref name="Watkins" /> | gross = }} '''''Клејфејс''''' ({{Langx|en|Clayface}}) — претстоен [[Кинематографија на САД|американски]] [[суперхеројски филм]] во жанрот телесен хорор, заснован на истоимениот лик од [[DC Comics]]. Ова е третиот филм во медиумската франшиза „Вселената на DC“. Производството е на [[DC Studios]] и 6th & Idaho Productions, а распределбата на [[Warner Bros. Pictures]]. Режисер на филмот е [[Џејмс Воткинс]], сценариото е дело на [[Мајк Фланаган]] и [[Хусеин Амини]], а улогата на Мет Хејген / Клејфејс ја толкува [[Том Рис Харис]]; во останатите улоги се појавуваат [[Наоми Еки]] и [[Макс Мингела]]. Според содржината, Хејген, глумец со изобличено лице, бара помош од научничка (Еки), благодарение на која неговото тело станува како глина. Фланаган разговарал за можноста за создавање филм за Клејфејс со раководителите на DC Studios, [[Џејмс Ган]] и [[Питер Сафран]], во март 2023 г., иако и претходно изразил желба да работи на проект во рамките на претходната франшиза „Проширената вселена на DC“. Работата на проектот и учеството на Фланаган биле потврдени во декември 2024 г. Фланаган не можел да го режира филмот поради зафатеност со други проекти, па затоа во февруари 2025 г. бил најмен Воткинс. Во мај, Амини започнал со преработка на сценариото, а во јуни Харис ја добил главната улога. Снимањето започнало во август 2025 г. Филмот ''Клејфејс'' ќе започне со прикажување во кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 23 октомври 2026 г. и ќе биде дел од првото поглавје на „Вселената на DC“ насловено „Богови и чудовишта“. == Содржина == Филмот претставува телесен хорор за глумец во филмови од Б-категорија, чие лице е изобличено од [[гангстер]]. Во очај, тој бара помош од научничка што го претвора неговото тело во глина.<ref name="Watkins" /><ref name="AckieTHR" /> == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Том Рис Харис]] || Мет Хејген / Клејфејс<ref name="HarriesTHR" /> |- | [[Наоми Еки]] || д-р Кејтлин Бејтс<ref name="AckieTheWrap" /> |- | [[Макс Мингела]] || полицискиот детектив од [[Готам]]<ref name="MinghellaTHR" /> |} == Наводи == <references> <ref name="Watkins">Информации за режијата и буџетот на филмот „Клејфејс“.</ref> <ref name="AckieTHR">„Naomi Ackie to Star in DC’s Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="HarriesTHR">„Tom Rhys Harries Cast as Matt Hagen in Clayface“ - The Hollywood Reporter.</ref> <ref name="AckieTheWrap">„Clayface Movie: Dr. Caitlin Bates Character Details“ - TheWrap.</ref> <ref name="MinghellaTHR">„Max Minghella Joins Clayface Cast“ - The Hollywood Reporter.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://www.clayfacemovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Американски филмови за чудовишта]] [[Категорија:Американски суперхеројски филмови]] [[Категорија:Филмови за глумци]] pk8pfoblynly82v1egq8ts32pfoaz69 1 1392431 5543931 2026-04-23T16:39:48Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5543931 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1392432 5543937 2026-04-23T16:50:58Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/jWQwA5xuFVygMM3KHRiABzPqatf.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Клејфејс (филм) |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5543937 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/jWQwA5xuFVygMM3KHRiABzPqatf.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Клејфејс (филм) |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} hnjkymp1rj21kp0ma6dzhzeidfydbly 0 1392433 5543940 2026-04-23T16:54:10Z Kirca 08 128218 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1283175691|Johan Erhard Areschoug]]“ 5543940 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Johan_Areschoug_x_Hildegard_Norberg.jpg|мини|Јохан Арешоуг]] '''Јохан Ерхард Арешоуг''' бил филозоф, доктор, ботаничар и економија, бил роден на 16 септември 1811 и починал на 7 мај 1887. Тој бил шведски [[Ботаника|ботаничар]], кој бил роден во [[Гетеборг]]. Тој исто така бил член на [[:sv:Arreskow (släkt)|семејството Арешков]] (шведско). Неговото име понекогаш се запишувало како „Јохан“. Тој студирал [[природни науки]] на [[Лундски универзитет|Универзитетот во Лунд]], каде што во 1838 година добил докторат по филозофија. Во 1859 година го наследил [[Елијас Магнус Фрис|Елиас Магнус Фрис]] (1794-1878) кој што бил професор по ботаника на [[Универзитетот во Упсала]], тоа било позиција што ја задржал до 1876 година. Во 1851 година, исто така бил избран за член на [[Кралска академија на науките (Шведска)|Кралската шведска академија на науките]]. Арешог извршил обемни теренски студии на скандинавските [[Криптогам|криптогами]], запаметен по својата работа во областа на [[Алгологија|фикологијата]]. Од 1836 година тој ја уредувал [[книгата „Екссиката“]] која што била посветена на скандинавските алги, најголемата серија со наслов ''„Алги Scandinavicae exsiccatae quas adjectis Characeis distribuit“ од Џон Ер.'' ''Арешог. Serie novae'' (1861-1879).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1515962623|title=Algae Scandinavicae exsiccatae quas adjectis Characeis distribuit John Ehrh. Areschoug. Serie novae: IndExs ExsiccataID=1515962623|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=30 March 2025}}</ref> [[Црвени алги|Црвените алги]] од родот ''Areschougia'' од семејството ''Areschougiaceae'' биле именувани во негова чест.<ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.3372/epolist2022|title=Eine Enzyklopädie zu eponymischen Pflanzennamen|last=Burkhardt|first=Lotte|publisher=Botanic Garden and Botanical Museum, Freie Universität Berlin|year=2022|isbn=978-3-946292-41-8|location=Berlin|language=German|trans-title=Encyclopedia of eponymic plant names|format=pdf|doi=10.3372/epolist2022|access-date=January 27, 2022}}</ref> == Избрани публикации == * ''Symbolae Algarum rar. Florae scandinavicae'' (1838). * ''Иконографија фикологија'' (1847). * ''Phyceae scanidnavicae marinae'' (1850). * ''Observationes phycologicae'' (1883). {{Ботаничар|Aresch.}} == Наводи == {{Наводи}} * [http://coleur.googlepages.com/arelites Дали Akademi Collegium Europaeum е] {{Семарх|url=https://archive.today/20121130004703/http://coleur.googlepages.com/arelites}} (биографски информации) * [https://runeberg.org/sbh/aresjohn.html Биографија] (германски) {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Areschoug, Johann Erhard}} [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1887 година]] [[Категорија:Родени во 1811 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 43ti9da2ttadf0yi3n8r5q5tczigleo 3 1392434 5543944 2026-04-23T16:56:21Z J ansari 70324 J ansari ја премести страницата [[Разговор со корисник:Ранко Николић]] на [[Разговор со корисник:Ран-кан]]: Автоматски преместена страницата при преименување на корисникот „[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]“ во „[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]“ 5543944 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор со корисник:Ран-кан]] 85tyurmm1ty7zuszta63dgj6mveq9tg 0 1392435 5543954 2026-04-23T17:37:38Z Ehrlich91 24281 Пренасочување кон [[Скијалиште]] 5543954 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Скијалиште]] 4gr4wys5xgzi3b25cgmla613m8vua11 0 1392436 5543955 2026-04-23T17:46:17Z Ehrlich91 24281 нс 5543955 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Скијачки центар | name = Нижеполе | logo = | logo_width = 150п | picture = Поглед на ски-центарот Нижеполе.jpg | caption = Воздушен поглед на скијачкиот центар | location = [[Баба (планина)|Баба Планина]] | nearest_city = [[Битола]] | coordinates = {{coord|40|58|48.3|N|21|15|14|E|type:landmark_region:MK|display=inline,title}} | vertical = | top_elevation = м. | base_elevation = м. | skiable_area = км² | number_trails = | longest_run = | total_length = км | liftsystem = | lift_capacity = скијачи/час | terrainparks = | snowfall = | snowmaking = | nightskiing = | external_link = }} '''Нижеполе''' — [[скијачки центар]] во јужниот дел на [[Македонија]], именуван според [[Нижеполе|истоименото]] село на [[Баба (планина)|Баба Планина]]. == Потекло и значење на името == == Историја == Со центарот управува државното претпријатие [[ЕЛЕМ|Електростопанство на Македонија]]. == Објекти == === Сместувачки капацитети === == Спортски манифестации == == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Детски парк во ски-центарот Нижеполе.jpg|Детски парк во центарот Податотека:Летниковци во ски-центарот Нижеполе.jpg|Летниковци Податотека:Објект во ски-центарот Нижеполе.jpg|Објект во центарот Податотека:Сапунчица кај ски-центарот Нижеполе.jpg|Реката [[Сапунчица]] кај центарот Податотека:Ски-лифт во ски-центарот Нижеполе.jpg|[[Влечница|Ски-лифт]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Nižepole ski resort}} {{Баба Планина}} [[Категорија:Баба Планина]] [[Категорија:Скијачки центри во Македонија]] [[Категорија:Нижеполе]] tb775l4vb9z03bbvlm0ofzmjmuqbxfy 5543969 5543955 2026-04-23T18:30:40Z Ehrlich91 24281 5543969 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Скијачки центар | name = Нижеполе | logo = | logo_width = 150п | picture = Поглед на ски-центарот Нижеполе.jpg | caption = Воздушен поглед на скијачкиот центар | location = [[Баба (планина)|Баба Планина]] | nearest_city = [[Битола]] | coordinates = {{coord|40|58|48.3|N|21|15|14|E|type:landmark_region:MK|display=inline,title}} | vertical = | top_elevation = 1.610 м. | base_elevation = 1.300 м. | skiable_area = км² | number_trails = | longest_run = | total_length = 5,5 км | liftsystem = | lift_capacity = 3.000 скијачи/час | terrainparks = | snowfall = | snowmaking = | nightskiing = | external_link = }} '''Нижеполе''' — [[скијачки центар]] во јужниот дел на [[Македонија]], именуван според [[Нижеполе|истоименото]] село на [[Баба (планина)|Баба Планина]].<ref name="нп">{{Наведена мрежна страница|url=https://park-pelister.com/activity/%d0%b8%d0%b7%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%bd%d0%b8%d1%87%d0%ba%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b0/|title=Ски центар Нижеполе|language=mk-MK|accessdate=2026-04-23}}</ref> == Местоположба == Центарот се наоѓа над селото [[Нижеполе]] и до него води [[Регионален пат 2331|регионалниот пат 2331]]. Од градот [[Битола]] е оддалечен 15 километри.<ref name="нп"/> == Историја == Со центарот управува државното претпријатие [[ЕЛЕМ|Електростопанство на Македонија]]. == Објекти == Во центарот се наоѓаат три [[Влечница|ски-лифтови]] со вкупна должина од 2.150 метри и капацитет од 3.000 патници на час.<ref name="нп"/> Во скијалиштето нема сместувачки капацитет, туку само кафе-бар (бачило).<ref name="нп"/> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Детски парк во ски-центарот Нижеполе.jpg|Детски парк во центарот Податотека:Летниковци во ски-центарот Нижеполе.jpg|Летниковци Податотека:Објект во ски-центарот Нижеполе.jpg|Објект во центарот Податотека:Сапунчица кај ски-центарот Нижеполе.jpg|Реката [[Сапунчица]] кај центарот Податотека:Ски-лифт во ски-центарот Нижеполе.jpg|[[Влечница|Ски-лифт]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Nižepole ski resort}} {{Баба Планина}} [[Категорија:Баба Планина]] [[Категорија:Скијачки центри во Македонија]] [[Категорија:Нижеполе]] fxndqojbwk56ez78e6b46nz4u3gzjtj 5543973 5543969 2026-04-23T18:32:14Z Ehrlich91 24281 5543973 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Скијачки центар | name = Нижеполе | logo = | logo_width = 150п | picture = Поглед на ски-центарот Нижеполе.jpg | caption = Воздушен поглед на скијачкиот центар | location = [[Баба (планина)|Баба Планина]] | nearest_city = [[Битола]] | coordinates = {{coord|40|58|48.3|N|21|15|14|E|type:landmark_region:MK|display=inline,title}} | vertical = | top_elevation = 1.610 м. | base_elevation = 1.300 м. | skiable_area = км² | number_trails = | longest_run = | total_length = 5,5 км | liftsystem = | lift_capacity = 3.000 скијачи/час | terrainparks = | snowfall = | snowmaking = | nightskiing = | external_link = }} '''Нижеполе''' — [[скијачки центар]] во јужниот дел на [[Македонија]], именуван според [[Нижеполе|истоименото]] село на [[Баба (планина)|Баба Планина]].<ref name="нп">{{Наведена мрежна страница|url=https://park-pelister.com/activity/%d0%b8%d0%b7%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%bd%d0%b8%d1%87%d0%ba%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b0/|title=Ски центар Нижеполе|language=mk-MK|accessdate=2026-04-23}}</ref> == Местоположба == Центарот се наоѓа над селото [[Нижеполе]] и до него води [[Регионален пат 2331|регионалниот пат 2331]]. Од градот [[Битола]] е оддалечен 15 километри.<ref name="нп"/> == Историја == Со центарот управува државното претпријатие [[ЕЛЕМ|Електростопанство на Македонија]]. == Објекти == Во центарот се наоѓаат три [[Влечница|ски-лифтови]] со вкупна должина од 2.150 метри и капацитет од 3.000 патници на час.<ref name="нп"/> Во скијалиштето нема сместувачки капацитет, туку само кафе-бар (бачило).<ref name="нп"/> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Детски парк во ски-центарот Нижеполе.jpg|Детски парк во центарот Податотека:Летниковци во ски-центарот Нижеполе.jpg|Летниковци Податотека:Објект во ски-центарот Нижеполе.jpg|Објект во центарот Податотека:Сапунчица кај ски-центарот Нижеполе.jpg|Реката [[Сапунчица]] кај центарот Податотека:Ски-лифт во ски-центарот Нижеполе.jpg|[[Влечница|Ски-лифт]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Nižepole ski resort}} {{Баба Планина}} [[Категорија:Баба (планина)]] [[Категорија:Скијачки центри во Македонија]] [[Категорија:Нижеполе]] qtvhwb4d0ql906r1j5rdz10cpjkopkt 5543975 5543973 2026-04-23T18:38:45Z Ehrlich91 24281 5543975 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Скијачки центар | name = Нижеполе | logo = | logo_width = 150п | picture = Поглед на ски-центарот Нижеполе.jpg | caption = Воздушен поглед на скијачкиот центар | location = [[Баба (планина)|Баба Планина]] | nearest_city = [[Битола]] | coordinates = {{coord|40|58|48.3|N|21|15|14|E|type:landmark_region:MK|display=inline,title}} | vertical = | top_elevation = 1.610 м. | base_elevation = 1.300 м. | skiable_area = км² | number_trails = | longest_run = | total_length = 5,5 км | liftsystem = | lift_capacity = 3.000 скијачи/час | terrainparks = | snowfall = | snowmaking = | nightskiing = | external_link = }} '''Нижеполе''' — [[скијачки центар]] во јужниот дел на [[Македонија]], именуван според [[Нижеполе|истоименото]] село на [[Баба (планина)|Баба Планина]].<ref name="нп">{{Наведена мрежна страница|url=https://park-pelister.com/activity/%d0%b8%d0%b7%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%bd%d0%b8%d1%87%d0%ba%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b0/|title=Ски центар Нижеполе|language=mk-MK|accessdate=2026-04-23}}</ref> == Местоположба == Центарот се наоѓа над селото [[Нижеполе]] и до него води [[Регионален пат 2331|регионалниот пат 2331]]. Од градот [[Битола]] е оддалечен 15 километри.<ref name="нп"/> == Историја == Со центарот управува јавното претпријатие Стрежево. == Објекти == Во центарот се наоѓаат три [[Влечница|ски-лифтови]] со вкупна должина од 2.150 метри и капацитет од 3.000 патници на час.<ref name="нп"/> Во скијалиштето нема сместувачки капацитет, туку само кафе-бар (бачило).<ref name="нп"/> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Детски парк во ски-центарот Нижеполе.jpg|Детски парк во центарот Податотека:Летниковци во ски-центарот Нижеполе.jpg|Летниковци Податотека:Објект во ски-центарот Нижеполе.jpg|Објект во центарот Податотека:Сапунчица кај ски-центарот Нижеполе.jpg|Реката [[Сапунчица]] кај центарот Податотека:Ски-лифт во ски-центарот Нижеполе.jpg|[[Влечница|Ски-лифт]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Nižepole ski resort}} {{Баба Планина}} [[Категорија:Баба (планина)]] [[Категорија:Скијачки центри во Македонија]] [[Категорија:Нижеполе]] oyf6umo8t3qxv2zd1fjarp0pv0yrttw 0 1392437 5543960 2026-04-23T18:12:27Z Kirca 08 128218 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1329997641|Mary Belle Allen]]“ 5543960 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Мери Бел Ален|image=Mary Belle Allen, research scientist, Kaiser Permanente, 1959.jpg|caption=Мери Бел Ален, Кајзер Перманенте, 1959|birth_date=Ноември 11, 1922<ref name="Cattell"/>|birth_place=[[Мористаун, Њу Џерси]]|death_date={{death date and age|1973|1922}}|death_place=[[Fairbanks, Alaska]]<ref name="Death">{{cite news |title=Scientist Mary Belle Allen found dead at her residence |url=https://www.newspapers.com/clip/20098976/fairbanks-daily-news-miner/ |access-date=13 October 2021 |work=Fairbanks Daily News-Miner, Fairbanks, Alaska |date=27 October 1973}}</ref>|field=[[Ботаника]], [[Хемија]], Биохемија [[микробиологија]]|work_institutions=[[Хопкинс морска станица]], [[Универзитетот во Калифорнија, Беркли,]], [[Кајзер Перманенте]], [[Универзитет на Алјаска]]|alma_mater=[[Универзитетот во Калифорнија]], [[Универзитет на Колумбија]]|doctoral_advisor=|awards=[[Наградата Дарбакер]], 1962<ref name="Darbaker"/>|author_abbrev_bot='''M.B.Allen'''}} '''Мери Бел Ален''' се родила на 11 ноември 1922 година во [[Мористаун, Њу Џерси]] ,а починала во 1973 година, [[Фербенкс|Фербенкс, Алјаска]] била американска [[Ботаника|ботаничарка]], [[Хемичар|хемичарка]], [[Микологија|микологка]], [[Алгологија|алгологка]] и [[Фитопатологија|патолог на растенијата]], и пионерка на биохемиската [[микробиологија]]. Заедно со [[Даниел И. Арнон]] и [[Ф. Роберт Вотли]], таа направила револуционерни истражувања откривајќи ја и демонстрирајќи ја улогата на [[Хлоропласт|хлоропластите]] во [[Фотосинтеза|фотосинтезата]].<ref name="Provasoli">{{Наведено списание|last=Provasoli|first=L.|last2=Hutner|first2=S. H.|date=September 1974|title=Mary Belle Allen 1922–1973|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|journal=Phycologia|volume=13|issue=3|pages=269|bibcode=1974Phyco..13..269P|doi=10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}</ref><ref name="Harvard">{{Наведена мрежна страница|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=70516|title=Index of Botanists: Allen, Mary Belle|work=Harvard University Herbaria & Libraries|accessdate=12 October 2021}}</ref> Во 1962 година ја добила наградата Дарбекер од [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] за нејзината работа на микробните алги.<ref name="Darbaker">{{Наведена мрежна страница|url=https://botany.org/home/awards/awards-for-established-scientists/darbakerprize.html|title=Darbaker Prize|work=Botanical Society of America|accessdate=13 October 2021}}</ref> Во 1967 година била номинирана заедно (но неуспешно) со Арнон и Вотли за [[Нобелова награда]].<ref name="Nobel">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=14658|title=Nomination Archive – M B Allen|date=April 2020|work=NobelPrize.org|accessdate=11 November 2020}}</ref> Кратенката '''M.B.Allen''' се користила за да се означи Мери Бел Ален како автор на описот и научната класификација на родови и видови.(Консултирајте [[Меѓународен индекс на растителни имиња|IPNI]] ).<ref name="Brummitt">{{Наведена книга|title=Authors of plant names : a list of authors of scientific names of plants, with recommended standard forms of their names, including abbreviations|last=Brummitt|first=R. K.|last2=Powell|first2=C. E.|date=1992|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|isbn=978-0-947643-44-7|location=[London]|page=24}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Handwörterbuch der Pflanzennamen|date=1984|publisher=Ulmer Verlag|isbn=9783800150427|editor-last=Zander|editor-first=Robert|edition=13|location=Stuttgart|editor-last2=Encke|editor-first2=Fritz|editor-last3=Buchheim|editor-first3=Günther|editor-last4=Seybold|editor-first4=Siegmund}}</ref> == Кариера == Мери Бел Ален била ќерка на [[Фредерик Медисон Ален]] и Бел В. Ален. Таа исто така имала сестра, Дороти Љуелин Ален (подоцна Флин).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.legacy.com/us/obituaries/dailydemocrat/name/dorothy-allen-flynn-obituary?pid=188857363|title=Dorothy Llewellyn Allen Flynn 1924 - 2018|date=May 4, 2018|work=Daily Democrat|access-date=14 October 2021}}</ref> === Диплома за завршено високо образование === Ален ја добила својата диплома со почести во 1941 година на колеџот за хемија на [[Универзитетот во Калифорнија]] во [[Беркли, Калифорнија]].<ref name="Cattell">{{Наведена книга|title=American Men of Science: A Biographical Directory|date=1949|publisher=The Science Press|editor-last=Cattell|editor-first=Jaques|location=Lancaster, Pennsylvania|pages=838|language=en|chapter=Allen, Dr. Mary Belle|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33}}</ref><ref name="California1941">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4AU5AQAAMAAJ&pg=RA6-PA90|title=University of California Register, 1940-41|date=1941|publisher=University of California Press|volume=II|location=Berkeley, CA|page=90|access-date=13 October 2021}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Blue and Gold Yearbook|date=1941|publisher=University of California Berkeley|location=Berkeley, CA|page=70|chapter=Class of 1941}}</ref> Тогаш таа имала 19 години<ref name="Provasoli">{{Наведено списание|last=Provasoli|first=L.|last2=Hutner|first2=S. H.|date=September 1974|title=Mary Belle Allen 1922–1973|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|journal=Phycologia|volume=13|issue=3|pages=269|bibcode=1974Phyco..13..269P|doi=10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFProvasoliHutner1974">Provasoli, L.; Hutner, S. H. (September 1974). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1 "Mary Belle Allen 1922–1973"]</span>. ''Phycologia''. '''13''' (3): 269. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1974Phyco..13..269P 1974Phyco..13..269P]. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|10.2216/i0031-8884-13-3-269.1]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2021</span>.</cite></ref> === Докторска диплома === Ален била прифатена како докторант на Универзитетот во Калифорнија од страна на [[Сем Рубен]] во градот Беркли.<ref name="Kamen">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jcV4r2Idqf0C&pg=PA201|title=Radiant Science, Dark Politics: A Memoir of the Nuclear Age|last=Kamen|first=Martin David|date=1 January 1985|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04929-1|location=Berkeley and Los Angeles|pages=143, 201, 267|language=en|access-date=13 October 2021}}</ref><ref name="Benson">{{Наведено списание|last=Benson|first=A. A.|date=June 2002|title=Paving the Path|journal=Annual Review of Plant Biology|volume=53|issue=1|pages=1–25|bibcode=2002AnRPB..53....1B|doi=10.1146/annurev.arplant.53.091201.142547|pmid=12221968|doi-access=free}}</ref><ref name="Kaplan">{{Наведена книга|title=From Cyclotrons To Cytochromes: Essays in Molecular Biology and Chemistry|last=Benson|first=A. A.|date=December 2, 2012|publisher=Academic Press|isbn=9780323142052|editor-last=Kaplan|editor-first=Nathan|location=New York, London|page=60|chapter=Tracers in biology|access-date=13 October 2021|editor-last2=Robinson|editor-first2=Arthur|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ee7km_5AFDsC&pg=PA60}}</ref> Ален била наведена како асистент во Лабораторијата за зрачење „Лоренс“ на Универзитетот во Калифорнија во Беркли во периодот 1941-1942 година<ref name="Cattell">{{Наведена книга|title=American Men of Science: A Biographical Directory|date=1949|publisher=The Science Press|editor-last=Cattell|editor-first=Jaques|location=Lancaster, Pennsylvania|pages=838|language=en|chapter=Allen, Dr. Mary Belle|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCattell1949">Cattell, Jaques, ed. (1949). [https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33 "Allen, Dr. Mary Belle"]. ''American Men of Science: A Biographical Directory''. Lancaster, Pennsylvania: The Science Press. p.&nbsp;838.</cite></ref><ref name="AIP">{{Наведена мрежна страница|url=https://history.aip.org/ead/20120391.html|title=Lawrence Radiation Laboratory Manhattan Engineering District records, Undated|work=American Institute of Physics|accessdate=13 October 2021}}</ref> и како хемичар во [[Проект „Менхетн“|округот Менхетен]] во периодот 1942-1944 година.<ref name="Cattell" />Таа додека работела со Рубен, таа користела [[радиоактивни трасери]] за проучување на фотосинтезата и хлорофилот.<ref name="Provasoli">{{Наведено списание|last=Provasoli|first=L.|last2=Hutner|first2=S. H.|date=September 1974|title=Mary Belle Allen 1922–1973|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|journal=Phycologia|volume=13|issue=3|pages=269|bibcode=1974Phyco..13..269P|doi=10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFProvasoliHutner1974">Provasoli, L.; Hutner, S. H. (September 1974). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1 "Mary Belle Allen 1922–1973"]</span>. ''Phycologia''. '''13''' (3): 269. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1974Phyco..13..269P 1974Phyco..13..269P]. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|10.2216/i0031-8884-13-3-269.1]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2021</span>.</cite></ref><ref>{{Наведено списание|last=Norris|first=T. H.|last2=Ruben|first2=S.|last3=Allen|first3=M. B.|date=December 1942|title=Tracer Studies with Radioactive Hydrogen. Some Experiments on Photosynthesis and Chlorophyll|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=64|issue=12|pages=3037–3040|bibcode=1942JAChS..64.3037N|doi=10.1021/ja01264a087}}</ref> По смртта на Сем Рубен во 1943 година, Ален се префрлила на [[Универзитетот Колумбија]] . <ref name="Kamen" /> Ален исто така ја добила стипендија од „ДиПонт“ за 1945-1946 година<ref name="Cattell">{{Наведена книга|title=American Men of Science: A Biographical Directory|date=1949|publisher=The Science Press|editor-last=Cattell|editor-first=Jaques|location=Lancaster, Pennsylvania|pages=838|language=en|chapter=Allen, Dr. Mary Belle|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCattell1949">Cattell, Jaques, ed. (1949). [https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33 "Allen, Dr. Mary Belle"]. ''American Men of Science: A Biographical Directory''. Lancaster, Pennsylvania: The Science Press. p.&nbsp;838.</cite></ref> и го завршила докторатот по физичка хемија на Универзитетот Колумбија во 1946 година,<ref name="Cattell" /><ref name="Kamen">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jcV4r2Idqf0C&pg=PA201|title=Radiant Science, Dark Politics: A Memoir of the Nuclear Age|last=Kamen|first=Martin David|date=1 January 1985|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04929-1|location=Berkeley and Los Angeles|pages=143, 201, 267|language=en|access-date=13 October 2021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKamen1985">Kamen, Martin David (1 January 1985). [https://books.google.com/books?id=jcV4r2Idqf0C&pg=PA201 ''Radiant Science, Dark Politics: A Memoir of the Nuclear Age'']. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. pp.&nbsp;143, 201, 267. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-520-04929-1|<bdi>978-0-520-04929-1</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 October</span> 2021</span>.</cite></ref> со теза за ''фосфорот во скробот''.<ref>{{Наведена книга|title=Phosphorus in Starch: Nature and reactions of starch phosphate. Enzymatic phosphorylation of starch and synthesis of amylopectin|last=Allen|first=Mary Belle|date=1946|publisher=Columbia University|location=New York}}</ref> === Постдокторска работа === Во периодот 1946-1947 година, Ален ја добила стипендијата [[Националниот истражувачки совет]] по хемија на [[Универзитетот Вашингтон во Сент Луис]].<ref name="Cattell">{{Наведена книга|title=American Men of Science: A Biographical Directory|date=1949|publisher=The Science Press|editor-last=Cattell|editor-first=Jaques|location=Lancaster, Pennsylvania|pages=838|language=en|chapter=Allen, Dr. Mary Belle|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCattell1949">Cattell, Jaques, ed. (1949). [https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33 "Allen, Dr. Mary Belle"]. ''American Men of Science: A Biographical Directory''. Lancaster, Pennsylvania: The Science Press. p.&nbsp;838.</cite></ref><ref name="CEN">{{Наведено списание|date=17 November 1947|title=News-Makers|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/cen-v025n046.p3440|journal=Chemical & Engineering News Archive|volume=25|issue=46|pages=3440–3443|doi=10.1021/cen-v025n046.p3440|url-access=subscription|access-date=14 October 2021}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=1946|title=News and Notes|url=http://www.jstor.org/stable/1675930.|journal=Science|publisher=American Association for the Advancement of Science|volume=104|issue=2688|pages=10–16|bibcode=1946Sci...104...10.|doi=10.1126/science.104.2688.10|jstor=1675930|url-access=subscription|access-date=14 October 2021}}</ref><ref name="Washington">{{Наведена мрежна страница|url=https://history.archives.mbl.edu/people-and-courses/institution/washington-university|title=History of the Marine Biological Laboratory|work=Washington University|accessdate=13 October 2021}}</ref><ref name="Kamen">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jcV4r2Idqf0C&pg=PA201|title=Radiant Science, Dark Politics: A Memoir of the Nuclear Age|last=Kamen|first=Martin David|date=1 January 1985|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04929-1|location=Berkeley and Los Angeles|pages=143, 201, 267|language=en|access-date=13 October 2021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKamen1985">Kamen, Martin David (1 January 1985). [https://books.google.com/books?id=jcV4r2Idqf0C&pg=PA201 ''Radiant Science, Dark Politics: A Memoir of the Nuclear Age'']. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. pp.&nbsp;143, 201, 267. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-520-04929-1|<bdi>978-0-520-04929-1</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 October</span> 2021</span>.</cite></ref>Таа, исто така, поминала една година во [[Лабораторијата за морска биологија]] на [[Чикашки универзитет|Универзитетот во Чикаго]] како гостин-стручен соработник со [[Џејмс Франк]] и [[Ханс Гафрон]], околу 1951 година.<ref name="Rosenberg">{{Наведено списание|last=Rosenberg|first=Jerome L.|date=2004|title=The contributions of James Franck to photosynthesis research: a tribute|journal=Photosynthesis Research|volume=80|issue=1–3|pages=71–76|bibcode=2004PhoRe..80...71R|citeseerx=10.1.1.421.1992|doi=10.1023/B:PRES.0000030453.66865.f6|pmid=16328811}}</ref> Во 1947 година, таа станала истражувачки соработник во [[болницата „Маунт Синај“ во Њујорк]].<ref name="CEN">{{Наведено списание|date=17 November 1947|title=News-Makers|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/cen-v025n046.p3440|journal=Chemical & Engineering News Archive|volume=25|issue=46|pages=3440–3443|doi=10.1021/cen-v025n046.p3440|url-access=subscription|access-date=14 October 2021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://pubs.acs.org/doi/10.1021/cen-v025n046.p3440 "News-Makers"]</span>. ''Chemical & Engineering News Archive''. '''25''' (46): <span class="nowrap">3440–</span>3443. 17 November 1947. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1021/cen-v025n046.p3440|10.1021/cen-v025n046.p3440]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name="Cattell">{{Наведена книга|title=American Men of Science: A Biographical Directory|date=1949|publisher=The Science Press|editor-last=Cattell|editor-first=Jaques|location=Lancaster, Pennsylvania|pages=838|language=en|chapter=Allen, Dr. Mary Belle|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCattell1949">Cattell, Jaques, ed. (1949). [https://books.google.com/books?id=Ea9CC4lCicQC&pg=PA33 "Allen, Dr. Mary Belle"]. ''American Men of Science: A Biographical Directory''. Lancaster, Pennsylvania: The Science Press. p.&nbsp;838.</cite></ref><ref name="Kamen">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jcV4r2Idqf0C&pg=PA201|title=Radiant Science, Dark Politics: A Memoir of the Nuclear Age|last=Kamen|first=Martin David|date=1 January 1985|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04929-1|location=Berkeley and Los Angeles|pages=143, 201, 267|language=en|access-date=13 October 2021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKamen1985">Kamen, Martin David (1 January 1985). [https://books.google.com/books?id=jcV4r2Idqf0C&pg=PA201 ''Radiant Science, Dark Politics: A Memoir of the Nuclear Age'']. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. pp.&nbsp;143, 201, 267. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-520-04929-1|<bdi>978-0-520-04929-1</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 October</span> 2021</span>.</cite></ref> Првиот дел од ова назначување се случило во [[поморската станица Хопкинс]] на [[Стенфордски универзитет|Универзитетот Стенфорд]] во [[Калифорнија]].<ref name="CEN" /> каде што „д-р Мери Бел Ален“ била наведена како „гостински истражувач“ од болницата „Маунт Синај“ во Њујорк.<ref name="Stanford1948">{{Наведена мрежна страница|url=https://seaside.stanford.edu/1940S|title=Stanford University Bulletin Annual Report of the President of Stanford University for the fifty-sixth academic Year, ending August 31, 1948|date=August 31, 1948|work=Stanford University|accessdate=12 October 2021}}</ref> Првичното финансирање за проектот дошло од биохемичарот Хари Соботка во болницата „Маунт Синај“, кој добил грант од [[Службата за јавно здравје на САД]].<ref name="thermophilic">{{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|date=1 June 1953|title=The thermophilic aerobic sporeforming bacteria|journal=Bacteriological Reviews|volume=17|issue=2|pages=125–173|doi=10.1128/br.17.2.125-173.1953|pmc=180763|pmid=13058821}}</ref> Таа исто така можела да ја продолжи работата преку Стенфорд со финансирање од Канцеларијата за поморски истражувања.<ref name="thermophilic" /> На морската станица Хопкинс, Ален работела [[со Ц.Б. ван Нил]] на одделот за физиологија и биохемија на [[термофилите]], бактерии кои можат да преживеат на високи температури.<ref name="Stanford1948">{{Наведена мрежна страница|url=https://seaside.stanford.edu/1940S|title=Stanford University Bulletin Annual Report of the President of Stanford University for the fifty-sixth academic Year, ending August 31, 1948|date=August 31, 1948|work=Stanford University|accessdate=12 October 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://seaside.stanford.edu/1940S "Stanford University Bulletin Annual Report of the President of Stanford University for the fifty-sixth academic Year, ending August 31, 1948"]. ''Stanford University''. August 31, 1948<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name="thermophilic">{{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|date=1 June 1953|title=The thermophilic aerobic sporeforming bacteria|journal=Bacteriological Reviews|volume=17|issue=2|pages=125–173|doi=10.1128/br.17.2.125-173.1953|pmc=180763|pmid=13058821}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAllen1953">Allen, Mary Belle (1 June 1953). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC180763 "The thermophilic aerobic sporeforming bacteria"]. ''Bacteriological Reviews''. '''17''' (2): <span class="nowrap">125–</span>173. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1128/br.17.2.125-173.1953|10.1128/br.17.2.125-173.1953]]. [[PubMed Central|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC180763 180763]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/13058821 13058821].</cite></ref> Во 1952 година, таа објавила дека ја изолирала „неидентификувана едноклеточна алга“ од киселите води на „Лимонада Спринг“, [[Гејзер|Гејзерите]], [[округ Сонома, Калифорнија]]. Подоцнежните истражувања сугерирале дека била слична на формите на ''цијанидиум калдариум'' независно кои биле откриени од Хиројуки Хиросе(1950), [[Феликс Еуген Фрич]] (1945),<ref>{{Наведена книга|url=https://search.library.wisc.edu/digital/ABRXDVT4U5K7GQ8I/pages?as=text&view=scroll|title=Thermophilic microorganisms and life at high temperatures|last=Brock|first=Thomas D.|date=1978|publisher=Springer-Verlag|isbn=9780387903095|location=New York|page=271|access-date=19 October 2021}}</ref> и Кеничиро Негоро (1935).<ref>{{Наведена книга|title=Evolutionary pathways and enigmatic algae : Cyanidium caldarium (Rhodophyta) and related cells|last=Fukuda|first=Ikujiro|date=1994|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-0-7923-2635-9|editor-last=Seckbach|editor-first=Joseph|location=Dordrecht|pages=153–156|chapter=Chapter 10: Cyanidium investigations in Japan|access-date=19 October 2021|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rgPsCAAAQBAJ&pg=PA153}}</ref> Ален исто така можел да ги проучува [[Цијанобактерии|сино-зелените алги]], објавувајќи „фундаментален труд“ за нивното одгледување во 1952 година.<ref name="Provasoli">{{Наведено списание|last=Provasoli|first=L.|last2=Hutner|first2=S. H.|date=September 1974|title=Mary Belle Allen 1922–1973|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|journal=Phycologia|volume=13|issue=3|pages=269|bibcode=1974Phyco..13..269P|doi=10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFProvasoliHutner1974">Provasoli, L.; Hutner, S. H. (September 1974). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1 "Mary Belle Allen 1922–1973"]</span>. ''Phycologia''. '''13''' (3): 269. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1974Phyco..13..269P 1974Phyco..13..269P]. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|10.2216/i0031-8884-13-3-269.1]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2021</span>.</cite></ref><ref>{{Наведено списание|last=Schlichting|first=Harold E.|date=1974|title=Survival of Some Fresh-Water Algae under Extreme Environmental Conditions|url=https://doi.org/10.2307/3225162|journal=Transactions of the American Microscopical Society|volume=93|issue=4|pages=610–613|doi=10.2307/3225162|issn=0003-0023|jstor=3225162|pmid=4614531|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Allen|first=M. B.|date=1 January 1952|title=The cultivation of myxophyceae|url=https://doi.org/10.1007/BF00410816|journal=Archiv für Mikrobiologie|language=en|volume=17|issue=1|pages=34–53|bibcode=1952ArMic..17...34A|doi=10.1007/BF00410816|issn=1432-072X|url-access=subscription}}</ref> === Универзитет во Калифорнија, Беркли === Во средината на 1950-тите, Ален работела на [[Калифорниски универзитет – Беркли|Универзитетот во Калифорнија, Беркли,]] заедно со [[Даниел И. Арнон]] и [[Ф. Роберт Вотли,]] на револуционерно истражување за улогата на [[Хлоропласт|хлоропластите]] во процесите [[Фотосинтеза|на фотосинтеза]].<ref name="breakthroughs">{{Наведено списание|date=2004|title=Tribute to Daniel Arnon: 50th anniversary of key photosynthesis discoveries|url=https://nature.berkeley.edu/breakthroughs/sites/edu.breakthroughs/files/breakthroughs_sp04.pdf|journal=Breakthroughs|publisher=College of Natural Resources, University of California, Berkeley|volume=10|issue=1|pages=19, 26|access-date=13 October 2021}}</ref> Арнон ''и сор.'' биле првите кои што објавиле демонстрација на синтезата на ATP во светлина од страна на хлоропластите во 1954 година, по што следел подетален труд од Ален и сор. во 1955 година.<ref name="Govindjee">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=I3gy4r-aBusC&pg=PA77|title=Discoveries in Photosynthesis|last=Govindjee|last2=Beatty|first2=J. Thomas|last3=Gest|first3=Howard|last4=Allen|first4=John F.|date=July 15, 2006|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-3323-0|series=Advances in Photosynthesis and Respiration|volume=20|location=The Netherlands|page=77}}</ref><ref name="Nickelsen">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XOfyCQAAQBAJ&pg=PA263|title=Explaining Photosynthesis: Models of Biochemical Mechanisms, 1840-1960|last=Nickelsen|first=Kärin|date=June 17, 2015|publisher=Springer|isbn=9789401795821|location=Heidelberg, New York, London|pages=263–266|access-date=12 October 2021}}</ref><ref name="Arnon1954">{{Наведено списание|last=Arnon|first=Daniel I.|last2=Whatley|first2=F. R.|last3=Allen|first3=M. B.|date=1 December 1954|title=Photosynthesis by Isolated Chloroplasts. II. Photosynthetic Phosphorylation, the Conversion of Light into Phosphate Bond Energy|url=https://doi.org/10.1021/ja01653a025|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=76|issue=24|pages=6324–6329|bibcode=1954JAChS..76.6324A|doi=10.1021/ja01653a025|issn=0002-7863|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}</ref><ref name="Allen1955">{{Наведено списание|last=Allen|first=M. B.|last2=Arnon|first2=Daniel I.|last3=Capindale|first3=J. B.|last4=Whatley|first4=F. R.|last5=Durham|first5=Lois J.|date=1 August 1955|title=Photosynthesis by Isolated Chloroplasts. III. Evidence for Complete Photosynthesis1|url=https://doi.org/10.1021/ja01620a052|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=77|issue=15|pages=4149–4155|bibcode=1955JAChS..77.4149A|doi=10.1021/ja01620a052|issn=0002-7863|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}</ref><ref name="Allen1958">{{Наведено списание|last=Allen|first=M. B.|last2=Whatley|first2=F. R.|last3=Arnon|first3=Daniel I.|date=1 January 1958|title=Photosynthesis by isolated chloroplasts: VI. Rates of conversion of light into chemical energy in photosynthetic phosphorylation|url=https://doi.org/10.1016/0006-3002(58)90288-9|journal=Biochimica et Biophysica Acta|language=en|volume=27|issue=1|pages=16–23|doi=10.1016/0006-3002(58)90288-9|issn=0006-3002|pmid=13510247|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}</ref>   Студент во посета го опишувал типот на постапка што била следена:<ref name="Moses">{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalassets.lib.berkeley.edu/rohoia/ucb/text/thecalvinlaboral02moserich.pdf|title=THE CALVIN LAB: BIO-ORGANIC CHEMISTRY GROUP AT THE UNIVERSITY OF CALIFORNIA, BERKELEY, 1945-1963 Volume II Interviews conducted by Vivian and Sheila Moses December 1995 - September 1997|last=Moses|first=Vivian|last2=Moses|first2=Sheila|work=Regional Oral History Office, The Bancroft Library University of California Berkeley, California|publisher=The Regents of the University of California|accessdate=13 October 2021}}</ref>   Ален го истражувала [[Врзување на азотот|азотното фиксирање]] на [[Цијанобактерии|синозелените алги]] и други микроорганизми и во [[Свежа вода|слатководните води]] и во [[Океан|океаните]]. Таа исто така го проучувала растот на алгите заедно со оризот како начин за подобрување на плодноста на оризот.<ref name="Benveniste">{{Наведено списание|last=Benveniste|first=Guy|last2=Kastens|first2=Merritt L.|date=1956|title=World Symposium on Applied Solar Energy|url=http://www.jstor.org/stable/1750208|journal=Science|volume=123|issue=3202|pages=826–831|bibcode=1956Sci...123..826B|doi=10.1126/science.123.3202.826|issn=0036-8075|jstor=1750208|pmid=17821650|url-access=subscription|access-date=14 October 2021}}</ref> Од 1956 година, таа известувала за фотосинтетските производи на ''[[Chlamydomonas]]''.<ref>{{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|date=1 June 1956|title=Excretion of organic compounds by Chlamydomonas|url=https://doi.org/10.1007/BF00408630|journal=Archiv für Mikrobiologie|language=en|volume=24|issue=2|pages=163–168|bibcode=1956ArMic..24..163A|doi=10.1007/BF00408630|issn=1432-072X|pmid=13327993|url-access=subscription}}</ref> Во јануари 1957 година, од страна на [[Фиколошкото друштво на Америка,]] таа исто така била наведена како проучувач [[Планктон|на планктон]] како асистент истражувач биохемичар и предавач по физиологија на Одделот за почви и исхрана на растенијата во Универзитет во Калифорнија, Беркли.<ref name="Phycological">{{Наведено списание|date=1957|title=Members as of January 1, 1957|url=https://static1.squarespace.com/static/543d47aee4b0f40897fde705/t/5457d655e4b0deb4ab10dd8a/1415042645420/x_n29_1957.pdf|journal=The Phycological Society of America News Bulletin|volume=X|issue=29|page=1|access-date=13 October 2021}}</ref> Во 1967 година, Ален била номинирана за [[Нобелова награда]] со [[Д.И. Арнон]] и [[Фредерик Вотли]]. Номинацијата ја предложил [[Џ.Х. Нортроп]], но таа не била успешна.<ref name="Nobel">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=14658|title=Nomination Archive – M B Allen|date=April 2020|work=NobelPrize.org|accessdate=11 November 2020}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=14658 "Nomination Archive – M B Allen"]. ''NobelPrize.org''. April 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 November</span> 2020</span>.</cite></ref> === Истражувачки институт на Фондацијата Кајзер === Во 1958 година, [[Истражувачкиот институт на Фондацијата Кајзер]] (Kaiser Permanente) формално основала Лабораторија за компаративна физиологија и морфологија во [[Ричмонд, Калифорнија]], за фундаментални истражувања во компаративната биологија. [[Елсворт Ц. Доерти]] била именувана за директорка, а Мери Бел Ален била именувана за заменик-директор.<ref name="Science1958">{{Наведено списание|date=1958|title=Scientists in the News|url=http://www.jstor.org/stable/1755789|journal=Science|volume=127|issue=3299|pages=638–639|bibcode=1958Sci...127..638.|issn=0036-8075|jstor=1755789|access-date=14 October 2021}}</ref><ref name="KP">{{Наведена мрежна страница|url=https://about.kaiserpermanente.org/our-story/our-history/kp-northern-california-marks-half-a-century-of-stellar-research|title=Marking half a century of stellar research|date=August 13, 2012|work=Kaiser Permanente|accessdate=12 October 2021}}</ref> Користејќи [[спектрофотометрија]] и други техники, таа продолжила да ја испитува апсорпцијата на хлорофил<ref name="Giese">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=16zSBAAAQBAJ&pg=PA88|title=Photophysiology: General Principles; Action of Light on Plants|last=Giese|first=Arthur C.|date=1964|publisher=Academic Press|isbn=9781483262277|location=New York|pages=85–109|access-date=13 October 2021}}</ref> и да ја проучува филогенезата на алгите.<ref name="Provasoli">{{Наведено списание|last=Provasoli|first=L.|last2=Hutner|first2=S. H.|date=September 1974|title=Mary Belle Allen 1922–1973|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|journal=Phycologia|volume=13|issue=3|pages=269|bibcode=1974Phyco..13..269P|doi=10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFProvasoliHutner1974">Provasoli, L.; Hutner, S. H. (September 1974). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1 "Mary Belle Allen 1922–1973"]</span>. ''Phycologia''. '''13''' (3): 269. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1974Phyco..13..269P 1974Phyco..13..269P]. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|10.2216/i0031-8884-13-3-269.1]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2021</span>.</cite></ref> Во 1960 година таа ги уредувала објавените зборници на трудови од Првиот годишен симпозиум за компаративна биологија на Истражувачкиот институт „Кајзер Перманенте“ во Ричмонд.<ref name="Goldsmith">{{Наведено списание|last=Goldsmith|first=T. H.|date=1963|title=Review of Comparative Biochemistry of Photoreactive Systems. Symposia on Comparative Biology. Volume 1., by M. B. Allen|url=http://www.jstor.org/stable/2816278|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=38|issue=1|page=106|doi=10.1086/403788|jstor=2816278|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}</ref><ref name="Provasoli">{{Наведено списание|last=Provasoli|first=L.|last2=Hutner|first2=S. H.|date=September 1974|title=Mary Belle Allen 1922–1973|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|journal=Phycologia|volume=13|issue=3|pages=269|bibcode=1974Phyco..13..269P|doi=10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFProvasoliHutner1974">Provasoli, L.; Hutner, S. H. (September 1974). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1 "Mary Belle Allen 1922–1973"]</span>. ''Phycologia''. '''13''' (3): 269. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1974Phyco..13..269P 1974Phyco..13..269P]. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|10.2216/i0031-8884-13-3-269.1]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2021</span>.</cite></ref> Ален добила финансиска подршка од голем број извори, вклучувајќи го и [[Националниот институт за здравство]] во [[Бетезда, Мериленд]].<ref name="Provasoli" /> Во 1962 година ја добила наградата Дарбекер од [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] „за извонреден придонес во [[Алгологија|фикологијата]] “.<ref name="Darbaker">{{Наведена мрежна страница|url=https://botany.org/home/awards/awards-for-established-scientists/darbakerprize.html|title=Darbaker Prize|work=Botanical Society of America|accessdate=13 October 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://botany.org/home/awards/awards-for-established-scientists/darbakerprize.html "Darbaker Prize"]. ''Botanical Society of America''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 October</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name="AIBS">{{Наведено списание|date=1962|title=AIBS Reports|url=http://www.jstor.org/stable/1292943|journal=AIBS Bulletin|volume=12|issue=6|page=36|doi=10.1093/aibsbulletin/12.6.36|issn=0096-7645|jstor=1292943|url-access=subscription|access-date=14 October 2021}}</ref> === Универзитет на Алјаска === Во 1966 година, Ален била вработена како професор по микробиологија на [[Универзитетот во Алјаска]] во [[Фербенкс|Фербанкс, Алјаска]]. Таму таа работела во [[Институтот за морски науки]]<ref name="Alaska1966">{{Наведени вести|url=https://scholarworks.alaska.edu/bitstream/handle/11122/4328/summernews_vol2_no11.pdf?sequence=1|title=Faculty Appointees|date=August 25, 1966|work=Summer News|access-date=12 October 2021|publisher=University of Alaska|issue=11|volume=II|page=3}}</ref> Таа ги проучувала фитопланктонот<ref>{{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|date=1 November 1971|title=High-Latitude Phytoplankton|url=https://doi.org/10.1146/annurev.es.02.110171.001401|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=2|issue=1|pages=261–276|bibcode=1971AnRES...2..261A|doi=10.1146/annurev.es.02.110171.001401|issn=0066-4162|url-access=subscription}}</ref> и [[хризофицеите]] на високи географски широчини.<ref name="Provasoli">{{Наведено списание|last=Provasoli|first=L.|last2=Hutner|first2=S. H.|date=September 1974|title=Mary Belle Allen 1922–1973|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|journal=Phycologia|volume=13|issue=3|pages=269|bibcode=1974Phyco..13..269P|doi=10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|url-access=subscription|access-date=12 October 2021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFProvasoliHutner1974">Provasoli, L.; Hutner, S. H. (September 1974). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2216/i0031-8884-13-3-269.1 "Mary Belle Allen 1922–1973"]</span>. ''Phycologia''. '''13''' (3): 269. [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1974Phyco..13..269P 1974Phyco..13..269P]. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2216/i0031-8884-13-3-269.1|10.2216/i0031-8884-13-3-269.1]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2021</span>.</cite></ref><ref>{{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|date=1 October 1969|title=Structure, physiology, and biochemistry of the chrysophyceae|url=https://doi.org/10.1146/annurev.mi.23.100169.000333|journal=Annual Review of Microbiology|volume=23|issue=1|pages=29–46|doi=10.1146/annurev.mi.23.100169.000333|issn=0066-4227|pmid=4899076|url-access=subscription|access-date=19 October 2021}}</ref> Со цел подобро да ги разбере популациите на водните микроорганизми во езерата во внатрешноста [[Алјаска|на Алјаска]], таа исто така ги проучувала и бактериите во почвата, кои можеле да се влеваат во езерата. Ова истражување довело до неочекуван резултат. Таа открила дека во многу примероци од почва имало многу малку бактериски клетки; некои биле споредливи со стерилизирана почва.<ref name="Helfferich">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gi.alaska.edu/alaska-science-forum/some-straight-skinny-soil|title=Some Straight Skinny on Soil|last=Helfferich|first=Carla|date=December 4, 1991|work=Alaska Science Forum|accessdate=12 October 2021}}</ref>   == Членства == * Американско друштво за лимнологија и океанографија * [[Американско ботаничко друштво|Ботаничко друштво на Америка]] == Публикации == * {{Наведена книга|title=Phosphorus in Starch: Nature and reactions of starch phosphate. Enzymatic phosphorylation of starch and synthesis of amylopectin|last=Allen|first=Mary Belle|date=1946|publisher=Columbia University|location=New York}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=M. B.|date=1 January 1952|title=The cultivation of myxophyceae|url=https://doi.org/10.1007/BF00410816|journal=Archiv für Mikrobiologie|language=en|volume=17|issue=1|pages=34–53|bibcode=1952ArMic..17...34A|doi=10.1007/BF00410816|issn=1432-072X|url-access=subscription}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=MB|date=June 1953|title=The thermophilic aerobic sporeforming bacteria.|url=http://mmbr.asm.org/content/17/2/125.full.pdf+html|journal=Bacteriological Reviews|volume=17|issue=2|pages=125–73|doi=10.1128/br.17.2.125-173.1953|pmc=180763|pmid=13058821}} * {{Наведено списание|last=Arnon|first=Daniel I.|last2=Whatley|first2=F. R.|last3=Allen|first3=M. B.|date=1 December 1954|title=Photosynthesis by Isolated Chloroplasts. II. Photosynthetic Phosphorylation, the Conversion of Light into Phosphate Bond Energy|url=https://doi.org/10.1021/ja01653a025|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=76|issue=24|pages=6324–6329|bibcode=1954JAChS..76.6324A|doi=10.1021/ja01653a025|issn=0002-7863|url-access=subscription}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=M. B.|last2=Arnon|first2=Daniel I.|last3=Capindale|first3=J. B.|last4=Whatley|first4=F. R.|last5=Durham|first5=Lois J.|date=1 August 1955|title=Photosynthesis by Isolated Chloroplasts. III. Evidence for Complete Photosynthesis1|url=https://doi.org/10.1021/ja01620a052|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=77|issue=15|pages=4149–4155|bibcode=1955JAChS..77.4149A|doi=10.1021/ja01620a052|issn=0002-7863|url-access=subscription}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=M. B.|last2=Whatley|first2=F. R.|last3=Arnon|first3=Daniel I.|date=1 January 1958|title=Photosynthesis by isolated chloroplasts: VI. Rates of conversion of light into chemical energy in photosynthetic phosphorylation|url=https://doi.org/10.1016/0006-3002(58)90288-9|journal=Biochimica et Biophysica Acta|language=en|volume=27|issue=1|pages=16–23|doi=10.1016/0006-3002(58)90288-9|issn=0006-3002|pmid=13510247|url-access=subscription}} * {{Наведена книга|title=The Photochemical Apparatus, its Structure and Function, Report of Symposium, June 16 to 18, 1968, Brookhaven Symposium Biology|last=Allen|first=Mary Belle|date=1959|publisher=Brookhaven National Laboratory|editor-last=Dienes|editor-first=M.|location=Upton, New York|pages=339–342|chapter=Possible functions of chlorophyll b. Studies with green algae that lack chlorophyll b.|editor-last2=Brown|editor-first2=R.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4JJHvgYlR0MC&pg=PA339}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=M. B.|last2=Dougherty|first2=E. C.|last3=McLaughlin|first3=J. J.|date=3 October 1959|title=Chromoprotein pigments of some cryptomonad flagellates|journal=Nature|volume=184|pages=1047–1049|doi=10.1038/1841047a0|issn=0028-0836|pmid=13792769}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|date=1 September 1959|title=Studies with cyanidium caldarium, an anomalously pigmented chlorophyte|url=https://doi.org/10.1007/BF00409348|journal=Archiv für Mikrobiologie|language=en|volume=32|issue=3|pages=270–277|bibcode=1959ArMic..32..270A|doi=10.1007/BF00409348|issn=1432-072X|pmid=13628094|url-access=subscription}} * {{Наведена книга|title=Comparative Biochemistry of Photoreactive Systems|date=1960|publisher=Academic Press|editor-last=Allen|editor-first=M. B.|location=New York}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=M.B.|last2=Goodwin|first2=T. W.|last3=Phagpolngarm|first3=Samaravadi|date=1960|title=Carotenoid Distribution in Certain Naturally Occurring Algae and in some Artificially Induced Mutants of Chlorella pyrenoidosa|journal=Journal of General Microbiology|volume=23|pages=98–108|citeseerx=10.1.1.608.9033|doi=10.1099/00221287-23-1-93|pmid=13792770|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|last2=Fries|first2=Lisbeth|last3=Goodwin|first3=T. W.|last4=Thomas|first4=D. M.|date=1964|title=The Carotenoids of Algae: Pigments from some Cryptomonads, a Heterokont and some Rhodophyceae|journal=Journal of General Microbiology|volume=34|issue=2|pages=259–267|citeseerx=10.1.1.618.9532|doi=10.1099/00221287-34-2-259|issn=1465-2080|pmid=14135532|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|date=1 October 1969|title=Structure, physiology, and biochemistry of the chrysophyceae|url=https://doi.org/10.1146/annurev.mi.23.100169.000333|journal=Annual Review of Microbiology|volume=23|issue=1|pages=29–46|doi=10.1146/annurev.mi.23.100169.000333|issn=0066-4227|pmid=4899076|url-access=subscription|access-date=19 October 2021}} * {{Наведено списание|last=Allen|first=Mary Belle|date=1 November 1971|title=High-Latitude Phytoplankton|url=https://doi.org/10.1146/annurev.es.02.110171.001401|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=2|issue=1|pages=261–276|bibcode=1971AnRES...2..261A|doi=10.1146/annurev.es.02.110171.001401|issn=0066-4162|url-access=subscription}} == Надворешни врски == * [https://www.life.illinois.edu/govindjee/Part3/1_AirlieHouse.pdf „Прослава на четириесетгодишнината од конференцијата на тема „Фотосинтетски механизми на зелени растенија“ во Ерли Хаус, Вирџинија.“] Групна фотографија на која е и Мери Бел Ален (бр. 36), 1963 година. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Allen, Mary Belle}} [[Категорија:Починати во 1973 година]] [[Категорија:Родени во 1922 година]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] b11jcrhhwvi2z1csml3eb3n2t9brycu 1 1392438 5543974 2026-04-23T18:34:44Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5543974 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1392439 5543977 2026-04-23T19:08:59Z Kirca 08 128218 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1289692697|Hampus Wilhelm Arnell]]“ 5543977 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Хампус Вилхелм Арнел|native_name=|native_name_lang=|image=Hampus Wilhelm Arnell.png|image_size=|alt=|caption=|birth_name=Хампус Вилхелм Арнел|birth_date={{birth date|1848|8|2}}|birth_place=[[Хернесанд]]|death_date=|death_place=[[Упсала]]|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|other_names=|citizenship=|fields=<nowiki>[[Бриологија], </nowiki>[[Ботаника]], [[Хемија]], [[Природна историја]]|workplaces=[[Универзитетот во Упсала]], училишта во Умео, Хернесанд, Јоншепинг, Јевле, Упсала|alma_mater=[[Универзитет во Упсала]]|thesis_title=|thesis_url=|thesis_year=|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=[[Сигфрид Вилхелм Арнел]]|known_for=Студии на бриофити, фенолошки истражувања|awards=|author_abbrev_bot=H.W.Arnell|author_abbrev_zoo=|spouse=|partner=|children=[[Сигфрид Вилхелм Арнел]]|signature=|signature_alt=|website=|footnotes=}} '''Хампус Вилхелм Арнел''' бил роден на 2 август 1848 година во градот [[Херносанд]], а починал во 1932 година во [[Упсала]]) бил шведски [[Бриологија|бриолог]]. Тој исто така бил татко на [[Џигерници|хепатологот]] [[Зигфрид Вилхелм Арнел|Сигфрид Вилхелм Арнел]] (1895–1970). Во 1875 година, тој исто така станал [[приватен доцент]] по [[ботаника]] на [[Универзитетот во Упсала]], а подоцна работел како учител во [[Умео]] и Харносанд. А во 1880 година станал вонреден професор по [[Природонаука|природна историја]] и [[хемија]] во [[Јеншепинг|Јенчепинг]]. Подоцна тој држел часови во [[Јевле|Гевле]] (од 1894 година) и Упсала (од 1901 година). Неговите ботанички студии вклучувале патувања низ поголемиот дел од Шведска, дури до северна [[Норвешка]] (1869, 1870 и 1891) и до долината [[Енисеј|Јенисеј]] во [[Сибир]] (1876). Од 1873 година па наваму, тој исто така вршел [[фенолошки]] истражувања во различни делови на Шведска. Родовите [[Џигерници|на црн дроб]] ''[[Arnellia]]'' <small>[[Lindb.]]</small> и ''Arnelliella'' <small>[[C. Massal.]]</small> го одбележувале неговото име. == Изберени дела == * ''De skandinaviska löfmossornas kalendarium'', 1875 година. * ''Om vegetationes utveckling i Sverige åren 1873-75'', 1878 година. * ''Lebermoosstudien im nordlichen Норвешка'', 1892 година. * ''Die Moose des Sarekgebietes'', 1907 година. * ''Vegetationens årliga utvecklingsgång i Svealand'', 1923 година. * ''Мосор : а. levermossor'', 1928. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Arnell, Hampus Wilhelm}} [[Категорија:Апсолвенти на Упсалскиот универзитет]] [[Категорија:Луѓе од Хернесанд]] [[Категорија:Починати во 1932 година]] [[Категорија:Родени во 1848 година]] 10nhfaqsm3c8dxe1ui2mrfrdrnnfghb 0 1392440 5543981 2026-04-23T19:15:07Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1309265141|Neopaganism in Hungary]]“ 5543981 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Világfa_(world_tree),_Gödöllő,_Budapest,_Hungary.png|мини|357x357пкс| ''Вилагфа'' ( светско дрво ) подигнато во Годело, [[Пешта (округ)|Пешта]], метропола Будимпешта .]] '''[[Неопаганство|Неопаганството]] во [[Унгарија]]''' ([[Унгарски јазик|унгарски]]: ''Újpogányság'') — многу разновидно религиозно движење, со следбеници на унгарската домородна вера и на други религии, вклучувајќи [[Вика|Виканци]], Кеметици, [[Митраизам|Митраисти]], [[Друиди]] и Христопагани. Силарди (2006) го опишал движењето како [[Постмодернизам|постмодерна]] комбинација од [[Етноцентризам|етноцентрични]] јазични, национални, религиозни и повремени политички модели на идентитет. Интересот за реконструкција на [[етничка религија]] за [[Унгарци|Унгарците]] се манифестирала за прв пат на почетокот на 20 век. Придонес кон популаризацијата на [[Паганство|паганските]] идеи во унгарското општество имал огромниот успех на рок-операта ''„Иштван, кираљ“'' во 1983 година. == Религии == === Христопаганизам === === Вика и вештерство === [[:hu:Magyar Boszorkányszövetség|''Маѓар Бозорканишевецег'']] (што значи „унгарско вештерство“) е неопаганска организација со седиште во [[Будимпешта]], формирана во 1986 година. [[Вика]], религија со [[Англија|англиско]] потекло, се проширила во Унгарија, како и во другите земји од [[Западна Европа]]. Сужана Будимпешта, Унгарка која емигрирала во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], била основач на виканската деноминација позната како [[Дијанска Вика|Дијаничка Вика]], популарна во Северна Америка. [[:hu:Kelta-Wicca Hagyományőrzők Egyháza|Келтската виканска црква]] (''Kelta-Wicca Hagyományőrzők Egyháza'') е келтска виканска црква во Унгарија. Берканската традиција, основана во 2005 година, е струја со претежно традиционални викански корени. == Поврзано == * [[Тенгризам]] * Унгарска митологија * Унгарски неопаганизам * Талтос * Староунгарско писмо * [[Родноверие|Словенски неопаганизам]] == Наводи == {{Наводи}} == Извори == == Надворешни врски == [[Категорија:Религија во Унгарија]] m0nl81bh7bmea7pgodbmmc54q2zffkc 5543986 5543981 2026-04-23T19:22:59Z 19user99 72391 5543986 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Világfa_(world_tree),_Gödöllő,_Budapest,_Hungary.png|мини|357x357пкс| ''Вилагфа'' (светско дрво) подигнато во Годело, [[Пешта (округ)|Пешта]], метропола Будимпешта.]] '''[[Неопаганство|Неопаганството]] во [[Унгарија]]''' ([[Унгарски јазик|унгарски]]: ''Újpogányság'') — многу разновидно религиозно движење, со следбеници на унгарската домородна вера и на други религии, вклучувајќи [[Вика|Виканци]], Кеметици, [[Митраизам|Митраисти]], [[Друиди]] и Христопагани. Силарди (2006) го опишал движењето како [[Постмодернизам|постмодерна]] комбинација од [[Етноцентризам|етноцентрични]] јазични, национални, религиозни и повремени политички модели на идентитет. Интересот за реконструкција на [[етничка религија]] за [[Унгарци|Унгарците]] се манифестирала за прв пат на почетокот на 20 век. Придонес кон популаризацијата на [[Паганство|паганските]] идеи во унгарското општество имал огромниот успех на рок-операта ''„Кралот Стефан“'' во 1983 година.<ref>Rabinovitch and Lewis 2004, p. 183</ref> == Религии == === Христопаганизам === Многу пагански групи во Унгарија користат христијанска терминологија и иконографија преинтерпретирани на етнички пагански начин. Ова е случајот со „Црквата на езотерични верувања - Црква на Светата Круна“ (унгарски: Ezoterikus Tanok Egyháza - Szent Korona Egyház), концептуализирајќи скитска античка религија со христијански карактер, обожавајќи ги Фени Језус („Светлиот Исус“) и Болдогазони („Блажена Госпоѓа“), со талтосите како свештеници. Црквата воспоставува наптемпломок (еднина: naptemplom), „храмови на Сонцето“, како свои места за богослужба. Друга организација од ваков вид е „Црквата на љубовта на Пресвета Богородица“ (Nagyboldogasszony Szeretet Egyház).<ref>Kolozsi 2012, p. 80</ref> ===Унгарски неопаганизам=== {{Main|Унгарски неопаганизам}} Унгарскиот неопаганизам, унгарската домородна вера, или Ősmagyar Vallás (што значи „Стара унгарска религија“ или поточно „Архиунгарска религија“) како што се нарекува во локалниот неопагански дискурс, ги дефинира движењата кои се стремат кон обнова на чисто унгарска етничка религија, инспирирана од унгарската митологија и фолклор. Ова свртување има корени во етнолошките студии од почетокот на 20 век, додека разработката на национална унгарска религија беше поддржана во меѓувоените туранистички кругови (1930-ти-40-ти), конечно процветајќи заедно со другите пагански религии по падот на Советскиот Сојуз. Разликата помеѓу унгарските неопагански групи често се одредува според нивните различни идеи за историското потекло на Унгарците.<ref>Kolozsi 2012, p. 66</ref> Развојот на унгарските неопагански движења во голема мера се потпира на работата на индивидуални шамани или неошамани, талтосите, кои можат да се организираат во здруженија, да основаат училишта или да основаат поголеми религиозни организации. Движењето на шаманите започна да излегува на виделина во 1980-тите, организирајќи соработка со претставници на основниот шаманизам од САД од 1986 година. Оние луѓе кои се залагаат за туранистичка идеологија често избираат да се поврзат со тенгризмот.<ref>Kolozsi 2012, p. 62</ref> Најважните организации од овој вид се Јотенгрит и Ősmagyar Táltos Egyház („Архиунгарската црква Талтос“) основана од Андраш Ковач-Маѓар, кој подоцна го основал и Táltos Iskola („Училиште Талтос“). Други групи од овој поток се Ősmagyar Egyház („Архиунгарска црква“) и Magyar Vallas Közössége („Заедница на унгарската религија“).<ref>Kolozsi 2012, p. 59</ref> Друга црква од унгарската домородна вера е Árpád Rendjenek Jogalapja Tradicionális Egyház („Традиционална црква на редот на Árpád“), основана во 2009 година. Инспирирана е од традиционалистичката школа, Nouvelle Droite на Ален де Беноа и од концептот на заеднички индоевропски паганизам.<ref>Kolozsi 2012, p. 60</ref> ===Кеметизам=== „Анк - Црква на вечниот живот“ (унгарски: Ankh - Az Örök Élet Egyháza) е кеметска црква во Унгарија, основана во 1999 година. Тие предлагаат теорија која го гледа Бога како извор на универзумот, самиот тој е универзумот, опфаќајќи го секое свесно и несвесно битие. Целта на организацијата е да ги негува и да ги среќава боговите, кои се силите што дејствуваат во создавањето. ===Неомитразизам=== ''Sodalitas Mithraica'' (латински за „Митраичко друштво“) е неомитрајска група активна во Унгарија.<ref>Kolozsi 2012, p. 57</ref> === Вика и вештерство === [[:hu:Magyar Boszorkányszövetség|''Magyar Boszorkányszövetség'']] (што значи „унгарско вештерство“) е неопаганска организација со седиште во [[Будимпешта]], формирана во 1986 година. [[Вика]], религија со [[Англија|англиско]] потекло, се проширила во Унгарија, како и во другите земји од [[Западна Европа]]. Сужана Будимпешта, Унгарка која емигрирала во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], била основач на виканската деноминација позната како [[Дијанска Вика|Дијаничка Вика]], популарна во Северна Америка. [[:hu:Kelta-Wicca Hagyományőrzők Egyháza|Келтската виканска црква]] (''Kelta-Wicca Hagyományőrzők Egyháza'') е келтска виканска црква во Унгарија. Берканската традиција, основана во 2005 година, е струја со претежно традиционални викански корени. == Поврзано == * [[Тенгризам]] * [[Унгарска митологија]] * [[Унгарски неопаганизам]] * [[Талтос]] * [[Староунгарско писмо]] * [[Родноверие|Словенски неопаганизам]] == Наводи == {{Наводи}} == Извори == *Ádám Kolozsi, ''Social Constructions of the Native Faith: Mytho-historical Narratives and Identity-discourse in Hungarian Neo-paganism'', Central European University – Nationalism Studies Program, 2012. *Réka Szilárdi, ''Awakening of Gods: Neopaganism in Hungary'', ’Civil Religion, Private Spirituality’ Conference, 25–27 October 2007, Szeged, Re-Dial Association for the Study of Religions & the Department for the Study of Religions (University of Szeged). *Shelley Rabinovitch, James Lewis, ''The Encyclopedia of Modern Witchcraft and Neo-Paganism'', Kensington Publishing Corporation (2004), {{ISBN|978-0-8065-2407-8}}. == Надворешни врски == * [http://www.ankh.hu/ Анушка црква] * [http://www.arpadegyhaz.hu/ Арпадска црква] * [http://www.wicca.hu/ Hungarian Келтска виканска црква] * [http://www.boszorkanyszovetseg.hu/ Унгарско вештерство] * [http://nagyboldogasszony.lapunk.hu/ Црква на Љубовта на Пресвета Богородица] * [http://www.osmagyaregyhaz.hu/ Осмагјарска црква] * [http://yotengrit.hu/ Јотенгрит] [[Категорија:Религија во Унгарија]] kqmj803fdig14j4ikp9ildartocs6my 5543987 5543986 2026-04-23T19:32:25Z 19user99 72391 5543987 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Világfa_(world_tree),_Gödöllő,_Budapest,_Hungary.png|мини|357x357пкс| ''Вилагфа'' (светско дрво) подигнато во Годело, [[Пешта (округ)|Пешта]], метропола Будимпешта.]] '''[[Неопаганство]] во [[Унгарија]]''' ([[Унгарски јазик|унгарски]]: ''Újpogányság'') — многу разновидно религиозно движење, со следбеници на унгарската домородна вера и на други религии, вклучувајќи [[Вика|Виканци]], [[Кеметизам|Кеметици]], [[Митраизам|Митраисти]], [[Друиди]] и Христопагани. Силарди (2006) го опишал движењето како [[Постмодернизам|постмодерна]] комбинација од [[Етноцентризам|етноцентрични]] јазични, национални, религиозни и повремени политички модели на идентитет. Интересот за реконструкција на [[етничка религија]] за [[Унгарци|Унгарците]] се манифестирала за прв пат на почетокот на 20 век. Придонес кон популаризацијата на [[Паганство|паганските]] идеи во унгарското општество имал огромниот успех на рок-операта ''„Кралот Стефан“'' во 1983 година.<ref>Rabinovitch and Lewis 2004, p. 183</ref> == Религии == === Христопаганизам === Многу пагански групи во Унгарија користат [[Христијанска митологија|христијанска]] терминологија и иконографија преинтерпретирани на етнички пагански начин. Ова е случајот со „Црквата на езотерични верувања - Црква на Светата Круна“ (унгарски: „Ezoterikus Tanok Egyháza - Szent Korona Egyház"), која концептуачизира скитска античка религија со христијански карактер, обожавајќи ги Фени Језус („Светлиот Исус“) и Болдогазони („Блажена Госпоѓа“), со талтоси како свештеници. Црквата воспоставува наптемпломоци т.е. „храмови на Сонцето“, како свои места за богослужба. Друга организација од ваков вид е „Црквата на љубовта на Пресвета Богородица“ („Nagyboldogasszony Szeretet Egyház").<ref>Kolozsi 2012, p. 80</ref> ===Унгарски неопаганизам=== {{Main|Унгарски неопаганизам}} Унгарскиот неопаганизам, унгарската домородна вера, или „Ősmagyar Vallás" (што значи „Стара унгарска религија“ или поточно „Архиунгарска религија“) како што се нарекува во локалниот неопагански дискурс, ги дефинира движењата кои се стремат кон обнова на чисто унгарска етничка религија, инспирирана од унгарската митологија и фолклор. Ова свртување има корени во етнолошките студии од почетокот на 20 век, додека разработката на национална унгарска религија била поддржана во меѓувоените туранистички кругови (1930-ти до 40-ти години), конечно процветајќи заедно со другите пагански религии по падот на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Разликата помеѓу унгарските неопагански групи често се одредува според нивните различни идеи за историското потекло на [[Унгарци|Унгарците]].<ref>Kolozsi 2012, p. 66</ref> Развојот на унгарските неопагански движења во голема мера се потпира на работата на индивидуални [[Шаманизам|шамани]] или неошамани, талтосите, кои можат да се организираат во здруженија, да основаат училишта или да основаат поголеми религиозни организации. Движењето на шаманите започнало да излегува на виделина во 1980-тите, кога организирало соработка со претставници на основниот шаманизам од САД од 1986 година. Оние луѓе кои се залагале за туранистичка идеологија често избираат да се поврзат со [[Тенгризам|тенгризмот]].<ref>Kolozsi 2012, p. 62</ref> Најважните организации од овој вид се „Јотенгрит" и „Архиунгарската црква на Талтос“ основана од Андраш Ковач-Маѓар, кој подоцна го основал и ''Táltos Iskola'' („Училиште Талтос“). Други групи од овој поток се „Архиунгарска црква“ и „Заедницата на унгарската религија“.<ref>Kolozsi 2012, p. 59</ref> Друга црква од унгарската домородна вера е Árpád Rendjenek Jogalapja Tradicionális Egyház („Традиционална црква на редот на Арпад“), основана во 2009 година. Била инспирирана од традиционалистичката школа на [[Ален де Беноа]], како и од концептот за заеднички [[Индоевропски миграции|индоевропски]] паганизам.<ref>Kolozsi 2012, p. 60</ref> ===Кеметизам=== „Анк - Црква на вечниот живот“ (унгарски: ''Ankh - Az Örök Élet Egyháza'') е [[Кеметизам|кеметска]] црква во Унгарија, основана во 1999 година. Според нивното верување Бог е извор на универзумот, у самиот тој е универзумот, опфаќајќи го секое свесно и несвесно битие. Целта на организацијата е да ги негува и да ги среќава боговите, кои се силите што дејствуваат во создавањето. ===Неомитразизам=== ''Sodalitas Mithraica'' (латински за „Митраичко друштво“) е неомитрајска група активна во Унгарија.<ref>Kolozsi 2012, p. 57</ref> === Вика и вештерство === [[:hu:Magyar Boszorkányszövetség|''Magyar Boszorkányszövetség'']] (што значи „унгарско вештерство“) е неопаганска организација со седиште во [[Будимпешта]], формирана во 1986 година. [[Вика]], религија со [[Англија|англиско]] потекло, се проширила во Унгарија, како и во другите земји од [[Западна Европа]]. Сужана Будимпешта, Унгарка која емигрирала во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], била основач на виканската деноминација позната како [[Дијанска Вика|Дијаничка Вика]], популарна во Северна Америка. [[:hu:Kelta-Wicca Hagyományőrzők Egyháza|Келтската виканска црква]] (''Kelta-Wicca Hagyományőrzők Egyháza'') е келтска виканска црква во Унгарија. Берканската традиција, основана во 2005 година, е струја со претежно традиционални викански корени. == Поврзано == * [[Тенгризам]] * [[Унгарска митологија]] * [[Унгарски неопаганизам]] * [[Талтос]] * [[Староунгарско писмо]] * [[Родноверие|Словенски неопаганизам]] == Наводи == {{Наводи}} == Извори == *Ádám Kolozsi, ''Social Constructions of the Native Faith: Mytho-historical Narratives and Identity-discourse in Hungarian Neo-paganism'', Central European University – Nationalism Studies Program, 2012. *Réka Szilárdi, ''Awakening of Gods: Neopaganism in Hungary'', ’Civil Religion, Private Spirituality’ Conference, 25–27 October 2007, Szeged, Re-Dial Association for the Study of Religions & the Department for the Study of Religions (University of Szeged). *Shelley Rabinovitch, James Lewis, ''The Encyclopedia of Modern Witchcraft and Neo-Paganism'', Kensington Publishing Corporation (2004), {{ISBN|978-0-8065-2407-8}}. == Надворешни врски == * [http://www.ankh.hu/ Анушка црква] * [http://www.arpadegyhaz.hu/ Арпадска црква] * [http://www.wicca.hu/ Hungarian Келтска виканска црква] * [http://www.boszorkanyszovetseg.hu/ Унгарско вештерство] * [http://nagyboldogasszony.lapunk.hu/ Црква на Љубовта на Пресвета Богородица] * [http://www.osmagyaregyhaz.hu/ Осмагјарска црква] * [http://yotengrit.hu/ Јотенгрит] [[Категорија:Религија во Унгарија]] dgw435frfdau7io5c0m0lmb5ze0w1gh 0 1392441 5543982 2026-04-23T19:17:52Z Kirca 08 128218 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338991289|George Althofer]]“ 5543982 wikitext text/x-wiki '''Џорџ Вилијам Франсис Алтхофер''' {{Post-nominals|OAM}} (1903–1993) бил австралиски ботаничар, расадник, автор и поет. Тој имал посебен интерес за родот нане-грмушка ''[[Prostanthera]]'', како и за други австралиски автохтони растенија, и ја основал [[Ботаничката градина и арборетумот Бурендонг]] . == Живот == Алтхофер бил роден во Дрипстоун, во локалната самоуправа [[Велингтон]], во централен западен [[Нов Јужен Велс]]. Тој се школувал во училиште кое што било во близина, во Дрипстоун, потоа во Велингтон и [[Мамбил]] . Алтхофер пораснал на фармата и овоштарникот на својот татко, и така станал овоштарник. Во 1938 година тој основал расадник за автохтони растенија на својот имот „Ниндетана“ во Дрипстоун. Кој бил инспириран од американскиот пример на [[Арборетумот „Арнолд]] “, а потпомогнат бил од неговиот брат Питер, кој што лобирал за основање слична институција со фокус на австралиските автохтони растенија. Како последица на тоа, во 1964 година се отворила Ботаничката градина и Арборетум Бурендонг 167 хектари, на брегот на [[езерото Бурендонг]], кое што било во близина на Велингтон. == Публикации == Книгите и збирките поезија од Алтхофер вклучувале: * 1936 – ''Патот до Бурендонг и други стихови'' <ref>{{Наведување|last=Althofer, George|title=The road to Burrandong and other verses|date=1936|publisher=G. Althofer|url=https://trove.nla.gov.au/work/18708197|access-date=30 July 2019}}</ref> * 1937 – ''Лебдење'' . (Музика од Едвард Х. Тирел, текст од Џорџ Алтхофер). The Manly Daily: Сиднеј <ref>{{Наведување|last=Tyrrell, Edward H|last2=Althofer, George, 1903-|title=Drifting : song|date=1937|publisher=The Manly Daily|url=https://trove.nla.gov.au/work/18760591|access-date=30 July 2019}}</ref> * 1956 – ''Приказната за Ниндетана и нов и проширен каталог на австралиски автохтони растенија'' . Расадник Ниндетана: Дрипстоун <ref>{{Наведување|last=Nindethana Nursery|last2=Althofer, George, 1903-|title=The story of Nindethana and new and enlarged catalogue of Australian native plants|date=1956|publisher=Nindethana Nursery|url=https://trove.nla.gov.au/work/27256684|access-date=30 July 2019}}</ref> * 1966 – ''Дрвја за справување со сушите: водич за садење отпорни видови на западните падини и рамнини'' . (Со „Blue Gum“ од „The Land“). Весник „Land“: Сиднеј <ref>{{Наведување|last=Althofer, George, 1903-|last2=Dark, John|title=Trees to beat droughts|date=1986|publisher=Rural Press|url=https://trove.nla.gov.au/work/18552679|access-date=30 July 2019}}</ref> * nd (1970-ти) – ''Сонот на Ронал и други стихови'' <ref>{{Наведување|last=Althofer, George|title=The dream of Ronal and other verses|date=1970|publisher=G. Althofer|url=https://trove.nla.gov.au/work/23723252|access-date=30 July 2019}}</ref> * 1978 – ''Лулка на темјан : приказната за австралиската простантера'' . Фонд за публикации во спомен на Стенли Смит: Австралија. <ref>{{Наведување|last=Althofer, George W|title=Cradle of incense : the story of Australian Prostanthera|date=1978|publisher=Society for Growing Australian plants|url=https://trove.nla.gov.au/work/34225338|access-date=30 July 2019}}</ref> * 1980 – ''Чипсови од Ironbark од Стјуарт Таун, Мумбил, Дрипстон и регионот Бурендонг'' . Издавачка куќа „Меквери“: Дабо. <ref>{{Наведување|last=Althofer, George|title=Ironbark chips of Stuart Town, Mumbil, Dripstone and the Burrendong region|date=1980|publisher=Macquarie Publications|isbn=978-0-9595206-6-8}}</ref> * 1980 – ''Флората на резерватот „Маунт Артур“, Велингтон, Нов Јужен Велс'' (илустрирано од Г.Ј. Харден). Попечители на резерватот „Маунт Артур“: Велингтон, Нов Јужен Велс. * 1983 – ''Смеа и солзи од златните години, или, Уште неколку парчиња од железна кора'' . Издаваштво „Меквери“: Дабо <ref>{{Наведување|last=Althofer, George|title=Laughter and tears from the golden years, or, Some more ironbark chips|date=1983|publisher=Macquarie Publications|isbn=978-0-949734-06-8}}</ref> * 1985 – ''Приказната за Дрипстоун : како сеопфатна општествена историја на Дрипстон и округот, од најраните времиња до денес'' . Историско друштво на Велингтон: Велингтон, Нов Јужен Велс. <ref>{{Наведување|last=Althofer, George|last2=Wellington Historical Society|title=The Dripstone story : being a comprehensive social history of Dripstone and district, from the earliest times to the present day|date=1985|publisher=Wellington Historical Society|isbn=978-0-9591370-1-9}}</ref> * 1992 – ''Собраните песни на Г.В. Алтхофер'' . <ref>{{Наведување|last=Althofer, George|last2=Holmes, Netta|title=The collected poems of G. W. Althofer|date=1990|publisher=G. Althofer?|url=https://trove.nla.gov.au/work/17226275|access-date=30 July 2019}}</ref> == Надворешни врски == * [http://www.burrendongarboretum.org/Burrendong_Arboretum/Welcome.html Арборетум Бурендонг] == Наводи == === Белешки === {{Наводи}} === Извори === * {{Наведена книга|title=Cradle of Incense|last=Althofer, George W.|publisher=Stanley Smith Memorial Publication Fund (Society for Growing Australian Plants)|year=1978|location=Australia}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.anbg.gov.au/bot-biog/bot-biog-A.html|title=Australian Plant Collectors and Illustrators (A), 1780s-1980s|last=Willis|first=J.H.|date=August 1986|work=Western Australian Herbarium Research Notes Number 12|publisher=Council of Heads of Australasian Herbaria|accessdate=2010-11-11|display-authors=etal}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://catalogue.nla.gov.au/Search/Home?lookfor=author:%22Althofer%2C%20George%2C%201903-%22&iknowwhatimean=1|title=Results for author: "Althofer, George, 1903-"|work=NLA Catalogue|publisher=National Library of Australia|accessdate=2010-11-11}} {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Althofer, George W.}} [[Категорија:Починати во 1993 година]] [[Категорија:Родени во 1903 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] qsg4qbropz87rgavjiydkq4oz71hww1 0 1392442 5543988 2026-04-23T19:32:41Z Kirca 08 128218 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1234292566|Michael Bach (entomologist)]]“ 5543988 wikitext text/x-wiki '''Михаел Бах''' бил роден во март 1808, [[Бопард]], а починал на 17 април 1878. Тој бил германски [[Ентомологија|ентомолог]], кој бил специјализиран за [[Тврдокрилци|колоптери]] и [[Ботаника|ботаничар]]. Тој исто така бил учител во Бопард и член на [[ентомолошкото друштво на Штетин]]. == Дела == * ''Käferfauna für Nord- und Mitteldeutschland mit besonderer Rücksicht auf die Preussischen Rheinlande'' . III. Бенд, 5. Lieferung. Кобленц, 142стр. * Nachtrage und Verbesserungen zur Käferfauna von Nord- und Mitteldeutschland. ''Стетин. Ент. Зтг.'', 17, 7/8: 241-247 (1856). * Бах М.1859. * ''Kaferfauna für Nord-und Mitteldeutschland Init besonderer Rucksicht auf die Preussischen Rheinlande''. III.Бенд,6. Lieferung. Кобленц,143-317 с.(1859) * ''Nachträge, Zusätze und Verbesserungen zum 3. Bande der Käferfauna''. Кобленц, стр.&nbsp;319–364 (1867). * ''Studien und Lesefrüchte aus dem Buche der Natur : für jeden Gebildeten, zunächst für die reifere Jugend und ihre Lehrer'' . Vol.1-4. Бахем, Келн 1867-1880 [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-16755 Дигитално издание] на [[Универзитетот и државната библиотека Дизелдорф]] Со [[Филип Вилхелм Виртген]] ја издале серијата [[exsiccata]] ''Хербариум на ретки или помалку познати растенија од Германија и флората на Среден и Долен Рајн''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1728416127|title=Herbarium der seltenen oder weniger bekannten Pflanzen Deutschlands der Flora des Mittel- und Niederrheins: IndExs ExsiccataID=1728416127|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=13 July 2024}}</ref>{{Среди}}{{Ботаничар|Bach}} == Наводи == {{Наводи}} * Осборн, Х. 1952: ''Кратка историја на ентомологијата, вклучувајќи го времето на Демостен и Аристотел до модерното време со над петстотини портрети'' . Колумбус, Охајо, компанијата „Спар и Глен“. : 1-303 {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Bach, Michael}} [[Категорија:Починати во 1878 година]] [[Категорија:Родени во 1808 година]] [[Категорија:Германски ентомолози]] 7urei41it9u1guxfgt19ogj6ohkm6hk 0 1392443 5543995 2026-04-23T20:01:51Z RealnessMKD 132196 Создадена страница со: {{Infobox musical artist | name = The Most Wanted | origin = [[Скопје]], [[Северна Македонија]] | genre = [[Хип-хоп музика|Хип-хоп]], [[Hardcore hip hop]] | years_active = околу 1991–1996 | label = независно издание }} [[File:Album cover Presudniot Den The Most Wanted.jpg|thumb|The Most Wanted – „Пресудниот ден“ (1995), касетно издание]] '''The Most Wa... 5543995 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = The Most Wanted | origin = [[Скопје]], [[Северна Македонија]] | genre = [[Хип-хоп музика|Хип-хоп]], [[Hardcore hip hop]] | years_active = околу 1991–1996 | label = независно издание }} [[File:Album cover Presudniot Den The Most Wanted.jpg|thumb|The Most Wanted – „Пресудниот ден“ (1995), касетно издание]] '''The Most Wanted''' — македонска хип-хоп група формирана во раните 1990-ти години во Скопје. Групата се поврзува со раниот развој на [[хип-хоп музика]]та во Македонија <ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Macedonian_hip-hop Macedonian Hip Hop ] wikipedia.org </ref> и е позната по албумот ''„Пресудниот ден“'' (1995), кој според релевантни извори се наведува како прво издание од типот на [[hardcore hip hop]] во земјата.<ref>[https://sdk.mk/index.php/kultura/tosho-filipovski-vecherva-go-promovira-svoeto-kapitalno-delo-makedonska-rok-entsiklopedija/ Филиповски, Тошо. ''Македонска рок енциклопедија''], sdk.mk</ref> == Историја == Групата е формирана околу 1991 година како соло проект на Владимир Аговски - Аго (познат и како Nasty), а во 1993 година му се приклучува Бојан Мисајловски - Тец, по што проектот прераснува во дуо кое започнува активна соработка и настапи низ Македонија. Во периодот 1993–1994 година, The Most Wanted работат на својот прв студиски материјал. Поради ограничените услови за професионално снимање во Македонија во тоа време, продукцијата се одвива претежно во домашни услови. Тец ја презема улогата на аудио продуцент, додека Аго е автор на текстовите и носител на креативниот концепт. Групата престанува со активност околу 1996 година, по што членовите продолжуваат со индивидуални активности во областа на музиката и аудио продукцијата. == Пресудниот ден == ''„Пресудниот ден“'' е дебитантски албум на The Most Wanted, снимен во периодот 1993–1994 година и издаден во 1995 година во тираж од 500 аудио-касети. Според ''Македонска рок енциклопедија'', албумот „Пресудниот ден“ се смета за прво македонско хардкор рап издание во земјата. <ref>{{cite book |last=Филиповски |first=Тошо |title=Македонска рок енциклопедија |year=2018 |publisher=Corpus Delicti Records |location=Скопје |isbn=9786086620004 |page=169}}</ref> == Стил и влијание == Музичкиот стил на The Most Wanted се карактеризира со елементи типични за раниот [[hardcore hip hop]], оддавајќи приоритет на суровиот (raw) звук од раните 90-ти години. Инструменталниот дел се заснова на минималистички битови и семплирање, често надополнети со примеси на фанк, џез и тврда ритам секција. На текстуално ниво, групата обработува урбани и социјални теми преку социјално ангажирани текстови, користејќи експлицитни рими кои директно и без компромис го посочуваат проблемот.<ref> [https://novamakedonija.com.mk/zivot/magazin/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81 Филиповски, Тошо ''Македонска рок енциклопедија''] novamakedonija.com.mk</ref> == Наследство == Иако активни релативно краток период, The Most Wanted се поврзуваат со почетоците на македонската хип-хоп сцена. == Дискографија == * ''Пресудниот ден'' (1995) == Референци == <references/> [[Category:Македонски музички групи]] [[Category:Хип-хоп групи]] llaajhvkf6osiiptzne91lv9o3ggcx4 0 1392444 5543997 2026-04-23T20:07:42Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1334449904|Paul Lynch (writer)]]“ 5543997 wikitext text/x-wiki '''Пол Линч''' (роден 1977 година) - [[Ирци|ирски]] романописец познат по својот поетски, лирски стил и истражување на сложени теми. Објавил пет романи и добитник е на неколку награди, вклучувајќи ја наградата за ирска фикција на „Кери груп“ за 2018 година и наградата Букер за 2023 година за ''„Пророкова песна“''. == Ран живот и образование == Линч е роден во [[Лимерик|Лимерик,]] на југозападот на Ирска, во 1977 година; неговите родители и целото негово семејство се од Лимерик и други делови од [[Лимерик (грофовија)|грофовијата Лимерик]].<ref name="Radio 1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rte.ie/radio/radio1/the-nine-oclock-show/2023/0824/1401405-the-nine-oclock-show-thursday-24-august-2023//|title=The Nine O'Clock Show. Thursday, 24 August 2023|date=2023-08-24|work=[[RTÉ Radio 1]]|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref><ref name="Leader">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.limerickleader.ie/news/news/102369/The-Arts-Interview--Paul-Lynch.html|title=The Arts Interview: Paul Lynch|last=Rainsford|first=John|work=www.limerickleader.ie|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref><ref name="Guardian 1"> {{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2023/nov/27/wake-up-call-booker-winner-paul-lynch-prophet-song-interview-fascist-ireland|title=‘This is a wake-up call’: Booker winner Paul Lynch on his novel about a fascist Ireland|last=Allardice|first=Lisa|date=2023-11-27|work=The Guardian|access-date=2024-02-06|language=en-GB|issn=0261-3077|quote=Lynch, now 46,...}}</ref> Кога имал девет месеци, неговите родители се преселиле на север од [[Донегол (грофовија)|грофовијата Донегол]] во [[Алстер]], северната [[Покраини во Ирска|покраина]] во Ирска, каде што израснал.<ref name="Radio 1" /><ref name="Leader" /><ref name="Guardian 1" /> Тие се населиле на север од [[Инишовен]], полуостров на северниот брег на Алстер, при што Линч го поминал остатокот од детството и тинејџерските години во [[Малин Хед]], а подоцна и во [[Карндона]].<ref name="Radio 1" /><ref name="Guardian 1" /><ref name="NY Times"> {{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2023/12/03/books/paul-lynch-prophet-song-booker.html|title=Paul Lynch Feared His Novel Would End His Career. It Won the Booker.|last=Alter|first=Alexandra|date=2023-12-03|work=The New York Times|access-date=2024-02-06|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Неговите родители се преселиле во Инишовен поради работата на неговиот татко во тогашната Спасителна крајбрежна служба (CCRS), која подоцна, во 1991 година, станала Ирска служба за итни случаи на море (IMES; сега наречена [[Ирска крајбрежна стража]]).<ref name="Leader" /> Неговата мајка била наставничка за описменување на возрасни, а Пол е најстарото дете од трите деца на неговите родители.<ref name="Guardian 1" /> Линч не живеел во грофовијата Донегол од 1995 година.<ref name="Radio 1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rte.ie/radio/radio1/the-nine-oclock-show/2023/0824/1401405-the-nine-oclock-show-thursday-24-august-2023//|title=The Nine O'Clock Show. Thursday, 24 August 2023|date=2023-08-24|work=[[RTÉ Radio 1]]|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref> Студирал англиски јазик и филозофија на [[Даблинскиот универзитетски колеџ]] (UCD), но не дипломирал. Тој е долгогодишен жител на [[Даблин]],<ref name="Radio 1" /> каде што претходно бил и заменик-главен заменик-уредник и главен филмски критичар за ''„The Sunday Tribune“'', пред да се сврти кон пишување фикција.<ref name="Leader">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.limerickleader.ie/news/news/102369/The-Arts-Interview--Paul-Lynch.html|title=The Arts Interview: Paul Lynch|last=Rainsford|first=John|work=www.limerickleader.ie|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref> == Писателска кариера == Неговиот дебитантски роман, ''„Црвено небо наутро''“, бил предмет на аукција во Лондон, во која учествуваа шест издавачи, и му донело признание во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] и [[Франција]], каде што книгата била финалист за француската „Награда за најдобра странска книга“ (''Prix du Meilleur Livre Étranger'').<ref name="1st June">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/grace-by-paul-lynch-is-june-s-book-club-pick-1.3515339|title='Grace' by Paul Lynch is June's Book Club pick|last=Doyle|first=Martin|date=1 June 2018|work=The Irish Times}}</ref> Романот е вдахновен од ТВ-документарец за ископувањата на Дафис Кат, место во близина на [[Филаделфија]] каде што, во 1830-тите, ирски иселеници, главно од [[Алстер]], биле откриени во необележана масовна гробница.<ref name="Leader">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.limerickleader.ie/news/news/102369/The-Arts-Interview--Paul-Lynch.html|title=The Arts Interview: Paul Lynch|last=Rainsford|first=John|work=www.limerickleader.ie|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref> Истражува теми за иселеништво, расизам и суровост и било опишано од Алан Чез од Националното јавно радио како дело на „лапидар млад мајстор“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=243056278&t=1657893148525|title='Red Sky In Morning' Mixes Forceful Language And Powerful Story|last=Cheuse|first=Alan|date=4 November 2013|work=www.npr.org|publisher=NPR}}</ref> Вториот роман на Линч, ''„Црниот снег“'', го опишува враќањето на еден ирски иселеник во неговата родна заедница во [[Донегол (грофовија)|грофовијата Донегол]] и последователното запаѓање во трагедија кога една [[плевна]] се запалила.<ref>{{Наведено списание|last=Hamilton|first=Hugo|date=29 March 2014|title=The Black Snow by Paul Lynch review – raw, savage ... and tender|url=https://www.theguardian.com/books/2014/mar/29/black-snow-paul-lynch-ireland-emigration-review|journal=[[The Guardian]]}}</ref> Романот бил во потесен избор за многу награди и ја освоил француската награда „При Либра ну“ (''Prix Libr'à Nous)'' за најдобар странски роман.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.paullynchwriter.com/the-black-snow|title=The Black Snow (2014)|work=Paul Lynch author|accessdate=2 August 2023}}</ref> Во ''[[The Sunday Times|„Сандеј тајмс Ирска“]]'', [[Тео Дорган]] ја нарекол книгата „значајно достигнување“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.hachette.co.uk/titles/paul-lynch/the-black-snow/9781782062066/|title=The Black Snow|last=Lynch|first=Paul|date=17 January 2019|publisher=Quercus|isbn=9781782062066|via=www.hachette.co.uk}}(Publisher's page)</ref> Неговиот трет роман, ''„Грејс“'' (2017), е и ''[[образовен роман]]'' и пикарска приказна сместен во времето на [[Големиот глад (Ирска)|Големиот глад]] и ја раскажува приказната за борбата на едно младо девојче за опстанок. Романот ја освоил наградата за ирски роман на годината на групата Кери<ref name="Lynch wins Kerry Group Irish Novel of the Year Award">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/grace-by-paul-lynch-wins-kerry-group-irish-novel-of-the-year-award-1.3513627|title='Grace' by Paul Lynch wins Kerry Group Irish Novel of the Year Award|last=Doyle|first=Martin|date=30 May 2018|work=The Irish Times}}</ref> и бил номиниран за многу награди, вклучувајќи ја и наградата Валтер Скот за историска фикција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishtimes.com/news/social-affairs/paul-lynch-novel-grace-nominated-for-second-major-award-in-less-than-a-month-1.3464944|title=Paul Lynch novel 'Grace' nominated for second major award in less than a month|last=McGarry|first=Patsy|date=18 April 2018|work=www.irishtimes.com|publisher=The Irish Times|accessdate=7 June 2023}}</ref> Во една рецензија, ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' напишал: „Линч е сигурен човек што шета по јаже... неговата бујна, поетска проза [во „ ''Грејс'' “] намерно и болно делува како фолија на реалноста на гладот.“ <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2017/09/01/books/review/paul-lynch-grace.html|title=On the Road: Two Children Brave the Irish Famine|last=Grant|first=Katharine|date=September 2017|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901122950/https://www.nytimes.com/2017/09/01/books/review/paul-lynch-grace.html|archive-date=1 September 2017}}</ref> Четвртиот роман на Линч, ''„Над морето'' “ (2019), е вдахновен од вистински настан и е приказна за преживување на двајца бродоломци сместени на брод во Тихиот Океан.<ref name="Sea">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.paullynchwriter.com/beyond-the-sea|title=Beyond the Sea (2019)|work=Paul Lynch author|accessdate=2 August 2023}}</ref> Романот е споредуван со делата на [[Ернест Хемингвеј]], [[Семјуел Бекет]], [[Херман Мелвил]], [[Вилијам Голдинг]], [[Фјодор Достоевски]] и [[Пабло Неруда]] од разни рецензенти,<ref name="Sea" /> и ја освоил француската награда „При Жан де мер“ (''Prix Gens de Mers'') во 2022 година.<ref name="Sea" /> Петтиот роман на Линч, ''[[Пророкова песна|„Пророкова песна“]]'', е опишан како „морничава студија за тоа како Ирска станува фашистичка држава“.<ref name="Guardian">{{Наведено списание|last=Jordan|first=Justine|date=1 August 2023|title=Irish writers, debuts – and groundbreaking sci-fi: the Booker longlist in depth|url=https://www.theguardian.com/books/2023/aug/01/booker-prize-2023-irish-debuts-groundbreaking-sci-fi|journal=[[The Guardian]]}}</ref> Според ''„Њујорк тајмс“'', романот добил мешани критики во Ирска и Велика Британија по неговото првично објавување.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2023/11/26/arts/paul-lynch-booker-prophet-song.html|title=Paul Lynch Wins Booker Prize for 'Prophet Song'|last=Marshall|first=Alex|date=26 November 2023|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126223244/https://www.nytimes.com/2023/11/26/arts/paul-lynch-booker-prophet-song.html|archive-date=26 November 2023}}</ref> ''„Пророкова песна“'' бил опишан од ''[[Гардијан|„Гардијан“]]'' како „впечатлив роман во стилска, како и политичка смисла“, <ref name="Guardian" /> и ја добил [[Букерова награда|Букеровата награда]] за 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thebookerprizes.com/the-booker-library/prize-years/2023|title=The Booker Prize 2023|work=thebookerprizes.com|accessdate=26 November 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-67537449|title=Booker Prize 2023: Ireland's Paul Lynch wins with Prophet Song|date=26 November 2023|via=www.bbc.co.uk}}</ref> Во 2024 година, Универзитетот Мејнут му укажал чест на Линч со ценетата титула „Истакнат соработник за пишување“, улога преку која тој ќе ја пренесе својата книжевна стручност во рамките на Одделот за англиски јазик, придонесувајќи за развојот на идните писатели на нивната магистерска програма по креативно пишување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maynoothuniversity.ie/news-events/booker-prize-winner-paul-lynch-appointed-distinguished-writing-fellow|title=Booker Prize winner Paul Lynch appointed Distinguished Writing Fellow {{!}} Maynooth University|work=www.maynoothuniversity.ie|accessdate=2025-01-24}}</ref> == Личен живот == Линч има две деца и е разделен од сопругата.<ref name="Guardian 1"> {{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2023/nov/27/wake-up-call-booker-winner-paul-lynch-prophet-song-interview-fascist-ireland|title=‘This is a wake-up call’: Booker winner Paul Lynch on his novel about a fascist Ireland|last=Allardice|first=Lisa|date=2023-11-27|work=The Guardian|access-date=2024-02-06|language=en-GB|issn=0261-3077|quote=Lynch, now 46,...}}</ref><ref name="NY Times"> {{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2023/12/03/books/paul-lynch-prophet-song-booker.html|title=Paul Lynch Feared His Novel Would End His Career. It Won the Booker.|last=Alter|first=Alexandra|date=2023-12-03|work=The New York Times|access-date=2024-02-06|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == Дела == * {{Наведена книга|title=Red Sky in Morning|last=Lynch|first=Paul|publisher=Quercus|year=2013|location=London|author-mask=2}} * {{Наведена книга|title=The Black Snow|last=Lynch|first=Paul|publisher=Quercus|year=2014|location=London|author-mask=2}} * {{Наведена книга|title=Grace|last=Lynch|first=Paul|publisher=Oneworld Publications|year=2017|location=London|author-mask=2}} * {{Наведена книга|title=Beyond the Sea|last=Lynch|first=Paul|publisher=Oneworld Publications|year=2019|location=London|author-mask=2}} * {{Наведена книга|title=[[Prophet Song]]|last=Lynch|first=Paul|publisher=Oneworld Publications|year=2023|location=London|author-mask=2}} == Наводи == [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Добитници на Букеровата награда]] [[Категорија:Родени во 1977 година]] 84dnvnsuuxxlb3up47xpn43enh0n34x 5543999 5543997 2026-04-23T20:12:14Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка, поправки 5543999 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | embed = | honorific_prefix = | name = Пол Линч<br/>Paul Lynch | honorific_suffix = | image = File:Paul Lynch (2014) revised.jpg | image_size = | image_upright = | landscape = | alt = | caption = Линч во 2014 | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1977|5|9}} | birth_place = [[Лимерик]], Ирска | death_date = | death_place = | resting_place = | occupation = Романописец | education = | alma_mater = | period = | genre = Фикција | subject = | movement = | notable_works = {{flatlist| *''Црниот снег'' (2014) *''Грејс'' (2017) *''[[Пророкова песна]]'' (2023)}} | spouse = | partner = | children = | relatives = | awards = {{Plainlist| *''Prix Libr'à Nous'' (2016) *Роман на годината на Кери груп (2018) *[[Букерова награда]] (2023)}} | signature = | signature_alt = | signature_size = | signature_type = | years_active = | module = | website = [https://www.paullynchwriter.com/ Official website] | portaldisp = }} '''Пол Линч''' (роден 1977 година) — [[Ирци|ирски]] романописец познат по својот поетски, лирски стил и истражување на сложени теми. Објавил пет романи и добитник е на неколку награди, вклучувајќи ја наградата за ирска фикција на „Кери груп“ за 2018 година и наградата Букер за 2023 година за ''„Пророкова песна“''. == Ран живот и образование == Линч е роден во [[Лимерик|Лимерик,]] на југозападот на Ирска, во 1977 година; неговите родители и целото негово семејство се од Лимерик и други делови од [[Лимерик (грофовија)|грофовијата Лимерик]].<ref name="Radio 1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rte.ie/radio/radio1/the-nine-oclock-show/2023/0824/1401405-the-nine-oclock-show-thursday-24-august-2023//|title=The Nine O'Clock Show. Thursday, 24 August 2023|date=2023-08-24|work=[[RTÉ Radio 1]]|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref><ref name="Leader">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.limerickleader.ie/news/news/102369/The-Arts-Interview--Paul-Lynch.html|title=The Arts Interview: Paul Lynch|last=Rainsford|first=John|work=www.limerickleader.ie|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref><ref name="Guardian 1"> {{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2023/nov/27/wake-up-call-booker-winner-paul-lynch-prophet-song-interview-fascist-ireland|title=‘This is a wake-up call’: Booker winner Paul Lynch on his novel about a fascist Ireland|last=Allardice|first=Lisa|date=2023-11-27|work=The Guardian|access-date=2024-02-06|language=en-GB|issn=0261-3077|quote=Lynch, now 46,...}}</ref> Кога имал девет месеци, неговите родители се преселиле на север од [[Донегол (грофовија)|грофовијата Донегол]] во [[Алстер]], северната [[Покраини во Ирска|покраина]] во Ирска, каде што израснал.<ref name="Radio 1" /><ref name="Leader" /><ref name="Guardian 1" /> Тие се населиле на север од [[Инишовен]], полуостров на северниот брег на Алстер, при што Линч го поминал остатокот од детството и тинејџерските години во [[Малин Хед]], а подоцна и во [[Карндона]].<ref name="Radio 1" /><ref name="Guardian 1" /><ref name="NY Times"> {{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2023/12/03/books/paul-lynch-prophet-song-booker.html|title=Paul Lynch Feared His Novel Would End His Career. It Won the Booker.|last=Alter|first=Alexandra|date=2023-12-03|work=The New York Times|access-date=2024-02-06|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Неговите родители се преселиле во Инишовен поради работата на неговиот татко во тогашната Спасителна крајбрежна служба (CCRS), која подоцна, во 1991 година, станала Ирска служба за итни случаи на море (IMES; сега наречена [[Ирска крајбрежна стража]]).<ref name="Leader" /> Неговата мајка била наставничка за описменување на возрасни, а Пол е најстарото дете од трите деца на неговите родители.<ref name="Guardian 1" /> Линч не живеел во грофовијата Донегол од 1995 година.<ref name="Radio 1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rte.ie/radio/radio1/the-nine-oclock-show/2023/0824/1401405-the-nine-oclock-show-thursday-24-august-2023//|title=The Nine O'Clock Show. Thursday, 24 August 2023|date=2023-08-24|work=[[RTÉ Radio 1]]|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref> Студирал англиски јазик и филозофија на [[Даблинскиот универзитетски колеџ]] (UCD), но не дипломирал. Тој е долгогодишен жител на [[Даблин]],<ref name="Radio 1" /> каде што претходно бил и заменик-главен заменик-уредник и главен филмски критичар за ''„The Sunday Tribune“'', пред да се сврти кон пишување фикција.<ref name="Leader">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.limerickleader.ie/news/news/102369/The-Arts-Interview--Paul-Lynch.html|title=The Arts Interview: Paul Lynch|last=Rainsford|first=John|work=www.limerickleader.ie|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref> == Писателска кариера == Неговиот дебитантски роман, ''„Црвено небо наутро''“, бил предмет на аукција во Лондон, во која учествуваа шест издавачи, и му донело признание во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] и [[Франција]], каде што книгата била финалист за француската „Награда за најдобра странска книга“ (''Prix du Meilleur Livre Étranger'').<ref name="1st June">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/grace-by-paul-lynch-is-june-s-book-club-pick-1.3515339|title='Grace' by Paul Lynch is June's Book Club pick|last=Doyle|first=Martin|date=1 June 2018|work=The Irish Times}}</ref> Романот е вдахновен од ТВ-документарец за ископувањата на Дафис Кат, место во близина на [[Филаделфија]] каде што, во 1830-тите, ирски иселеници, главно од [[Алстер]], биле откриени во необележана масовна гробница.<ref name="Leader">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.limerickleader.ie/news/news/102369/The-Arts-Interview--Paul-Lynch.html|title=The Arts Interview: Paul Lynch|last=Rainsford|first=John|work=www.limerickleader.ie|language=en|accessdate=2024-02-06}}</ref> Истражува теми за иселеништво, расизам и суровост и било опишано од Алан Чез од Националното јавно радио како дело на „лапидар млад мајстор“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=243056278&t=1657893148525|title='Red Sky In Morning' Mixes Forceful Language And Powerful Story|last=Cheuse|first=Alan|date=4 November 2013|work=www.npr.org|publisher=NPR}}</ref> Вториот роман на Линч, ''„Црниот снег“'', го опишува враќањето на еден ирски иселеник во неговата родна заедница во [[Донегол (грофовија)|грофовијата Донегол]] и последователното запаѓање во трагедија кога една [[плевна]] се запалила.<ref>{{Наведено списание|last=Hamilton|first=Hugo|date=29 March 2014|title=The Black Snow by Paul Lynch review – raw, savage ... and tender|url=https://www.theguardian.com/books/2014/mar/29/black-snow-paul-lynch-ireland-emigration-review|journal=[[The Guardian]]}}</ref> Романот бил во потесен избор за многу награди и ја освоил француската награда „При Либра ну“ (''Prix Libr'à Nous)'' за најдобар странски роман.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.paullynchwriter.com/the-black-snow|title=The Black Snow (2014)|work=Paul Lynch author|accessdate=2 August 2023}}</ref> Во ''[[The Sunday Times|„Сандеј тајмс Ирска“]]'', [[Тео Дорган]] ја нарекол книгата „значајно достигнување“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.hachette.co.uk/titles/paul-lynch/the-black-snow/9781782062066/|title=The Black Snow|last=Lynch|first=Paul|date=17 January 2019|publisher=Quercus|isbn=9781782062066|via=www.hachette.co.uk}}(Publisher's page)</ref> Неговиот трет роман, ''„Грејс“'' (2017), е и ''[[образовен роман]]'' и пикарска приказна сместен во времето на [[Големиот глад (Ирска)|Големиот глад]] и ја раскажува приказната за борбата на едно младо девојче за опстанок. Романот ја освоил наградата за ирски роман на годината на групата Кери<ref name="Lynch wins Kerry Group Irish Novel of the Year Award">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/grace-by-paul-lynch-wins-kerry-group-irish-novel-of-the-year-award-1.3513627|title='Grace' by Paul Lynch wins Kerry Group Irish Novel of the Year Award|last=Doyle|first=Martin|date=30 May 2018|work=The Irish Times}}</ref> и бил номиниран за многу награди, вклучувајќи ја и наградата Валтер Скот за историска фикција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishtimes.com/news/social-affairs/paul-lynch-novel-grace-nominated-for-second-major-award-in-less-than-a-month-1.3464944|title=Paul Lynch novel 'Grace' nominated for second major award in less than a month|last=McGarry|first=Patsy|date=18 April 2018|work=www.irishtimes.com|publisher=The Irish Times|accessdate=7 June 2023}}</ref> Во една рецензија, ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' напишал: „Линч е сигурен човек што шета по јаже... неговата бујна, поетска проза [во „ ''Грејс'' “] намерно и болно делува како фолија на реалноста на гладот.“ <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2017/09/01/books/review/paul-lynch-grace.html|title=On the Road: Two Children Brave the Irish Famine|last=Grant|first=Katharine|date=September 2017|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901122950/https://www.nytimes.com/2017/09/01/books/review/paul-lynch-grace.html|archive-date=1 September 2017}}</ref> Четвртиот роман на Линч, ''„Над морето'' “ (2019), е вдахновен од вистински настан и е приказна за преживување на двајца бродоломци сместени на брод во Тихиот Океан.<ref name="Sea">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.paullynchwriter.com/beyond-the-sea|title=Beyond the Sea (2019)|work=Paul Lynch author|accessdate=2 August 2023}}</ref> Романот е споредуван со делата на [[Ернест Хемингвеј]], [[Семјуел Бекет]], [[Херман Мелвил]], [[Вилијам Голдинг]], [[Фјодор Достоевски]] и [[Пабло Неруда]] од разни рецензенти,<ref name="Sea" /> и ја освоил француската награда „При Жан де мер“ (''Prix Gens de Mers'') во 2022 година.<ref name="Sea" /> Петтиот роман на Линч, ''[[Пророкова песна|„Пророкова песна“]]'', е опишан како „морничава студија за тоа како Ирска станува фашистичка држава“.<ref name="Guardian">{{Наведено списание|last=Jordan|first=Justine|date=1 August 2023|title=Irish writers, debuts – and groundbreaking sci-fi: the Booker longlist in depth|url=https://www.theguardian.com/books/2023/aug/01/booker-prize-2023-irish-debuts-groundbreaking-sci-fi|journal=[[The Guardian]]}}</ref> Според ''„Њујорк тајмс“'', романот добил мешани критики во Ирска и Велика Британија по неговото првично објавување.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2023/11/26/arts/paul-lynch-booker-prophet-song.html|title=Paul Lynch Wins Booker Prize for 'Prophet Song'|last=Marshall|first=Alex|date=26 November 2023|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126223244/https://www.nytimes.com/2023/11/26/arts/paul-lynch-booker-prophet-song.html|archive-date=26 November 2023}}</ref> ''„Пророкова песна“'' бил опишан од ''[[Гардијан|„Гардијан“]]'' како „впечатлив роман во стилска, како и политичка смисла“, <ref name="Guardian" /> и ја добил [[Букерова награда|Букеровата награда]] за 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thebookerprizes.com/the-booker-library/prize-years/2023|title=The Booker Prize 2023|work=thebookerprizes.com|accessdate=26 November 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-67537449|title=Booker Prize 2023: Ireland's Paul Lynch wins with Prophet Song|date=26 November 2023|via=www.bbc.co.uk}}</ref> Во 2024 година, Универзитетот Мејнут му укажал чест на Линч со ценетата титула „Истакнат соработник за пишување“, улога преку која тој ќе ја пренесе својата книжевна стручност во рамките на Одделот за англиски јазик, придонесувајќи за развојот на идните писатели на нивната магистерска програма по креативно пишување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maynoothuniversity.ie/news-events/booker-prize-winner-paul-lynch-appointed-distinguished-writing-fellow|title=Booker Prize winner Paul Lynch appointed Distinguished Writing Fellow {{!}} Maynooth University|work=www.maynoothuniversity.ie|accessdate=2025-01-24}}</ref> == Личен живот == Линч има две деца и е разделен од сопругата.<ref name="Guardian 1"> {{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2023/nov/27/wake-up-call-booker-winner-paul-lynch-prophet-song-interview-fascist-ireland|title=‘This is a wake-up call’: Booker winner Paul Lynch on his novel about a fascist Ireland|last=Allardice|first=Lisa|date=2023-11-27|work=The Guardian|access-date=2024-02-06|language=en-GB|issn=0261-3077|quote=Lynch, now 46,...}}</ref><ref name="NY Times"> {{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2023/12/03/books/paul-lynch-prophet-song-booker.html|title=Paul Lynch Feared His Novel Would End His Career. It Won the Booker.|last=Alter|first=Alexandra|date=2023-12-03|work=The New York Times|access-date=2024-02-06|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == Дела == * {{Наведена книга|title=Red Sky in Morning|last=Lynch|first=Paul|publisher=Quercus|year=2013|location=London|author-mask=2}} * {{Наведена книга|title=The Black Snow|last=Lynch|first=Paul|publisher=Quercus|year=2014|location=London|author-mask=2}} * {{Наведена книга|title=Grace|last=Lynch|first=Paul|publisher=Oneworld Publications|year=2017|location=London|author-mask=2}} * {{Наведена книга|title=Beyond the Sea|last=Lynch|first=Paul|publisher=Oneworld Publications|year=2019|location=London|author-mask=2}} * {{Наведена книга|title=[[Prophet Song]]|last=Lynch|first=Paul|publisher=Oneworld Publications|year=2023|location=London|author-mask=2}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Линч, Пол}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Добитници на Букеровата награда]] [[Категорија:Родени во 1977 година]] ibenumtfk3238j97sucq5t0hw8qtwir 1 1392445 5544000 2026-04-23T20:12:36Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5544000 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1392446 5544006 2026-04-23T20:33:19Z RealnessMKD 132196 Создавање на статија за The Most Wanted 5544006 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = The Most Wanted | origin = [[Скопје]], [[Северна Македонија]] | genre = [[Хип-хоп музика|Хип-хоп]], [[Hardcore hip hop]] | years_active = околу 1991–1996 | label = независно издание }} [[File:Album cover Presudniot Den The Most Wanted.jpg|thumb|The Most Wanted – „Пресудниот ден“ (1995), касетно издание]] '''The Most Wanted''' — македонска хип-хоп група формирана во раните 1990-ти години во Скопје. Групата се поврзува со раниот развој на [[хип-хоп музика]]та во Македонија <ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Macedonian_hip-hop Macedonian Hip Hop ] wikipedia.org </ref> и е позната по албумот ''„Пресудниот ден“'' (1995), кој според релевантни извори се наведува како прво издание од типот на [[hardcore hip hop]] во земјата.<ref>[https://sdk.mk/index.php/kultura/tosho-filipovski-vecherva-go-promovira-svoeto-kapitalno-delo-makedonska-rok-entsiklopedija/ Филиповски, Тошо. ''Македонска рок енциклопедија''], sdk.mk</ref> == Историја == Групата е формирана околу 1991 година како соло проект на Владимир Аговски - Аго (познат и како Nasty), а во 1993 година му се приклучува Бојан Мисајловски - Тец, по што проектот прераснува во дуо кое започнува активна соработка и настапи низ Македонија. Во периодот 1993–1994 година, The Most Wanted работат на својот прв студиски материјал. Поради ограничените услови за професионално снимање во Македонија во тоа време, продукцијата се одвива претежно во домашни услови. Тец ја презема улогата на аудио продуцент, додека Аго е автор на текстовите и носител на креативниот концепт. Групата престанува со активност околу 1996 година, по што членовите продолжуваат со индивидуални активности во областа на музиката и аудио продукцијата. == Пресудниот ден == ''„Пресудниот ден“'' е дебитантски албум на The Most Wanted, снимен во периодот 1993–1994 година и издаден во 1995 година во тираж од 500 аудио-касети. Според ''Македонска рок енциклопедија'', албумот „Пресудниот ден“ се смета за прво македонско хардкор рап издание во земјата. <ref>{{cite book |last=Филиповски |first=Тошо |title=Македонска рок енциклопедија |year=2018 |publisher=Corpus Delicti Records |location=Скопје |isbn=9786086620004 |page=169}}</ref> == Стил и влијание == Музичкиот стил на The Most Wanted се карактеризира со елементи типични за раниот [[hardcore hip hop]], оддавајќи приоритет на суровиот (raw) звук од раните 90-ти години. Инструменталниот дел се заснова на минималистички битови и семплирање, често надополнети со примеси на фанк, џез и тврда ритам секција. На текстуално ниво, групата обработува урбани и социјални теми преку социјално ангажирани текстови, користејќи експлицитни рими кои директно и без компромис го посочуваат проблемот.<ref> [https://novamakedonija.com.mk/zivot/magazin/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81 Филиповски, Тошо ''Македонска рок енциклопедија''] novamakedonija.com.mk</ref> == Наследство == Иако активни релативно краток период, The Most Wanted се поврзуваат со почетоците на македонската хип-хоп сцена. == Дискографија == * ''Пресудниот ден'' (1995) == Референци == <references/> [[Category:Македонски музички групи]] [[Category:Хип-хоп групи]] llaajhvkf6osiiptzne91lv9o3ggcx4 0 1392447 5544011 2026-04-23T20:54:57Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1349429259|Ancient Greek coinage]]“ 5544011 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ATTICA,_Athens._Circa_545-525-15_BC.jpg|мини|Најраната монета на [[Атина]], дидрахма „ Вапенминцен “, искована {{Околу|545}} -525/515&nbsp;п.н.е.]] [[Податотека:ATTICA,_Athens._Circa_510_to_500-490_BC.jpg|мини|Архаична драхма на Атина со ликот на [[Атена (митологија)|Атена]] на аверсот, и маслиново гранче, був и , иницијали на „[[Атина]]“ на задната страна. Исковани {{Околу|510}} -500/490&nbsp;п.н.е.]] Историјата на '''старогрчките монети''' може да се подели (заедно со повеќето други грчки уметнички форми) на четири периоди: [[Архајски период|архаичен]], [[Класична Грција|класичен]], [[Хеленистичка Грција|хеленистички]] и [[Римска Грција|римски]]. Архаичниот период се протега од воведувањето на монетите во грчкиот свет во текот на 7 век п.н.е. до [[Грчко-персиски војни|Персиските војни]] во околу 480 година.&nbsp;п.н.е. Потоа започнал класичниот период, кој траел до освојувањата на [[Александар III Македонски|Александар Велики]] во околу 330 година п.н.е., кој го започнал хеленистичкиот период, кој се протегал сè до [[Римско Царство|римското присвојување]] на грчкиот свет во 1 век.&nbsp;п.н.е. Грчките градови продолжиле да произведуваат свои монети уште неколку векови под римска власт. Монетите произведени во овој период се нарекуваат [[римски провинциски монети]] или грчки царски монети. == Стандарди за тежина и деноминации == {| class="wikitable" align="center" style="font-size: 85%" ! colspan="4" |Деноминации на сребрени монети според атичкиот стандард |- ! Слика ! Деноминација ! Вредност ! Тежина |- |[[Податотека:001-athens-dekadrachm-1.jpg|центар|190x190пкс]] | Декадрахма | 10 драхми | ~43 грама |- |[[Податотека:Kyme-01.jpg|центар|160x160пкс]] | Тетрадрахма | 4 драхми | ~17,2 грама |- |[[Податотека:AR_Didrachm_90001284.jpg|центар|130x130пкс]] | Дидрахма | 2 драхми | ~8,6 грама |- |[[Податотека:Naxos-02.jpg|центар|91x91пкс]] | Драхма | 6 оболи | ~4,3 грама |- |[[Податотека:001-Massalia-tetrobol-02.jpg|центар|79x79пкс]] | Тетробол | 4 оболи | ~2,85 грама |- |[[Податотека:Metapontum_Triobol_868740.jpg|центар|67x67пкс]] | Хемидрахма (триобол) | 3 оболи | ~2,15 грама |- |[[Податотека:Tarentum_AR_Diobol_851470.jpg|центар|64x64пкс]] | Диобол | 2 оболи | ~1,43 грама |- |[[Податотека:Thasischer_Trihemiobolus_729586_C.jpg|центар|54x54пкс]] | Трихемиобол | 1½ оболи | ~1,08 грама |- |[[Податотека:SNGCop_053.jpg|центар|49x49пкс]] | Обол | 4 тетартемориони | ~0,72 грама |- |[[Податотека:Thasischer_Tritartemorion_630264_C.jpg|центар|45x45пкс]] | Тритартеморион | 3 тетартемориони | ~0,54 грама |- |[[Податотека:Hemiobol_Corinth.jpg|центар|40x40пкс]] | Хемиобол | 2 тетартемориони | ~0,36 грама |- |[[Податотека:Triihemitartemorion_Cilicia,_4th_century_BC.jpg|центар|38x38пкс]] | Трихемитаттеморион | тетартемориони | ~0,27 грама |- |[[Податотека:001-Tetartemorion-3.jpg|центар|32x32пкс]] | Тетартеморион | обол | ~0,18 грама |- |[[Податотека:001-Hemitartemorion-02.jpg|центар|31x31пкс]] | Хемитетартеморион | тетартеморион | ~0,09 грама |} Трите најважни стандарди на античкиот грчки монетарен систем биле [[Атика|атичкиот]] стандард, базиран на атинската [[Античка драхма|драхма]] од 4, грама сребро, и [[Стар Коринт|коринтскиот]] стандард базиран на [[Статер|статерот]] од 8,6 грама сребро, кое било поделено на три сребрени драхми од 2,9 грама и егинетскиот статер или дидрахма од 12,9 грама, врз основа на драхма од 6,1 грама. Зборовите ''драхма'' и драм потекнуваат од старогрчкиот збор {{Јаз|grc|δραχμά}}, постара форма на {{Јаз|grc-x-attic|δραχμή}} што значи „една шака“. Драхмите биле поделени на шест ''оболи'' (од грчкиот збор за ражен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do)bolo%2Fs|title=Obol|accessdate=8 September 2014}}</ref>), а шест раженки правеле „шака“. Ова сугерира дека пред да почнат да се користат монетите во Грција, раженките во праисторијата се користеле како мерки во секојдневните трансакции. Во архаичното, преднумизматичко време, железото се ценело за изработка на трајни алатки и оружја, а неговото леење во форма на ражен можеби всушност претставувало форма на преносливи прачки, кои на крајот станале гломазни и незгодни по усвојувањето на скапоцените метали. Поради овој аспект, спартанското законодавство забранувало издавање спартански монети и наметнувало употреба на железни инготи, наречени ''пеланои,'' со цел да се обесхрабри алчноста и трупањето богатство. Покрај неговото оригинално значење (кое го давало и деминутивот „ ''[[обелиск]]''“), зборот ''обол'' (ὀβολός, ''obolós'' или ὀβελός, ''obelós'' ) бил задржан како грчки збор за монети со мала вредност, сè уште користен како таков во современиот грчки сленг (όβολα, ''óvola'', „пари“). [[Податотека:Obolos2.jpg|лево|мини|Горе: Шест обели во облик на прачка (оболи) изложени во Нумизматичкиот музеј во Атина, откриени во Хераон во Аргос. Долу: фаќање од шест оболи што формираат една драхма]] Оболот бил понатаму поделен на ''тетартемориои'' (еднина ''тетартеморион'') што претставувало {{frac|4}} обол, или {{frac|24}} драхма. Оваа монета (за која се знае дека била кована во [[Атина (полис)|Атина]], Колофон и неколку други градови) е спомената од [[Аристотел]] како најмалата сребрена монета. Исто така, биле ковани разни множители на оваа деноминација, вклучувајќи го и ''трихемитартеморионот'' (буквално три полутетартемориони) во вредност од од еден обол. <ref name="AmJourn"> {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=HmIaAAAAYAAJ&q=trihemitetartemorion|title=American Journal of Numismatics|last=American Numismatic Society|publisher=American Numismatic and Archaeological Society|year=1916|volume=49–50}}</ref> {{Rp|247}} == Архаичен период (до околу 480 г.)&nbsp;п.н.е.) ==  {{multiple image|direction=vertical|align=left|width=245|header=Archaic coinage|footer=|image1=BMC 06.jpg|alt1=|caption1=Ненапишан [[електрум]] трет статер од [[Лидија]], почеток на 6 век п.н.е. „Аверс“: глава на лав и сончев блесок „Задна страна“: обични квадратни отпечатоци, веројатно користени за стандардизирање на тежината|image2=Horse head, rough incuse.jpg|alt2=|caption2=[[Јонија]], Несигурен град (веројатно [[Кима (Аеолида)|Кима]]) 600–550 п.н.е., Хемиобол. Глава на коњ, груба инкуза .<ref>[https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=218600 Classical Numismatic Group]</ref>}} Најраните познати монети од електрум, [[Лидија|лидиски]] и [[Мала Азија|источногрчки]] монети пронајдени под [[Храм на Артемида во Ефес|храмот на Артемида]] во [[Ефес]], датираат од околу 640 година п.н.е. <ref name="LK">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9eFxCAAAQBAJ&pg=PA6|title=Coins, Bodies, Games, and Gold: The Politics of Meaning in Archaic Greece|last=Kurke|first=Leslie|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0691007365|pages=6–7|language=en}}</ref> Овие монети биле издавани или од негрчките Лидијци за нивна сопствена употреба или можеби затоа што грчките платеници сакале да бидат платени во скапоцен метал по завршувањето на нивната служба и сакале нивните плаќања да бидат обележани на начин што ќе ја потврди нивната автентичност. Овие монети биле изработени од [[електрум]], легура од злато и сребро која била многу ценета и изобилна во таа област. Во средината на 6 век п.н.е., кралот [[Крез (митологија)|Крез]] ги заменил електрумските монетите со монети од чисто злато и чисто сребро, наречени ''Крезеиди''. <ref name="LK">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9eFxCAAAQBAJ&pg=PA6|title=Coins, Bodies, Games, and Gold: The Politics of Meaning in Archaic Greece|last=Kurke|first=Leslie|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0691007365|pages=6–7|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKurke1999">Kurke, Leslie (1999). [https://books.google.com/books?id=9eFxCAAAQBAJ&pg=PA6 ''Coins, Bodies, Games, and Gold: The Politics of Meaning in Archaic Greece'']. Princeton University Press. pp.&nbsp;<span class="nowrap">6–</span>7. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0691007365|<bdi>0691007365</bdi>]].</cite></ref> [[Херодот]] им ја припишува заслугата за пронаоѓањето на чисто злато и сребро во ковањето монетите на Лидијанците: <ref name="WM49">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=trkUDAAAQBAJ&pg=PA49|title=The Oxford Handbook of Greek and Roman Coinage|last=Metcalf|first=William E.|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199372188|pages=49–50|language=en}}</ref>  {{Blockquote|Според нашите сознанија, тие [Лидијците] биле првите луѓе што ја вовеле употребата на златни и сребрени монети и првите што продавале стоки на мало.|Херодот, I.94<ref name="WM49"/>}} {{multiple image|direction=vertical|align=right|width=210|header=Coins of Aegina|footer=|image1=Aegina Stater achaic.jpg|alt1=|caption1=Сребрен [[статер]] од Егина, 550-530 п.н.е. [[Морска желка]] со големи зрнца надолу по центарот. вдлабнат квадрат со осум делови. По завршувањето на Пелопонеската војна, 404 п.н.е., морската желка била заменета со копнена [[желка]].|image2=BMC 193.jpg|alt2=|caption2=Сребрена [[Античка драхма|драхма]] од Егина, 404-340 п.н.е. Копнена [[желка]]. натпис: {{sc|ΑΙΓ[ΙΝΑΤΟΝ]}} (на Егињаните) „Егина“ и делфин.}} Грчкиот свет бил поделен на повеќе од две илјади самоуправни градови-држави (на [[Грчки јазик|грчки]], ''полис''и), а повеќе од половина од нив издавале свои монети. Некои монети кружеле широко надвор од нивните ''полиси'', што укажува дека се употребувале во меѓуградската трговија; првиот пример се чини дека бил сребрениот статер или ''дидрахма'' од Егина, кој редовно се појавува во богатствата во [[Египет]] и [[Левант]], места каде што постоел недостиг од сребро. Бидејќи ваквите монети циркулирале пошироко, другите градови почнале да коваат монети со овој „егински“ стандард за тежина од 6,1 грама до драхмата, другите градови вклучувале свои симболи на монетите. Сепак, атинските монети биле ковани на „атичкиот“ стандард, при што драхмата била еднаква на 4,3 грама сребро. Со текот на времето, изобилството на залихи на сребро во Атина од рудниците во Лаврион и нејзината растечка доминација во трговијата го направиле ова најистакнат стандард. <ref>{{Наведено списание|last=Wood|first=J.R.|year=2022|title=Other ways to examine the finances behind the birth of Classical Greece|journal=Archaeometry|volume=65|issue=3|pages=570–586|doi=10.1111/arcm.12839|doi-access=free}}</ref> Овие монети биле познати како „бувови“ поради нивната средишна дизајнерска карактеристика. Тие биле ковани според исклучително строг стандард на чистота и тежина; ова придонело за нивниот успех како водечка трговска монета од нивниот период. Тетрадрахмите на овој стандард за тежина продолжиле да бидат широко користена монета (честопати најшироко користена) во текот на класичниот период. До времето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]] и неговите [[Дијадоси|хеленистички наследници]], оваа голема деноминација редовно се користела за вршење големи плаќања или се чувала за складирање. === Меѓународен тираж === Архаичните грчки монети се смета дека имале многу широка употреба во [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]]. <ref name="JK230">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/1294681|title=Archaic Greek coins East of the Tigris|last=Kagan|first=Jonathan|pages=230–234|language=en}}</ref> Многу од нив биле откриени во богатства со монети низ целото [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]], како што се богатствата Газат и Ападана, а исто така и многу далеку на исток, како што се богатствата Кабул или богатствата Пушкалавати во [[Историја на Индија|Античка Индија]], по освојувањето на долината Инд од страна на Ахеменидите. Општо земено, грчките монети (и архаични и ранокласични) се релативно многубројни во богатствата со монети на Ахеменидите откриени на истокот од Ахеменидското Царство, многу побројни од Сиглоите, што укажува дека циркулацијата на грчките монети била централна во монетарниот систем на тој дел од империјата.<gallery> Податотека:Ephesos_620-600_BC_FANEOS.jpg|алт=Electrum trite from Ephesus, 620-600 BC. Obv.: Stag grazing right, ΦΑΝΕΩΣ (retrograde). Rev.: Two incuse punches, each with raised intersecting lines.| [[Електрум]] трит од [[Ефес]], 620-600&nbsp;п.н.е. {{Крат|Obv.|Obverse}}: [[Елени|Елен]] кој пасе десно, ΦΑΝΕΩΣ (ретроградна). {{Крат|Rev.|Reverse}} .: Два инкузни перфоратори, секој со издигнати пресечни линии. Податотека:ISLANDS_off_THRACE,_Thasos._Circa_500-463_BC.jpg|алт=Archaic 1/8th stater of Thasos, c. 500-463 BC.| Архаичен статер од 1/8-ти век од [[Тасос]], {{Околу|500}} -463&nbsp;п.н.е. Податотека:ISLANDS_off_IONIA,_Chios._Circa_490-435_BCE.jpg|алт=Archaic didrachm or stater of Chios, c. 490-435 BC. Earlier types known.| Архаична дидрахма или статер од [[Хиос]], {{Околу|490}} -435&nbsp;п.н.е. Познати се постари типови. Податотека:ISLANDS_off_ATTICA,_Aegina._Circa_510-490_BC.jpg|алт=Archaic Aegina stater type, "windmill pattern" incuse punch. c. 510-490 BC.| Архаичен тип на статер од Егина, инкузен перфоратор со „модел на ветерница“. {{Околу|510}} -490&nbsp;п.н.е. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=164520|title=CNG: ISLANDS off ATTICA, Aegina. Circa 510–490 BC. AR Stater (20 mm, 11.73 g).}}</ref> <ref name="Kagan quote">"The 1933 Cabul hoard pub-lished by Schlumberger consisted of over 115 coins, with significant overlap with the Malayer hoard. Athens again is the largest group, with 33 recorded tetradrachms compared to eight sigloi. In addition to the worn archaic stater of Aegina, a fragmentary stater of Thasos and a worn Chiot stater may be archaic. There are two well-preserved early classical tetradrachms from Acanthus and an early classical stater of Corcyra. Again there is a significant Levantine component represented by coins from Pamphylia, Cilicia and Cyprus, though nothing from Phoenicia. The early Cilician coins probably date the hoard slightly later than the Malayer hoard." in {{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/1294681|title=ARCHAIC GREEK COINS EAST OF THE TIGRIS|last=Kagan|first=Jonathan|page=230|language=en}}</ref> Податотека:Athens_coin_discovered_in_Pushkalavati.jpg|алт=Athens tetradrachm (c. 500/490-485 BC) discovered in the Shaikhan Dehri hoard in Pushkalavati, Pakistan. This coin is the earliest known example of its type to be found so far east.| Атинска тетрадрахма ( {{Околу|500}} /490-485&nbsp;п.н.е.) откриена во богатството Шајкан Дехри во Пушкалавати, [[Пакистан]]. Оваа монета е најраниот познат примерок од ваков тип пронајден досега на исток. </gallery> == Класичен период (480–323 п.н.е.) == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:382px;max-width:382px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:191px;max-width:191px"><div class="thumbimage">[[File:SNGCop_039.jpg|189x189пкс]]</div><div class="thumbcaption text-align-center"> '''Тетрадрахма од Атина'''<br />(околу 454-404 п.н.е.)<br /> <abbr title="<nowiki&gt;Obverse</nowiki&gt;">Предна страна</abbr> : глава на [[Athena|Атена]], божица-заштитничка на градот, која носи [[Attic helmet|атички шлем.]]<br /> <abbr title="<nowiki&gt;Reverse</nowiki&gt;">Рев</abbr> .: бувот од Атина, со гранче [[Olive|од маслинка]] и натписот</div></div></div></div></div>Во класичниот период, грчкото ковање на монети достигнало високо ниво на технички и естетски квалитет. Поголемите градови во тој период произведувале низа фини сребрени и златни монети, од кои повеќето со портрет на нивниот бог-заштитник или божица или легендарен херој од едната страна, а симбол на градот од другата. Некои монети користеле визуелна игра на зборови: некои монети од [[Родос]] содржеле [[роза]], бидејќи грчкиот збор за роза е ''родон''. Исто така, започнала употребата на натписи на монетите, обично името на градот што ги издавал. Богатите градови на [[Сицилија]] произведувале некои особено убави монети. Големата сребрена ''декадрахма'' (10 драхми) од [[Сиракуза]] многу колекционери ја сметаат за најфината монета произведена во античкиот свет, можеби и некогаш. Сиракузанските монети биле прилично стандардни во нивните отпечатоци, од едната страна била главата на нимфата Арета, а другата обично победничка [[квадрига]]. Тираните на Сиракуза биле неверојатно богати, а дел од нивната политика за [[односи со јавноста]] била да финансираат квадриги за [[Антички олимписки игри|олимписката трка со кочии]], многу скап потфат. Бидејќи честопати можеле да финансираат повеќе од една квадрига истовремено, тие биле чести победници на овој многу престижен настан. Сиракуза била еден од епицентрите на нумизматичката уметност во текот на класичниот период. Предводени од граверите Кимон и Еуаинетос, Сиракуза произвела некои од најдобрите дизајни на монети од антиката. Меѓу првите центри кои произведувале монети за време на грчката колонизација на копнена Јужна Италија ( [[Голема Грција]]) биле Пестум, Кротоне, Сибарида, Каулонија, Метапонтум и [[Таранто]]. Овие антички градови почнале да произведуваат монети од 550 до 510 година п.н.е. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wildwinds.com/coins/greece/bruttium/i.html|title=Bruttium - Ancient Greek Coins - WildWinds.|accessdate=8 September 2014}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wildwinds.com/coins/greece/lucania/i.html|title=Lucania - Ancient Greek Coins - WildWinds.com|accessdate=8 September 2014}}</ref><gallery> Податотека:ISLANDS_off_ATTICA._Aegina._Circa_456-45-431_BC.jpg|алт=Aegina stater type, incuse skew pattern. Circa 456/445-431 BC.| Тип на статер од Егина, моддел со искривени инкузи. Околу 456/445-431 г&nbsp;п.н.е. Податотека:MACEDON,_Akanthos._Circa_470-430_BC.jpg|алт=Tetradrachm of Akanthos, Macedon. Circa 470-430 BC.| Тетрадрахма на Акантос, [[Античка Македонија|Македонија]] . Околу 470-430 г&nbsp;п.н.е. Податотека:PAMPHYLIA,_Aspendos._Circa_465-430_BC.jpg|алт=Stater of Aspendos, Pamphylia. Circa 465-430 BC.| Статер од Аспендос, Памфилија . Околу 465-430 г&nbsp;п.н.е. Податотека:KORKYRA,_Korkyra._Circa_350-30-290-70_BC.jpg|алт=Stater from Korkyra. Circa 350/330-290/270 BC.| Статер од Коркира. Околу 350/330-290/270&nbsp;п.н.е. Податотека:CYPRUS,_Paphos._Onasi(...)._Mid_5th_century_BC.jpg|алт=Stater of Cyprus, circa 450 BC.| [[Кипар|Кипарски]] статер, околу 450 година&nbsp;п.н.е. </gallery> == Хеленистички период (323–31 п.н.е.) == [[Податотека:EucratidesStatere.jpg|мини|Златен 20-ти [[статер]] на Евкратид I, со пречник од 58 мм. Тоа е најголемата златна монета што преживеала од антиката.]] [[Хеленистички период|Хеленистичкиот период]] се карактеризирал со ширење на грчката култура низ голем дел од познатиот свет. Грчки говорни кралства биле основани во [[Египет]] и [[Сирија]], а извесно време и во [[Иран]], па сè до денешниот [[Авганистан]] и северозападна [[Индија]]. Грчките трговци ги ширеле грчките монети низ оваа огромна област, а новите кралства наскоро започнале да произведуваат свои монети. Бидејќи овие кралства биле многу поголеми и побогати од грчките градови-држави од класичниот период, нивните монети имале стремеж да бидат масовно произведени, како и поголеми, и почесто во злато. Честопати им недостасувала естетската нежност на монетите од претходниот период. [[Податотека:Alexander_the_great_temnos_tetradrachm.jpg|алт=Poshumous Alexander the Great tetradrachm from|мини|Посмртна тетрадрахма на Александар Велики од Темнос, Еолис. Датирано од 188–170 година.&nbsp;п.н.е. Аверс: Александар Велики како [[Херакле]] свртен кон десно, облечен во немејска лавовска кожа. Назад: Зевс седи на престол лево држејќи орел во десната рака и жезол во левата; во левото поле {{sc|ΠΑ}} монограм вертикално во десното поле. навод: Цена 1678.]] Сепак, некои од грчко-бактриските монети, како и оние на нивните наследници во Индија, индо-Грците, се сметаат за најдобри примери на грчка нумизматичка уметност со „убава мешавина од реализам и идеализација“, вклучувајќи ги и најголемите монети кои биле ковани во хеленистичкиот свет: најголемата златна монета ја исковал [[Евкратид]] (владеел 171–145 п.н.е.), најголемата сребрена монета на индо-грчкиот крал [[Аминтас Никатор]] (владеел {{Околу|95}} п.н.е.). Портретите „покажуваат степен на индивидуалност што никогаш не е споен со честопати благите прикази на нивните кралски современици подалеку на Запад“ (Роџер Линг, „Грција и хеленистичкиот свет“). Највпечатливата нова карактеристика на хеленистичките монети била употребата на портрети на живи луѓе, имено на самите кралеви. Оваа практика започнала на Сицилија, но била неодобрена од другите Грци како покажување на [[Хибрис|гордост]] (ароганција). Но, кралевите на [[Птоломејски Египет|Птоломејскиот Египет]] и [[Селевкидско Царство|Селевкидска Сирија]] немале такви скрупули: откако веќе се наградувале себеси со „божествен“ статус, тие издавале прекрасни златни монети украсени со свои портрети, со симболите на нивната држава на задната страна. Имињата на кралевите често биле врежани и на монетата. Ова воспоставило модел за монетите кој опстојувал долги години: портрет на кралот, обично во профил и во херојска поза, на предната страна, со неговото име покрај него, и грб или друг симбол на државата на задната страна. Хеленистичкиот период конвенционално завршува со [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]] во 31 година п.н.е., иако неколку хеленистички владетели се познати во Индија сè до владеењето на индо-грчкиот крал [[Стратон III]] (владеел {{Околу|25 п.н.е.}} до 10 н.е.), кои ги издале последните хеленистички монети. Многу грчки заедници во источната половина на [[Римското Царство]] продолжиле да издаваат свои монети, познати како [[римски провинциски монети]] или „грчки императори“ во постарата наука, сè до третиот век.&nbsp;од н.е.<gallery> Податотека:Seleucus_Nicator_Ai_Khanoum_mint.jpg|алт=Seleucus Nicator (312-281 BC) hemidrachm, Ai Khanoum.| [[Селевк I Победникот|Селевк Победникот]] (312-281 п.н.е.) хемидрахма, Ај Канум. Податотека:Antiochos_I_Soter_Ai_Khanoum_mint.jpg|алт=Antiochus I (281-261 BC) coin, Ai Khanoum.| [[Антиох I Сотер|Антиох I]] (281-261 п.н.е.) монета, Ај Канум. Податотека:Antiochos_II_Theos_Ai_Khanoum_mint.jpg|алт=Antiochos II (261-246 BC) stater, Ai Khanoum.| Антиох II (261-246 п.н.е.) статер, Ај Канум . Податотека:Diodotos_I_in_the_name_of_Antiochos_II_or_coin_of_Antiochos_Nicator_Mint_A_near_Ai-Khanoum.jpg|алт=Diodotus I (256-238 BC) tetradrachm.| Диодот I (256-238 п.н.е.) тетрадрахма. Податотека:Diodotos_II_Ai_Khanoum_mint.jpg|алт=Diodotus II (235-225 BC) coin| Диодот II (235-225 п.н.е.) монета Податотека:Coin_of_Antialkidas.jpg|алт=Tetradrachm of Indo-Greek king Antialcidas (105-95 BC).| Тетрадрахма на индо-грчкиот крал Антиалкидас (105-95 п.н.е.). Податотека:Coin_of_the_Bactrian_King_Agathokles.jpg|алт=Square drachm of Agathocles of Bactria with Hindu deities, circa 180 BC.| Квадратна драхма на Агатокле од Бактрија со хинду божества, околу 180 година&nbsp;п.н.е. Податотека:Apollodotus_bull_with_nandipada.jpg|алт=Square drachm of Apollodotus I, Indo-Greeks.| Квадратна драхма на Аполодот I, ИндоГрци . </gallery> == Ковање == [[Податотека:Reverse_Die_for_a_Tetradrachm_of_Demetrios_I.jpg|мини|248x248пкс|Обратниот калап за изработка на сребрените тетрадрахми на [[Деметриј I од Бактрија]], еден од ретките познати калапи што преживеале од хеленистичкиот период до денес, околу 3-ти-2 век.&nbsp;п.н.е.]] Сите грчки монети биле рачно изработувани, а не машински обработени како што се современите монети. Дизајните за предната и задната страна биле резбани во блок од бронза или евентуално железо, наречен [[Ковање на пари|калап]]. Празен диск од злато, сребро или електрум бил леан во калап, а потоа поставен помеѓу калапите, веројатно претходно загреан, по што изработувачот на монети силно го удирал горниот калап со чекан, со што ги втиснувал дизајните на металот. == Монети како симбол на градот-држава == Монетите на грчките градови-држави прикажувале уникатен симбол или карактеристика, рана форма на [[амблем]], познат и како значка во нумизматиката, што го претставувал нивниот град и го промовирал престижот на нивната држава. На пример, коринтскиот статер го прикажувал [[Пегаз|Пегаз,]] коњ со крила во [[Старогрчка митологија|старогрчката митологија]], припитомен од нивниот херој [[Белерофонт]]. Монетите од [[Ефес]] ја прикажувале [[Пчели|пчелата]] света на [[Артемида]]. Драхмите од Атина го прикажувале бувот на Атена. Драхмите од Егина прикажувале хелон. Монетите од [[Селинунте|Селинунт]] прикажувале ''„селинон“'' (σέλινον, целер). Монетите од Хераклеја го прикажувале [[Херакле]]. Монетите од [[Џела]] прикажувале бик со човечка глава, персонификација на реката Џела. Монетите од [[Родос]] прикажувале ''„родон“'' (ῥόδον, [[роза]]). Монетите од Пантикапеум го прикажувале [[Грифон|грифонот]], особено на бизмутската монета од Пантикапеум и на златната монета од Пантикапеум, кои биле продадени во Цирих во 2023 година за над 6 милиони долари, со нов рекорд за цената на античките грчки монети <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://new.coinsweekly.com/people-and-markets/panticapaeum-stater-most-expensive-ancient-coin/|title=Panticapaeum Stater Most Expensive Ancient Coin - CoinsWeekly %|last=Terhorst|first=Peter|date=2023-05-25|work=CoinsWeekly|language=en-US|accessdate=2025-11-30}}</ref>. Монетите од [[Кносос]] го прикажувале [[Лавиринт|лавиринтот]] или митското суштество [[минотаур]], симбол на [[Минојска цивилизација|минојскиот Крит]]. Монетите од [[Милос|Мелос]] прикажувале ''„диња“'' (μήλον - [[јаболко]]). Монетите од [[Теба (Грција)|Теба]] прикажувале беотски штит . {{multiple image <!-- Essential parameters -->|align=none <!-- left/right/center/none -->|direction=horizontal|width=<!-- integer width in pixels; no "px" suffix --> <!-- Image 1 -->|image1=Corinth Stater 80000251.jpg|width1=130|alt1=|caption1=Коринтски статер со [[Пегаз]] <!-- Image 2 -->|image2=Tétradrachme d'argent de Rhodes.jpg|width2=119|alt2=|caption2=Тетрадрахма од [[Родос]] со [[роза]] <!-- Image 3 -->|image3=Selinos didrachm ANS 685 670331.jpg|width3=130|alt3=|caption3=Дидрахма од [[Селинунте]] со [[целер]]|image4=Tétradrachme en argent représentant une abeille et un cerf.jpg|width4=130|alt4=|caption4=Тетрадрахма од [[Ефес]] со [[пчела]]|image5=Olympia-01.jpg|width5=132|alt5=|caption5=Статер на [[Олимпија (град)|Олимпија]] на кој е прикажана [[Нике (божица)|Ника]] <!-- up to |image10 is accepted --> <!-- Extra parameters -->|header=|header_align=<!-- left/right/center -->|header_background=|footer=|footer_align=<!-- left/right/center -->|footer_background=|background color=}}{{multiple image <!-- Essential parameters -->|align=none <!-- left/right/center/none -->|direction=horizontal|width=<!-- integer width in pixels; no "px" suffix --> <!-- Image 1 -->|image1=001-melos-2.jpg|width1=133|alt1=|caption1=Монета на [[Мелос]] со [[јаболко]] <!-- Image 2 -->|image2=Stymphalian bird.jpg|width2=148|alt2=|caption2=Обол од [[Стимфал (Аркадија)|Стимфал]] со [[Стимфалска птица]] <!-- Image 3 -->|image3=Greek Silver Stater of Thebes (Boeotia), a Stunning Depiction of Dionysos.jpg|width3=130|alt3=|caption3=Статер од [[Теба (Грција)|Теба]] со [[Бејотски штит]]|image4=Gela. 480-475 BC Tetradrachm.jpg|width4=130|alt4=|caption4=Тетрадрахма на [[Џела]] со бик со човечка глава, персонификација на реката [[Џела (река)|Џела]]|image5=Didrachm Knossos 425-360BC obverse CdM Paris.jpg|width5=75|alt5=|caption5=Дидрахма од [[Кносос]] на која е прикажан [[Минотаур]] <!-- Extra parameters -->|header=|header_align=<!-- left/right/center -->|header_background=|footer=|footer_align=<!-- left/right/center -->|footer_background=|background color=}}  == Антички грчки монети денес == [[Податотека:GREEK._Northern_Greece._AR_1-5th_tetradrachms_of_the_Kings_of_Macedon,_Philip_II.jpg|мини|Различни антички грчки монети]] Колекции на антички грчки монети денес се чуваат во музеи низ целиот свет, од кои колекциите на [[Британски музеј|Британскиот музеј]], [[Американско нумизматичко друштво|Американското нумизматичко друштво]] и [[Дански национален музеј|Данскиот национален музеј]] се сметаат за најдобри. Колекцијата на Американското нумизматичко друштво опфаќа околу 100.000 антички грчки монети од многу региони и ковници, од Шпанија и Северна Африка до Авганистан. Во различен степен, овие монети се достапни за проучување од страна на академици и истражувачи. Исто така, постои активен колекционерски пазар за грчки монети. Неколку аукциски куќи во Европа и САД се специјализирани за антички монети (вклучувајќи грчки), а постои и голем онлајн пазар за вакви монети. Грчки монети сè уште се наоѓаат во Европа, Блискиот Исток и Северна Африка, а некои од монетите во овие множества се наоѓаат на пазарот. Поради бројот во кој биле произведувани, трајноста на металите и древната практика на закопување на голем број монети за да се спасат, монетите се древна уметност достапна за обичните колекционери. [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] g5omt288xqgyiad2mbxhawntpa3nbjx 5544013 5544011 2026-04-23T20:57:18Z Тиверополник 1815 5544013 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ATTICA,_Athens._Circa_545-525-15_BC.jpg|мини|Најраната монета на [[Атина]], дидрахма „ Вапенминцен “, искована {{Околу|545}} -525/515&nbsp;п.н.е.]] [[Податотека:ATTICA,_Athens._Circa_510_to_500-490_BC.jpg|мини|Архаична драхма на Атина со ликот на [[Атена (митологија)|Атена]] на аверсот, и маслиново гранче, був и , иницијали на „[[Атина]]“ на задната страна. Исковани {{Околу|510}} -500/490&nbsp;п.н.е.]] Историјата на '''старогрчките монети''' може да се подели (заедно со повеќето други грчки уметнички форми) на четири периоди: [[Архајски период|архаичен]], [[Класична Грција|класичен]], [[Хеленистичка Грција|хеленистички]] и [[Римска Грција|римски]]. Архаичниот период се протега од воведувањето на монетите во грчкиот свет во текот на 7 век п.н.е. до [[Грчко-персиски војни|Персиските војни]] во околу 480 година.&nbsp;п.н.е. Потоа започнал класичниот период, кој траел до освојувањата на [[Александар III Македонски|Александар Велики]] во околу 330 година п.н.е., кој го започнал хеленистичкиот период, кој се протегал сè до [[Римско Царство|римското присвојување]] на грчкиот свет во 1 век.&nbsp;п.н.е. Грчките градови продолжиле да произведуваат свои монети уште неколку векови под римска власт. Монетите произведени во овој период се нарекуваат [[римски провинциски монети]] или грчки царски монети. == Стандарди за тежина и деноминации == {| class="wikitable" align="center" style="font-size: 85%" ! colspan="4" |Деноминации на сребрени монети според атичкиот стандард |- ! Слика ! Деноминација ! Вредност ! Тежина |- |[[Податотека:001-athens-dekadrachm-1.jpg|центар|190x190пкс]] | Декадрахма | 10 драхми | ~43 грама |- |[[Податотека:Kyme-01.jpg|центар|160x160пкс]] | Тетрадрахма | 4 драхми | ~17,2 грама |- |[[Податотека:AR_Didrachm_90001284.jpg|центар|130x130пкс]] | Дидрахма | 2 драхми | ~8,6 грама |- |[[Податотека:Naxos-02.jpg|центар|91x91пкс]] | Драхма | 6 оболи | ~4,3 грама |- |[[Податотека:001-Massalia-tetrobol-02.jpg|центар|79x79пкс]] | Тетробол | 4 оболи | ~2,85 грама |- |[[Податотека:Metapontum_Triobol_868740.jpg|центар|67x67пкс]] | Хемидрахма (триобол) | 3 оболи | ~2,15 грама |- |[[Податотека:Tarentum_AR_Diobol_851470.jpg|центар|64x64пкс]] | Диобол | 2 оболи | ~1,43 грама |- |[[Податотека:Thasischer_Trihemiobolus_729586_C.jpg|центар|54x54пкс]] | Трихемиобол | 1½ оболи | ~1,08 грама |- |[[Податотека:SNGCop_053.jpg|центар|49x49пкс]] | Обол | 4 тетартемориони | ~0,72 грама |- |[[Податотека:Thasischer_Tritartemorion_630264_C.jpg|центар|45x45пкс]] | Тритартеморион | 3 тетартемориони | ~0,54 грама |- |[[Податотека:Hemiobol_Corinth.jpg|центар|40x40пкс]] | Хемиобол | 2 тетартемориони | ~0,36 грама |- |[[Податотека:Triihemitartemorion_Cilicia,_4th_century_BC.jpg|центар|38x38пкс]] | Трихемитаттеморион | тетартемориони | ~0,27 грама |- |[[Податотека:001-Tetartemorion-3.jpg|центар|32x32пкс]] | Тетартеморион | обол | ~0,18 грама |- |[[Податотека:001-Hemitartemorion-02.jpg|центар|31x31пкс]] | Хемитетартеморион | тетартеморион | ~0,09 грама |} Трите најважни стандарди на античкиот грчки монетарен систем биле [[Атика|атичкиот]] стандард, базиран на атинската [[Античка драхма|драхма]] од 4, грама сребро, и [[Стар Коринт|коринтскиот]] стандард базиран на [[Статер|статерот]] од 8,6 грама сребро, кое било поделено на три сребрени драхми од 2,9 грама и егинетскиот статер или дидрахма од 12,9 грама, врз основа на драхма од 6,1 грама. Зборовите ''драхма'' и драм потекнуваат од старогрчкиот збор {{Јаз|grc|δραχμά}}, постара форма на {{Јаз|grc-x-attic|δραχμή}} што значи „една шака“. Драхмите биле поделени на шест ''оболи'' (од грчкиот збор за ражен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do)bolo%2Fs|title=Obol|accessdate=8 September 2014}}</ref>), а шест раженки правеле „шака“. Ова сугерира дека пред да почнат да се користат монетите во Грција, раженките во праисторијата се користеле како мерки во секојдневните трансакции. Во архаичното, преднумизматичко време, железото се ценело за изработка на трајни алатки и оружја, а неговото леење во форма на ражен можеби всушност претставувало форма на преносливи прачки, кои на крајот станале гломазни и незгодни по усвојувањето на скапоцените метали. Поради овој аспект, спартанското законодавство забранувало издавање спартански монети и наметнувало употреба на железни инготи, наречени ''пеланои,'' со цел да се обесхрабри алчноста и трупањето богатство. Покрај неговото оригинално значење (кое го давало и деминутивот „ ''[[обелиск]]''“), зборот ''обол'' (ὀβολός, ''obolós'' или ὀβελός, ''obelós'' ) бил задржан како грчки збор за монети со мала вредност, сè уште користен како таков во современиот грчки сленг (όβολα, ''óvola'', „пари“). [[Податотека:Obolos2.jpg|лево|мини|Горе: Шест обели во облик на прачка (оболи) изложени во Нумизматичкиот музеј во Атина, откриени во Хераон во Аргос. Долу: фаќање од шест оболи што формираат една драхма]] Оболот бил понатаму поделен на ''тетартемориои'' (еднина ''тетартеморион'') што претставувало {{frac|4}} обол, или {{frac|24}} драхма. Оваа монета (за која се знае дека била кована во [[Атина (полис)|Атина]], Колофон и неколку други градови) е спомената од [[Аристотел]] како најмалата сребрена монета. Исто така, биле ковани разни множители на оваа деноминација, вклучувајќи го и ''трихемитартеморионот'' (буквално три полутетартемориони) во вредност од од еден обол. <ref name="AmJourn"> {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=HmIaAAAAYAAJ&q=trihemitetartemorion|title=American Journal of Numismatics|last=American Numismatic Society|publisher=American Numismatic and Archaeological Society|year=1916|volume=49–50}}</ref> {{Rp|247}} == Архаичен период (до околу 480 г.)&nbsp;п.н.е.) ==  {{multiple image|direction=vertical|align=left|width=245|header=Archaic coinage|footer=|image1=BMC 06.jpg|alt1=|caption1=Ненапишан [[електрум]] трет статер од [[Лидија]], почеток на 6 век п.н.е. „Аверс“: глава на лав и сончев блесок „Задна страна“: обични квадратни отпечатоци, веројатно користени за стандардизирање на тежината|image2=Horse head, rough incuse.jpg|alt2=|caption2=[[Јонија]], Несигурен град (веројатно [[Кима (Аеолида)|Кима]]) 600–550 п.н.е., Хемиобол. Глава на коњ, груба инкуза .<ref>[https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=218600 Classical Numismatic Group]</ref>}} Најраните познати монети од електрум, [[Лидија|лидиски]] и [[Мала Азија|источногрчки]] монети пронајдени под [[Храм на Артемида во Ефес|храмот на Артемида]] во [[Ефес]], датираат од околу 640 година п.н.е. <ref name="LK">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9eFxCAAAQBAJ&pg=PA6|title=Coins, Bodies, Games, and Gold: The Politics of Meaning in Archaic Greece|last=Kurke|first=Leslie|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0691007365|pages=6–7|language=en}}</ref> Овие монети биле издавани или од негрчките Лидијци за нивна сопствена употреба или можеби затоа што грчките платеници сакале да бидат платени во скапоцен метал по завршувањето на нивната служба и сакале нивните плаќања да бидат обележани на начин што ќе ја потврди нивната автентичност. Овие монети биле изработени од [[електрум]], легура од злато и сребро која била многу ценета и изобилна во таа област. Во средината на 6 век п.н.е., кралот [[Крез (митологија)|Крез]] ги заменил електрумските монетите со монети од чисто злато и чисто сребро, наречени ''Крезеиди''. <ref name="LK">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9eFxCAAAQBAJ&pg=PA6|title=Coins, Bodies, Games, and Gold: The Politics of Meaning in Archaic Greece|last=Kurke|first=Leslie|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0691007365|pages=6–7|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKurke1999">Kurke, Leslie (1999). [https://books.google.com/books?id=9eFxCAAAQBAJ&pg=PA6 ''Coins, Bodies, Games, and Gold: The Politics of Meaning in Archaic Greece'']. Princeton University Press. pp.&nbsp;<span class="nowrap">6–</span>7. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0691007365|<bdi>0691007365</bdi>]].</cite></ref> [[Херодот]] им ја припишува заслугата за пронаоѓањето на чисто злато и сребро во ковањето монетите на Лидијанците: <ref name="WM49">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=trkUDAAAQBAJ&pg=PA49|title=The Oxford Handbook of Greek and Roman Coinage|last=Metcalf|first=William E.|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199372188|pages=49–50|language=en}}</ref>  {{Blockquote|Според нашите сознанија, тие [Лидијците] биле првите луѓе што ја вовеле употребата на златни и сребрени монети и првите што продавале стоки на мало.|Херодот, I.94<ref name="WM49"/>}} {{multiple image|direction=vertical|align=right|width=210|header=Coins of Aegina|footer=|image1=Aegina Stater achaic.jpg|alt1=|caption1=Сребрен [[статер]] од Егина, 550-530 п.н.е. [[Морска желка]] со големи зрнца надолу по центарот. вдлабнат квадрат со осум делови. По завршувањето на Пелопонеската војна, 404 п.н.е., морската желка била заменета со копнена [[желка]].|image2=BMC 193.jpg|alt2=|caption2=Сребрена [[Античка драхма|драхма]] од Егина, 404-340 п.н.е. Копнена [[желка]]. натпис: {{sc|ΑΙΓ[ΙΝΑΤΟΝ]}} (на Егињаните) „Егина“ и делфин.}} Грчкиот свет бил поделен на повеќе од две илјади самоуправни градови-држави (на [[Грчки јазик|грчки]], ''полис''и), а повеќе од половина од нив издавале свои монети. Некои монети кружеле широко надвор од нивните ''полиси'', што укажува дека се употребувале во меѓуградската трговија; првиот пример се чини дека бил сребрениот статер или ''дидрахма'' од Егина, кој редовно се појавува во богатствата во [[Египет]] и [[Левант]], места каде што постоел недостиг од сребро. Бидејќи ваквите монети циркулирале пошироко, другите градови почнале да коваат монети со овој „егински“ стандард за тежина од 6,1 грама до драхмата, другите градови вклучувале свои симболи на монетите. Сепак, атинските монети биле ковани на „атичкиот“ стандард, при што драхмата била еднаква на 4,3 грама сребро. Со текот на времето, изобилството на залихи на сребро во Атина од рудниците во Лаврион и нејзината растечка доминација во трговијата го направиле ова најистакнат стандард. <ref>{{Наведено списание|last=Wood|first=J.R.|year=2022|title=Other ways to examine the finances behind the birth of Classical Greece|journal=Archaeometry|volume=65|issue=3|pages=570–586|doi=10.1111/arcm.12839|doi-access=free}}</ref> Овие монети биле познати како „бувови“ поради нивната средишна дизајнерска карактеристика. Тие биле ковани според исклучително строг стандард на чистота и тежина; ова придонело за нивниот успех како водечка трговска монета од нивниот период. Тетрадрахмите на овој стандард за тежина продолжиле да бидат широко користена монета (честопати најшироко користена) во текот на класичниот период. До времето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]] и неговите [[Дијадоси|хеленистички наследници]], оваа голема деноминација редовно се користела за вршење големи плаќања или се чувала за складирање. === Меѓународен тираж === Архаичните грчки монети се смета дека имале многу широка употреба во [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]]. <ref name="JK230">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/1294681|title=Archaic Greek coins East of the Tigris|last=Kagan|first=Jonathan|pages=230–234|language=en}}</ref> Многу од нив биле откриени во богатства со монети низ целото [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]], како што се богатствата Газат и Ападана, а исто така и многу далеку на исток, како што се богатствата Кабул или богатствата Пушкалавати во [[Историја на Индија|Античка Индија]], по освојувањето на долината Инд од страна на Ахеменидите. Општо земено, грчките монети (и архаични и ранокласични) се релативно многубројни во богатствата со монети на Ахеменидите откриени на истокот од Ахеменидското Царство, многу побројни од Сиглоите, што укажува дека циркулацијата на грчките монети била централна во монетарниот систем на тој дел од империјата.<gallery> Податотека:Ephesos_620-600_BC_FANEOS.jpg|алт=Electrum trite from Ephesus, 620-600 BC. Obv.: Stag grazing right, ΦΑΝΕΩΣ (retrograde). Rev.: Two incuse punches, each with raised intersecting lines.| [[Електрум]] трит од [[Ефес]], 620-600&nbsp;п.н.е. {{Крат|Obv.|Obverse}}: [[Елени|Елен]] кој пасе десно, ΦΑΝΕΩΣ (ретроградна). {{Крат|Rev.|Reverse}} .: Два инкузни перфоратори, секој со издигнати пресечни линии. Податотека:ISLANDS_off_THRACE,_Thasos._Circa_500-463_BC.jpg|алт=Archaic 1/8th stater of Thasos, c. 500-463 BC.| Архаичен статер од 1/8-ти век од [[Тасос]], {{Околу|500}} -463&nbsp;п.н.е. Податотека:ISLANDS_off_IONIA,_Chios._Circa_490-435_BCE.jpg|алт=Archaic didrachm or stater of Chios, c. 490-435 BC. Earlier types known.| Архаична дидрахма или статер од [[Хиос]], {{Околу|490}} -435&nbsp;п.н.е. Познати се постари типови. Податотека:ISLANDS_off_ATTICA,_Aegina._Circa_510-490_BC.jpg|алт=Archaic Aegina stater type, "windmill pattern" incuse punch. c. 510-490 BC.| Архаичен тип на статер од Егина, инкузен перфоратор со „модел на ветерница“. {{Околу|510}} -490&nbsp;п.н.е. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=164520|title=CNG: ISLANDS off ATTICA, Aegina. Circa 510–490 BC. AR Stater (20 mm, 11.73 g).}}</ref> <ref name="Kagan quote">"The 1933 Cabul hoard pub-lished by Schlumberger consisted of over 115 coins, with significant overlap with the Malayer hoard. Athens again is the largest group, with 33 recorded tetradrachms compared to eight sigloi. In addition to the worn archaic stater of Aegina, a fragmentary stater of Thasos and a worn Chiot stater may be archaic. There are two well-preserved early classical tetradrachms from Acanthus and an early classical stater of Corcyra. Again there is a significant Levantine component represented by coins from Pamphylia, Cilicia and Cyprus, though nothing from Phoenicia. The early Cilician coins probably date the hoard slightly later than the Malayer hoard." in {{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/1294681|title=ARCHAIC GREEK COINS EAST OF THE TIGRIS|last=Kagan|first=Jonathan|page=230|language=en}}</ref> Податотека:Athens_coin_discovered_in_Pushkalavati.jpg|алт=Athens tetradrachm (c. 500/490-485 BC) discovered in the Shaikhan Dehri hoard in Pushkalavati, Pakistan. This coin is the earliest known example of its type to be found so far east.| Атинска тетрадрахма ( {{Околу|500}} /490-485&nbsp;п.н.е.) откриена во богатството Шајкан Дехри во Пушкалавати, [[Пакистан]]. Оваа монета е најраниот познат примерок од ваков тип пронајден досега на исток. </gallery> == Класичен период (480–323 п.н.е.) == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:382px;max-width:382px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:191px;max-width:191px"><div class="thumbimage">[[File:SNGCop_039.jpg|189x189пкс]]</div><div class="thumbcaption text-align-center"> '''Тетрадрахма од Атина'''<br />(околу 454-404 п.н.е.)<br /> <abbr title="<nowiki&gt;Obverse</nowiki&gt;">Предна страна</abbr> : глава на [[Athena|Атена]], божица-заштитничка на градот, која носи [[Attic helmet|атички шлем.]]<br /> <abbr title="<nowiki&gt;Reverse</nowiki&gt;">Рев</abbr> .: бувот од Атина, со гранче [[Olive|од маслинка]] и натписот</div></div></div></div></div>Во класичниот период, грчкото ковање на монети достигнало високо ниво на технички и естетски квалитет. Поголемите градови во тој период произведувале низа фини сребрени и златни монети, од кои повеќето со портрет на нивниот бог-заштитник или божица или легендарен херој од едната страна, а симбол на градот од другата. Некои монети користеле визуелна игра на зборови: некои монети од [[Родос]] содржеле [[роза]], бидејќи грчкиот збор за роза е ''родон''. Исто така, започнала употребата на натписи на монетите, обично името на градот што ги издавал. Богатите градови на [[Сицилија]] произведувале некои особено убави монети. Големата сребрена ''декадрахма'' (10 драхми) од [[Сиракуза]] многу колекционери ја сметаат за најфината монета произведена во античкиот свет, можеби и некогаш. Сиракузанските монети биле прилично стандардни во нивните отпечатоци, од едната страна била главата на нимфата Арета, а другата обично победничка [[квадрига]]. Тираните на Сиракуза биле неверојатно богати, а дел од нивната политика за [[односи со јавноста]] била да финансираат квадриги за [[Антички олимписки игри|олимписката трка со кочии]], многу скап потфат. Бидејќи честопати можеле да финансираат повеќе од една квадрига истовремено, тие биле чести победници на овој многу престижен настан. Сиракуза била еден од епицентрите на нумизматичката уметност во текот на класичниот период. Предводени од граверите Кимон и Еуаинетос, Сиракуза произвела некои од најдобрите дизајни на монети од антиката. Меѓу првите центри кои произведувале монети за време на грчката колонизација на копнена Јужна Италија ( [[Голема Грција]]) биле Пестум, Кротоне, Сибарида, Каулонија, Метапонтум и [[Таранто]]. Овие антички градови почнале да произведуваат монети од 550 до 510 година п.н.е. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wildwinds.com/coins/greece/bruttium/i.html|title=Bruttium - Ancient Greek Coins - WildWinds.|accessdate=8 September 2014}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wildwinds.com/coins/greece/lucania/i.html|title=Lucania - Ancient Greek Coins - WildWinds.com|accessdate=8 September 2014}}</ref><gallery> Податотека:ISLANDS_off_ATTICA._Aegina._Circa_456-45-431_BC.jpg|алт=Aegina stater type, incuse skew pattern. Circa 456/445-431 BC.| Тип на статер од Егина, моддел со искривени инкузи. Околу 456/445-431 г&nbsp;п.н.е. Податотека:MACEDON,_Akanthos._Circa_470-430_BC.jpg|алт=Tetradrachm of Akanthos, Macedon. Circa 470-430 BC.| Тетрадрахма на Акантос, [[Античка Македонија|Македонија]] . Околу 470-430 г&nbsp;п.н.е. Податотека:PAMPHYLIA,_Aspendos._Circa_465-430_BC.jpg|алт=Stater of Aspendos, Pamphylia. Circa 465-430 BC.| Статер од Аспендос, Памфилија . Околу 465-430 г&nbsp;п.н.е. Податотека:KORKYRA,_Korkyra._Circa_350-30-290-70_BC.jpg|алт=Stater from Korkyra. Circa 350/330-290/270 BC.| Статер од Коркира. Околу 350/330-290/270&nbsp;п.н.е. Податотека:CYPRUS,_Paphos._Onasi(...)._Mid_5th_century_BC.jpg|алт=Stater of Cyprus, circa 450 BC.| [[Кипар|Кипарски]] статер, околу 450 година&nbsp;п.н.е. </gallery> == Хеленистички период (323–31 п.н.е.) == [[Податотека:EucratidesStatere.jpg|мини|Златен 20-ти [[статер]] на Евкратид I, со пречник од 58 мм. Тоа е најголемата златна монета што преживеала од антиката.]] [[Хеленистички период|Хеленистичкиот период]] се карактеризирал со ширење на грчката култура низ голем дел од познатиот свет. Грчки говорни кралства биле основани во [[Египет]] и [[Сирија]], а извесно време и во [[Иран]], па сè до денешниот [[Авганистан]] и северозападна [[Индија]]. Грчките трговци ги ширеле грчките монети низ оваа огромна област, а новите кралства наскоро започнале да произведуваат свои монети. Бидејќи овие кралства биле многу поголеми и побогати од грчките градови-држави од класичниот период, нивните монети имале стремеж да бидат масовно произведени, како и поголеми, и почесто во злато. Честопати им недостасувала естетската нежност на монетите од претходниот период. [[Податотека:Alexander_the_great_temnos_tetradrachm.jpg|алт=Poshumous Alexander the Great tetradrachm from|мини|Посмртна тетрадрахма на Александар Велики од Темнос, Еолис. Датирано од 188–170 година.&nbsp;п.н.е. Аверс: Александар Велики како [[Херакле]] свртен кон десно, облечен во немејска лавовска кожа. Назад: Зевс седи на престол лево држејќи орел во десната рака и жезол во левата; во левото поле {{sc|ΠΑ}} монограм вертикално во десното поле. навод: Цена 1678.]] Сепак, некои од грчко-бактриските монети, како и оние на нивните наследници во Индија, индо-Грците, се сметаат за најдобри примери на грчка нумизматичка уметност со „убава мешавина од реализам и идеализација“, вклучувајќи ги и најголемите монети кои биле ковани во хеленистичкиот свет: најголемата златна монета ја исковал [[Евкратид]] (владеел 171–145 п.н.е.), најголемата сребрена монета на индо-грчкиот крал [[Аминтас Никатор]] (владеел {{Околу|95}} п.н.е.). Портретите „покажуваат степен на индивидуалност што никогаш не е споен со честопати благите прикази на нивните кралски современици подалеку на Запад“ (Роџер Линг, „Грција и хеленистичкиот свет“). Највпечатливата нова карактеристика на хеленистичките монети била употребата на портрети на живи луѓе, имено на самите кралеви. Оваа практика започнала на Сицилија, но била неодобрена од другите Грци како покажување на [[Хибрис|гордост]] (ароганција). Но, кралевите на [[Птоломејски Египет|Птоломејскиот Египет]] и [[Селевкидско Царство|Селевкидска Сирија]] немале такви скрупули: откако веќе се наградувале себеси со „божествен“ статус, тие издавале прекрасни златни монети украсени со свои портрети, со симболите на нивната држава на задната страна. Имињата на кралевите често биле врежани и на монетата. Ова воспоставило модел за монетите кој опстојувал долги години: портрет на кралот, обично во профил и во херојска поза, на предната страна, со неговото име покрај него, и грб или друг симбол на државата на задната страна. Хеленистичкиот период конвенционално завршува со [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]] во 31 година п.н.е., иако неколку хеленистички владетели се познати во Индија сè до владеењето на индо-грчкиот крал [[Стратон III]] (владеел {{Околу|25 п.н.е.}} до 10 н.е.), кои ги издале последните хеленистички монети. Многу грчки заедници во источната половина на [[Римското Царство]] продолжиле да издаваат свои монети, познати како [[римски провинциски монети]] или „грчки императори“ во постарата наука, сè до третиот век.&nbsp;од н.е.<gallery> Податотека:Seleucus_Nicator_Ai_Khanoum_mint.jpg|алт=Seleucus Nicator (312-281 BC) hemidrachm, Ai Khanoum.| [[Селевк I Победникот|Селевк Победникот]] (312-281 п.н.е.) хемидрахма, Ај Канум. Податотека:Antiochos_I_Soter_Ai_Khanoum_mint.jpg|алт=Antiochus I (281-261 BC) coin, Ai Khanoum.| [[Антиох I Сотер|Антиох I]] (281-261 п.н.е.) монета, Ај Канум. Податотека:Antiochos_II_Theos_Ai_Khanoum_mint.jpg|алт=Antiochos II (261-246 BC) stater, Ai Khanoum.| Антиох II (261-246 п.н.е.) статер, Ај Канум . Податотека:Diodotos_I_in_the_name_of_Antiochos_II_or_coin_of_Antiochos_Nicator_Mint_A_near_Ai-Khanoum.jpg|алт=Diodotus I (256-238 BC) tetradrachm.| Диодот I (256-238 п.н.е.) тетрадрахма. Податотека:Diodotos_II_Ai_Khanoum_mint.jpg|алт=Diodotus II (235-225 BC) coin| Диодот II (235-225 п.н.е.) монета Податотека:Coin_of_Antialkidas.jpg|алт=Tetradrachm of Indo-Greek king Antialcidas (105-95 BC).| Тетрадрахма на индо-грчкиот крал Антиалкидас (105-95 п.н.е.). Податотека:Coin_of_the_Bactrian_King_Agathokles.jpg|алт=Square drachm of Agathocles of Bactria with Hindu deities, circa 180 BC.| Квадратна драхма на Агатокле од Бактрија со хинду божества, околу 180 година&nbsp;п.н.е. Податотека:Apollodotus_bull_with_nandipada.jpg|алт=Square drachm of Apollodotus I, Indo-Greeks.| Квадратна драхма на Аполодот I, ИндоГрци . </gallery> == Ковање == [[Податотека:Reverse_Die_for_a_Tetradrachm_of_Demetrios_I.jpg|мини|248x248пкс|Обратниот калап за изработка на сребрените тетрадрахми на [[Деметриј I од Бактрија]], еден од ретките познати калапи што преживеале од хеленистичкиот период до денес, околу 3-ти-2 век.&nbsp;п.н.е.]] Сите грчки монети биле рачно изработувани, а не машински обработени како што се современите монети. Дизајните за предната и задната страна биле резбани во блок од бронза или евентуално железо, наречен [[Ковање на пари|калап]]. Празен диск од злато, сребро или електрум бил леан во калап, а потоа поставен помеѓу калапите, веројатно претходно загреан, по што изработувачот на монети силно го удирал горниот калап со чекан, со што ги втиснувал дизајните на металот. == Монети како симбол на градот-држава == Монетите на грчките градови-држави прикажувале уникатен симбол или карактеристика, рана форма на [[амблем]], познат и како значка во нумизматиката, што го претставувал нивниот град и го промовирал престижот на нивната држава. На пример, коринтскиот статер го прикажувал [[Пегаз|Пегаз,]] коњ со крила во [[Старогрчка митологија|старогрчката митологија]], припитомен од нивниот херој [[Белерофонт]]. Монетите од [[Ефес]] ја прикажувале [[Пчели|пчелата]] света на [[Артемида]]. Драхмите од Атина го прикажувале бувот на Атена. Драхмите од Егина прикажувале хелон. Монетите од [[Селинунте|Селинунт]] прикажувале ''„селинон“'' (σέλινον, целер). Монетите од Хераклеја го прикажувале [[Херакле]]. Монетите од [[Џела]] прикажувале бик со човечка глава, персонификација на реката Џела. Монетите од [[Родос]] прикажувале ''„родон“'' (ῥόδον, [[роза]]). Монетите од Пантикапеум го прикажувале [[Грифон|грифонот]], особено на бизмутската монета од Пантикапеум и на златната монета од Пантикапеум, кои биле продадени во Цирих во 2023 година за над 6 милиони долари, со нов рекорд за цената на античките грчки монети <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://new.coinsweekly.com/people-and-markets/panticapaeum-stater-most-expensive-ancient-coin/|title=Panticapaeum Stater Most Expensive Ancient Coin - CoinsWeekly %|last=Terhorst|first=Peter|date=2023-05-25|work=CoinsWeekly|language=en-US|accessdate=2025-11-30}}</ref>. Монетите од [[Кносос]] го прикажувале [[Лавиринт|лавиринтот]] или митското суштество [[минотаур]], симбол на [[Минојска цивилизација|минојскиот Крит]]. Монетите од [[Милос|Мелос]] прикажувале ''„диња“'' (μήλον - [[јаболко]]). Монетите од [[Теба (Грција)|Теба]] прикажувале беотски штит . {{multiple image <!-- Essential parameters -->|align=none <!-- left/right/center/none -->|direction=horizontal|width=<!-- integer width in pixels; no "px" suffix --> <!-- Image 1 -->|image1=Corinth Stater 80000251.jpg|width1=130|alt1=|caption1=Коринтски статер со [[Пегаз]] <!-- Image 2 -->|image2=Tétradrachme d'argent de Rhodes.jpg|width2=119|alt2=|caption2=Тетрадрахма од [[Родос]] со [[роза]] <!-- Image 3 -->|image3=Selinos didrachm ANS 685 670331.jpg|width3=130|alt3=|caption3=Дидрахма од [[Селинунте]] со [[целер]]|image4=Tétradrachme en argent représentant une abeille et un cerf.jpg|width4=130|alt4=|caption4=Тетрадрахма од [[Ефес]] со [[пчела]]|image5=Olympia-01.jpg|width5=132|alt5=|caption5=Статер на [[Олимпија (град)|Олимпија]] на кој е прикажана [[Нике (божица)|Ника]] <!-- up to |image10 is accepted --> <!-- Extra parameters -->|header=|header_align=<!-- left/right/center -->|header_background=|footer=|footer_align=<!-- left/right/center -->|footer_background=|background color=}}{{multiple image <!-- Essential parameters -->|align=none <!-- left/right/center/none -->|direction=horizontal|width=<!-- integer width in pixels; no "px" suffix --> <!-- Image 1 -->|image1=001-melos-2.jpg|width1=133|alt1=|caption1=Монета на [[Мелос]] со [[јаболко]] <!-- Image 2 -->|image2=Stymphalian bird.jpg|width2=148|alt2=|caption2=Обол од [[Стимфал (Аркадија)|Стимфал]] со [[Стимфалска птица]] <!-- Image 3 -->|image3=Greek Silver Stater of Thebes (Boeotia), a Stunning Depiction of Dionysos.jpg|width3=130|alt3=|caption3=Статер од [[Теба (Грција)|Теба]] со [[Бејотски штит]]|image4=Gela. 480-475 BC Tetradrachm.jpg|width4=130|alt4=|caption4=Тетрадрахма на [[Џела]] со бик со човечка глава, персонификација на реката [[Џела (река)|Џела]]|image5=Didrachm Knossos 425-360BC obverse CdM Paris.jpg|width5=75|alt5=|caption5=Дидрахма од [[Кносос]] на која е прикажан [[Минотаур]] <!-- Extra parameters -->|header=|header_align=<!-- left/right/center -->|header_background=|footer=|footer_align=<!-- left/right/center -->|footer_background=|background color=}}  == Антички грчки монети денес == [[Податотека:GREEK._Northern_Greece._AR_1-5th_tetradrachms_of_the_Kings_of_Macedon,_Philip_II.jpg|мини|Различни антички грчки монети]] Колекции на антички грчки монети денес се чуваат во музеи низ целиот свет, од кои колекциите на [[Британски музеј|Британскиот музеј]], [[Американско нумизматичко друштво|Американското нумизматичко друштво]] и [[Дански национален музеј|Данскиот национален музеј]] се сметаат за најдобри. Колекцијата на Американското нумизматичко друштво опфаќа околу 100.000 антички грчки монети од многу региони и ковници, од Шпанија и Северна Африка до Авганистан. Во различен степен, овие монети се достапни за проучување од страна на академици и истражувачи. Исто така, постои активен колекционерски пазар за грчки монети. Неколку аукциски куќи во Европа и САД се специјализирани за антички монети (вклучувајќи грчки), а постои и голем онлајн пазар за вакви монети. Грчки монети сè уште се наоѓаат во Европа, Блискиот Исток и Северна Африка, а некои од монетите во овие множества се наоѓаат на пазарот. Поради бројот во кој биле произведувани, трајноста на металите и древната практика на закопување на голем број монети за да се спасат, монетите се древна уметност достапна за обичните колекционери. == Наводи == {{наводи}} ==Дополнително читање== *[[Philip Grierson|Grierson, Philip]] (1975), ''Numismatics'', Oxford, Oxford University Press {{ISBN|0-19-885098-0}} *Head, Barclay V. (1911), ''Historia Numorum; A Manual of Greek Numismatics'', Oxford: Clarendon Press. *[[George Francis Hill|Hill, George Francis]] (1906), [https://books.google.com/books?id=_4MWAAAAYAAJ ''Historical Greek Coins''], London : Archibald Constable and Co. *Jenkins, H.K. (1990), ''Ancient Greek Coins'', Seaby, {{ISBN|1-85264-014-6}} *[[Koray Konuk|Konuk, Koray]] (2003), ''From Kroisos to Karia; Early Anatolian Coins from the Muharrem Kayhan Collection'', {{ISBN|975-8070-61-4}} *Kraay, Colin M. (1976), ''Archaic and Classical Greek Coins'', New York: Sanford J. Durst, {{ISBN|0-915262-75-4}}. *Melville Jones, John R, "A Dictionary of Ancient Greek Coins", London, Seaby 1986, reprinted Spink 2004. *Melville Jones, John R, ''Testimonia Numaria. Greek and Latin texts concerning Ancient Greek Coinage'', 2 vols (1993 and 2007), London, Spink, 0-907-05-40-0 and 978-1-902040-81-3. *Ramage, Andrew and Craddock, Paul (2000), ''King Croesus' Gold; Excavations at Sardis and the History of Gold Refining'', Trustees of the British Museum, {{ISBN|0-7141-0888-X}}. *Rutter N. K, Burnett A. M, Crawford M. H, Johnston A. E.M, Jessop Price M (2001), ''Historia Numorum Italy'', London: The British Museum Press, {{ISBN|0-7141-1801-X}}. *Sayles, Wayne G, [https://books.google.com/books?id=VonX-nPVFn4C ''Ancient Coin Collecting''], Iola, Wisconsin : Krause Publications, 2003. *Sayles, Wayne G, [https://books.google.com/books?id=iAnweepmTSMC ''Ancient Coin Collecting II: Numismatic Art of the Greek World"''], Iola, Wisconsin : Krause Publications, 2007. *Seaford, Richard (2004), "Money and the Early Greek Mind; Homer, Philosophy, Tragedy", Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-53992-0}}. *Sear, David, "Greek Coins and Their Values: Volume 1", London: Spink, Seaby, {{ISBN|0 900652 462}} *Sear, David, "Greek Coins and Their Values: Volume 2" London: Spink. *Seltman, Charles (1933), ''Greek Coins'', London: Methuen & Co, Ltd. *Seltman, Charles, ''Masterpieces of Greek Coinage'', Bruno Cassirer - Oxford, 1949. *Thompson M, Mørkholm O, Kraay C. M. (eds): An Inventory of Greek Coin Hoards, ('''IGCH'''). New York, 1973 {{ISBN|978-0-89722-068-2}} * Sylloge Nummorum Graecorum: ** American Numismatic Society: The Collection of the American Numismatic Society, New York * Ward, John, [https://books.google.com/books?id=mBgaAAAAIAAJ ''Greek Coins and their Parent Cities''], London : John Murray, 1902. (accompanied by a catalogue of the author's collection by Sir [[George Francis Hill]]) *Hyla A. Troxell, Studies in the Macedonian Coinage of Alexander the Great, [http://numismatics.org/digitallibrary/ark:/53695/nnan174624 American Numismatic Society] == Надворешни врски == {{Commons}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Ancient Greek coinage |viaf= |lccn= |lcheading= |wikititle= }} * [http://www.sylloge-nummorum-graecorum.org/ Sylloge Nummorum Graecorum], website of [[Sylloge Nummorum Graecorum]], a [[British Academy]] research project * [https://digital.library.cornell.edu/collections/coins Coins] from [[Cornell University]]'s Collection of Antiquities * [https://sites.google.com/site/digitallibrarynumis/subjects/greek-coins Greek coins] from Digital Library Numis (DLN) * [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/artifactBrowser?redirect=true&object=coin Coins] from the [[Perseus Project|Perseus Digital Library Project]] at [[Tufts University]] * [http://hno.huma-num.fr/ Historia Numorum Online] * [http://snible.org/coins/hn/ Historia Numorum: A Manual of Greek Numismatics] [[Категорија:Старогрчки монети| ]] 5sx4dcjtv00tnwq2ms3q8oryhdj6emx 1 1392448 5544012 2026-04-23T20:55:34Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Економија|земја=Грција}} 5544012 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Економија|земја=Грција}} 2nsym3nb9s2jnpefn7rvxdza37g77cz 14 1392449 5544014 2026-04-23T20:58:38Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Економија на Стара Грција]] [[Category:Грчки монети]] 5544014 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Економија на Стара Грција]] [[Category:Грчки монети]] 6jxk7cocxpt1aanjnuwn3mtkzmddxju 14 1392450 5544015 2026-04-23T21:00:42Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Commons cat|Coins of Greece}} [[Категорија:Монети по земја|Greece]] [[Категорија:Пари во Грција|монети]] 5544015 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Coins of Greece}} [[Категорија:Монети по земја|Greece]] [[Категорија:Пари во Грција|монети]] gffpztjqv87bbd8mkqh82iaq453kc55 14 1392451 5544016 2026-04-23T21:01:22Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Пари по земја|Грција]] [[Категорија:Економија на Грција]] 5544016 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Пари по земја|Грција]] [[Категорија:Економија на Грција]] 1htigexqdhbpg437bjw6t1jm194mw1g 0 1392452 5544027 2026-04-23T21:49:45Z Kirca 08 128218 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1311540765|George Francis Atkinson]]“ 5544027 wikitext text/x-wiki  {{Infobox person|name=Џорџ Френсис Аткинсон|image=G. F. Atkinson.jpg|caption=|birth_date={{birth date|1854|01|26}}|birth_place=[[Рејзинвил, Мичиген|Рејзинвил]], [[Мичиген]],САД.|death_date={{death date and age|1918|11|14|1854|01|26}}|death_place=[[Такома, Вашингтон|Такома]], [[Вашингтон(state)|Вашингтон]], САД.|death_cause=|alma_mater=[[Универзитет Корнел]]|occupation={{hlist|миколог|ботаничар|ентомолог|онитолог|натуралист|фотограф|писател}}|spouse=|parents=|children=|signature=}} '''Џорџ Франсис Аткинсон''' бил роден на 26 јануари 1854, а починал во 14 ноември 1918,кој бил американски [[Ботаника|ботаничар]] и [[Микологија|миколог]].{{Rp|6–8}} Тој e роден е на 26 јануари 1854 година, во [[Рејзинвил]], [[Мичиген]], а починал на 14 ноември 1918 година. Џорџ бил син на Џозеф и Џозефин Аткинсон (Фиш). Исто така студирал на [[колеџот Оливет]] од 1878 до 1883 година и ја стекнал својата диплома од [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] во 1885 година. Најпознат е по своите придонеси во областите на [[микологија]] и [[ботаника]]. == Кариера == '''Џорџ''' бил асистент професор по ентомологија и зоологија од 1885 до 1886 година и вонреден професор од 1886 до 1888 година на [[Универзитетот во Северна Каролина]]. Исто така бил професор по ботаника и зоологија на [[Универзитетот во Јужна Каролина]] од 1888 до 1889 година и ботаничар на Експерименталната станица на Универзитетот. Од 1889 до 1892 година предавал биологија на [[Земјоделскиот и машински колеџ во Алабама]]; од 1892 до 1893 година бил асистент професор по криптогамска ботаника на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]], потоа вонреден професор (1893–1896), а од 1896 година станал претседател на Одделот за ботаника. Тој бил претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] во 1907 година, избран во Американското филозофско друштво во 1913 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=George+F.+Atkinson&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2023-11-13}}</ref> и бил избран во Националната академија на науките во пролетта 1918 година. Неговиот хербариум од примероци од габи се наоѓал во [https://www.plantpath.cornell.edu/CUPpages/ Хербариумот за патологија на растенијата Корнел](CUP). Тој бил автор на книгата ''„Први студии за растителниот свет“'' (1901)<ref name="Atkinson1901">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.org/details/cu31924089570380|title=First Studies of Plant Life|last=Atkinson|first=George Francis|work=Internet Archive|accessdate=17 January 2025}}</ref>, која била учебник за движењето [[за проучување на природата]]. Британско издание било објавено во 1905 година, кое било ревидирано од [[Емили Маргарет Вуд]] со нови примери за растенија, илустрации и фотографии за британскиот пазар.<ref name="Wilkinson&ORegan2024">{{Наведено списание|last=Wilkinson|first=David M|last2=O'Regan|first2=Janet|date=2024|title=Emily Margaret Wood: Botany, illustration, nature writing and teaching in Liverpool at the end of the long nineteenth century|url=https://britishandirishbotany.org/index.php/bib/article/view/162/210|journal=British & Irish Botany|volume=6|issue=2|pages=116–132|doi=10.33928/bib.2024.06.116|access-date=17 January 2025|doi-access=free}}</ref> Аткинсон починал од [[грип]] и [[пневмонија]] на 14 ноември 1918 година. == Истоимените таксони ==  {{Ботаничар|G.F.Atk.|border=0}} == Видете исто така == * Список на миколози == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=Farlow1919>{{cite journal |author1=WG Farlow |author2=LH Bailey |author3=R Thaxter |year=1919 |title=George Francis Atkinson |journal=American Journal of Botany |volume=6 |issue=7 |pages=301–302 |doi=10.1002/j.1537-2197.1919.tb05543.x |jstor= 2434981 |bibcode=1919AmJB....6..301F |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/314547 }}</ref> <ref name=Thom1956>{{cite journal|last=Thom|first=Charles|title=George Francis Atkinson 1854-1918|journal=National Academy of Sciences Biographical Memoirs|year=1956|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/atkinson-george-f.pdf}}</ref>}} == Надворешни врски == * [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/atkinson-george-f.pdf Биографски мемоари на Националната академија на науките] * Works by George Francis Atkinson * Works by or about George Francis Atkinson {{Претседатели на Американското ботаничко друштво|state=collapsed}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Atkinson, George Francis}} [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Професори на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Починати во 1918 година]] [[Категорија:Родени во 1854 година]] [[Категорија:Американски миколози]] m06s2nisup64l6nxfvrttkl0rmk3hnn 0 1392453 5544034 2026-04-23T22:26:24Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Антички олимписки игри]] 5544034 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Антички олимписки игри]] pytfjmrca4751yhdhtcbkzu3fruz1xu 14 1392454 5544038 2026-04-23T22:30:44Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Ancient Olympic Games}} [[Категорија:Спортот во Стара Грција]] [[Категорија:Религија во Стара Грција]] [[Категорија:Олимписки игри]] 5544038 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Ancient Olympic Games}} [[Категорија:Спортот во Стара Грција]] [[Категорија:Религија во Стара Грција]] [[Категорија:Олимписки игри]] golkv7ax2v4eiigzng9rhrokp7ncfck 14 1392455 5544039 2026-04-23T22:32:49Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{рв|Sports in ancient Greece}} [[Категорија:Стара Грција]] [[Категорија:Историја на спортот|Стара Грција]] [[Категорија:Спортот во Грција| Стара]] [[Категорија:Категорија:Спортот по земја]] 5544039 wikitext text/x-wiki {{рв|Sports in ancient Greece}} [[Категорија:Стара Грција]] [[Категорија:Историја на спортот|Стара Грција]] [[Категорија:Спортот во Грција| Стара]] [[Категорија:Категорија:Спортот по земја]] 6avl4dsxuh90tn143qrsm0v25zz76t6 5544040 5544039 2026-04-23T22:33:06Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Категорија:Спортот по земја]]; додадена [[Категорија:Спортот по земја]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544040 wikitext text/x-wiki {{рв|Sports in ancient Greece}} [[Категорија:Стара Грција]] [[Категорија:Историја на спортот|Стара Грција]] [[Категорија:Спортот во Грција| Стара]] [[Категорија:Спортот по земја]] i1fskyrmtj2nua6ktjsptou0vqe0imp 5544041 5544040 2026-04-23T22:33:14Z Bjankuloski06 332 нов клуч за [[Категорија:Спортот по земја]]: „Стара Грција“ користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544041 wikitext text/x-wiki {{рв|Sports in ancient Greece}} [[Категорија:Стара Грција]] [[Категорија:Историја на спортот|Стара Грција]] [[Категорија:Спортот во Грција| Стара]] [[Категорија:Спортот по земја|Стара Грција]] 6kg3hocfk1mkacr1ypny3xabwbo621q 0 1392456 5544044 2026-04-23T22:34:07Z ГП 23995 нова страница 5544044 wikitext text/x-wiki '''„Записи за црниот Владимир“''' ([[Српски јазик|српски]]: ''Записи о црном Владимиру'') — стихозбирка на српскиот поет [[Стеван Раичковиќ]]. ==Осврт кон делото== Посебна одлика на оваа стихозбирка е тоа што авторот вметнува два прозни записа, што претставува оригинална и единствена постапка во [[Српска поезија|српската поезија]], а можеби и во светската. Во воведниот запис со наслов „Наместо фуснота“, авторот раскажува за познанството со селанецот Владимир Пуриќ, 35-годишен [[Роми|Циган]] од селото Сопот на [[Космај]], со кого заедно лежеле во една болница при што Пуриќ бил смртно болен. При една средба, тој го замолил поетот да напише песна за неговата болест.<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 119.</ref> Во вториот прозен запис со наслов „Без епилог“, поетот раскажува за настанувањето на песните (записите), за своето излегување од болницата и за непознатата судбина на Пуриќ.<ref>Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 131-132.</ref> Приказната за земјоделецот Владимир поетот ја раскажува без патетика, со онаа „сложена едноставност“ карактеристична за најголемите мајстори на кратката проза, како [[Антон Павлович Чехов|Чехов]]. Притоа, најдобрите песни од овој поетски циклус (со наслов „Варијации“) спаѓаат во врвните остварувања на српската поезија. Тие се тематски најоддалечени од биографскиот извор на циклусот, зашто бавното умирање на Владимир Пуриќ во нив е присутно само како далечно ехо, а лккот на Владимир може да се насети во косачот кој се прикрадува во ноќта. Во третата варијација, врската со Владимир Пуриќ речиси не може да се воочи, зашто оваа песна е посветена на мотивот на ноќта кој постепено се развива и ја достигнува кулминацијата во завршните строфи, кои со мелодичноста и имагинацијата можат да се мерат со големите остварувања на рускиот [[симболизам]]. Впрочем, во прозната рамка на циклусот, самиот поет соопштува дека постепно почнал да се одвојува од причините поради кои започнал да ги пишува песните, враќајќи се кон поезијата и кон себеси. Дури откако поетот се оддалечил од животната драма на болниот Владимир, успеал да го изгради неверојатниот уметнички лак присутен во „Варијациите“. На тој начин, мрачното раскажување за бавното умирање на Владимир Пуриќ не е само лична драма не поетот Раичковиќ, туку и приказна за драмата на поезијата, воопшто.<ref>Nikola Milošević, „Sinteza klasičnog i modernog“, во: Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 170-172.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дела на Стеван Раичковиќ]] [[Категорија:Српска поезија]] ljrc2gi9ggn3p4j3oxtwdod2ok9p9ip 14 1392457 5544047 2026-04-23T22:41:25Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{рв|Ancient Greek festivals}} [[Категорија:Старогрчка религија|Празници]] [[Категорија:Старогрчка култура|Празници]] 5544047 wikitext text/x-wiki {{рв|Ancient Greek festivals}} [[Категорија:Старогрчка религија|Празници]] [[Категорија:Старогрчка култура|Празници]] a705ug0kefx1cpe5ov5j2450qsrorl1 5544048 5544047 2026-04-23T22:42:34Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Старогрчка религија]]; додадена [[Категорија:Религија во Стара Грција]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5544048 wikitext text/x-wiki {{рв|Ancient Greek festivals}} [[Категорија:Религија во Стара Грција|Празници]] [[Категорија:Старогрчка култура|Празници]] e0asdcb1s7mljgsjnqp9epeuuggnp23 14 1392458 5544064 2026-04-23T22:46:55Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{рв|Culture by former country}} [[Категорија:Култура по земја|/]] [[Категорија:Категории по поранешна земја]] [[Категорија:Културна историја|-Поранешна земја]] 5544064 wikitext text/x-wiki {{рв|Culture by former country}} [[Категорија:Култура по земја|/]] [[Категорија:Категории по поранешна земја]] [[Категорија:Културна историја|-Поранешна земја]] h4h1mf1oskwxf5tkjtef7930lxyfns8 0 1392459 5544130 2026-04-24T07:32:00Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Повеќефазни системи]] на [[Повеќефазен систем]] 5544130 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Повеќефазен систем]] hqe6im82dw7xv8mqhhmnymr05mzh4fs 1 1392460 5544132 2026-04-24T07:32:00Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Повеќефазни системи]] на [[Разговор:Повеќефазен систем]] 5544132 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Повеќефазен систем]] qbjfgpd08od3lscij2c4jfu1bfd6zqa 4 1392461 5544142 2026-04-24T08:09:20Z Виолетова 1975 Создадена страница со: На 24 април 2026 година се одржа уредувачки маратон посветен на темата „Растенијата околу нас: Скопје“. Во рамки на настанот со ученици членови на [[Википедија:Вики Клуб Скопје|Вики клубот во Песталоци]]. На присутните им беше одржана едукативна работ... 5544142 wikitext text/x-wiki На 24 април 2026 година се одржа уредувачки маратон посветен на темата „Растенијата околу нас: Скопје“. Во рамки на настанот со ученици членови на [[Википедија:Вики Клуб Скопје|Вики клубот во Песталоци]]. На присутните им беше одржана едукативна работилница за разните видови на тревки, цвеќиња, зеленчук и дргу видови растенија кои виреат во Македонија. Учениците членови од Вики Клубот од Песталоци на крајот од настанот, напишаа х статии за ботаничари со авторски кратенки. == Придонеси== {| class="wikitable sortable" |+Список на учесници !Корисничко име !Статии |- |[[Корисник:|Корисник:]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- ==== Галерија ==== <gallery> </gallery> == Надворешни врски == * [[:c:Category:Wikimedia MKD workshops in 2026|Галерија со фотографии од настанoт]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки маратони]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] f3biz1zonnaql17e2fysm6m6oed4x5a 5544228 5544142 2026-04-24T11:17:20Z Виолетова 1975 5544228 wikitext text/x-wiki На 24 април 2026 година се одржа уредувачки маратон посветен на темата „Растенијата околу нас: Скопје“, со ученици членови на [[Википедија:Вики Клуб Скопје|Вики клубот во Песталоци]]. Во рамки на настанот зборуваа библиотекар Бранка и Снежана Штрковска. На присутните им беше одржана едукативна работилница за разните видови на тревки, цвеќиња, зеленчук и дргу видови растенија кои виреат во Македонија. Учениците членови од Вики Клубот од Песталоци на крајот од настанот, напишаа х статии за ботаничари со авторски кратенки. == Придонеси== {| class="wikitable sortable" |+Список на учесници !Корисничко име !Статии |- |[[Корисник:|Корисник:]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- ==== Галерија ==== <gallery> </gallery> == Надворешни врски == * [[:c:Category:Wikimedia MKD workshops in 2026|Галерија со фотографии од настанoт]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки маратони]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] j696h6osvz754fc37npwz1ag9hinb1c 5544230 5544228 2026-04-24T11:35:08Z Виолетова 1975 /* Галерија */ 5544230 wikitext text/x-wiki На 24 април 2026 година се одржа уредувачки маратон посветен на темата „Растенијата околу нас: Скопје“, со ученици членови на [[Википедија:Вики Клуб Скопје|Вики клубот во Песталоци]]. Во рамки на настанот зборуваа библиотекар Бранка и Снежана Штрковска. На присутните им беше одржана едукативна работилница за разните видови на тревки, цвеќиња, зеленчук и дргу видови растенија кои виреат во Македонија. Учениците членови од Вики Клубот од Песталоци на крајот од настанот, напишаа х статии за ботаничари со авторски кратенки. == Придонеси== {| class="wikitable sortable" |+Список на учесници !Корисничко име !Статии |- |[[Корисник:|Корисник:]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- ==== Галерија ==== <gallery> Песталоци работилница 2.jpg |Дел од атмосферата Песталоци работилница 1.jpg |Дел од атмосферата </gallery> == Надворешни врски == * [[:c:Category:Wikimedia MKD workshops in 2026|Галерија со фотографии од настанoт]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки маратони]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 0rrkuf7b6u4lt28r7y3beevo1yi8srr 5544234 5544230 2026-04-24T11:40:36Z Виолетова 1975 /* Придонеси */ 5544234 wikitext text/x-wiki На 24 април 2026 година се одржа уредувачки маратон посветен на темата „Растенијата околу нас: Скопје“, со ученици членови на [[Википедија:Вики Клуб Скопје|Вики клубот во Песталоци]]. Во рамки на настанот зборуваа библиотекар Бранка и Снежана Штрковска. На присутните им беше одржана едукативна работилница за разните видови на тревки, цвеќиња, зеленчук и дргу видови растенија кои виреат во Македонија. Учениците членови од Вики Клубот од Песталоци на крајот од настанот, напишаа х статии за ботаничари со авторски кратенки. == Придонеси== {| class="wikitable sortable" |+Список на учесници !Корисничко име !Статии |- |[[Корисник:Kalina Georgievska pestaloci|Kalina Georgievska pestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Aleksej pestaloci|Aleksej pestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци|Борјан Атанасов Песталоци ]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Ilina Apostolova Pestaloci|Ilina Apostolova Pestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:SofijaPestaloci|SofijaPestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:GorjanaPestaloci |GorjanaPestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Marija pestaloci|Marija pestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Pestaloci.biblioteka|Pestaloci.biblioteka]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- ==== Галерија ==== <gallery> Песталоци работилница 2.jpg |Дел од атмосферата Песталоци работилница 1.jpg |Дел од атмосферата </gallery> == Надворешни врски == * [[:c:Category:Wikimedia MKD workshops in 2026|Галерија со фотографии од настанoт]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки маратони]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] cmh74g1onmeils68dlzluxz1e1y0u9x 5544246 5544234 2026-04-24T11:57:50Z Виолетова 1975 5544246 wikitext text/x-wiki На 24 април 2026 година се одржа уредувачки маратон посветен на темата „Растенијата околу нас: Скопје“, со ученици членови на [[Википедија:Вики Клуб Скопје|Вики клубот во Песталоци]]. Во рамки на настанот зборуваа библиотекар Бранка и Снежана Штрковска. На присутните им беше одржана едукативна работилница за разните видови на тревки, цвеќиња, зеленчук и дргу видови растенија кои виреат во Македонија. Учениците членови од Вики Клубот од Песталоци на крајот од настанот, напишаа х статии за ботаничари со авторски кратенки. == Придонеси== {| class="wikitable sortable" |+Список на учесници !Корисничко име !Статии |- |[[Корисник:Kalina Georgievska pestaloci|Kalina Georgievska pestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Aleksej pestaloci|Aleksej pestaloci]] |{{подреден список|[[Ернест Џеси Палмер]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци|Борјан Атанасов Песталоци ]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Ilina Apostolova Pestaloci|Ilina Apostolova Pestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:SofijaPestaloci|SofijaPestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:GorjanaPestaloci |GorjanaPestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Marija pestaloci|Marija pestaloci]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- |[[Корисник:Pestaloci.biblioteka|Pestaloci.biblioteka]] |{{подреден список|[[]] (Н)|[[]] (Н)|[[]] (Н)}} |- ==== Галерија ==== <gallery> Песталоци работилница 2.jpg |Дел од атмосферата Песталоци работилница 1.jpg |Дел од атмосферата </gallery> == Надворешни врски == * [[:c:Category:Wikimedia MKD workshops in 2026|Галерија со фотографии од настанoт]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки маратони]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 0emufqz7wg89r2sel2z2l31y1pe1fit 2 1392462 5544144 2026-04-24T08:27:31Z Maris Dreshmanis 132548 Creating user page 5544144 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages [[Category:Wikipedians]] bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54 0 1392463 5544145 2026-04-24T08:28:36Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Горна Орјаховица | native_name = Община Горна Оряховица | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = GornaOryahovitsa Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Местоположба на... 5544145 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Горна Орјаховица | native_name = Община Горна Оряховица | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = GornaOryahovitsa Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Местоположба на Општина Горна Орјаховица во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Gorna Oryahovica.gif | flag_size = 120px | image_shield = BUL Горна Оряховица COA.png | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 08 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 42 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Велико Трново (област)|Велико Трново]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Горна Орјаховица]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Николај Рашков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 317.81 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 2 градови и 12 села | population_total = 44.391 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 5100 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 618 | website = {{URL|https://www.g-oryahovitsa.bg}} }} '''Општина Горна Орјаховица''' ({{Langx|bg|Община Горна Оряховица}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Административен центар е градот [[Горна Орјаховица]]. Има 44.391 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината е сместена во централниот дел на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Со својата површина од 317,807 км² го зазема 7-то место меѓу 10-те општини на областа, што претставува 6,82 % од територијата на областа. Со исклучок на најјужниот дел на општината, каде што се издига северниот дел на Арбанашкото Плато (440 м н.в.), остатокот од територијата е зафатен од пространата долина на реката [[Јантра]] и нејзината лева притока, реката Росица, кои ја исцртуваат јужната условна граница на [[Дунавска Рамнина|Средната Дунавска Рамнина]]. == Самоуправа == Општината се состои од 14 [[Населено место|населени места]], од кои 2 [[град|града]] и 12 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Врбица (Великотрновско)|Врбица]] * '''[[Горна Орјаховица]]''' * [[Горски Горен Тр’мбеш]] * [[Горски Долен Тр’мбеш]] * '''[[Долна Орјаховица]]''' * [[Драганово (Великотрновско)|Драганово]] * [[Крушето]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Паисиј (село)|Паисиј]] * [[Писарево (Великотрновско)|Писарево]] * [[Поликраиште]] * [[Правда (Великотрновско)|Правда]] * [[Првомајци]] * [[Стрелец (Великотрновско)|Стрелец]] * [[Јантра (Великотрновско)|Јантра]] |} == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == *[[Велико Трново (област)|Област Велико Трново]] *[[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [https://www.g-oryahovitsa.bg/ Мрежно место на Општина Горна Орјаховица] {{bg}} {{Општина Горна Орјаховица}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Горна Орјаховица}} [[Категорија:Општини во областа Велико Трново|Горна Орјаховица]] awxwq4jsn8je1zbjv96kxrh3vgxtugo 5544148 5544145 2026-04-24T08:32:21Z Пакко 4588 * [[Јантра (Великотрновско)|Јантра]] 5544148 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Горна Орјаховица | native_name = Община Горна Оряховица | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = GornaOryahovitsa Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Местоположба на Општина Горна Орјаховица во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Gorna Oryahovica.gif | flag_size = 120px | image_shield = BUL Горна Оряховица COA.png | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 08 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 42 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Велико Трново (област)|Велико Трново]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Горна Орјаховица]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Николај Рашков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 317.81 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 2 градови и 12 села | population_total = 44.391 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 5100 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 618 | website = {{URL|https://www.g-oryahovitsa.bg}} }} '''Општина Горна Орјаховица''' ({{Langx|bg|Община Горна Оряховица}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Административен центар е градот [[Горна Орјаховица]]. Има 44.391 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината е сместена во централниот дел на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Со својата површина од 317,807 км² го зазема 7-то место меѓу 10-те општини на областа, што претставува 6,82 % од територијата на областа. Со исклучок на најјужниот дел на општината, каде што се издига северниот дел на Арбанашкото Плато (440 м н.в.), остатокот од територијата е зафатен од пространата долина на реката [[Јантра]] и нејзината лева притока, реката Росица, кои ја исцртуваат јужната условна граница на [[Дунавска Рамнина|Средната Дунавска Рамнина]]. == Самоуправа == Општината се состои од 14 [[Населено место|населени места]], од кои 2 [[град|града]] и 12 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Врбица (Великотрновско)|Врбица]] * '''[[Горна Орјаховица]]''' * [[Горски Горен Тр’мбеш]] * [[Горски Долен Тр’мбеш]] * '''[[Долна Орјаховица]]''' * [[Драганово (Великотрновско)|Драганово]] * [[Јантра (Великотрновско)|Јантра]] * [[Крушето]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Паисиј (село)|Паисиј]] * [[Писарево (Великотрновско)|Писарево]] * [[Поликраиште]] * [[Правда (Великотрновско)|Правда]] * [[Првомајци]] * [[Стрелец (Великотрновско)|Стрелец]] |} == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == *[[Велико Трново (област)|Област Велико Трново]] *[[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [https://www.g-oryahovitsa.bg/ Мрежно место на Општина Горна Орјаховица] {{bg}} {{Општина Горна Орјаховица}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Горна Орјаховица}} [[Категорија:Општини во областа Велико Трново|Горна Орјаховица]] nwqqsnzp8i2hvfusbiq1ma1y6ni5cqx 10 1392464 5544146 2026-04-24T08:31:35Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Горна Орјаховица | title = Населени места во [[Општина Горна Орјаховица]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Горна Орјаховица]]''' * '''[[Долна Орјаховица]]''' | group2 = Села | list2 = * Врбица (Вел... 5544146 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Горна Орјаховица | title = Населени места во [[Општина Горна Орјаховица]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Горна Орјаховица]]''' * '''[[Долна Орјаховица]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Врбица (Великотрновско)|Врбица]] * [[Горски Горен Тр’мбеш]] * [[Горски Долен Тр’мбеш]] * [[Драганово (Великотрновско)|Драганово]] * [[Јантра (Великотрновско)|Јантра]] * [[Крушето]] * [[Паисиј (село)|Паисиј]] * [[Писарево (Великотрновско)|Писарево]] * [[Поликраиште]] * [[Правда (Великотрновско)|Правда]] * [[Првомајци]] * [[Стрелец (Великотрновско)|Стрелец]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Горна Орјаховица]] </noinclude> h27r17k10javjakrvfb8yjjmkbgi81f 0 1392465 5544147 2026-04-24T08:32:00Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Горна Орјаховица (општина)]] 5544147 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Горна Орјаховица (општина)]] aguv5zixjnzkyyx2m32qqqf1fr7u4d9 0 1392466 5544151 2026-04-24T08:36:51Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Бранковци]] на [[Бранковци (Босилеград)]]: ослободување на место за страница за појаснување 5544151 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Бранковци (Босилеград)]] kunt7e5urqc3h6lu53j9vq6xczjtlom 5544152 5544151 2026-04-24T08:39:45Z Пакко 4588 Отстрането пренасочување кон [[Бранковци (Босилеград)]] 5544152 wikitext text/x-wiki '''Бранковци''' може да се однесува на: === Во Бугарија === *[[Бранковци (Великотрновско)|Бранковци]] — село во [[Велико Трново (област)|Великотрновската Област]]; *[[Бранковци (Видинско)|Бранковци]] — село во [[Видин (област)|Видинската Област]]; === Во Србија === *[[Бранковци (Босилеград)|Бранковци]] — село во Општина [[Општина Босилеград|Босилеград]], [[Пчињски Округ]]; {{појаснување}} 922c26whsccoe2irja1z1e46vvjb77m 0 1392467 5544157 2026-04-24T08:48:18Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1350743895|Persian carpet]]“ 5544157 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mantes_carpet_Louvre_OA6610_detail1.jpg|мини|Детал од тепихот Мантес, 16 век, [[Сафавидско Царство]], [[Лувр]]]] [[Податотека:Ghyas_el_Din_Jami_-_Tabriz_(%3F)_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Ловечки тепих направен од Гијат-уд-Дин Џами, волна, памук и свила, 1542–1543, [[Музеј Полди Пецоли]], Милано]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_16th_Century_-_The_Schwarzenberg_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|„Шварценбергови тепих“, 16 век, [[Музеј на исламската уметност (Доха)|Музеј на исламска уметност]], Доха]] [[Податотека:Persian_Safavid_period_Animal_carpet_16th_century_MKG_Hamburg.JPG|мини|Персиски сафавидски Животински тепих 16 век, [[Музеј на уметности и занаети (Хамбург)|Музеј на уметност и дизајн]]]] [[Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet.jpg|мини|Детал од горенаведениот тепих]] [[Податотека:Kerman_‘vase’_carpet_fragment,_southeast_Persia,_early_17th_century.jpg|мини|Фрагмент од тепих „вазна“ на Сафавидски Керман, југоисточна Персија, почеток на 17 век]] '''Персиски тепих''' ({{Langx|fa|فرش ایرانی}}), '''персиски килим''' ({{Langx|fa|قالی ایرانی}}), или '''ирански тепих''' е тежок текстил направен за широк спектар на утилитарни и симболични цели и произведен во [[Иран]] (историски познат како [[Иран|Персија]]), за домашна употреба, локална продажба и извоз. Ткаењето теписи е суштински дел од [[Персиска култура|персиската култура]] и [[Иранска уметност|иранската уметност]]. Во рамките на групата ориентални теписи произведени од земјите од „појасот на теписите“, персискиот тепих се издвојува по разновидноста и сложеноста на неговите разновидни дизајни. Персиски килими и теписи од различни видови биле ткаени паралелно од номадските племиња во селските и градските работилници, како и од [[Монархиски двор|монархиските дворови]] каде претставуваат разновидни, истовремени линии на традиција и ја одразуваат [[Историја на Иран|историјата на Иран]], исто така и во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и нејзините различни народи. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smarthistory.org/introduction-to-the-court-carpets-of-the-ottoman-safavid-and-mughal-empires/|title=The court carpets of the Ottoman, Safavid, and Mughal empires, an introduction|last=Weisbin|first=Kendra|work=Smarthistory|language=en|accessdate=2026-01-14}}</ref> Теписите ткаени во дворските фабрики на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]] во [[Исфахан]] во текот на шеснаесеттиот век се познати по своите сложени бои и уметнички дизајн и денес се ценети во музеи и приватни колекции низ целиот свет. Нивните шари и дизајни поставиле уметничка традиција за дворските фабрики која била одржувана во текот на целото траење на Персиското Царство, па сè до последната кралска династија на Иран. Теписите ткаени во градови и регионални центри како [[Тебриски тепих|Тебриз]], [[Кермански тепих|Керман]], Равар, [[Нишапур|Нејшапур]], Машхад, Кашан, [[Исфахански тепих|Исфахан]], [[Наински тепих|Наин]] и [[Комски тепих|Ком]] се карактеризираат со нивните специфични техники на ткаење и употреба на висококвалитетни материјали, бои и шари. Градските фабрики како оние во [[Тебриз]] одиграле важна историска улога во оживувањето на традицијата на ткаење теписи по периоди на опаѓање. Теписите ткаени од селаните и разните племиња на Иран се одликуваат со нивната фина волна, светли и сложени бои и специфични, традиционални шари. Номадските и малите селски ткајачи често произведуваат теписи со посмели, а понекогаш и погруби дизајни, кои се сметаат за најавтентични и традиционални теписи на Персија, за разлика од уметничките, однапред планирани дизајни на поголемите работни места. Теписите [[Габех]] се најпознатиот вид тепих од оваа традиционална линија. Како резултат на политички немири или комерцијален притисок, ткаењето теписи поминало низ периоди на опаѓање во текот на децениите. Особено страдало од воведувањето на синтетички бои во втората половина на 19 век. Ткаењето теписи сè уште има клучна улога во [[Економија на Иран|економијата на современ Иран]]. Современото производство се карактеризира со оживување на традиционалното боење со природни бои, повторно воведување на традиционалните племенски шари, но и со пронаоѓање на современи и иновативни дизајни, ткаени во техника стара со векови. Рачно ткаените персиски килими и теписи се сметаат за предмети со висока уметничка и утилитарна вредност и престиж уште од првиот пат кога биле споменати од [[Старогрчки јазик|античките грчки]] писатели. Иако терминот „''персиски тепих''“ најчесто се однесува на текстил со ткаени влакна, рамно ткаените теписи и килими како [[килим]], [[сумак]] и везените ткаенини како [[Сузани (тепих)|Сузани]] се дел од богатата и разновидна традиција на ткаење персиски теписи. Во 2010 година, „традиционалните вештини за ткаење теписи“ во [[Фарс|покраината Фарс]] и Кашан биле впишани на [[Список на нематеријално културно наследство на УНЕСКО|списоците на нематеријално културно наследство на УНЕСКО]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00382|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00383|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> == Историја == Почетокот на ткаењето теписи останува непознат, бидејќи теписите се предмет на употреба, влошување и уништување од инсекти и глодари. Ткаените теписи веројатно се развиле од поранешни подни облоги, направени од [[филц]], или техника позната како „рамно ткаење“. <ref>{{Наведено списание|last=Pinner|first=R.|date=1983|title=The First Carpets|journal=Hali|volume=5|issue=2|page=11}}</ref> Рамно ткаените теписи се изработуваат со цврсто испреплетување на нишките од основата и ткаењето за да се добие рамна површина без влакна. Техниката на ткаење теписи понатаму се развила во техника позната како ткаење со јамки. Ткаењето со јамки се прави со повлекување на нишките од ткаењето преку шипка со калибар, создавајќи јамки од конец свртени кон ткајачот. Потоа шипката се отстранува, оставајќи ги јамките затворени, или јамките се сечат преку заштитната шипка, што резултира со тепих многу сличен на вистински влакнест тепих . Рачно ткаените теписи со влакна се произведуваат преку врзување нишки од конец поединечно во основата, сечејќи го конецот по секој поединечен јазол. === Пазирички тепих === [[Податотека:Pazyryk_carpet.jpg|мини|Пазирички тепих. Околу 400 п.н.е. [[Ермитаж|Музеј Ермитаж]]]] [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих бил откриен во 1949 година од гробот на скитски благородник во долината Пазирик на [[Алтајски Планини|Алтајските планини]] во [[Сибир]]. Радиојаглеродното тестирање покажало дека тепихот бил ткаен во 5 век п.н.е. Овој тепих е со димензии 183 на 200сантиметри и има 36 симетрични [[Густина на јазли|јазли]] на см^². Напредната техника што се користи во [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих укажува на долга историја на развој и искуство во ткаењето. Се смета за најстариот познат тепих во светот. Неговото средишно поле е во темноцрвена боја и има два животински фризирани рабови што се движат во спротивни насоки придружени со заштитни ленти. Внатрешниот главен раб прикажува поворка од елени, надворешните луѓе на коњи и луѓе што водат коњи. Седлата за коњи се ткаени во различни дизајни. Внатрешното поле содржи 4 × 6 исти квадратни рамки распоредени во редови на црвена основа, секоја исполнета со исти орнаменти во форма на ѕвезда составени од централно преклопувачки шари во форма на буквата X и крст. Дизајнот на тепихот веќе го покажува основниот распоред на она што требало да стане стандарден дизајн на ориентален тепих: поле со повторувачки шари, врамено со главна рамка во сложен дизајн и неколку секундарни рамки. Откривачот на тепихот, [[Сергеј Руденко]], претпоставил дека е производ на современите [[Ахеменидско Царство|Ахемениди]]. Дали е произведен во регионот каде што бил пронајден или претставува производ на ахеменидското производство, останува предмет на дебата. Неговото фино ткаење и сложениот сликовен дизајн укажуваат на напредна состојба на уметноста на ткаење теписи во времето на неговото производство. === Рани фрагменти === Постојат документарни записи за употреба на теписи од страна на старите Грци. Во [[Одисеја|Одисеја,]] книги VII и X, се споменуваат „теписи“. [[Плиниј Постариот]] напишал во неговата Приросна историја дека теписите („polymita“) биле измислени во [[Александрија]]. Не е познато дали станува збор за рамно ткаење или ткаење со влакна, бидејќи во грчките и латинските текстови не се дадени детални технички информации. Рамно ткаени [[Килим|килими]] кои датираат најмалку од четвртиот или петтиот век од н.е. биле пронајдени во [[Турфан]], Хотан, Источен Туркестан, [[Народна Република Кина|Кина]], област која сè уште произведува теписи. Фрагменти од теписи биле пронајдени и во областа [[Лоп Нур]], и се ткаени во симетрични јазли, со 5-7 испреплетени прамени по секој ред јазли, со шарен дизајн и разни бои. Тие денес се наоѓаат во [[Музеј Викторија и Алберт|Музејот Викторија и Алберт]], [[Лондон]]. <ref name="Spuhler Carpets Islamic Museum Berlin">{{Наведена книга|title=Die Orientteppiche im Museum für Islamische Kunst Berlin|last=Spuhler|first=Friedrich|date=1987|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0270-3|edition=1st|location=Munich}}</ref> Други фрагменти ткаени во симетрични, како и асиметрични јазли се пронајдени во [[Дура-Европос]] во Сирија, <ref name="Dura-Europos">{{Наведена книга|title=The Excavations at Dura-Europos; IV Vol. 2 The Textiles|last=Pfister|first=R.|last2=Bellinger|first2=L.|date=1945|publisher=Yale University Press|edition=1st|location=New Haven}}</ref> и од пештерите Ат-Тар во [[Ирак]], <ref name="At-Tar">{{Наведено списание|last=Fujii|first=Hideo|last2=Sakamoto|first2=Kazuko|date=1993|editor-last=Eiland|editor-first=M.L.|title=The marked characteristics of carpets unearthed from the At-Tar caves, Iraq|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|location=Berkeley|volume=IV|pages=35–40}}</ref> датирани од првите векови од н.е. Овие ретки наоди покажуваат дека сите вештини и техники на боење и ткаење теписи биле познати во [[Западна Азија]] пред првиот век од нашата ера. === Рана историја === Персиските теписи за прв пат се споменуваат околу 400 година п.н.е. од старогрчкиот филозоф [[Ксенофонт]] во неговата книга „Анабаза“:<blockquote>„αὖθις δὲ Τιμασιώνι τῷ Δαρδανεῖ προσελθών, ἐπεὶ ἤκουσεν αὐτῷ εἶναι καὶ ἐκπώματα καὶ τάπιδας βαρβαρικάς“, (Xen. anab. VII.3.18) : ''Потоа отишол кај Тимасион Дарданецот, бидејќи слушнал дека има персиски чаши за пиење и теписи.'' "καὶ Τιμασίων προπίνων ἐδωρήσατο φιάλην τε ἀργυρᾶν καὶ τάπιδα ἀξίαν δέκα μνῶν." [Xen. анаб. VII.3.27] : ''Тимасион исто така го испи своето здравје и му подари сребрена чинија и тепих вреден десет мини.'' </blockquote>Ксенофонт ги опишува персиските теписи како скапоцени и достојни да се употребуваат како дипломатски подароци. Не е познато дали овие теписи биле ткаени или биле произведени со друга техника, на пр. [[Килим|рамно ткаење]] или [[везење]], но интересно е што првото споменување на персиските теписи во светската книжевност веќе ги става во контекст на луксуз, престиж и дипломатија. Не се зачувани персиски теписи од периодот на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидите]] (553–330 п.н.е.), [[Селевкидско Царство|Селевкидите]] (312–129 п.н.е.) и [[Партско Царство|Партите]] (околу 170 п.н.е. – 226 н.е.). === Сасанидско Царство === [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]], кое го наследило [[Партско Царство|Партското Царство]], било признато како едно од водечките сили во своето време, заедно со соседното [[Византија|Византиско Царство]], во период од повеќе од 400 години. <ref>International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' pp 29. Ashgate Pub Co, 30 September 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> Сасанидите го основале своето царство приближно во границите поставени од [[Ахемениди|Ахеменидите]], со главен град [[Ктесифон]]. Оваа последна персиска династија пред доаѓањето на [[Ислам|исламот]] го усвоила [[Зороастризам|зороастризмот]] како државна религија. Кога и како точно Персијците започнале да ткаат теписи со купчиња е моментално непознато, но знаењето за ткаење теписи и за соодветни дизајни за подни облоги, сигурно било достапно во областа што ги опфаќа [[Византија]], [[Мала Азија]] и [[Персија]]: Мала Азија, сместена помеѓу Византија и Персија, била владеена од [[Римското Царство]] од 133 година п.н.е. Географски и политички, со менување на сојузите и војните, како и со трговијата, Мала Азија го поврзала Источното Римско со Персиското Царство. Уметнички, двете царства развиле слични стилови и декоративен речник, како што е прикажано со мозаиците и архитектурата на Римска [[Антиохија]]. <ref name="Masterpieces Islamic Art, 2012">{{Наведена книга|title=Masterpieces from the Department of Islamic Art in the Metropolitan Museum of Art|last=Ekthiar|first=MD|last2=Soucek|first2=PP|last3=Canby|first3=SR|last4=Haidar|first4=NN|date=2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-1-58839-434-7|edition=2nd|location=New York|pages=20–24}}</ref> Турски модел на тепих прикажан на сликата „[[Богородица со каноникот ван дер Пеле|Пеле Мадона]]“ од [[Јан ван Ејк]] е проследен до доцноримско потекло и е поврзан со раните исламски мозаици на подот пронајдени во умајадската палата Хирбат ел-Мафџар. <ref name="Brüggemann, Orientteppich 2007">{{Наведена книга|title=Der Orientteppich/The Oriental Carpet|last=Brüggemann|first=Werner|date=2007|publisher=Dr Ludwig Reichert Verlag|isbn=978-3-89500-563-3|edition=1st|location=Wiesbaden, Germany|pages=87–176}}</ref> Рамното ткаење и везењето биле познати за време на сасанскиот период. Рафинираните сасански свилени текстили биле добро зачувани во европските цркви, каде што биле употребувани како прекривки за реликвии и преживеале во црковните ризници. <ref>{{Наведена книга|title=Splendeur des Sassanides: L'empire Perse entre Rome et la Chine (224–642) / the Splendor of the Sassanians: the Persian Empire between Rome and China (224–642)|last=N. (no author)|first=N.|date=1993|publisher=Credit Communal|location=Brussels}}</ref> Голем дел од овие текстили биле зачувани во тибетските манастири и биле отстранети од монаси кои бегале во Непал за време на [[Културна револуција|Кинеската културна револуција]] или ископани од гробишта како Астана, на [[Пат на свилата|Патот на свилата]] во близина на [[Турфан]]. Високото уметничко ниво што го достигнале персиските ткајачи е дополнително илустрирано со извештајот на историчарот [[ел-Табари]] за [[Бахарски тепих|бахарскиот тепих]], земен како плен од арапските освојувачи на Ктесифон во 637 година од н.е. Описот на дизајнот на тепихот од страна наел-Табари го прави да изгледа неверојатно дека тепихот бил ткаен со влакна. <ref name="Antique Rugs from the Near East">{{Наведена книга|title=Vorderasiatische Knüpfteppiche|last=von Bode|first=Wilhelm|last2=Kühnel|first2=Ernst|date=1985|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0247-9|edition=5th|location=Munich|page=78|language=de|translator-last=C. G. Ellis|trans-title=Antique Rugs from the Near East}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of at-Tabari Vol 14|last=at-Tabarī|first=Abū Dschaʿfar Muhammad ibn Dscharīr|date=2007|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-7249-1|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|location=Albany, NY}}</ref> Фрагменти од килими со влакненца од места пронајдени во североисточен [[Авганистан]], за кои се смета дека потекнуваат од покраината [[Саманган]], се датирани со [[јаглерод-14]] во временски период од почетокот на 2 век до раниот сасански период. Меѓу овие фрагменти, некои покажуваат прикази на животни, како разни елени (понекогаш распоредени во поворка, потсетувајќи на дизајнот на Пазиричкиот тепих) или крилесто митско суштество. Волната се употребува како основа, ткаење и влакненца, преѓата е грубо предена, а фрагментите се ткаени со асиметричен јазол поврзан со персиските и далечните источни теписи. На секои три до пет реда, се вткаени парчиња непредена волна, ленти од ткаенина и кожа. <ref name="Carpets from Islamic Lands">{{Наведена книга|title=Carpets from Islamic Lands|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2012|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-97043-0|edition=1st|location=London|pages=14–19}}</ref> Овие фрагменти денес се наоѓаат во колекцијата ел-Сабах во Дар ал-Атар ал-Исламија, Кувајт. <ref name="darmuseum.org.kw">{{Наведена мрежна страница|url=http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|title=Kuwait Dar al-Athar al-Islamiyyah rugs and textiles collection|work=Dar al-Athar al-Islamiyyah|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725115931/http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|archive-date=25 July 2015|accessdate=25 July 2015}}</ref> Фрагментите од теписи, иако сигурно датирани од раното сасанско време, се смета дека не се поврзани со прекрасните дворски теписи опишани од арапските освојувачи. Нивните груби јазли што содржат пурпур на задната страна укажуваат на потребата од зголемена изолација. Со нивните грубо завршени животни и ловни претстави, овие теписи веројатно биле ткаени од номадски народ. <ref name="Spuhler, Pre-Islamic carpets 2013">{{Наведена книга|title=Pre-Islamic carpets and textiles from eastern lands.|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2013|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500970546|edition=1st|location=Farnborough}}</ref> === Доаѓање на исламот и калифатите === [[Исламско освојување на Персија|Муслиманското освојување на Персија]] довело до крајот на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во 651 година и конечниот пад на [[Зороастризам|зороастрската религија]] во Персија. Персија станала дел од исламскиот свет, управуван од муслимански [[Калифат|калифати]]. Арапските географи и историчари кои ја посетувале Персија, за прв пат, даваат информации за употребата на теписи на подот. Непознатиот автор на „Худуд ел-Алам“ наведува дека теписите се ткаеле во Фарс. 100 години подоцна, ел-Мукадаси се осврнал на теписите во Каинат. Јакут ел-Хамави напишал дека теписите се ткаеле во [[Азербејџан (Иран)|Азербејџан]] во 13 век. Големиот арапски патник [[Ибн Батута]] споменува дека пред него бил распослан зелен тепих кога ја посетил зимската населба на [[Атабег|атабегот]] Бахтијари во Идеџ. Овие информации укажуваат дека ткаењето теписи во Персија под калифатот било племенска или рурална индустрија. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Владеењето на калифите над Персија завршило кога [[Абасидски Калифат|Абасидскиот Калифат]] бил соборен во [[Опсада на Багдад (1258)|опсадата на Багдад (1258)]] од страна на [[Монголско Царство|Монголското Царство]] под водство на [[Хулагу-кан]]. Абасидската линија на владетели се сместила во главниот град на [[Мамелучки Султанат|Мамлуците]], [[Каиро]], во 1261 година. Иако немала политичка моќ, династијата продолжила да бара авторитет во религиозните прашања сè до по [[Отоманска династија|османлиското]] [[Османлиско-мамелучка војна (1516-1517)|освојување на Египет]] (1517). Под династијата Мамлуци во Каиро, се произведувале големи теписи познати како „мамлучки теписи“. <ref name="Erdmann, Mamluks">{{Наведено списание|last=Erdmann|first=Kurt|date=1938|title=Kairener Teppiche Teil I. Europäische und Islamische Quellen vom 15.-18. Jahrhundert|trans-title=Cairene Carpets Part I. European and Islamic Sources from the 15.-18. Century|journal=Ars Islamica|publisher=Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan|volume=5|issue=2|page=181|jstor=4520928}}</ref> === Селџучката инвазија и турко-персиската традиција === Најдоцна со [[Селџучко Царство|селџучките]] инвазии на Мала Азија и северозападна Персија, се појавила посебна [[турко-персиска традиција]]. Фрагменти од ткаени теписи биле пронајдени во [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]] во турскиот град [[Конија]] и [[Џамија Ешрефоглу|џамијата Ешрефоглу]] во [[Бејшехир]], и биле датирани од анадолскиот селџучки период (1243–1302). <ref>{{Наведена книга|title=A History of Oriental Carpets before 1800|last=Martin|first=F.R.|date=1908|publisher=Printed for the author in the I. and R. State and Court Print|edition=1|location=Vienna}}</ref> <ref name="Beyshehir fragments">{{Наведено списание|last=Riefstahl|first=Rudolf Meyer|author-link=Rudolf Meyer Riefstahl|date=December 1931|title=Primitive Rugs of the "Konya" type in the Mosque of Beyshehir|journal=The Art Bulletin|volume=13|issue=4|pages=177–220}}</ref> Повеќе фрагменти биле пронајдени во [[Фустат]], денес предградие на градот [[Каиро]]. <ref name="Lamm, 1937">{{Наведена книга|title=Carpet fragments: The Marby rug and some fragments of carpets found in Egypt (Nationalmuseums skriftserie)|last=Lamm|first=C.J.|date=1985|publisher=Swedish National Museum|isbn=978-9171002914|edition=1937 reprint}}</ref> Овие фрагменти даваат претстава како можеби изгледале селџучките теписи. Египетските наоди, исто така, даваат докази дека постоела извозна трговија. Дали и како овие теписи влијаеле врз персиското ткаење теписи, останува непознато, бидејќи не е познато дека постојат посебни персиски теписи од овој период, или истражувачите не се во можност да ги идентификуваат. Западните научници претпоставувале дека [[Селџуци|Селџуците]] можеби барем вовеле нови дизајнерски традиции, ако не и самиот занает на ткаење, во Персија, каде што вештите занаетчии и мајстори можеби интегрирале нови идеи во своите стари традиции.<gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Konya_Ethnographical_Museum_-_Carpet_1.png|алт=Carpet fragment from Eşrefoğlu Mosque, Beysehir, Turkey. Seljuk Period, 13th century.| Фрагмент од тепих од џамијата Ешрефоглу, Бејшехир, Турција. Селџучки период, 13 век. Податотека:Seljuk_Carpet_Fragment_13th_Century..png|алт=Seljuq carpet, 320 by 240 centimetres (126 by 94 inches), from the Alâeddin Mosque, Konya, 13th century| Селџучки тепих, 320 на 240 сантиметри, од [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]], [[Конија]], 13 век </gallery> === Монголски Илханат и Тимуридско Царство === [[Податотека:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|мини|Монголски принц го проучува Куранот. Илустрација на „Гами ат-таварих“ од Рашид-ад-Дин. Тебриз (?), прва четвртина од 14 век.]] Помеѓу 1219 и 1221 година, Персија била нападната од [[Монголско Царство|Монголците]]. По 1260 година, титулата „Илхан“ ја носеле потомците на [[Хулегу-кан]], а подоцна и другите принцови во Персија. На крајот на 13 век, [[Газан-кан]] изградил нов главен град во Шам, во близина на Тебриз. Тој наредил подовите на неговата резиденција да бидат покриени со теписи од Фарс. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Со смртта на Илхан Абу Саид Бахатур во 1335 година, монголското владеење започнало да слабее и Персија западнала во политичка анархија. Во 1381 година, [[Тамерлан|Тимур]] го нападнал Иран и станал основач на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Неговите наследници, Тимуридите, го држеле поголемиот дел од Иран сè додека не морале да се покорат на Туркменската конфедерација [[Ак Којунлу]] под [[Узун Хасан]] во 1468 година; Узун Хасан и неговите наследници биле господари на Иран сè до подемот на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]]. Во 1463 година, Венецијанскиот Сенат, барајќи сојузници поради [[Отоманско-венецијанска војна (1463–1479)|Отоманско-венецијанската војна (1463–1479),]] воспоставил дипломатски односи со дворот на Узун Хасан во Тебриз. Во 1473 година, [[Џосафат Барбаро]] бил испратен во Тебриз. Во своите извештаи до Сенатот на Венеција, тој повеќе од еднаш ги споменува прекрасните теписи кои ги видел во палатата. Некои од нив биле од свила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldcat.org/search?q=Lettere%20al%20senato%20veneto%20annotate%20per%20E.%20Cornet%20giosafat%20barbaro|title=Worldcat|accessdate=8 August 2015}}</ref> Во 1403–05 година, Руј Гонзалез де Клавихо бил амбасадор на Хенри III од Кастилја на дворот на [[Тамерлан|Тимур]], основач и владетел на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Тој опишал дека во Тимуровата палата во [[Самарканд]], „''насекаде подот е покриен со теписи''“. <ref>{{Наведена книга|title=Embassy to Tamerlane, 1403–1406|last=de Clavijo|first=Ruy Gonzáles|date=2009|publisher=Hardinge Simpole|isbn=978-1843821984|editor-last=Le Strange|editor-first=Guy|location=Kilkerran}}</ref> Минијатурите од Тимурскиот период прикажуваат теписи со геометриски дизајни, редови од осумаголници и ѕвезди, форми на јазли и рабови понекогаш изведени од куфичкото писмо. Ниеден од теписите ткаени пред 1500 година од н.е. не е зачуван. === Сафавидски период === [[Податотека:17-9_3-1964-Saltingtaeppe_Photo-Pernille-Klemp-f.jpg|мини|„Посолен тепих“. Волна, свила и метален конец. Сафавидски период, околу 1600 година.]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_mid-16th_Century_-_The_Rothschild_Small_Silk_Medallion_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Малиот свилен медалјонски тепих на Ротшилд, средината на 16 век, Музеј на исламска уметност, Доха]] [[Податотека:Ardabil_Carpet.jpg|мини|[[Ардабил тепих]] во [[Викторија и Алберт (музеј)|музејот на Викторија и Алберт]]. Натпис на врвот од полето близу до границата.]] [[Податотека:The_Clark_'Sickle-Leaf',_vine_scroll_and_palmette_carpet,_probably_Kirman,_17th_century.jpg|мини]] Во 1501 година, династијата [[Сафавиди]] се појавила во Персија и го основала [[Сафавидско Царство|Сафавидското Царство]]. Шахот [[Исмаил I]], нејзиниот основач, бил во роднинска врска со Узун Хасан. Тој се смета за прв национален суверен на Персија од арапското освојување и го воспоставил [[Шиизам|шиитскиот ислам]] како државна религија на Персија. <ref>{{Наведена книга|title=Iran under the Safavids|last=Savory|first=Roger|date=2007|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0521042512|edition=1. publ.|location=Cambridge [u.a.]}}</ref> Тој и неговите наследници, шах [[Тахмасп I]] и шах [[Абас I]], станале покровители на персиската [[сафавидска уметност]]. Дворските фабрики веројатно биле основани од шах Тахмасп во Тебриз, но дефинитивно од шах Абас кога го преместил својот главен град од Тебриз, во северозападна Персија, во [[Исфахан]], во средна Персија, по [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-сафавидската војна (1603–1618)]]. За уметноста на ткаење теписи во Персија, ова значело, како што напишал Едвардс: „''дека за кратко време се издигнала од колибен занает до достоинство на ликовна уметност''“. Сафавидскиот период означува еден од најголемите периоди во [[Персиска уметност|персиската уметност]], што вклучува ткаење теписи. Теписите од подоцнежниот сафавидски период сè уште постојат, кои припаѓаат на најдобрите и најсложените ткаења кои се познати денес. Феноменот дека првите теписи кои ни се физички познати покажуваат толку усовршени дизајни води до претпоставката дека уметноста и занаетот на ткаење теписи би морало да постоеле веќе некое време пред да можат да се ткаат величествените сафавидски дворски теписи. Бидејќи не преживеале теписи од раниот сафавидски период, истражувањата се фокусирале на приказите на книгите и [[Персиска минијатура|минијатурните слики]] од тимуридскиот период. Овие слики прикажуваат шарени теписи со повторувачки дизајни на геометриски шари во еднаков размер, наредени во дизајни слични на шаховска табла, со „куфични“ рабни орнаменти добиени од [[Исламски краснопис|исламската калиграфија]]. Дизајните се толку слични на анадолските теписи од тој период, особено на „[[Холбејнски тепих|холбејнските теписи]]“ што не може да се исклучи заеднички извор на дизајнот: тимуридските дизајни можеби преживеале и во персиските и во анадолските теписи од раниот сафавидски и отомански период. <ref name="Briggs, Timurid carpets">{{Наведено списание|last=Briggs|first=Amy|date=1940|title=Timurid Carpets; I. Geometric carpets|journal=Ars Islamica|volume=7|pages=20–54}}</ref> ==== „Дизајнерска револуција“ ==== До крајот на XV век, дизајнот на теписите прикажани на минијатури значително се променил. Се појавиле медалјони со голем формат, орнаментите започнале да покажуваат сложени криволинеарни дизајни. Големите спирали и ластари, цветните орнаменти, претставите на цвеќиња и животни, често биле прикажувани по долгата или кратката оска на тепихот за да се добие хармонија и ритам. Поранешниот „куфски“ дизајн на рабовите бил заменет со ластари и арабески. Сите овие модели барале посложен систем на ткаење, во споредба со ткаењето прави, праволиниски линии. Исто така, тие барале уметници кои ќе можат да го создадат дизајнот, ткајачи да ги изведат на разбој и ефикасен начин да ги пренесат идеите на уметникот на ткајачот. Денес ова се постигнува преку изработка на модел (Форд, 1981, стр.&nbsp;170 <ref name="Ford, Oriental Carpet Design">{{Наведена книга|title=Oriental Carpet Design|last=Ford|first=P.R.J.|date=1981|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500276648|edition=1st|location=London}}</ref> ). Како производителите на Сафавидите го постигнале ова, технички, засега е непознато. Сепак, резултатот од нивната работа бил она што Курт Ердман го нарекол „''револуција во дизајнот на теписи''“. <ref name="Erdmann">{{Наведена книга|title=Der Orientalische Knüpfteppich. tr. C. G. Ellis as Oriental Carpets: An Essay on Their History, New York, 1960.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1965|publisher=Verlag Ernst Wasmuth|edition=3rd|location=Tübingen|pages=30–32}}</ref>  {{Превод на стих|Joz āstān-e to-am dar jahān panāh-ī nīst Sar-e marā be-joz īn dar ḥawāla-gāh-ī nīst ʿAmal-e banda-ye dargāh Maqṣūd Kāšānī sana 946.|Освен твојот праг, нема засолниште за мене во целиот свет. Освен оваа врата, нема место за одмор за мојата глава. Дело на слуга на дворот, Максуд од [[Кашан]]. Година 946 [[Исламски календар|Хиџра]].}}Годината 946 по Хиџра одговара на 1539–1540 година од нашата ера, што го датира Ардабилскиот тепих од времето на владеењето на шахот Тахмасп, кој го донирал тепихот на светилиштето на шејх Сафи-ад-Дин Ардабили во [[Ардабил]], кој се смета за духовен татко на династијата Сафавиди. Друг натпис може да се види на „Ловскиот тепих“, кој денес се наоѓа во [[Музеј Полди Пецоли|Музејот Полди Пецоли]], [[Милано]], кој го датира тепихот од 949 година по Хриџвака/1542–3 година од н.е.:  {{Blockquote|Благодарение на трудољубивоста на Ѓат уд-Дин, Џами беше завршено Ова познато дело, кое ни се допаѓа со својата убавина Во 949 година|„Вткаен натпис на миланскиот ловечки тепих“}} [[Податотека:Embassy_to_Europe.jpg|мини|Шах Абас I, амбасада во Венеција, од Карло Калијари, 1595 година. [[Дуждова палата]], [[Венеција]]]] Бројот на извори за попрецизно датирање и припишување на потеклото се зголемил во текот на 17 век. Сафавидските теписи биле подарувани како дипломатски подароци на европските градови и држави, како што се зголемиле дипломатските односи. Во 1603 година, шахот Абас му подарил тепих со вткаени златни и сребрени конци на венецијанскиот дужд [[Марино Гримани]]. Европските благородници започнале да нарачуваат теписи директно од производителите на Исфахан и Кашан, чии ткајачи биле спремни да ткаат специфични дизајни, како што се европски грбови, во нарачаните парчиња. Нивното стекнување понекогаш било прецизно документирано: Во 1601 година, ерменецот Сефер Муратович бил испратен во Кашан од полскиот крал [[Сигизмунд III Васа]] за да нарача 8 теписи на полскиот кралски двор за да бидат ткаени. Кашанските ткајачи го сториле тоа и на 12 септември 1602 година Муратович ги предал теписите на полскиот крал, а сметката на благајникот на круната. <ref name="Erdmann 1966">{{Наведена книга|title=Seven hundred years of Oriental carpets.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1970|publisher=University of California Press|isbn=978-0520018167|editor-last=Erdmann|editor-first=Hanna|location=Berkeley|editor-last2=Beattie (transl.)|editor-first2=May H.}}</ref> Западните историчари на уметност погрешно верувале дека репрезентативните сафавидски теписи изработени од свила со вткаени златни и сребрени конци се од полско производство. Иако грешката била исправена, теписите од овој тип го задржале името „полски“ или „полонез“ теписи. Посоодветното име за типот теписи „Шах Абас“ го предложил Курт Ердман. ==== Ремек-дела на сафавидското ткаење теписи ==== Едвардс ја започнува својата книга за персиските теписи со опис на осум ремек-дела од овој голем период: * [[Ардабил тепих|Тепих Ардабил]] – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Ловечки тепих – Австриски [[Музеј за применета уметност (Виена)|музеј за применета уметност]], [[Виена]] * Тепих Челси – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со животни и цвеќиња – Австриски музеј за применета уметност, Виена * Вазен тепих од розова земја – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со медалјон и цвеќиња и натпис – [[Музеј Полди Пецоли]], Милано * Тепих со впишан медалјон со животни и цвеќиња и рамка со натпис – [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], пристапен број: 32.16 * Медалјон, животински и тепих од дрво - Музеј на декоративни уметности, Париз ==== Сафавидски теписи со „вазна техника“ од Кирман ==== [[Податотека:Sanguszko_carpet_01.jpg|мини|„Сангушков килим“, Кирман, 16/17 век. Музеј Михо]] [[Податотека:Safavid_tilework_MKG_Hamburg.jpg|мини|Поплочен лак со сцени од лов. Кон крајот на 17 век, Исфахан/Иран. Музеј за Кунст и Гевербе, Хамбург]] Посебна група теписи од времето на Сафавидите може да се припише на регионот Кирман во јужна Персија. Меј Х. Бити ги распознала овие теписи според нивната заедничка структура: <ref name="Beattie, 1976">{{Наведена книга|title=Carpets of Central Persia : with special references to rugs of Kirman.|last=Beattie|first=May H.|date=1976|publisher=World of Islam Festival Pub. Co.|isbn=0905035178|location=[S.l.]|pages=19–28}}</ref> Билер распознаени седум различни видови теписи: Градинарски теписи (кои прикажуваат формални градини и водни канали); теписи со централизирани дизајни, карактеризирани со голем медалјон; дизајни со повеќе медалјони со поместени медалјони и повторувања на прегради; насочени дизајни со аранжмани на мали сцени кои се користат како индивидуални мотиви; дизајни во форма на српест лист каде што долги, закривени, назабени, а понекогаш и сложени лисја доминираат во полето; арабеска; и решеткасти дизајни. Нивната карактеристична структура се состои од асиметрични јазли; памучните основи се вдлабнати и има три ткаенини. Волнените ткаенини се наоѓаат скриени во средината на тепихот, сочинувајќи го првото и третото ткаене. Свилата или памукот го сочинува средното ткаене, кое се прекрстува од назад кон напред. Карактеристичен ефект на „трамвајска линија“ е предизвикан од третото ткаене кога тепихот е истрошен. Најпознатите теписи со „вазнена техника“ од Кирман се оние од таканаречената „група Сангушко“, именувана според куќата [[Сангушко]], чија колекција има најистакнат пример. Дизајнот со медалјон и агол е сличен на другите теписи од 16 век во времето на Сафавидите, но боите и стилот на цртање се различни. Во средишниот медалјон, парови човечки фигури во помали медалјони опкружуваат средишна сцена со борба со животни. Други борби со животни се прикажани на полето, додека коњаници се прикажани во аголните медалјони. Главната рамка, исто така, содржи лобусни медалјони со Хури, борби со животни или спротивставени пауни. Помеѓу граничните медалјони, се борат феникси и змејови. Слично на мозаичните шпандрели во [[Ганџали-канов комплекс|Ганџали-кановиот комплекс]] на чаршијата во Кирман, со натпис на кој е наведен датумот на неговото завршување како 1006 после хиџра/1596 н.е., тие се датираат од крајот на 16 или почетокот на 17 век. <ref name="Ferrier, 1989">{{Наведена книга|title=The arts of Persia|last=Ferrier|first=R.W.|date=1989|publisher=Yale Univ. Press|isbn=0300039875|location=New Haven|pages=124–125}}</ref> Два други теписи со „вазна техника“ имаат натписи со датум: Едниот од нив го носи датумот 1172 после хиџра/1758 година и името на ткајачот: мајсторот занаетчија Мухамед Шариф Кирмани, другиот има три натписи што укажуваат дека е ткаен од мајсторот занаетчија Му'мин, син на Кутб ал-Дин Махани, помеѓу 1066 и 1067 година после хиџра/1655–1656 година. Теписите во сафавидската традиција сè уште се ткаеле во Кирман по падот на сафавидската династија во 1732 година (Фериер, 1989, стр.&nbsp;127). Крајот на владеењето на шахот [[Абас II]] во 1666 година го означил почетокот на крајот на династијата Сафавиди. Земјата во опаѓање била постојано напаѓана на нејзините граници. Конечно, еден поглавар на Гилзаи Паштун по име Мир Ваис Кан започнал бунт во [[Кандахар]] и ја победил сафавидската војска под водство на иранскиот грузиски гувернер на регионот, Гургин-кан . Во 1722 година, [[Петар Велики]] ја започнал [[Руско-персиска војна (1722–1723)|Руско-персиската војна (1722–1723)]], освојувајќи многу од кавкаските територии на Иран, вклучувајќи ги [[Дербент]], Шаки, [[Баку]], но и [[Гилан]], [[Мазендеран|Мазандаран]] и [[Астрабад]]. Во 1722 година, авганистанска војска предводена од [[Махмуд Хотак]] марширала низ источен Иран, го опсадила и го освоила Исфахан. Махмуд се прогласил за „Шах“ на Персија. Во меѓувреме, царските соперници на Персија, Османлиите и Русите, го искористиле хаосот во земјата за да заземат повеќе територија за себе. <ref>{{Наведена книга|title=The sword of Persia : Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant|last=Axworthy|first=Michael|date=2008|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1845119829|edition=1st|location=London|pages=17–56}}</ref> Со овие настани, династијата Сафавиди завршила. ==== Персиски теписи од периодот на Сафавидите ==== <gallery widths="220px" heights="190px"> Податотека:Zayn_al-'Abidin_bin_ar-Rahman_al-Jami_-_Double-page_Illustrated_Frontispiece_Depicting_a_Court_Scene_-_Walters_W6281B_-_Full_Page.jpg|алт=Zayn al-'Abidin bin ar-Rahman al-Jami – Early 16th century miniature, Walters Art Museum| Зејн ел-Абидин бин ар-Рахман ел-Џами - минијатура од почетокот на 16 век, Волтерсов музеј на уметноста Податотека:Ardabil_Carpet_LACMA_53.50.2_(1_of_8).jpg|алт=Ardabil Carpet at the LACMA| Тепихот Ардабил на саемот во Лос Анџелес Податотека:The_Emperor's_Carpet_(detail),_second_half_of_16th_century,_Iran._Silk_(warp_and_weft),_wool_(pile);_asymmetrically_knotted_pile,_759.5_x339_cm.The_Metropolitan_Museum_of_Art,.jpg|алт=The Emperor's Carpet (detail), second half of the 16th century, Iran. Metropolitan Museum of Art, New York| Царскиот тепих (детал), втора половина на 16 век, Иран. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], Њујорк Податотека:Khalili_Collection_Islamic_Art_txt_0236_new.jpg|алт=Niche rug with the text of the Ayat al-Kursi, c. 1570s central Iran, Khalili Collection of Islamic Art| Нишен тепих со текстот од ајат ал-Курси, {{Околу|1570-тите}}, Среден Иран , колекција на исламска уметност Халили Податотека:Kirmanrug.jpg|алт="Vase technique" carpet, Kirmān, 17th century| Тепих „Техника на ваза“, Кирман, 17 век Податотека:Louvre_-_Tapis_à_décor_de_jardin_de_paradis,_dit_Tapis_de_Mantes.jpg|алт=Safavid Persian carpet "Mantes carpet" at The Louvre| Сафавидски персиски тепих „ [[:fr:Tapis de Mantes|Тепих Мантес]]“ во [[Лувр]] Податотека:Cloud_band_Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet_detail.JPG|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_carpet_detail_hunting.jpg|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century: Lion and Qilin, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век: Лав и Килин, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург </gallery> === Афшаридски и Зандски период === [[Податотека:North_West_Persian_Runner_detail.jpg|мини|Северозападен персиски тепих (детал), крај на 18 век]] Територијалниот интегритет на Иран бил обновен од страна на иранскиот [[Туркиски народи|турски]] [[Афшариди|афшарски]] воен водач од Хорасан, [[Надер-шах]]. Тој ги победил Авганистанците и [[Отоманско-персиска војна (1730–1736)|Османлиите]], ги вратил Сафавидите на престолот и преговарал за повлекување на Русија од кавкаските територии на Иран преку договорите од [[Договор од Решт|Решт]] и [[Договор од Ганџа|Ганџа]]. До 1736 година, самиот Надер бил крунисан за шах. Нема записи за ткаење теписи, кое прераснало во незначителен занает, за време на периодот на Афшаридите и Зандите. === Каџарска ера === Во 1789 година, основачот на [[Каџари|династијата Каџар]], [[Ага Мохамед-кан Каџар]], бил крунисан за [[Каџарски Иран|шах на Иран]]. Ова му обезбедило на Иран долг период на ред и релативен мир, давајќи ѝ можност на индустријата за оживување. Владеењето на Фат-Али Шах Каџар, Насер ел-Дин Шах Каџар и Мозафар ад-Дин Шах Каџар довело до оживување на древните персиски монархистички традиции. Ткајачите од Тебриз ја искористиле можноста и околу 1885 година станале основачи на современата индустрија за ткаење теписи во Иран === Пахлавидски период === По [[Руска револуција|Руската револуција]], Иран станал бојно поле. Во 1917 година, [[Обединето Кралство|Велика Британија]] го искористила Иран како појдовна точка за напад врз Русија во неуспешен обид да ја задуши Револуцијата. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] одговорил со анексирање на делови од северен Иран, создавајќи ја [[Персиска Социјалистичка Советска Република|Персиската Социјалистичка Советска Република]]. До 1920 година, иранската влада ја изгубила практично целата моќ надвор од својот главен град: британските и советските сили го контролирале поголемиот дел од иранското копно. Во 1925 година, [[Реза Шах Пахлави|Реза Шах Пахлеви]], поддржан од британската влада, го соборил [[Ахмад Шах Каџар]], последниот [[Шах (титула)|шах]] од [[Каџарска династија|Каџарската династија]], и ја основал [[Династија Пахлави|династијата Пахлави]]. Тој воспоставил уставна монархија која траела до [[Иранска револуција|иранската револуција]] во 1979 година. Реза Шах вовел социјални, економски и политички реформи, на крајот поставувајќи ги темелите на современата иранска држава. За да го стабилизираат и легитимираат своето владеење, Реза Шах и неговиот син [[Мухамед Реза Пахлеви|Мохамед Реза Пахлави]] имале за цел да ги оживеат древните персиски традиции. Оживувањето на ткаењето теписи, честопати повикувајќи се на традиционалните дизајни, било важен дел од овие напори. Во 1935 година, Реза Шах ја основал Иранската компанија за теписи и го ставил ткаењето теписи под владина контрола. Раскошни теписи биле ткаени за извоз и како дипломатски подароци за други држави. <ref>{{Наведено списание|last=Hillmann|first=Michael Craig|date=1989|title=A cultural-aesthetic analysis of a modern Persian carpet|journal=Oriental Rug Review|volume=9|issue=6|pages=29–31}}</ref> Династијата Пахлави ја модернизирало и централизираше иранската влада и се стремела кон ефективна контрола и авторитет над сите свои поданици. Реза Шах станал првиот ирански монарх кој се соочил со овој предизвик со современо оружје. Присилен од армијата, номадизмот бил забранет во текот на 1930-тите, традиционалните племенски облеки биле забранети, а употребата на шатори и јурти станала забранета во Иран. Не можејќи да мигрираат, откако ги загубиле своите стада, многу номадски семејства умреле од глад. За номадските племиња следел краток период на релативен мир во 1940-тите и 1950-тите, кога [[Англо-советска инвазија на Иран|англо-советската инвазија на Иран]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] го принудило Реза Шах да абдицира во 1941 година. Неговиот наследник, Мохамед Реза Шах, ја консолидирал својата моќ во текот на 1950-тите. Неговата програма за земјишни реформи од 1962 година, дел од таканаречената [[Бела револуција]], и покрај очигледните предности за селаните без земја, ја уништила традиционалната политичка организација на номадските племиња како народот Кашкаи и традиционалниот начин на номадски живот. Вековните традиции на номадско ткаење теписи, кои влегле во процес на опаѓање со воведувањето на синтетички бои и комерцијални дизајни кон крајот на 19 век, биле речиси уништени од политиката на последната иранска царска династија. <ref name="Opie, Tribal Rugs">{{Наведена книга|title=Tribal rugs – Nomadic and Village Weavings from the Near East and Central Asia|last=Opie|first=James|date=1992|publisher=Laurence King Publishing|isbn=1-85669-025-3|edition=1st}}</ref><gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Niavaranpalacemirror.jpg|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во [[Нијаваран]], Техеран Податотека:A_masterpiece_by_Mohammad_Seirafian_furnishing_the_Niavaran_Palace_(residence_of_Mohammad_Reza_Shah_Pahlavi,_Shah_of_Iran).JPG|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во палатата Нијаваран, Техеран </gallery> === Современ период === [[Податотека:TapisGabbeh.png|мини|Современ тепих „[[габех]]“]] По [[Иранска револуција|Иранската револуција]], на почетокот можело да се добијат малку информации за ткаењето теписи во Иран. Во 1970-тите и 1980-тите, во Европа се појавил нов интерес за теписите [[габех]], кои првично ги ткаеле номадски племиња за нивна сопствена употреба. Нивното грубо ткаење и едноставните, апстрактни дизајни им се допаднале на западните купувачи. Во 1992 година, на првата Голема персиска конференција и изложба во [[Техеран]] за прв пат биле претставени современи дизајни на персиски теписи. <ref>{{Наведено списание|last=Eiland|first=Murray|date=1998|title=Mixed Messages and Carpet Diplomacy: Opportunities for Detente with Iran|url=https://www.academia.edu/7934917|journal=Middle East Policy|volume=6|issue=2|pages=130–138|doi=10.1111/j.1475-4967.1998.tb00313.x|via=Academia.edu}}</ref> Персиски мајстори ткајачи како Разам Арабзаде изложиле теписи ткаени во традиционална техника, но со необични, современи дизајни. <ref>{{Наведено списание|last=Eilland|first=Murray L. III|date=1994|title=Persian design: A step forward|journal=The Decorative Rug|volume=7|issue=9|pages=40–46}}</ref> Бидејќи Големите конференции продолжуваат да се одржуваат во редовни интервали, денес може да се забележат два тренда во иранското ткаење теписи. Од една страна, современите и иновативни уметнички дизајни се измислени и развиени од иранските производители, кои на тој начин ја носат древната традиција на дизајнирање напред кон 21 век. Од друга страна, обновениот интерес за природни бои <ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran">{{Наведено списание|last=Opie|first=James|date=1992|title=Vegetal Dyes: Iran restores an ancient tradition.|journal=Oriental Rug Review|volume=III|issue=10|pages=26–29}}</ref> го прифатиле комерцијалните претпријатија, кои нарачуваат теписи на племенски селски ткајачи. Ова обезбедува редовен извор на приход за ткајачите на теписи. Компаниите обично го обезбедуваат материјалот и ги специфицираат дизајните, но на ткајачите им е дозволен одреден степен на креативна слобода. Со завршувањето на ембаргото на САД за ирански стоки, персиските теписи (вклучувајќи ги и античките персиски теписи стекнати на аукции) може повторно да станат полесно достапни за американските клиенти. Како комерцијални производи за домаќинството, персиските теписи денес се соочуваат со конкуренција од други земји со пониски плати и поевтини методи на производство: машински ткаени, тафтирани теписи или рачно ткаени теписи, но со побрз и поевтин метод на ткаење со јамки, обезбедуваат теписи во „ориентални“ дизајни со утилитарна, но без уметничка вредност. Традиционалните рачно ткаени теписи, изработени од овча волна обоена со природни бои, се сè повеќе барани. Тие обично се продаваат по повисоки цени поради големата количина на рачна работа поврзана со нивното производство, која, во суштина, не се променила од старите времиња, како и поради уметничката вредност на нивниот дизајн. Така, персискиот тепих го задржува својот антички статус како предмет на луксуз, убавина и уметност. == Материјали == === Волна === [[Категорија:Економија на Иран]] [[Категорија:Исламска уметност]] [[Категорија:Исламска култура]] [[Категорија:Персиски ракотворби]] [[Категорија:Текстилна уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 8kw338wjfq3zqomdnm3qs1dr507d0kl 5544162 5544157 2026-04-24T09:10:30Z Тиверополник 1815 /* Материјали */ 5544162 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mantes_carpet_Louvre_OA6610_detail1.jpg|мини|Детал од тепихот Мантес, 16 век, [[Сафавидско Царство]], [[Лувр]]]] [[Податотека:Ghyas_el_Din_Jami_-_Tabriz_(%3F)_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Ловечки тепих направен од Гијат-уд-Дин Џами, волна, памук и свила, 1542–1543, [[Музеј Полди Пецоли]], Милано]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_16th_Century_-_The_Schwarzenberg_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|„Шварценбергови тепих“, 16 век, [[Музеј на исламската уметност (Доха)|Музеј на исламска уметност]], Доха]] [[Податотека:Persian_Safavid_period_Animal_carpet_16th_century_MKG_Hamburg.JPG|мини|Персиски сафавидски Животински тепих 16 век, [[Музеј на уметности и занаети (Хамбург)|Музеј на уметност и дизајн]]]] [[Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet.jpg|мини|Детал од горенаведениот тепих]] [[Податотека:Kerman_‘vase’_carpet_fragment,_southeast_Persia,_early_17th_century.jpg|мини|Фрагмент од тепих „вазна“ на Сафавидски Керман, југоисточна Персија, почеток на 17 век]] '''Персиски тепих''' ({{Langx|fa|فرش ایرانی}}), '''персиски килим''' ({{Langx|fa|قالی ایرانی}}), или '''ирански тепих''' е тежок текстил направен за широк спектар на утилитарни и симболични цели и произведен во [[Иран]] (историски познат како [[Иран|Персија]]), за домашна употреба, локална продажба и извоз. Ткаењето теписи е суштински дел од [[Персиска култура|персиската култура]] и [[Иранска уметност|иранската уметност]]. Во рамките на групата ориентални теписи произведени од земјите од „појасот на теписите“, персискиот тепих се издвојува по разновидноста и сложеноста на неговите разновидни дизајни. Персиски килими и теписи од различни видови биле ткаени паралелно од номадските племиња во селските и градските работилници, како и од [[Монархиски двор|монархиските дворови]] каде претставуваат разновидни, истовремени линии на традиција и ја одразуваат [[Историја на Иран|историјата на Иран]], исто така и во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и нејзините различни народи. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smarthistory.org/introduction-to-the-court-carpets-of-the-ottoman-safavid-and-mughal-empires/|title=The court carpets of the Ottoman, Safavid, and Mughal empires, an introduction|last=Weisbin|first=Kendra|work=Smarthistory|language=en|accessdate=2026-01-14}}</ref> Теписите ткаени во дворските фабрики на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]] во [[Исфахан]] во текот на шеснаесеттиот век се познати по своите сложени бои и уметнички дизајн и денес се ценети во музеи и приватни колекции низ целиот свет. Нивните шари и дизајни поставиле уметничка традиција за дворските фабрики која била одржувана во текот на целото траење на Персиското Царство, па сè до последната кралска династија на Иран. Теписите ткаени во градови и регионални центри како [[Тебриски тепих|Тебриз]], [[Кермански тепих|Керман]], Равар, [[Нишапур|Нејшапур]], Машхад, Кашан, [[Исфахански тепих|Исфахан]], [[Наински тепих|Наин]] и [[Комски тепих|Ком]] се карактеризираат со нивните специфични техники на ткаење и употреба на висококвалитетни материјали, бои и шари. Градските фабрики како оние во [[Тебриз]] одиграле важна историска улога во оживувањето на традицијата на ткаење теписи по периоди на опаѓање. Теписите ткаени од селаните и разните племиња на Иран се одликуваат со нивната фина волна, светли и сложени бои и специфични, традиционални шари. Номадските и малите селски ткајачи често произведуваат теписи со посмели, а понекогаш и погруби дизајни, кои се сметаат за најавтентични и традиционални теписи на Персија, за разлика од уметничките, однапред планирани дизајни на поголемите работни места. Теписите [[Габех]] се најпознатиот вид тепих од оваа традиционална линија. Како резултат на политички немири или комерцијален притисок, ткаењето теписи поминало низ периоди на опаѓање во текот на децениите. Особено страдало од воведувањето на синтетички бои во втората половина на 19 век. Ткаењето теписи сè уште има клучна улога во [[Економија на Иран|економијата на современ Иран]]. Современото производство се карактеризира со оживување на традиционалното боење со природни бои, повторно воведување на традиционалните племенски шари, но и со пронаоѓање на современи и иновативни дизајни, ткаени во техника стара со векови. Рачно ткаените персиски килими и теписи се сметаат за предмети со висока уметничка и утилитарна вредност и престиж уште од првиот пат кога биле споменати од [[Старогрчки јазик|античките грчки]] писатели. Иако терминот „''персиски тепих''“ најчесто се однесува на текстил со ткаени влакна, рамно ткаените теписи и килими како [[килим]], [[сумак]] и везените ткаенини како [[Сузани (тепих)|Сузани]] се дел од богатата и разновидна традиција на ткаење персиски теписи. Во 2010 година, „традиционалните вештини за ткаење теписи“ во [[Фарс|покраината Фарс]] и Кашан биле впишани на [[Список на нематеријално културно наследство на УНЕСКО|списоците на нематеријално културно наследство на УНЕСКО]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00382|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00383|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> == Историја == Почетокот на ткаењето теписи останува непознат, бидејќи теписите се предмет на употреба, влошување и уништување од инсекти и глодари. Ткаените теписи веројатно се развиле од поранешни подни облоги, направени од [[филц]], или техника позната како „рамно ткаење“. <ref>{{Наведено списание|last=Pinner|first=R.|date=1983|title=The First Carpets|journal=Hali|volume=5|issue=2|page=11}}</ref> Рамно ткаените теписи се изработуваат со цврсто испреплетување на нишките од основата и ткаењето за да се добие рамна површина без влакна. Техниката на ткаење теписи понатаму се развила во техника позната како ткаење со јамки. Ткаењето со јамки се прави со повлекување на нишките од ткаењето преку шипка со калибар, создавајќи јамки од конец свртени кон ткајачот. Потоа шипката се отстранува, оставајќи ги јамките затворени, или јамките се сечат преку заштитната шипка, што резултира со тепих многу сличен на вистински влакнест тепих . Рачно ткаените теписи со влакна се произведуваат преку врзување нишки од конец поединечно во основата, сечејќи го конецот по секој поединечен јазол. === Пазирички тепих === [[Податотека:Pazyryk_carpet.jpg|мини|Пазирички тепих. Околу 400 п.н.е. [[Ермитаж|Музеј Ермитаж]]]] [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих бил откриен во 1949 година од гробот на скитски благородник во долината Пазирик на [[Алтајски Планини|Алтајските планини]] во [[Сибир]]. Радиојаглеродното тестирање покажало дека тепихот бил ткаен во 5 век п.н.е. Овој тепих е со димензии 183 на 200сантиметри и има 36 симетрични [[Густина на јазли|јазли]] на см^². Напредната техника што се користи во [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих укажува на долга историја на развој и искуство во ткаењето. Се смета за најстариот познат тепих во светот. Неговото средишно поле е во темноцрвена боја и има два животински фризирани рабови што се движат во спротивни насоки придружени со заштитни ленти. Внатрешниот главен раб прикажува поворка од елени, надворешните луѓе на коњи и луѓе што водат коњи. Седлата за коњи се ткаени во различни дизајни. Внатрешното поле содржи 4 × 6 исти квадратни рамки распоредени во редови на црвена основа, секоја исполнета со исти орнаменти во форма на ѕвезда составени од централно преклопувачки шари во форма на буквата X и крст. Дизајнот на тепихот веќе го покажува основниот распоред на она што требало да стане стандарден дизајн на ориентален тепих: поле со повторувачки шари, врамено со главна рамка во сложен дизајн и неколку секундарни рамки. Откривачот на тепихот, [[Сергеј Руденко]], претпоставил дека е производ на современите [[Ахеменидско Царство|Ахемениди]]. Дали е произведен во регионот каде што бил пронајден или претставува производ на ахеменидското производство, останува предмет на дебата. Неговото фино ткаење и сложениот сликовен дизајн укажуваат на напредна состојба на уметноста на ткаење теписи во времето на неговото производство. === Рани фрагменти === Постојат документарни записи за употреба на теписи од страна на старите Грци. Во [[Одисеја|Одисеја,]] книги VII и X, се споменуваат „теписи“. [[Плиниј Постариот]] напишал во неговата Приросна историја дека теписите („polymita“) биле измислени во [[Александрија]]. Не е познато дали станува збор за рамно ткаење или ткаење со влакна, бидејќи во грчките и латинските текстови не се дадени детални технички информации. Рамно ткаени [[Килим|килими]] кои датираат најмалку од четвртиот или петтиот век од н.е. биле пронајдени во [[Турфан]], Хотан, Источен Туркестан, [[Народна Република Кина|Кина]], област која сè уште произведува теписи. Фрагменти од теписи биле пронајдени и во областа [[Лоп Нур]], и се ткаени во симетрични јазли, со 5-7 испреплетени прамени по секој ред јазли, со шарен дизајн и разни бои. Тие денес се наоѓаат во [[Музеј Викторија и Алберт|Музејот Викторија и Алберт]], [[Лондон]]. <ref name="Spuhler Carpets Islamic Museum Berlin">{{Наведена книга|title=Die Orientteppiche im Museum für Islamische Kunst Berlin|last=Spuhler|first=Friedrich|date=1987|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0270-3|edition=1st|location=Munich}}</ref> Други фрагменти ткаени во симетрични, како и асиметрични јазли се пронајдени во [[Дура-Европос]] во Сирија, <ref name="Dura-Europos">{{Наведена книга|title=The Excavations at Dura-Europos; IV Vol. 2 The Textiles|last=Pfister|first=R.|last2=Bellinger|first2=L.|date=1945|publisher=Yale University Press|edition=1st|location=New Haven}}</ref> и од пештерите Ат-Тар во [[Ирак]], <ref name="At-Tar">{{Наведено списание|last=Fujii|first=Hideo|last2=Sakamoto|first2=Kazuko|date=1993|editor-last=Eiland|editor-first=M.L.|title=The marked characteristics of carpets unearthed from the At-Tar caves, Iraq|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|location=Berkeley|volume=IV|pages=35–40}}</ref> датирани од првите векови од н.е. Овие ретки наоди покажуваат дека сите вештини и техники на боење и ткаење теписи биле познати во [[Западна Азија]] пред првиот век од нашата ера. === Рана историја === Персиските теписи за прв пат се споменуваат околу 400 година п.н.е. од старогрчкиот филозоф [[Ксенофонт]] во неговата книга „Анабаза“:<blockquote>„αὖθις δὲ Τιμασιώνι τῷ Δαρδανεῖ προσελθών, ἐπεὶ ἤκουσεν αὐτῷ εἶναι καὶ ἐκπώματα καὶ τάπιδας βαρβαρικάς“, (Xen. anab. VII.3.18) : ''Потоа отишол кај Тимасион Дарданецот, бидејќи слушнал дека има персиски чаши за пиење и теписи.'' "καὶ Τιμασίων προπίνων ἐδωρήσατο φιάλην τε ἀργυρᾶν καὶ τάπιδα ἀξίαν δέκα μνῶν." [Xen. анаб. VII.3.27] : ''Тимасион исто така го испи своето здравје и му подари сребрена чинија и тепих вреден десет мини.'' </blockquote>Ксенофонт ги опишува персиските теписи како скапоцени и достојни да се употребуваат како дипломатски подароци. Не е познато дали овие теписи биле ткаени или биле произведени со друга техника, на пр. [[Килим|рамно ткаење]] или [[везење]], но интересно е што првото споменување на персиските теписи во светската книжевност веќе ги става во контекст на луксуз, престиж и дипломатија. Не се зачувани персиски теписи од периодот на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидите]] (553–330 п.н.е.), [[Селевкидско Царство|Селевкидите]] (312–129 п.н.е.) и [[Партско Царство|Партите]] (околу 170 п.н.е. – 226 н.е.). === Сасанидско Царство === [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]], кое го наследило [[Партско Царство|Партското Царство]], било признато како едно од водечките сили во своето време, заедно со соседното [[Византија|Византиско Царство]], во период од повеќе од 400 години. <ref>International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' pp 29. Ashgate Pub Co, 30 September 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> Сасанидите го основале своето царство приближно во границите поставени од [[Ахемениди|Ахеменидите]], со главен град [[Ктесифон]]. Оваа последна персиска династија пред доаѓањето на [[Ислам|исламот]] го усвоила [[Зороастризам|зороастризмот]] како државна религија. Кога и како точно Персијците започнале да ткаат теписи со купчиња е моментално непознато, но знаењето за ткаење теписи и за соодветни дизајни за подни облоги, сигурно било достапно во областа што ги опфаќа [[Византија]], [[Мала Азија]] и [[Персија]]: Мала Азија, сместена помеѓу Византија и Персија, била владеена од [[Римското Царство]] од 133 година п.н.е. Географски и политички, со менување на сојузите и војните, како и со трговијата, Мала Азија го поврзала Источното Римско со Персиското Царство. Уметнички, двете царства развиле слични стилови и декоративен речник, како што е прикажано со мозаиците и архитектурата на Римска [[Антиохија]]. <ref name="Masterpieces Islamic Art, 2012">{{Наведена книга|title=Masterpieces from the Department of Islamic Art in the Metropolitan Museum of Art|last=Ekthiar|first=MD|last2=Soucek|first2=PP|last3=Canby|first3=SR|last4=Haidar|first4=NN|date=2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-1-58839-434-7|edition=2nd|location=New York|pages=20–24}}</ref> Турски модел на тепих прикажан на сликата „[[Богородица со каноникот ван дер Пеле|Пеле Мадона]]“ од [[Јан ван Ејк]] е проследен до доцноримско потекло и е поврзан со раните исламски мозаици на подот пронајдени во умајадската палата Хирбат ел-Мафџар. <ref name="Brüggemann, Orientteppich 2007">{{Наведена книга|title=Der Orientteppich/The Oriental Carpet|last=Brüggemann|first=Werner|date=2007|publisher=Dr Ludwig Reichert Verlag|isbn=978-3-89500-563-3|edition=1st|location=Wiesbaden, Germany|pages=87–176}}</ref> Рамното ткаење и везењето биле познати за време на сасанскиот период. Рафинираните сасански свилени текстили биле добро зачувани во европските цркви, каде што биле употребувани како прекривки за реликвии и преживеале во црковните ризници. <ref>{{Наведена книга|title=Splendeur des Sassanides: L'empire Perse entre Rome et la Chine (224–642) / the Splendor of the Sassanians: the Persian Empire between Rome and China (224–642)|last=N. (no author)|first=N.|date=1993|publisher=Credit Communal|location=Brussels}}</ref> Голем дел од овие текстили биле зачувани во тибетските манастири и биле отстранети од монаси кои бегале во Непал за време на [[Културна револуција|Кинеската културна револуција]] или ископани од гробишта како Астана, на [[Пат на свилата|Патот на свилата]] во близина на [[Турфан]]. Високото уметничко ниво што го достигнале персиските ткајачи е дополнително илустрирано со извештајот на историчарот [[ел-Табари]] за [[Бахарски тепих|бахарскиот тепих]], земен како плен од арапските освојувачи на Ктесифон во 637 година од н.е. Описот на дизајнот на тепихот од страна наел-Табари го прави да изгледа неверојатно дека тепихот бил ткаен со влакна. <ref name="Antique Rugs from the Near East">{{Наведена книга|title=Vorderasiatische Knüpfteppiche|last=von Bode|first=Wilhelm|last2=Kühnel|first2=Ernst|date=1985|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0247-9|edition=5th|location=Munich|page=78|language=de|translator-last=C. G. Ellis|trans-title=Antique Rugs from the Near East}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of at-Tabari Vol 14|last=at-Tabarī|first=Abū Dschaʿfar Muhammad ibn Dscharīr|date=2007|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-7249-1|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|location=Albany, NY}}</ref> Фрагменти од килими со влакненца од места пронајдени во североисточен [[Авганистан]], за кои се смета дека потекнуваат од покраината [[Саманган]], се датирани со [[јаглерод-14]] во временски период од почетокот на 2 век до раниот сасански период. Меѓу овие фрагменти, некои покажуваат прикази на животни, како разни елени (понекогаш распоредени во поворка, потсетувајќи на дизајнот на Пазиричкиот тепих) или крилесто митско суштество. Волната се употребува како основа, ткаење и влакненца, преѓата е грубо предена, а фрагментите се ткаени со асиметричен јазол поврзан со персиските и далечните источни теписи. На секои три до пет реда, се вткаени парчиња непредена волна, ленти од ткаенина и кожа. <ref name="Carpets from Islamic Lands">{{Наведена книга|title=Carpets from Islamic Lands|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2012|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-97043-0|edition=1st|location=London|pages=14–19}}</ref> Овие фрагменти денес се наоѓаат во колекцијата ел-Сабах во Дар ал-Атар ал-Исламија, Кувајт. <ref name="darmuseum.org.kw">{{Наведена мрежна страница|url=http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|title=Kuwait Dar al-Athar al-Islamiyyah rugs and textiles collection|work=Dar al-Athar al-Islamiyyah|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725115931/http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|archive-date=25 July 2015|accessdate=25 July 2015}}</ref> Фрагментите од теписи, иако сигурно датирани од раното сасанско време, се смета дека не се поврзани со прекрасните дворски теписи опишани од арапските освојувачи. Нивните груби јазли што содржат пурпур на задната страна укажуваат на потребата од зголемена изолација. Со нивните грубо завршени животни и ловни претстави, овие теписи веројатно биле ткаени од номадски народ. <ref name="Spuhler, Pre-Islamic carpets 2013">{{Наведена книга|title=Pre-Islamic carpets and textiles from eastern lands.|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2013|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500970546|edition=1st|location=Farnborough}}</ref> === Доаѓање на исламот и калифатите === [[Исламско освојување на Персија|Муслиманското освојување на Персија]] довело до крајот на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во 651 година и конечниот пад на [[Зороастризам|зороастрската религија]] во Персија. Персија станала дел од исламскиот свет, управуван од муслимански [[Калифат|калифати]]. Арапските географи и историчари кои ја посетувале Персија, за прв пат, даваат информации за употребата на теписи на подот. Непознатиот автор на „Худуд ел-Алам“ наведува дека теписите се ткаеле во Фарс. 100 години подоцна, ел-Мукадаси се осврнал на теписите во Каинат. Јакут ел-Хамави напишал дека теписите се ткаеле во [[Азербејџан (Иран)|Азербејџан]] во 13 век. Големиот арапски патник [[Ибн Батута]] споменува дека пред него бил распослан зелен тепих кога ја посетил зимската населба на [[Атабег|атабегот]] Бахтијари во Идеџ. Овие информации укажуваат дека ткаењето теписи во Персија под калифатот било племенска или рурална индустрија. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Владеењето на калифите над Персија завршило кога [[Абасидски Калифат|Абасидскиот Калифат]] бил соборен во [[Опсада на Багдад (1258)|опсадата на Багдад (1258)]] од страна на [[Монголско Царство|Монголското Царство]] под водство на [[Хулагу-кан]]. Абасидската линија на владетели се сместила во главниот град на [[Мамелучки Султанат|Мамлуците]], [[Каиро]], во 1261 година. Иако немала политичка моќ, династијата продолжила да бара авторитет во религиозните прашања сè до по [[Отоманска династија|османлиското]] [[Османлиско-мамелучка војна (1516-1517)|освојување на Египет]] (1517). Под династијата Мамлуци во Каиро, се произведувале големи теписи познати како „мамлучки теписи“. <ref name="Erdmann, Mamluks">{{Наведено списание|last=Erdmann|first=Kurt|date=1938|title=Kairener Teppiche Teil I. Europäische und Islamische Quellen vom 15.-18. Jahrhundert|trans-title=Cairene Carpets Part I. European and Islamic Sources from the 15.-18. Century|journal=Ars Islamica|publisher=Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan|volume=5|issue=2|page=181|jstor=4520928}}</ref> === Селџучката инвазија и турко-персиската традиција === Најдоцна со [[Селџучко Царство|селџучките]] инвазии на Мала Азија и северозападна Персија, се појавила посебна [[турко-персиска традиција]]. Фрагменти од ткаени теписи биле пронајдени во [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]] во турскиот град [[Конија]] и [[Џамија Ешрефоглу|џамијата Ешрефоглу]] во [[Бејшехир]], и биле датирани од анадолскиот селџучки период (1243–1302). <ref>{{Наведена книга|title=A History of Oriental Carpets before 1800|last=Martin|first=F.R.|date=1908|publisher=Printed for the author in the I. and R. State and Court Print|edition=1|location=Vienna}}</ref> <ref name="Beyshehir fragments">{{Наведено списание|last=Riefstahl|first=Rudolf Meyer|author-link=Rudolf Meyer Riefstahl|date=December 1931|title=Primitive Rugs of the "Konya" type in the Mosque of Beyshehir|journal=The Art Bulletin|volume=13|issue=4|pages=177–220}}</ref> Повеќе фрагменти биле пронајдени во [[Фустат]], денес предградие на градот [[Каиро]]. <ref name="Lamm, 1937">{{Наведена книга|title=Carpet fragments: The Marby rug and some fragments of carpets found in Egypt (Nationalmuseums skriftserie)|last=Lamm|first=C.J.|date=1985|publisher=Swedish National Museum|isbn=978-9171002914|edition=1937 reprint}}</ref> Овие фрагменти даваат претстава како можеби изгледале селџучките теписи. Египетските наоди, исто така, даваат докази дека постоела извозна трговија. Дали и како овие теписи влијаеле врз персиското ткаење теписи, останува непознато, бидејќи не е познато дека постојат посебни персиски теписи од овој период, или истражувачите не се во можност да ги идентификуваат. Западните научници претпоставувале дека [[Селџуци|Селџуците]] можеби барем вовеле нови дизајнерски традиции, ако не и самиот занает на ткаење, во Персија, каде што вештите занаетчии и мајстори можеби интегрирале нови идеи во своите стари традиции.<gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Konya_Ethnographical_Museum_-_Carpet_1.png|алт=Carpet fragment from Eşrefoğlu Mosque, Beysehir, Turkey. Seljuk Period, 13th century.| Фрагмент од тепих од џамијата Ешрефоглу, Бејшехир, Турција. Селџучки период, 13 век. Податотека:Seljuk_Carpet_Fragment_13th_Century..png|алт=Seljuq carpet, 320 by 240 centimetres (126 by 94 inches), from the Alâeddin Mosque, Konya, 13th century| Селџучки тепих, 320 на 240 сантиметри, од [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]], [[Конија]], 13 век </gallery> === Монголски Илханат и Тимуридско Царство === [[Податотека:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|мини|Монголски принц го проучува Куранот. Илустрација на „Гами ат-таварих“ од Рашид-ад-Дин. Тебриз (?), прва четвртина од 14 век.]] Помеѓу 1219 и 1221 година, Персија била нападната од [[Монголско Царство|Монголците]]. По 1260 година, титулата „Илхан“ ја носеле потомците на [[Хулегу-кан]], а подоцна и другите принцови во Персија. На крајот на 13 век, [[Газан-кан]] изградил нов главен град во Шам, во близина на Тебриз. Тој наредил подовите на неговата резиденција да бидат покриени со теписи од Фарс. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Со смртта на Илхан Абу Саид Бахатур во 1335 година, монголското владеење започнало да слабее и Персија западнала во политичка анархија. Во 1381 година, [[Тамерлан|Тимур]] го нападнал Иран и станал основач на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Неговите наследници, Тимуридите, го држеле поголемиот дел од Иран сè додека не морале да се покорат на Туркменската конфедерација [[Ак Којунлу]] под [[Узун Хасан]] во 1468 година; Узун Хасан и неговите наследници биле господари на Иран сè до подемот на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]]. Во 1463 година, Венецијанскиот Сенат, барајќи сојузници поради [[Отоманско-венецијанска војна (1463–1479)|Отоманско-венецијанската војна (1463–1479),]] воспоставил дипломатски односи со дворот на Узун Хасан во Тебриз. Во 1473 година, [[Џосафат Барбаро]] бил испратен во Тебриз. Во своите извештаи до Сенатот на Венеција, тој повеќе од еднаш ги споменува прекрасните теписи кои ги видел во палатата. Некои од нив биле од свила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldcat.org/search?q=Lettere%20al%20senato%20veneto%20annotate%20per%20E.%20Cornet%20giosafat%20barbaro|title=Worldcat|accessdate=8 August 2015}}</ref> Во 1403–05 година, Руј Гонзалез де Клавихо бил амбасадор на Хенри III од Кастилја на дворот на [[Тамерлан|Тимур]], основач и владетел на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Тој опишал дека во Тимуровата палата во [[Самарканд]], „''насекаде подот е покриен со теписи''“. <ref>{{Наведена книга|title=Embassy to Tamerlane, 1403–1406|last=de Clavijo|first=Ruy Gonzáles|date=2009|publisher=Hardinge Simpole|isbn=978-1843821984|editor-last=Le Strange|editor-first=Guy|location=Kilkerran}}</ref> Минијатурите од Тимурскиот период прикажуваат теписи со геометриски дизајни, редови од осумаголници и ѕвезди, форми на јазли и рабови понекогаш изведени од куфичкото писмо. Ниеден од теписите ткаени пред 1500 година од н.е. не е зачуван. === Сафавидски период === [[Податотека:17-9_3-1964-Saltingtaeppe_Photo-Pernille-Klemp-f.jpg|мини|„Посолен тепих“. Волна, свила и метален конец. Сафавидски период, околу 1600 година.]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_mid-16th_Century_-_The_Rothschild_Small_Silk_Medallion_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Малиот свилен медалјонски тепих на Ротшилд, средината на 16 век, Музеј на исламска уметност, Доха]] [[Податотека:Ardabil_Carpet.jpg|мини|[[Ардабил тепих]] во [[Викторија и Алберт (музеј)|музејот на Викторија и Алберт]]. Натпис на врвот од полето близу до границата.]] [[Податотека:The_Clark_'Sickle-Leaf',_vine_scroll_and_palmette_carpet,_probably_Kirman,_17th_century.jpg|мини]] Во 1501 година, династијата [[Сафавиди]] се појавила во Персија и го основала [[Сафавидско Царство|Сафавидското Царство]]. Шахот [[Исмаил I]], нејзиниот основач, бил во роднинска врска со Узун Хасан. Тој се смета за прв национален суверен на Персија од арапското освојување и го воспоставил [[Шиизам|шиитскиот ислам]] како државна религија на Персија. <ref>{{Наведена книга|title=Iran under the Safavids|last=Savory|first=Roger|date=2007|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0521042512|edition=1. publ.|location=Cambridge [u.a.]}}</ref> Тој и неговите наследници, шах [[Тахмасп I]] и шах [[Абас I]], станале покровители на персиската [[сафавидска уметност]]. Дворските фабрики веројатно биле основани од шах Тахмасп во Тебриз, но дефинитивно од шах Абас кога го преместил својот главен град од Тебриз, во северозападна Персија, во [[Исфахан]], во средна Персија, по [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-сафавидската војна (1603–1618)]]. За уметноста на ткаење теписи во Персија, ова значело, како што напишал Едвардс: „''дека за кратко време се издигнала од колибен занает до достоинство на ликовна уметност''“. Сафавидскиот период означува еден од најголемите периоди во [[Персиска уметност|персиската уметност]], што вклучува ткаење теписи. Теписите од подоцнежниот сафавидски период сè уште постојат, кои припаѓаат на најдобрите и најсложените ткаења кои се познати денес. Феноменот дека првите теписи кои ни се физички познати покажуваат толку усовршени дизајни води до претпоставката дека уметноста и занаетот на ткаење теписи би морало да постоеле веќе некое време пред да можат да се ткаат величествените сафавидски дворски теписи. Бидејќи не преживеале теписи од раниот сафавидски период, истражувањата се фокусирале на приказите на книгите и [[Персиска минијатура|минијатурните слики]] од тимуридскиот период. Овие слики прикажуваат шарени теписи со повторувачки дизајни на геометриски шари во еднаков размер, наредени во дизајни слични на шаховска табла, со „куфични“ рабни орнаменти добиени од [[Исламски краснопис|исламската калиграфија]]. Дизајните се толку слични на анадолските теписи од тој период, особено на „[[Холбејнски тепих|холбејнските теписи]]“ што не може да се исклучи заеднички извор на дизајнот: тимуридските дизајни можеби преживеале и во персиските и во анадолските теписи од раниот сафавидски и отомански период. <ref name="Briggs, Timurid carpets">{{Наведено списание|last=Briggs|first=Amy|date=1940|title=Timurid Carpets; I. Geometric carpets|journal=Ars Islamica|volume=7|pages=20–54}}</ref> ==== „Дизајнерска револуција“ ==== До крајот на XV век, дизајнот на теписите прикажани на минијатури значително се променил. Се појавиле медалјони со голем формат, орнаментите започнале да покажуваат сложени криволинеарни дизајни. Големите спирали и ластари, цветните орнаменти, претставите на цвеќиња и животни, често биле прикажувани по долгата или кратката оска на тепихот за да се добие хармонија и ритам. Поранешниот „куфски“ дизајн на рабовите бил заменет со ластари и арабески. Сите овие модели барале посложен систем на ткаење, во споредба со ткаењето прави, праволиниски линии. Исто така, тие барале уметници кои ќе можат да го создадат дизајнот, ткајачи да ги изведат на разбој и ефикасен начин да ги пренесат идеите на уметникот на ткајачот. Денес ова се постигнува преку изработка на модел (Форд, 1981, стр.&nbsp;170 <ref name="Ford, Oriental Carpet Design">{{Наведена книга|title=Oriental Carpet Design|last=Ford|first=P.R.J.|date=1981|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500276648|edition=1st|location=London}}</ref> ). Како производителите на Сафавидите го постигнале ова, технички, засега е непознато. Сепак, резултатот од нивната работа бил она што Курт Ердман го нарекол „''револуција во дизајнот на теписи''“. <ref name="Erdmann">{{Наведена книга|title=Der Orientalische Knüpfteppich. tr. C. G. Ellis as Oriental Carpets: An Essay on Their History, New York, 1960.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1965|publisher=Verlag Ernst Wasmuth|edition=3rd|location=Tübingen|pages=30–32}}</ref>  {{Превод на стих|Joz āstān-e to-am dar jahān panāh-ī nīst Sar-e marā be-joz īn dar ḥawāla-gāh-ī nīst ʿAmal-e banda-ye dargāh Maqṣūd Kāšānī sana 946.|Освен твојот праг, нема засолниште за мене во целиот свет. Освен оваа врата, нема место за одмор за мојата глава. Дело на слуга на дворот, Максуд од [[Кашан]]. Година 946 [[Исламски календар|Хиџра]].}}Годината 946 по Хиџра одговара на 1539–1540 година од нашата ера, што го датира Ардабилскиот тепих од времето на владеењето на шахот Тахмасп, кој го донирал тепихот на светилиштето на шејх Сафи-ад-Дин Ардабили во [[Ардабил]], кој се смета за духовен татко на династијата Сафавиди. Друг натпис може да се види на „Ловскиот тепих“, кој денес се наоѓа во [[Музеј Полди Пецоли|Музејот Полди Пецоли]], [[Милано]], кој го датира тепихот од 949 година по Хриџвака/1542–3 година од н.е.:  {{Blockquote|Благодарение на трудољубивоста на Ѓат уд-Дин, Џами беше завршено Ова познато дело, кое ни се допаѓа со својата убавина Во 949 година|„Вткаен натпис на миланскиот ловечки тепих“}} [[Податотека:Embassy_to_Europe.jpg|мини|Шах Абас I, амбасада во Венеција, од Карло Калијари, 1595 година. [[Дуждова палата]], [[Венеција]]]] Бројот на извори за попрецизно датирање и припишување на потеклото се зголемил во текот на 17 век. Сафавидските теписи биле подарувани како дипломатски подароци на европските градови и држави, како што се зголемиле дипломатските односи. Во 1603 година, шахот Абас му подарил тепих со вткаени златни и сребрени конци на венецијанскиот дужд [[Марино Гримани]]. Европските благородници започнале да нарачуваат теписи директно од производителите на Исфахан и Кашан, чии ткајачи биле спремни да ткаат специфични дизајни, како што се европски грбови, во нарачаните парчиња. Нивното стекнување понекогаш било прецизно документирано: Во 1601 година, ерменецот Сефер Муратович бил испратен во Кашан од полскиот крал [[Сигизмунд III Васа]] за да нарача 8 теписи на полскиот кралски двор за да бидат ткаени. Кашанските ткајачи го сториле тоа и на 12 септември 1602 година Муратович ги предал теписите на полскиот крал, а сметката на благајникот на круната. <ref name="Erdmann 1966">{{Наведена книга|title=Seven hundred years of Oriental carpets.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1970|publisher=University of California Press|isbn=978-0520018167|editor-last=Erdmann|editor-first=Hanna|location=Berkeley|editor-last2=Beattie (transl.)|editor-first2=May H.}}</ref> Западните историчари на уметност погрешно верувале дека репрезентативните сафавидски теписи изработени од свила со вткаени златни и сребрени конци се од полско производство. Иако грешката била исправена, теписите од овој тип го задржале името „полски“ или „полонез“ теписи. Посоодветното име за типот теписи „Шах Абас“ го предложил Курт Ердман. ==== Ремек-дела на сафавидското ткаење теписи ==== Едвардс ја започнува својата книга за персиските теписи со опис на осум ремек-дела од овој голем период: * [[Ардабил тепих|Тепих Ардабил]] – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Ловечки тепих – Австриски [[Музеј за применета уметност (Виена)|музеј за применета уметност]], [[Виена]] * Тепих Челси – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со животни и цвеќиња – Австриски музеј за применета уметност, Виена * Вазен тепих од розова земја – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со медалјон и цвеќиња и натпис – [[Музеј Полди Пецоли]], Милано * Тепих со впишан медалјон со животни и цвеќиња и рамка со натпис – [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], пристапен број: 32.16 * Медалјон, животински и тепих од дрво - Музеј на декоративни уметности, Париз ==== Сафавидски теписи со „вазна техника“ од Кирман ==== [[Податотека:Sanguszko_carpet_01.jpg|мини|„Сангушков килим“, Кирман, 16/17 век. Музеј Михо]] [[Податотека:Safavid_tilework_MKG_Hamburg.jpg|мини|Поплочен лак со сцени од лов. Кон крајот на 17 век, Исфахан/Иран. Музеј за Кунст и Гевербе, Хамбург]] Посебна група теписи од времето на Сафавидите може да се припише на регионот Кирман во јужна Персија. Меј Х. Бити ги распознала овие теписи според нивната заедничка структура: <ref name="Beattie, 1976">{{Наведена книга|title=Carpets of Central Persia : with special references to rugs of Kirman.|last=Beattie|first=May H.|date=1976|publisher=World of Islam Festival Pub. Co.|isbn=0905035178|location=[S.l.]|pages=19–28}}</ref> Билер распознаени седум различни видови теписи: Градинарски теписи (кои прикажуваат формални градини и водни канали); теписи со централизирани дизајни, карактеризирани со голем медалјон; дизајни со повеќе медалјони со поместени медалјони и повторувања на прегради; насочени дизајни со аранжмани на мали сцени кои се користат како индивидуални мотиви; дизајни во форма на српест лист каде што долги, закривени, назабени, а понекогаш и сложени лисја доминираат во полето; арабеска; и решеткасти дизајни. Нивната карактеристична структура се состои од асиметрични јазли; памучните основи се вдлабнати и има три ткаенини. Волнените ткаенини се наоѓаат скриени во средината на тепихот, сочинувајќи го првото и третото ткаене. Свилата или памукот го сочинува средното ткаене, кое се прекрстува од назад кон напред. Карактеристичен ефект на „трамвајска линија“ е предизвикан од третото ткаене кога тепихот е истрошен. Најпознатите теписи со „вазнена техника“ од Кирман се оние од таканаречената „група Сангушко“, именувана според куќата [[Сангушко]], чија колекција има најистакнат пример. Дизајнот со медалјон и агол е сличен на другите теписи од 16 век во времето на Сафавидите, но боите и стилот на цртање се различни. Во средишниот медалјон, парови човечки фигури во помали медалјони опкружуваат средишна сцена со борба со животни. Други борби со животни се прикажани на полето, додека коњаници се прикажани во аголните медалјони. Главната рамка, исто така, содржи лобусни медалјони со Хури, борби со животни или спротивставени пауни. Помеѓу граничните медалјони, се борат феникси и змејови. Слично на мозаичните шпандрели во [[Ганџали-канов комплекс|Ганџали-кановиот комплекс]] на чаршијата во Кирман, со натпис на кој е наведен датумот на неговото завршување како 1006 после хиџра/1596 н.е., тие се датираат од крајот на 16 или почетокот на 17 век. <ref name="Ferrier, 1989">{{Наведена книга|title=The arts of Persia|last=Ferrier|first=R.W.|date=1989|publisher=Yale Univ. Press|isbn=0300039875|location=New Haven|pages=124–125}}</ref> Два други теписи со „вазна техника“ имаат натписи со датум: Едниот од нив го носи датумот 1172 после хиџра/1758 година и името на ткајачот: мајсторот занаетчија Мухамед Шариф Кирмани, другиот има три натписи што укажуваат дека е ткаен од мајсторот занаетчија Му'мин, син на Кутб ал-Дин Махани, помеѓу 1066 и 1067 година после хиџра/1655–1656 година. Теписите во сафавидската традиција сè уште се ткаеле во Кирман по падот на сафавидската династија во 1732 година (Фериер, 1989, стр.&nbsp;127). Крајот на владеењето на шахот [[Абас II]] во 1666 година го означил почетокот на крајот на династијата Сафавиди. Земјата во опаѓање била постојано напаѓана на нејзините граници. Конечно, еден поглавар на Гилзаи Паштун по име Мир Ваис Кан започнал бунт во [[Кандахар]] и ја победил сафавидската војска под водство на иранскиот грузиски гувернер на регионот, Гургин-кан . Во 1722 година, [[Петар Велики]] ја започнал [[Руско-персиска војна (1722–1723)|Руско-персиската војна (1722–1723)]], освојувајќи многу од кавкаските територии на Иран, вклучувајќи ги [[Дербент]], Шаки, [[Баку]], но и [[Гилан]], [[Мазендеран|Мазандаран]] и [[Астрабад]]. Во 1722 година, авганистанска војска предводена од [[Махмуд Хотак]] марширала низ источен Иран, го опсадила и го освоила Исфахан. Махмуд се прогласил за „Шах“ на Персија. Во меѓувреме, царските соперници на Персија, Османлиите и Русите, го искористиле хаосот во земјата за да заземат повеќе територија за себе. <ref>{{Наведена книга|title=The sword of Persia : Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant|last=Axworthy|first=Michael|date=2008|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1845119829|edition=1st|location=London|pages=17–56}}</ref> Со овие настани, династијата Сафавиди завршила. ==== Персиски теписи од периодот на Сафавидите ==== <gallery widths="220px" heights="190px"> Податотека:Zayn_al-'Abidin_bin_ar-Rahman_al-Jami_-_Double-page_Illustrated_Frontispiece_Depicting_a_Court_Scene_-_Walters_W6281B_-_Full_Page.jpg|алт=Zayn al-'Abidin bin ar-Rahman al-Jami – Early 16th century miniature, Walters Art Museum| Зејн ел-Абидин бин ар-Рахман ел-Џами - минијатура од почетокот на 16 век, Волтерсов музеј на уметноста Податотека:Ardabil_Carpet_LACMA_53.50.2_(1_of_8).jpg|алт=Ardabil Carpet at the LACMA| Тепихот Ардабил на саемот во Лос Анџелес Податотека:The_Emperor's_Carpet_(detail),_second_half_of_16th_century,_Iran._Silk_(warp_and_weft),_wool_(pile);_asymmetrically_knotted_pile,_759.5_x339_cm.The_Metropolitan_Museum_of_Art,.jpg|алт=The Emperor's Carpet (detail), second half of the 16th century, Iran. Metropolitan Museum of Art, New York| Царскиот тепих (детал), втора половина на 16 век, Иран. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], Њујорк Податотека:Khalili_Collection_Islamic_Art_txt_0236_new.jpg|алт=Niche rug with the text of the Ayat al-Kursi, c. 1570s central Iran, Khalili Collection of Islamic Art| Нишен тепих со текстот од ајат ал-Курси, {{Околу|1570-тите}}, Среден Иран , колекција на исламска уметност Халили Податотека:Kirmanrug.jpg|алт="Vase technique" carpet, Kirmān, 17th century| Тепих „Техника на ваза“, Кирман, 17 век Податотека:Louvre_-_Tapis_à_décor_de_jardin_de_paradis,_dit_Tapis_de_Mantes.jpg|алт=Safavid Persian carpet "Mantes carpet" at The Louvre| Сафавидски персиски тепих „ [[:fr:Tapis de Mantes|Тепих Мантес]]“ во [[Лувр]] Податотека:Cloud_band_Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet_detail.JPG|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_carpet_detail_hunting.jpg|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century: Lion and Qilin, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век: Лав и Килин, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург </gallery> === Афшаридски и Зандски период === [[Податотека:North_West_Persian_Runner_detail.jpg|мини|Северозападен персиски тепих (детал), крај на 18 век]] Територијалниот интегритет на Иран бил обновен од страна на иранскиот [[Туркиски народи|турски]] [[Афшариди|афшарски]] воен водач од Хорасан, [[Надер-шах]]. Тој ги победил Авганистанците и [[Отоманско-персиска војна (1730–1736)|Османлиите]], ги вратил Сафавидите на престолот и преговарал за повлекување на Русија од кавкаските територии на Иран преку договорите од [[Договор од Решт|Решт]] и [[Договор од Ганџа|Ганџа]]. До 1736 година, самиот Надер бил крунисан за шах. Нема записи за ткаење теписи, кое прераснало во незначителен занает, за време на периодот на Афшаридите и Зандите. === Каџарска ера === Во 1789 година, основачот на [[Каџари|династијата Каџар]], [[Ага Мохамед-кан Каџар]], бил крунисан за [[Каџарски Иран|шах на Иран]]. Ова му обезбедило на Иран долг период на ред и релативен мир, давајќи ѝ можност на индустријата за оживување. Владеењето на Фат-Али Шах Каџар, Насер ел-Дин Шах Каџар и Мозафар ад-Дин Шах Каџар довело до оживување на древните персиски монархистички традиции. Ткајачите од Тебриз ја искористиле можноста и околу 1885 година станале основачи на современата индустрија за ткаење теписи во Иран === Пахлавидски период === По [[Руска револуција|Руската револуција]], Иран станал бојно поле. Во 1917 година, [[Обединето Кралство|Велика Британија]] го искористила Иран како појдовна точка за напад врз Русија во неуспешен обид да ја задуши Револуцијата. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] одговорил со анексирање на делови од северен Иран, создавајќи ја [[Персиска Социјалистичка Советска Република|Персиската Социјалистичка Советска Република]]. До 1920 година, иранската влада ја изгубила практично целата моќ надвор од својот главен град: британските и советските сили го контролирале поголемиот дел од иранското копно. Во 1925 година, [[Реза Шах Пахлави|Реза Шах Пахлеви]], поддржан од британската влада, го соборил [[Ахмад Шах Каџар]], последниот [[Шах (титула)|шах]] од [[Каџарска династија|Каџарската династија]], и ја основал [[Династија Пахлави|династијата Пахлави]]. Тој воспоставил уставна монархија која траела до [[Иранска револуција|иранската револуција]] во 1979 година. Реза Шах вовел социјални, економски и политички реформи, на крајот поставувајќи ги темелите на современата иранска држава. За да го стабилизираат и легитимираат своето владеење, Реза Шах и неговиот син [[Мухамед Реза Пахлеви|Мохамед Реза Пахлави]] имале за цел да ги оживеат древните персиски традиции. Оживувањето на ткаењето теписи, честопати повикувајќи се на традиционалните дизајни, било важен дел од овие напори. Во 1935 година, Реза Шах ја основал Иранската компанија за теписи и го ставил ткаењето теписи под владина контрола. Раскошни теписи биле ткаени за извоз и како дипломатски подароци за други држави. <ref>{{Наведено списание|last=Hillmann|first=Michael Craig|date=1989|title=A cultural-aesthetic analysis of a modern Persian carpet|journal=Oriental Rug Review|volume=9|issue=6|pages=29–31}}</ref> Династијата Пахлави ја модернизирало и централизираше иранската влада и се стремела кон ефективна контрола и авторитет над сите свои поданици. Реза Шах станал првиот ирански монарх кој се соочил со овој предизвик со современо оружје. Присилен од армијата, номадизмот бил забранет во текот на 1930-тите, традиционалните племенски облеки биле забранети, а употребата на шатори и јурти станала забранета во Иран. Не можејќи да мигрираат, откако ги загубиле своите стада, многу номадски семејства умреле од глад. За номадските племиња следел краток период на релативен мир во 1940-тите и 1950-тите, кога [[Англо-советска инвазија на Иран|англо-советската инвазија на Иран]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] го принудило Реза Шах да абдицира во 1941 година. Неговиот наследник, Мохамед Реза Шах, ја консолидирал својата моќ во текот на 1950-тите. Неговата програма за земјишни реформи од 1962 година, дел од таканаречената [[Бела револуција]], и покрај очигледните предности за селаните без земја, ја уништила традиционалната политичка организација на номадските племиња како народот Кашкаи и традиционалниот начин на номадски живот. Вековните традиции на номадско ткаење теписи, кои влегле во процес на опаѓање со воведувањето на синтетички бои и комерцијални дизајни кон крајот на 19 век, биле речиси уништени од политиката на последната иранска царска династија. <ref name="Opie, Tribal Rugs">{{Наведена книга|title=Tribal rugs – Nomadic and Village Weavings from the Near East and Central Asia|last=Opie|first=James|date=1992|publisher=Laurence King Publishing|isbn=1-85669-025-3|edition=1st}}</ref><gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Niavaranpalacemirror.jpg|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во [[Нијаваран]], Техеран Податотека:A_masterpiece_by_Mohammad_Seirafian_furnishing_the_Niavaran_Palace_(residence_of_Mohammad_Reza_Shah_Pahlavi,_Shah_of_Iran).JPG|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во палатата Нијаваран, Техеран </gallery> === Современ период === [[Податотека:TapisGabbeh.png|мини|Современ тепих „[[габех]]“]] По [[Иранска револуција|Иранската револуција]], на почетокот можело да се добијат малку информации за ткаењето теписи во Иран. Во 1970-тите и 1980-тите, во Европа се појавил нов интерес за теписите [[габех]], кои првично ги ткаеле номадски племиња за нивна сопствена употреба. Нивното грубо ткаење и едноставните, апстрактни дизајни им се допаднале на западните купувачи. Во 1992 година, на првата Голема персиска конференција и изложба во [[Техеран]] за прв пат биле претставени современи дизајни на персиски теписи. <ref>{{Наведено списание|last=Eiland|first=Murray|date=1998|title=Mixed Messages and Carpet Diplomacy: Opportunities for Detente with Iran|url=https://www.academia.edu/7934917|journal=Middle East Policy|volume=6|issue=2|pages=130–138|doi=10.1111/j.1475-4967.1998.tb00313.x|via=Academia.edu}}</ref> Персиски мајстори ткајачи како Разам Арабзаде изложиле теписи ткаени во традиционална техника, но со необични, современи дизајни. <ref>{{Наведено списание|last=Eilland|first=Murray L. III|date=1994|title=Persian design: A step forward|journal=The Decorative Rug|volume=7|issue=9|pages=40–46}}</ref> Бидејќи Големите конференции продолжуваат да се одржуваат во редовни интервали, денес може да се забележат два тренда во иранското ткаење теписи. Од една страна, современите и иновативни уметнички дизајни се измислени и развиени од иранските производители, кои на тој начин ја носат древната традиција на дизајнирање напред кон 21 век. Од друга страна, обновениот интерес за природни бои <ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran">{{Наведено списание|last=Opie|first=James|date=1992|title=Vegetal Dyes: Iran restores an ancient tradition.|journal=Oriental Rug Review|volume=III|issue=10|pages=26–29}}</ref> го прифатиле комерцијалните претпријатија, кои нарачуваат теписи на племенски селски ткајачи. Ова обезбедува редовен извор на приход за ткајачите на теписи. Компаниите обично го обезбедуваат материјалот и ги специфицираат дизајните, но на ткајачите им е дозволен одреден степен на креативна слобода. Со завршувањето на ембаргото на САД за ирански стоки, персиските теписи (вклучувајќи ги и античките персиски теписи стекнати на аукции) може повторно да станат полесно достапни за американските клиенти. Како комерцијални производи за домаќинството, персиските теписи денес се соочуваат со конкуренција од други земји со пониски плати и поевтини методи на производство: машински ткаени, тафтирани теписи или рачно ткаени теписи, но со побрз и поевтин метод на ткаење со јамки, обезбедуваат теписи во „ориентални“ дизајни со утилитарна, но без уметничка вредност. Традиционалните рачно ткаени теписи, изработени од овча волна обоена со природни бои, се сè повеќе барани. Тие обично се продаваат по повисоки цени поради големата количина на рачна работа поврзана со нивното производство, која, во суштина, не се променила од старите времиња, како и поради уметничката вредност на нивниот дизајн. Така, персискиот тепих го задржува својот антички статус како предмет на луксуз, убавина и уметност. == Материјали == === Волна === Во повеќето персиски теписи, влакната се од волна од [[овца]]. Нејзините карактеристики и квалитет варираат од област до област, во зависност од расата на овците, климатските услови, пасиштата и посебните обичаи поврзани со тоа кога и како волната се стриже и обработува.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998">{{cite book|last1=Eilland|first1=Murray L. Jr.|last2=Eilland|first2=Murray III|title=Oriental Rugs – A Complete Guide|date=1998|publisher=Callmann & King Ltd.|location=London|edition=revised}}</ref> Различни делови од руното на овцата даваат различен квалитет на волна, во зависност од односот помеѓу подебелата и поцврста овча коса и пофините влакна на волната. Обично, овците се стрижат во пролет и есен. Пролетното стрижење дава волна со повисок квалитет. Најниската класа волна што се користи во ткаењето теписи е „кожна“ волна, која хемиски се отстранува од кожата на мртви животни.<ref name="Edwards, 1952"/> Повисоките класи на персиска волна често се нарекуваат курк или корк волна, која се добива од волната што расте на вратот на овцата.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Современото производство користи и увезена волна, на пример [[мерино]] волна од Нов Зеланд, бидејќи големата побарувачка за волна за теписи не може целосно да се задоволи со локалното производство. Се користат и влакна од камили и кози. Козјата коса главно се користи за зацврстување на рабовите, на номадските теписи како [[белуџиски тепих|белуџиски теписи]], бидејќи е поотпорна на абење. Камилската волна повремено се користи во персиски номадски теписи. Често се бои во црно или се користи во својата природна боја. Почесто, волната што се нарекува камилска всушност е обоена овча волна.<ref name="Edwards, 1952"/> === Памук === [[Памук]]от ја формира основата на основата кај повеќето современи теписи. Номадите кои не можат да си дозволат да купат памук на пазарот користат волна за основа, кои традиционално исто така се правеле од волна во области каде памукот не бил локален производ. Памукот може да се испреде поцврсто од волната и поднесува поголема напнатост, што го прави супериорен материјал за основата на теписите. Особено поголемите теписи имаат поголема веројатност да лежат рамно на подот, додека волната има тенденција нерамномерно да се собира, а теписите со волнена основа може да се извиткаат кога се влажни.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Хемиски обработениот ([[мерцеризација|мерцеризиран]]) памук се користи во теписите како замена за свила уште од крајот на XIX век.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> === Свила === [[Свила]]та е скап материјал и се користи за репрезентативни теписи. Нејзината затегнувачка цврстина се користи за свилени основи, но свилата се појавува и во влакнестата површина на теписот. Свиленото влакно може да се користи за истакнување на посебни елементи од дизајнот. Висококвалитетните теписи од Кашан, Кум, Наин и Исфахан имаат целосно свилени влакна. Теписите со свилена површина често се исклучително фини, со краток влакнест слој и сложен дизајн. Свиленото влакно е помалку отпорно на механички стрес, па затоа целосно свилените теписи често се користат како [[Ѕидна облога|ѕидни таписерии]] или перници. === Предење === [[File:Yarn twist S-Left Z-Right.svg|thumb|upright|50px|Предива со S-завој и Z-завој]] Влакната од волна, памук и свила се предат рачно или механички со користење на вретено или индустриски предачки машини за да се добие предиво. Насоката во која се преде предивото се нарекува „завој“. Предивата се карактеризираат како S-завој или Z-завој според насоката на предење.<ref>Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 197</ref> Две или повеќе предени нишки можат да се извртат заедно или да се спојат за да формираат подебело предиво. Обично, рачно предените еднослојни нишки се предат со Z-завој, а спојувањето се врши со S-завој. Како и речиси сите исламски теписи, со исклучок на мамелучките теписи, речиси сите персиски теписи користат „Z“ (спротивно од стрелките на часовникот) предена и „S“ (во насока на стрелките на часовникот) споена волна. === Боење === [[File:Carpet factory.jpg|thumb|Природно обоена волна во турска фабрика за теписи]] Процесот на боење вклучува подготовка на предивото за да стане подложно на соодветните бои преку потопување во [[mordant|мордант]]. Потоа се додаваат боите во предивото кое останува во растворот за боење одредено време. Обоеното предиво потоа се остава да се суши, изложено на воздух и сончева светлина. Некои бои, особено темно кафеавата, бараат железни морданти, кои можат да ја оштетат или избледат ткаенината. Ова често резултира со побрзо трошење на влакната во области обоени со темно кафеави бои и може да создаде релјефен ефект кај старинските ориентални теписи. ==== Растенија ==== [[Природна боја|Традиционалните бои]] што се користат во персиските теписи се добиваат од растенија и инсекти. Во 1856 година, англискиот хемичар [[Вилијам Хенри Перкин]] ја измислил првата [[анилин|анилинска]] боја, [[мавеин]]. Потоа биле измислени различни други синтетички бои. Евтини, лесни за подготовка и употреба во споредба со природните бои, нивната употреба е документирана од средината на 1860-тите. Традицијата на природно боење била обновена во Турција во раните 1980-ти. Хемиските анализи довеле до идентификација на природни бои од примероци на античка волна, а рецептите и процесите на боење биле експериментално повторно создадени.<ref>{{cite journal|last1=Boehmer|first1=Harald|title=The Revival of Natural Dyeing in Two Traditional Weaving Areas of Anatolia|journal=Oriental Rug Review|date=1983|volume=III|issue=9|page=2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Atlihan|first1=Serife|title=Traditional Weaving in One Village of Settled Nomads in Northwest Anatolia|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|date=1993|volume=IV}}</ref> Според овие анализи, природните бои што се користат за волна за теписи вклучуваат: * Црвена од коренот на ''[[Rubia tinctorum]]'' * Жолта од растенија, вклучувајќи [[кромид|''Allium cepa'']], неколку видови камилица ([[Anthemis]], ''[[Matricaria chamomilla]]''), и [[камилица]] * Црна: [[Шикла|дабови жолчки]], [[Даб|дабови желади]] * Зелена со двојно боење со [[индиго]] и жолта боја * Портокалова со двојно боење со црвена и жолта боја * Сина: индиго добиено од ''[[Indigofera tinctoria]]'' Некои бои како индиго или мадер биле трговска стока и затоа широко достапни. Жолтите или кафените бои значително варираат од регион до регион. Многу растенија даваат жолти бои, како што се винова резеда или бојадисувачка трева ''([[Reseda luteola]])'', жолт делфиниум или сумах за боење (''[[Cotinus coggygria]]''). Лисјата од грозје и кората од калинка, како и други растенија, даваат различни нијанси на жолта.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Во Иран, традиционалното боење со природни бои било обновено во 1990-тите, поттикнато од обновениот интерес за традиционално произведени теписи, но мајстори бојаджии како Абас Сајахи го зачувале знаењето за традиционалните рецепти.<ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran"/> ==== Црвени бои од инсекти ==== [[Кармин|Карминските]] бои се добиваат од смолести секрети на инсекти од групата штитести вошки како кохинилната вошка [[Coccus cacti]] и одредени видови на Porphyrophora 9полска и ерменска). Кохинилната боја, таканаречена „лак“, порано се извезувала од Индија, а подоцна од Мексико и Канарските Острови. Бои од инсекти почесто се користеле во области каде ''Rubia tinctorum'' не се одгледувал, како западна и северозападна Персија.<ref name="Edwards, 1952"/> ==== Синтетички бои ==== Со современите синтетички бои може да се добие речиси секоја боја и нијанса, така што без хемиска анализа е речиси невозможно да се утврди дали во готов тепис се користени природни или вештачки бои. Современите теписи можат да се ткаат со внимателно избрани синтетички бои и да имаат уметничка и практична вредност.<ref name="Eilland, 2003">{{cite book|last1=Eilland|first1=Emmett|title=Oriental Rugs Today|date=2003|publisher=Berkeley Hills Books, Albany, CA|isbn=1-893163-46-6|pages=50–59|edition=2}}</ref> ==== Абраш ==== Појавата на мали отстапувања во рамките на истата боја се нарекува абраш (од турски ''abraş'', буквално „шарен, пегав“). Абраш се забележува кај традиционално обоени ориентални теписи. Неговата појава укажува дека најверојатно еден ткајач го изработил теписот, кој немал доволно време или ресурси да подготви доволна количина обоено предиво за да го заврши теписот. Само мали количини волна биле боени одвреме-навреме. Кога една нишка волна ќе се потрошела, ткајачот продолжувал со новата серија. Бидејќи точната нијанса ретко се повторува при ново боење, бојата на влакната се менува кога се ткае нов ред јазли. Така, варијацијата на боите укажува на селски или племенски тепис и се цени како знак на квалитет и автентичност. Абраш може и намерно да се внесе во ново планиран дизајн на тепис.<ref name="O'Bannon 1995">{{cite book|last1=O'Bannon|first1=George|title=Oriental rugs : the collector's guide to selecting, identifying, and enjoying new and vintage oriental rugs|date=1995|publisher=Courage Press|location=Pennsylvania, Pa.|isbn=9781561385287|edition=1st}}</ref> <gallery widths="190px" heights="180px"> File:Rubia_tinctorum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-123.jpg|[[Rubia tinctorum|Мадер (Rubia tinctorum)]] растение File:Indigo-Historische Farbstoffsammlung.jpg|Индиго, историска колекција на бои на [[Технички универзитет во Дрезден|Техничкиот универзитет во Дрезден]], Германија File:Ghermezdaneh.JPG|Кермез ([[Coccus cacti]]) вошки File:Abrash.JPG|Дел (централен медалјон) од јужноперсиски тепис, веројатно Кашкаи, доцeн XIX век, со неправилни сини бои (абраш) </gallery> ==Техники и структури== [[Категорија:Економија на Иран]] [[Категорија:Исламска уметност]] [[Категорија:Исламска култура]] [[Категорија:Персиски ракотворби]] [[Категорија:Текстилна уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] hifymf4q5zmjg1kje07lu0qzof3lhsm 5544167 5544162 2026-04-24T09:24:00Z Тиверополник 1815 /* Техники и структури */ 5544167 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mantes_carpet_Louvre_OA6610_detail1.jpg|мини|Детал од тепихот Мантес, 16 век, [[Сафавидско Царство]], [[Лувр]]]] [[Податотека:Ghyas_el_Din_Jami_-_Tabriz_(%3F)_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Ловечки тепих направен од Гијат-уд-Дин Џами, волна, памук и свила, 1542–1543, [[Музеј Полди Пецоли]], Милано]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_16th_Century_-_The_Schwarzenberg_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|„Шварценбергови тепих“, 16 век, [[Музеј на исламската уметност (Доха)|Музеј на исламска уметност]], Доха]] [[Податотека:Persian_Safavid_period_Animal_carpet_16th_century_MKG_Hamburg.JPG|мини|Персиски сафавидски Животински тепих 16 век, [[Музеј на уметности и занаети (Хамбург)|Музеј на уметност и дизајн]]]] [[Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet.jpg|мини|Детал од горенаведениот тепих]] [[Податотека:Kerman_‘vase’_carpet_fragment,_southeast_Persia,_early_17th_century.jpg|мини|Фрагмент од тепих „вазна“ на Сафавидски Керман, југоисточна Персија, почеток на 17 век]] '''Персиски тепих''' ({{Langx|fa|فرش ایرانی}}), '''персиски килим''' ({{Langx|fa|قالی ایرانی}}), или '''ирански тепих''' е тежок текстил направен за широк спектар на утилитарни и симболични цели и произведен во [[Иран]] (историски познат како [[Иран|Персија]]), за домашна употреба, локална продажба и извоз. Ткаењето теписи е суштински дел од [[Персиска култура|персиската култура]] и [[Иранска уметност|иранската уметност]]. Во рамките на групата ориентални теписи произведени од земјите од „појасот на теписите“, персискиот тепих се издвојува по разновидноста и сложеноста на неговите разновидни дизајни. Персиски килими и теписи од различни видови биле ткаени паралелно од номадските племиња во селските и градските работилници, како и од [[Монархиски двор|монархиските дворови]] каде претставуваат разновидни, истовремени линии на традиција и ја одразуваат [[Историја на Иран|историјата на Иран]], исто така и во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и нејзините различни народи. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smarthistory.org/introduction-to-the-court-carpets-of-the-ottoman-safavid-and-mughal-empires/|title=The court carpets of the Ottoman, Safavid, and Mughal empires, an introduction|last=Weisbin|first=Kendra|work=Smarthistory|language=en|accessdate=2026-01-14}}</ref> Теписите ткаени во дворските фабрики на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]] во [[Исфахан]] во текот на шеснаесеттиот век се познати по своите сложени бои и уметнички дизајн и денес се ценети во музеи и приватни колекции низ целиот свет. Нивните шари и дизајни поставиле уметничка традиција за дворските фабрики која била одржувана во текот на целото траење на Персиското Царство, па сè до последната кралска династија на Иран. Теписите ткаени во градови и регионални центри како [[Тебриски тепих|Тебриз]], [[Кермански тепих|Керман]], Равар, [[Нишапур|Нејшапур]], Машхад, Кашан, [[Исфахански тепих|Исфахан]], [[Наински тепих|Наин]] и [[Комски тепих|Ком]] се карактеризираат со нивните специфични техники на ткаење и употреба на висококвалитетни материјали, бои и шари. Градските фабрики како оние во [[Тебриз]] одиграле важна историска улога во оживувањето на традицијата на ткаење теписи по периоди на опаѓање. Теписите ткаени од селаните и разните племиња на Иран се одликуваат со нивната фина волна, светли и сложени бои и специфични, традиционални шари. Номадските и малите селски ткајачи често произведуваат теписи со посмели, а понекогаш и погруби дизајни, кои се сметаат за најавтентични и традиционални теписи на Персија, за разлика од уметничките, однапред планирани дизајни на поголемите работни места. Теписите [[Габех]] се најпознатиот вид тепих од оваа традиционална линија. Како резултат на политички немири или комерцијален притисок, ткаењето теписи поминало низ периоди на опаѓање во текот на децениите. Особено страдало од воведувањето на синтетички бои во втората половина на 19 век. Ткаењето теписи сè уште има клучна улога во [[Економија на Иран|економијата на современ Иран]]. Современото производство се карактеризира со оживување на традиционалното боење со природни бои, повторно воведување на традиционалните племенски шари, но и со пронаоѓање на современи и иновативни дизајни, ткаени во техника стара со векови. Рачно ткаените персиски килими и теписи се сметаат за предмети со висока уметничка и утилитарна вредност и престиж уште од првиот пат кога биле споменати од [[Старогрчки јазик|античките грчки]] писатели. Иако терминот „''персиски тепих''“ најчесто се однесува на текстил со ткаени влакна, рамно ткаените теписи и килими како [[килим]], [[сумак]] и везените ткаенини како [[Сузани (тепих)|Сузани]] се дел од богатата и разновидна традиција на ткаење персиски теписи. Во 2010 година, „традиционалните вештини за ткаење теписи“ во [[Фарс|покраината Фарс]] и Кашан биле впишани на [[Список на нематеријално културно наследство на УНЕСКО|списоците на нематеријално културно наследство на УНЕСКО]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00382|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00383|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> == Историја == Почетокот на ткаењето теписи останува непознат, бидејќи теписите се предмет на употреба, влошување и уништување од инсекти и глодари. Ткаените теписи веројатно се развиле од поранешни подни облоги, направени од [[филц]], или техника позната како „рамно ткаење“. <ref>{{Наведено списание|last=Pinner|first=R.|date=1983|title=The First Carpets|journal=Hali|volume=5|issue=2|page=11}}</ref> Рамно ткаените теписи се изработуваат со цврсто испреплетување на нишките од основата и ткаењето за да се добие рамна површина без влакна. Техниката на ткаење теписи понатаму се развила во техника позната како ткаење со јамки. Ткаењето со јамки се прави со повлекување на нишките од ткаењето преку шипка со калибар, создавајќи јамки од конец свртени кон ткајачот. Потоа шипката се отстранува, оставајќи ги јамките затворени, или јамките се сечат преку заштитната шипка, што резултира со тепих многу сличен на вистински влакнест тепих . Рачно ткаените теписи со влакна се произведуваат преку врзување нишки од конец поединечно во основата, сечејќи го конецот по секој поединечен јазол. === Пазирички тепих === [[Податотека:Pazyryk_carpet.jpg|мини|Пазирички тепих. Околу 400 п.н.е. [[Ермитаж|Музеј Ермитаж]]]] [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих бил откриен во 1949 година од гробот на скитски благородник во долината Пазирик на [[Алтајски Планини|Алтајските планини]] во [[Сибир]]. Радиојаглеродното тестирање покажало дека тепихот бил ткаен во 5 век п.н.е. Овој тепих е со димензии 183 на 200сантиметри и има 36 симетрични [[Густина на јазли|јазли]] на см^². Напредната техника што се користи во [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих укажува на долга историја на развој и искуство во ткаењето. Се смета за најстариот познат тепих во светот. Неговото средишно поле е во темноцрвена боја и има два животински фризирани рабови што се движат во спротивни насоки придружени со заштитни ленти. Внатрешниот главен раб прикажува поворка од елени, надворешните луѓе на коњи и луѓе што водат коњи. Седлата за коњи се ткаени во различни дизајни. Внатрешното поле содржи 4 × 6 исти квадратни рамки распоредени во редови на црвена основа, секоја исполнета со исти орнаменти во форма на ѕвезда составени од централно преклопувачки шари во форма на буквата X и крст. Дизајнот на тепихот веќе го покажува основниот распоред на она што требало да стане стандарден дизајн на ориентален тепих: поле со повторувачки шари, врамено со главна рамка во сложен дизајн и неколку секундарни рамки. Откривачот на тепихот, [[Сергеј Руденко]], претпоставил дека е производ на современите [[Ахеменидско Царство|Ахемениди]]. Дали е произведен во регионот каде што бил пронајден или претставува производ на ахеменидското производство, останува предмет на дебата. Неговото фино ткаење и сложениот сликовен дизајн укажуваат на напредна состојба на уметноста на ткаење теписи во времето на неговото производство. === Рани фрагменти === Постојат документарни записи за употреба на теписи од страна на старите Грци. Во [[Одисеја|Одисеја,]] книги VII и X, се споменуваат „теписи“. [[Плиниј Постариот]] напишал во неговата Приросна историја дека теписите („polymita“) биле измислени во [[Александрија]]. Не е познато дали станува збор за рамно ткаење или ткаење со влакна, бидејќи во грчките и латинските текстови не се дадени детални технички информации. Рамно ткаени [[Килим|килими]] кои датираат најмалку од четвртиот или петтиот век од н.е. биле пронајдени во [[Турфан]], Хотан, Источен Туркестан, [[Народна Република Кина|Кина]], област која сè уште произведува теписи. Фрагменти од теписи биле пронајдени и во областа [[Лоп Нур]], и се ткаени во симетрични јазли, со 5-7 испреплетени прамени по секој ред јазли, со шарен дизајн и разни бои. Тие денес се наоѓаат во [[Музеј Викторија и Алберт|Музејот Викторија и Алберт]], [[Лондон]]. <ref name="Spuhler Carpets Islamic Museum Berlin">{{Наведена книга|title=Die Orientteppiche im Museum für Islamische Kunst Berlin|last=Spuhler|first=Friedrich|date=1987|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0270-3|edition=1st|location=Munich}}</ref> Други фрагменти ткаени во симетрични, како и асиметрични јазли се пронајдени во [[Дура-Европос]] во Сирија, <ref name="Dura-Europos">{{Наведена книга|title=The Excavations at Dura-Europos; IV Vol. 2 The Textiles|last=Pfister|first=R.|last2=Bellinger|first2=L.|date=1945|publisher=Yale University Press|edition=1st|location=New Haven}}</ref> и од пештерите Ат-Тар во [[Ирак]], <ref name="At-Tar">{{Наведено списание|last=Fujii|first=Hideo|last2=Sakamoto|first2=Kazuko|date=1993|editor-last=Eiland|editor-first=M.L.|title=The marked characteristics of carpets unearthed from the At-Tar caves, Iraq|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|location=Berkeley|volume=IV|pages=35–40}}</ref> датирани од првите векови од н.е. Овие ретки наоди покажуваат дека сите вештини и техники на боење и ткаење теписи биле познати во [[Западна Азија]] пред првиот век од нашата ера. === Рана историја === Персиските теписи за прв пат се споменуваат околу 400 година п.н.е. од старогрчкиот филозоф [[Ксенофонт]] во неговата книга „Анабаза“:<blockquote>„αὖθις δὲ Τιμασιώνι τῷ Δαρδανεῖ προσελθών, ἐπεὶ ἤκουσεν αὐτῷ εἶναι καὶ ἐκπώματα καὶ τάπιδας βαρβαρικάς“, (Xen. anab. VII.3.18) : ''Потоа отишол кај Тимасион Дарданецот, бидејќи слушнал дека има персиски чаши за пиење и теписи.'' "καὶ Τιμασίων προπίνων ἐδωρήσατο φιάλην τε ἀργυρᾶν καὶ τάπιδα ἀξίαν δέκα μνῶν." [Xen. анаб. VII.3.27] : ''Тимасион исто така го испи своето здравје и му подари сребрена чинија и тепих вреден десет мини.'' </blockquote>Ксенофонт ги опишува персиските теписи како скапоцени и достојни да се употребуваат како дипломатски подароци. Не е познато дали овие теписи биле ткаени или биле произведени со друга техника, на пр. [[Килим|рамно ткаење]] или [[везење]], но интересно е што првото споменување на персиските теписи во светската книжевност веќе ги става во контекст на луксуз, престиж и дипломатија. Не се зачувани персиски теписи од периодот на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидите]] (553–330 п.н.е.), [[Селевкидско Царство|Селевкидите]] (312–129 п.н.е.) и [[Партско Царство|Партите]] (околу 170 п.н.е. – 226 н.е.). === Сасанидско Царство === [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]], кое го наследило [[Партско Царство|Партското Царство]], било признато како едно од водечките сили во своето време, заедно со соседното [[Византија|Византиско Царство]], во период од повеќе од 400 години. <ref>International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' pp 29. Ashgate Pub Co, 30 September 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> Сасанидите го основале своето царство приближно во границите поставени од [[Ахемениди|Ахеменидите]], со главен град [[Ктесифон]]. Оваа последна персиска династија пред доаѓањето на [[Ислам|исламот]] го усвоила [[Зороастризам|зороастризмот]] како државна религија. Кога и како точно Персијците започнале да ткаат теписи со купчиња е моментално непознато, но знаењето за ткаење теписи и за соодветни дизајни за подни облоги, сигурно било достапно во областа што ги опфаќа [[Византија]], [[Мала Азија]] и [[Персија]]: Мала Азија, сместена помеѓу Византија и Персија, била владеена од [[Римското Царство]] од 133 година п.н.е. Географски и политички, со менување на сојузите и војните, како и со трговијата, Мала Азија го поврзала Источното Римско со Персиското Царство. Уметнички, двете царства развиле слични стилови и декоративен речник, како што е прикажано со мозаиците и архитектурата на Римска [[Антиохија]]. <ref name="Masterpieces Islamic Art, 2012">{{Наведена книга|title=Masterpieces from the Department of Islamic Art in the Metropolitan Museum of Art|last=Ekthiar|first=MD|last2=Soucek|first2=PP|last3=Canby|first3=SR|last4=Haidar|first4=NN|date=2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-1-58839-434-7|edition=2nd|location=New York|pages=20–24}}</ref> Турски модел на тепих прикажан на сликата „[[Богородица со каноникот ван дер Пеле|Пеле Мадона]]“ од [[Јан ван Ејк]] е проследен до доцноримско потекло и е поврзан со раните исламски мозаици на подот пронајдени во умајадската палата Хирбат ел-Мафџар. <ref name="Brüggemann, Orientteppich 2007">{{Наведена книга|title=Der Orientteppich/The Oriental Carpet|last=Brüggemann|first=Werner|date=2007|publisher=Dr Ludwig Reichert Verlag|isbn=978-3-89500-563-3|edition=1st|location=Wiesbaden, Germany|pages=87–176}}</ref> Рамното ткаење и везењето биле познати за време на сасанскиот период. Рафинираните сасански свилени текстили биле добро зачувани во европските цркви, каде што биле употребувани како прекривки за реликвии и преживеале во црковните ризници. <ref>{{Наведена книга|title=Splendeur des Sassanides: L'empire Perse entre Rome et la Chine (224–642) / the Splendor of the Sassanians: the Persian Empire between Rome and China (224–642)|last=N. (no author)|first=N.|date=1993|publisher=Credit Communal|location=Brussels}}</ref> Голем дел од овие текстили биле зачувани во тибетските манастири и биле отстранети од монаси кои бегале во Непал за време на [[Културна револуција|Кинеската културна револуција]] или ископани од гробишта како Астана, на [[Пат на свилата|Патот на свилата]] во близина на [[Турфан]]. Високото уметничко ниво што го достигнале персиските ткајачи е дополнително илустрирано со извештајот на историчарот [[ел-Табари]] за [[Бахарски тепих|бахарскиот тепих]], земен како плен од арапските освојувачи на Ктесифон во 637 година од н.е. Описот на дизајнот на тепихот од страна наел-Табари го прави да изгледа неверојатно дека тепихот бил ткаен со влакна. <ref name="Antique Rugs from the Near East">{{Наведена книга|title=Vorderasiatische Knüpfteppiche|last=von Bode|first=Wilhelm|last2=Kühnel|first2=Ernst|date=1985|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0247-9|edition=5th|location=Munich|page=78|language=de|translator-last=C. G. Ellis|trans-title=Antique Rugs from the Near East}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of at-Tabari Vol 14|last=at-Tabarī|first=Abū Dschaʿfar Muhammad ibn Dscharīr|date=2007|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-7249-1|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|location=Albany, NY}}</ref> Фрагменти од килими со влакненца од места пронајдени во североисточен [[Авганистан]], за кои се смета дека потекнуваат од покраината [[Саманган]], се датирани со [[јаглерод-14]] во временски период од почетокот на 2 век до раниот сасански период. Меѓу овие фрагменти, некои покажуваат прикази на животни, како разни елени (понекогаш распоредени во поворка, потсетувајќи на дизајнот на Пазиричкиот тепих) или крилесто митско суштество. Волната се употребува како основа, ткаење и влакненца, преѓата е грубо предена, а фрагментите се ткаени со асиметричен јазол поврзан со персиските и далечните источни теписи. На секои три до пет реда, се вткаени парчиња непредена волна, ленти од ткаенина и кожа. <ref name="Carpets from Islamic Lands">{{Наведена книга|title=Carpets from Islamic Lands|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2012|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-97043-0|edition=1st|location=London|pages=14–19}}</ref> Овие фрагменти денес се наоѓаат во колекцијата ел-Сабах во Дар ал-Атар ал-Исламија, Кувајт. <ref name="darmuseum.org.kw">{{Наведена мрежна страница|url=http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|title=Kuwait Dar al-Athar al-Islamiyyah rugs and textiles collection|work=Dar al-Athar al-Islamiyyah|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725115931/http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|archive-date=25 July 2015|accessdate=25 July 2015}}</ref> Фрагментите од теписи, иако сигурно датирани од раното сасанско време, се смета дека не се поврзани со прекрасните дворски теписи опишани од арапските освојувачи. Нивните груби јазли што содржат пурпур на задната страна укажуваат на потребата од зголемена изолација. Со нивните грубо завршени животни и ловни претстави, овие теписи веројатно биле ткаени од номадски народ. <ref name="Spuhler, Pre-Islamic carpets 2013">{{Наведена книга|title=Pre-Islamic carpets and textiles from eastern lands.|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2013|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500970546|edition=1st|location=Farnborough}}</ref> === Доаѓање на исламот и калифатите === [[Исламско освојување на Персија|Муслиманското освојување на Персија]] довело до крајот на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во 651 година и конечниот пад на [[Зороастризам|зороастрската религија]] во Персија. Персија станала дел од исламскиот свет, управуван од муслимански [[Калифат|калифати]]. Арапските географи и историчари кои ја посетувале Персија, за прв пат, даваат информации за употребата на теписи на подот. Непознатиот автор на „Худуд ел-Алам“ наведува дека теписите се ткаеле во Фарс. 100 години подоцна, ел-Мукадаси се осврнал на теписите во Каинат. Јакут ел-Хамави напишал дека теписите се ткаеле во [[Азербејџан (Иран)|Азербејџан]] во 13 век. Големиот арапски патник [[Ибн Батута]] споменува дека пред него бил распослан зелен тепих кога ја посетил зимската населба на [[Атабег|атабегот]] Бахтијари во Идеџ. Овие информации укажуваат дека ткаењето теписи во Персија под калифатот било племенска или рурална индустрија. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Владеењето на калифите над Персија завршило кога [[Абасидски Калифат|Абасидскиот Калифат]] бил соборен во [[Опсада на Багдад (1258)|опсадата на Багдад (1258)]] од страна на [[Монголско Царство|Монголското Царство]] под водство на [[Хулагу-кан]]. Абасидската линија на владетели се сместила во главниот град на [[Мамелучки Султанат|Мамлуците]], [[Каиро]], во 1261 година. Иако немала политичка моќ, династијата продолжила да бара авторитет во религиозните прашања сè до по [[Отоманска династија|османлиското]] [[Османлиско-мамелучка војна (1516-1517)|освојување на Египет]] (1517). Под династијата Мамлуци во Каиро, се произведувале големи теписи познати како „мамлучки теписи“. <ref name="Erdmann, Mamluks">{{Наведено списание|last=Erdmann|first=Kurt|date=1938|title=Kairener Teppiche Teil I. Europäische und Islamische Quellen vom 15.-18. Jahrhundert|trans-title=Cairene Carpets Part I. European and Islamic Sources from the 15.-18. Century|journal=Ars Islamica|publisher=Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan|volume=5|issue=2|page=181|jstor=4520928}}</ref> === Селџучката инвазија и турко-персиската традиција === Најдоцна со [[Селџучко Царство|селџучките]] инвазии на Мала Азија и северозападна Персија, се појавила посебна [[турко-персиска традиција]]. Фрагменти од ткаени теписи биле пронајдени во [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]] во турскиот град [[Конија]] и [[Џамија Ешрефоглу|џамијата Ешрефоглу]] во [[Бејшехир]], и биле датирани од анадолскиот селџучки период (1243–1302). <ref>{{Наведена книга|title=A History of Oriental Carpets before 1800|last=Martin|first=F.R.|date=1908|publisher=Printed for the author in the I. and R. State and Court Print|edition=1|location=Vienna}}</ref> <ref name="Beyshehir fragments">{{Наведено списание|last=Riefstahl|first=Rudolf Meyer|author-link=Rudolf Meyer Riefstahl|date=December 1931|title=Primitive Rugs of the "Konya" type in the Mosque of Beyshehir|journal=The Art Bulletin|volume=13|issue=4|pages=177–220}}</ref> Повеќе фрагменти биле пронајдени во [[Фустат]], денес предградие на градот [[Каиро]]. <ref name="Lamm, 1937">{{Наведена книга|title=Carpet fragments: The Marby rug and some fragments of carpets found in Egypt (Nationalmuseums skriftserie)|last=Lamm|first=C.J.|date=1985|publisher=Swedish National Museum|isbn=978-9171002914|edition=1937 reprint}}</ref> Овие фрагменти даваат претстава како можеби изгледале селџучките теписи. Египетските наоди, исто така, даваат докази дека постоела извозна трговија. Дали и како овие теписи влијаеле врз персиското ткаење теписи, останува непознато, бидејќи не е познато дека постојат посебни персиски теписи од овој период, или истражувачите не се во можност да ги идентификуваат. Западните научници претпоставувале дека [[Селџуци|Селџуците]] можеби барем вовеле нови дизајнерски традиции, ако не и самиот занает на ткаење, во Персија, каде што вештите занаетчии и мајстори можеби интегрирале нови идеи во своите стари традиции.<gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Konya_Ethnographical_Museum_-_Carpet_1.png|алт=Carpet fragment from Eşrefoğlu Mosque, Beysehir, Turkey. Seljuk Period, 13th century.| Фрагмент од тепих од џамијата Ешрефоглу, Бејшехир, Турција. Селџучки период, 13 век. Податотека:Seljuk_Carpet_Fragment_13th_Century..png|алт=Seljuq carpet, 320 by 240 centimetres (126 by 94 inches), from the Alâeddin Mosque, Konya, 13th century| Селџучки тепих, 320 на 240 сантиметри, од [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]], [[Конија]], 13 век </gallery> === Монголски Илханат и Тимуридско Царство === [[Податотека:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|мини|Монголски принц го проучува Куранот. Илустрација на „Гами ат-таварих“ од Рашид-ад-Дин. Тебриз (?), прва четвртина од 14 век.]] Помеѓу 1219 и 1221 година, Персија била нападната од [[Монголско Царство|Монголците]]. По 1260 година, титулата „Илхан“ ја носеле потомците на [[Хулегу-кан]], а подоцна и другите принцови во Персија. На крајот на 13 век, [[Газан-кан]] изградил нов главен град во Шам, во близина на Тебриз. Тој наредил подовите на неговата резиденција да бидат покриени со теписи од Фарс. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Со смртта на Илхан Абу Саид Бахатур во 1335 година, монголското владеење започнало да слабее и Персија западнала во политичка анархија. Во 1381 година, [[Тамерлан|Тимур]] го нападнал Иран и станал основач на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Неговите наследници, Тимуридите, го држеле поголемиот дел од Иран сè додека не морале да се покорат на Туркменската конфедерација [[Ак Којунлу]] под [[Узун Хасан]] во 1468 година; Узун Хасан и неговите наследници биле господари на Иран сè до подемот на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]]. Во 1463 година, Венецијанскиот Сенат, барајќи сојузници поради [[Отоманско-венецијанска војна (1463–1479)|Отоманско-венецијанската војна (1463–1479),]] воспоставил дипломатски односи со дворот на Узун Хасан во Тебриз. Во 1473 година, [[Џосафат Барбаро]] бил испратен во Тебриз. Во своите извештаи до Сенатот на Венеција, тој повеќе од еднаш ги споменува прекрасните теписи кои ги видел во палатата. Некои од нив биле од свила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldcat.org/search?q=Lettere%20al%20senato%20veneto%20annotate%20per%20E.%20Cornet%20giosafat%20barbaro|title=Worldcat|accessdate=8 August 2015}}</ref> Во 1403–05 година, Руј Гонзалез де Клавихо бил амбасадор на Хенри III од Кастилја на дворот на [[Тамерлан|Тимур]], основач и владетел на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Тој опишал дека во Тимуровата палата во [[Самарканд]], „''насекаде подот е покриен со теписи''“. <ref>{{Наведена книга|title=Embassy to Tamerlane, 1403–1406|last=de Clavijo|first=Ruy Gonzáles|date=2009|publisher=Hardinge Simpole|isbn=978-1843821984|editor-last=Le Strange|editor-first=Guy|location=Kilkerran}}</ref> Минијатурите од Тимурскиот период прикажуваат теписи со геометриски дизајни, редови од осумаголници и ѕвезди, форми на јазли и рабови понекогаш изведени од куфичкото писмо. Ниеден од теписите ткаени пред 1500 година од н.е. не е зачуван. === Сафавидски период === [[Податотека:17-9_3-1964-Saltingtaeppe_Photo-Pernille-Klemp-f.jpg|мини|„Посолен тепих“. Волна, свила и метален конец. Сафавидски период, околу 1600 година.]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_mid-16th_Century_-_The_Rothschild_Small_Silk_Medallion_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Малиот свилен медалјонски тепих на Ротшилд, средината на 16 век, Музеј на исламска уметност, Доха]] [[Податотека:Ardabil_Carpet.jpg|мини|[[Ардабил тепих]] во [[Викторија и Алберт (музеј)|музејот на Викторија и Алберт]]. Натпис на врвот од полето близу до границата.]] [[Податотека:The_Clark_'Sickle-Leaf',_vine_scroll_and_palmette_carpet,_probably_Kirman,_17th_century.jpg|мини]] Во 1501 година, династијата [[Сафавиди]] се појавила во Персија и го основала [[Сафавидско Царство|Сафавидското Царство]]. Шахот [[Исмаил I]], нејзиниот основач, бил во роднинска врска со Узун Хасан. Тој се смета за прв национален суверен на Персија од арапското освојување и го воспоставил [[Шиизам|шиитскиот ислам]] како државна религија на Персија. <ref>{{Наведена книга|title=Iran under the Safavids|last=Savory|first=Roger|date=2007|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0521042512|edition=1. publ.|location=Cambridge [u.a.]}}</ref> Тој и неговите наследници, шах [[Тахмасп I]] и шах [[Абас I]], станале покровители на персиската [[сафавидска уметност]]. Дворските фабрики веројатно биле основани од шах Тахмасп во Тебриз, но дефинитивно од шах Абас кога го преместил својот главен град од Тебриз, во северозападна Персија, во [[Исфахан]], во средна Персија, по [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-сафавидската војна (1603–1618)]]. За уметноста на ткаење теписи во Персија, ова значело, како што напишал Едвардс: „''дека за кратко време се издигнала од колибен занает до достоинство на ликовна уметност''“. Сафавидскиот период означува еден од најголемите периоди во [[Персиска уметност|персиската уметност]], што вклучува ткаење теписи. Теписите од подоцнежниот сафавидски период сè уште постојат, кои припаѓаат на најдобрите и најсложените ткаења кои се познати денес. Феноменот дека првите теписи кои ни се физички познати покажуваат толку усовршени дизајни води до претпоставката дека уметноста и занаетот на ткаење теписи би морало да постоеле веќе некое време пред да можат да се ткаат величествените сафавидски дворски теписи. Бидејќи не преживеале теписи од раниот сафавидски период, истражувањата се фокусирале на приказите на книгите и [[Персиска минијатура|минијатурните слики]] од тимуридскиот период. Овие слики прикажуваат шарени теписи со повторувачки дизајни на геометриски шари во еднаков размер, наредени во дизајни слични на шаховска табла, со „куфични“ рабни орнаменти добиени од [[Исламски краснопис|исламската калиграфија]]. Дизајните се толку слични на анадолските теписи од тој период, особено на „[[Холбејнски тепих|холбејнските теписи]]“ што не може да се исклучи заеднички извор на дизајнот: тимуридските дизајни можеби преживеале и во персиските и во анадолските теписи од раниот сафавидски и отомански период. <ref name="Briggs, Timurid carpets">{{Наведено списание|last=Briggs|first=Amy|date=1940|title=Timurid Carpets; I. Geometric carpets|journal=Ars Islamica|volume=7|pages=20–54}}</ref> ==== „Дизајнерска револуција“ ==== До крајот на XV век, дизајнот на теписите прикажани на минијатури значително се променил. Се појавиле медалјони со голем формат, орнаментите започнале да покажуваат сложени криволинеарни дизајни. Големите спирали и ластари, цветните орнаменти, претставите на цвеќиња и животни, често биле прикажувани по долгата или кратката оска на тепихот за да се добие хармонија и ритам. Поранешниот „куфски“ дизајн на рабовите бил заменет со ластари и арабески. Сите овие модели барале посложен систем на ткаење, во споредба со ткаењето прави, праволиниски линии. Исто така, тие барале уметници кои ќе можат да го создадат дизајнот, ткајачи да ги изведат на разбој и ефикасен начин да ги пренесат идеите на уметникот на ткајачот. Денес ова се постигнува преку изработка на модел (Форд, 1981, стр.&nbsp;170 <ref name="Ford, Oriental Carpet Design">{{Наведена книга|title=Oriental Carpet Design|last=Ford|first=P.R.J.|date=1981|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500276648|edition=1st|location=London}}</ref> ). Како производителите на Сафавидите го постигнале ова, технички, засега е непознато. Сепак, резултатот од нивната работа бил она што Курт Ердман го нарекол „''револуција во дизајнот на теписи''“. <ref name="Erdmann">{{Наведена книга|title=Der Orientalische Knüpfteppich. tr. C. G. Ellis as Oriental Carpets: An Essay on Their History, New York, 1960.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1965|publisher=Verlag Ernst Wasmuth|edition=3rd|location=Tübingen|pages=30–32}}</ref>  {{Превод на стих|Joz āstān-e to-am dar jahān panāh-ī nīst Sar-e marā be-joz īn dar ḥawāla-gāh-ī nīst ʿAmal-e banda-ye dargāh Maqṣūd Kāšānī sana 946.|Освен твојот праг, нема засолниште за мене во целиот свет. Освен оваа врата, нема место за одмор за мојата глава. Дело на слуга на дворот, Максуд од [[Кашан]]. Година 946 [[Исламски календар|Хиџра]].}}Годината 946 по Хиџра одговара на 1539–1540 година од нашата ера, што го датира Ардабилскиот тепих од времето на владеењето на шахот Тахмасп, кој го донирал тепихот на светилиштето на шејх Сафи-ад-Дин Ардабили во [[Ардабил]], кој се смета за духовен татко на династијата Сафавиди. Друг натпис може да се види на „Ловскиот тепих“, кој денес се наоѓа во [[Музеј Полди Пецоли|Музејот Полди Пецоли]], [[Милано]], кој го датира тепихот од 949 година по Хриџвака/1542–3 година од н.е.:  {{Blockquote|Благодарение на трудољубивоста на Ѓат уд-Дин, Џами беше завршено Ова познато дело, кое ни се допаѓа со својата убавина Во 949 година|„Вткаен натпис на миланскиот ловечки тепих“}} [[Податотека:Embassy_to_Europe.jpg|мини|Шах Абас I, амбасада во Венеција, од Карло Калијари, 1595 година. [[Дуждова палата]], [[Венеција]]]] Бројот на извори за попрецизно датирање и припишување на потеклото се зголемил во текот на 17 век. Сафавидските теписи биле подарувани како дипломатски подароци на европските градови и држави, како што се зголемиле дипломатските односи. Во 1603 година, шахот Абас му подарил тепих со вткаени златни и сребрени конци на венецијанскиот дужд [[Марино Гримани]]. Европските благородници започнале да нарачуваат теписи директно од производителите на Исфахан и Кашан, чии ткајачи биле спремни да ткаат специфични дизајни, како што се европски грбови, во нарачаните парчиња. Нивното стекнување понекогаш било прецизно документирано: Во 1601 година, ерменецот Сефер Муратович бил испратен во Кашан од полскиот крал [[Сигизмунд III Васа]] за да нарача 8 теписи на полскиот кралски двор за да бидат ткаени. Кашанските ткајачи го сториле тоа и на 12 септември 1602 година Муратович ги предал теписите на полскиот крал, а сметката на благајникот на круната. <ref name="Erdmann 1966">{{Наведена книга|title=Seven hundred years of Oriental carpets.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1970|publisher=University of California Press|isbn=978-0520018167|editor-last=Erdmann|editor-first=Hanna|location=Berkeley|editor-last2=Beattie (transl.)|editor-first2=May H.}}</ref> Западните историчари на уметност погрешно верувале дека репрезентативните сафавидски теписи изработени од свила со вткаени златни и сребрени конци се од полско производство. Иако грешката била исправена, теписите од овој тип го задржале името „полски“ или „полонез“ теписи. Посоодветното име за типот теписи „Шах Абас“ го предложил Курт Ердман. ==== Ремек-дела на сафавидското ткаење теписи ==== Едвардс ја започнува својата книга за персиските теписи со опис на осум ремек-дела од овој голем период: * [[Ардабил тепих|Тепих Ардабил]] – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Ловечки тепих – Австриски [[Музеј за применета уметност (Виена)|музеј за применета уметност]], [[Виена]] * Тепих Челси – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со животни и цвеќиња – Австриски музеј за применета уметност, Виена * Вазен тепих од розова земја – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со медалјон и цвеќиња и натпис – [[Музеј Полди Пецоли]], Милано * Тепих со впишан медалјон со животни и цвеќиња и рамка со натпис – [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], пристапен број: 32.16 * Медалјон, животински и тепих од дрво - Музеј на декоративни уметности, Париз ==== Сафавидски теписи со „вазна техника“ од Кирман ==== [[Податотека:Sanguszko_carpet_01.jpg|мини|„Сангушков килим“, Кирман, 16/17 век. Музеј Михо]] [[Податотека:Safavid_tilework_MKG_Hamburg.jpg|мини|Поплочен лак со сцени од лов. Кон крајот на 17 век, Исфахан/Иран. Музеј за Кунст и Гевербе, Хамбург]] Посебна група теписи од времето на Сафавидите може да се припише на регионот Кирман во јужна Персија. Меј Х. Бити ги распознала овие теписи според нивната заедничка структура: <ref name="Beattie, 1976">{{Наведена книга|title=Carpets of Central Persia : with special references to rugs of Kirman.|last=Beattie|first=May H.|date=1976|publisher=World of Islam Festival Pub. Co.|isbn=0905035178|location=[S.l.]|pages=19–28}}</ref> Билер распознаени седум различни видови теписи: Градинарски теписи (кои прикажуваат формални градини и водни канали); теписи со централизирани дизајни, карактеризирани со голем медалјон; дизајни со повеќе медалјони со поместени медалјони и повторувања на прегради; насочени дизајни со аранжмани на мали сцени кои се користат како индивидуални мотиви; дизајни во форма на српест лист каде што долги, закривени, назабени, а понекогаш и сложени лисја доминираат во полето; арабеска; и решеткасти дизајни. Нивната карактеристична структура се состои од асиметрични јазли; памучните основи се вдлабнати и има три ткаенини. Волнените ткаенини се наоѓаат скриени во средината на тепихот, сочинувајќи го првото и третото ткаене. Свилата или памукот го сочинува средното ткаене, кое се прекрстува од назад кон напред. Карактеристичен ефект на „трамвајска линија“ е предизвикан од третото ткаене кога тепихот е истрошен. Најпознатите теписи со „вазнена техника“ од Кирман се оние од таканаречената „група Сангушко“, именувана според куќата [[Сангушко]], чија колекција има најистакнат пример. Дизајнот со медалјон и агол е сличен на другите теписи од 16 век во времето на Сафавидите, но боите и стилот на цртање се различни. Во средишниот медалјон, парови човечки фигури во помали медалјони опкружуваат средишна сцена со борба со животни. Други борби со животни се прикажани на полето, додека коњаници се прикажани во аголните медалјони. Главната рамка, исто така, содржи лобусни медалјони со Хури, борби со животни или спротивставени пауни. Помеѓу граничните медалјони, се борат феникси и змејови. Слично на мозаичните шпандрели во [[Ганџали-канов комплекс|Ганџали-кановиот комплекс]] на чаршијата во Кирман, со натпис на кој е наведен датумот на неговото завршување како 1006 после хиџра/1596 н.е., тие се датираат од крајот на 16 или почетокот на 17 век. <ref name="Ferrier, 1989">{{Наведена книга|title=The arts of Persia|last=Ferrier|first=R.W.|date=1989|publisher=Yale Univ. Press|isbn=0300039875|location=New Haven|pages=124–125}}</ref> Два други теписи со „вазна техника“ имаат натписи со датум: Едниот од нив го носи датумот 1172 после хиџра/1758 година и името на ткајачот: мајсторот занаетчија Мухамед Шариф Кирмани, другиот има три натписи што укажуваат дека е ткаен од мајсторот занаетчија Му'мин, син на Кутб ал-Дин Махани, помеѓу 1066 и 1067 година после хиџра/1655–1656 година. Теписите во сафавидската традиција сè уште се ткаеле во Кирман по падот на сафавидската династија во 1732 година (Фериер, 1989, стр.&nbsp;127). Крајот на владеењето на шахот [[Абас II]] во 1666 година го означил почетокот на крајот на династијата Сафавиди. Земјата во опаѓање била постојано напаѓана на нејзините граници. Конечно, еден поглавар на Гилзаи Паштун по име Мир Ваис Кан започнал бунт во [[Кандахар]] и ја победил сафавидската војска под водство на иранскиот грузиски гувернер на регионот, Гургин-кан . Во 1722 година, [[Петар Велики]] ја започнал [[Руско-персиска војна (1722–1723)|Руско-персиската војна (1722–1723)]], освојувајќи многу од кавкаските територии на Иран, вклучувајќи ги [[Дербент]], Шаки, [[Баку]], но и [[Гилан]], [[Мазендеран|Мазандаран]] и [[Астрабад]]. Во 1722 година, авганистанска војска предводена од [[Махмуд Хотак]] марширала низ источен Иран, го опсадила и го освоила Исфахан. Махмуд се прогласил за „Шах“ на Персија. Во меѓувреме, царските соперници на Персија, Османлиите и Русите, го искористиле хаосот во земјата за да заземат повеќе територија за себе. <ref>{{Наведена книга|title=The sword of Persia : Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant|last=Axworthy|first=Michael|date=2008|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1845119829|edition=1st|location=London|pages=17–56}}</ref> Со овие настани, династијата Сафавиди завршила. ==== Персиски теписи од периодот на Сафавидите ==== <gallery widths="220px" heights="190px"> Податотека:Zayn_al-'Abidin_bin_ar-Rahman_al-Jami_-_Double-page_Illustrated_Frontispiece_Depicting_a_Court_Scene_-_Walters_W6281B_-_Full_Page.jpg|алт=Zayn al-'Abidin bin ar-Rahman al-Jami – Early 16th century miniature, Walters Art Museum| Зејн ел-Абидин бин ар-Рахман ел-Џами - минијатура од почетокот на 16 век, Волтерсов музеј на уметноста Податотека:Ardabil_Carpet_LACMA_53.50.2_(1_of_8).jpg|алт=Ardabil Carpet at the LACMA| Тепихот Ардабил на саемот во Лос Анџелес Податотека:The_Emperor's_Carpet_(detail),_second_half_of_16th_century,_Iran._Silk_(warp_and_weft),_wool_(pile);_asymmetrically_knotted_pile,_759.5_x339_cm.The_Metropolitan_Museum_of_Art,.jpg|алт=The Emperor's Carpet (detail), second half of the 16th century, Iran. Metropolitan Museum of Art, New York| Царскиот тепих (детал), втора половина на 16 век, Иран. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], Њујорк Податотека:Khalili_Collection_Islamic_Art_txt_0236_new.jpg|алт=Niche rug with the text of the Ayat al-Kursi, c. 1570s central Iran, Khalili Collection of Islamic Art| Нишен тепих со текстот од ајат ал-Курси, {{Околу|1570-тите}}, Среден Иран , колекција на исламска уметност Халили Податотека:Kirmanrug.jpg|алт="Vase technique" carpet, Kirmān, 17th century| Тепих „Техника на ваза“, Кирман, 17 век Податотека:Louvre_-_Tapis_à_décor_de_jardin_de_paradis,_dit_Tapis_de_Mantes.jpg|алт=Safavid Persian carpet "Mantes carpet" at The Louvre| Сафавидски персиски тепих „ [[:fr:Tapis de Mantes|Тепих Мантес]]“ во [[Лувр]] Податотека:Cloud_band_Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet_detail.JPG|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_carpet_detail_hunting.jpg|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century: Lion and Qilin, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век: Лав и Килин, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург </gallery> === Афшаридски и Зандски период === [[Податотека:North_West_Persian_Runner_detail.jpg|мини|Северозападен персиски тепих (детал), крај на 18 век]] Територијалниот интегритет на Иран бил обновен од страна на иранскиот [[Туркиски народи|турски]] [[Афшариди|афшарски]] воен водач од Хорасан, [[Надер-шах]]. Тој ги победил Авганистанците и [[Отоманско-персиска војна (1730–1736)|Османлиите]], ги вратил Сафавидите на престолот и преговарал за повлекување на Русија од кавкаските територии на Иран преку договорите од [[Договор од Решт|Решт]] и [[Договор од Ганџа|Ганџа]]. До 1736 година, самиот Надер бил крунисан за шах. Нема записи за ткаење теписи, кое прераснало во незначителен занает, за време на периодот на Афшаридите и Зандите. === Каџарска ера === Во 1789 година, основачот на [[Каџари|династијата Каџар]], [[Ага Мохамед-кан Каџар]], бил крунисан за [[Каџарски Иран|шах на Иран]]. Ова му обезбедило на Иран долг период на ред и релативен мир, давајќи ѝ можност на индустријата за оживување. Владеењето на Фат-Али Шах Каџар, Насер ел-Дин Шах Каџар и Мозафар ад-Дин Шах Каџар довело до оживување на древните персиски монархистички традиции. Ткајачите од Тебриз ја искористиле можноста и околу 1885 година станале основачи на современата индустрија за ткаење теписи во Иран === Пахлавидски период === По [[Руска револуција|Руската револуција]], Иран станал бојно поле. Во 1917 година, [[Обединето Кралство|Велика Британија]] го искористила Иран како појдовна точка за напад врз Русија во неуспешен обид да ја задуши Револуцијата. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] одговорил со анексирање на делови од северен Иран, создавајќи ја [[Персиска Социјалистичка Советска Република|Персиската Социјалистичка Советска Република]]. До 1920 година, иранската влада ја изгубила практично целата моќ надвор од својот главен град: британските и советските сили го контролирале поголемиот дел од иранското копно. Во 1925 година, [[Реза Шах Пахлави|Реза Шах Пахлеви]], поддржан од британската влада, го соборил [[Ахмад Шах Каџар]], последниот [[Шах (титула)|шах]] од [[Каџарска династија|Каџарската династија]], и ја основал [[Династија Пахлави|династијата Пахлави]]. Тој воспоставил уставна монархија која траела до [[Иранска револуција|иранската револуција]] во 1979 година. Реза Шах вовел социјални, економски и политички реформи, на крајот поставувајќи ги темелите на современата иранска држава. За да го стабилизираат и легитимираат своето владеење, Реза Шах и неговиот син [[Мухамед Реза Пахлеви|Мохамед Реза Пахлави]] имале за цел да ги оживеат древните персиски традиции. Оживувањето на ткаењето теписи, честопати повикувајќи се на традиционалните дизајни, било важен дел од овие напори. Во 1935 година, Реза Шах ја основал Иранската компанија за теписи и го ставил ткаењето теписи под владина контрола. Раскошни теписи биле ткаени за извоз и како дипломатски подароци за други држави. <ref>{{Наведено списание|last=Hillmann|first=Michael Craig|date=1989|title=A cultural-aesthetic analysis of a modern Persian carpet|journal=Oriental Rug Review|volume=9|issue=6|pages=29–31}}</ref> Династијата Пахлави ја модернизирало и централизираше иранската влада и се стремела кон ефективна контрола и авторитет над сите свои поданици. Реза Шах станал првиот ирански монарх кој се соочил со овој предизвик со современо оружје. Присилен од армијата, номадизмот бил забранет во текот на 1930-тите, традиционалните племенски облеки биле забранети, а употребата на шатори и јурти станала забранета во Иран. Не можејќи да мигрираат, откако ги загубиле своите стада, многу номадски семејства умреле од глад. За номадските племиња следел краток период на релативен мир во 1940-тите и 1950-тите, кога [[Англо-советска инвазија на Иран|англо-советската инвазија на Иран]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] го принудило Реза Шах да абдицира во 1941 година. Неговиот наследник, Мохамед Реза Шах, ја консолидирал својата моќ во текот на 1950-тите. Неговата програма за земјишни реформи од 1962 година, дел од таканаречената [[Бела револуција]], и покрај очигледните предности за селаните без земја, ја уништила традиционалната политичка организација на номадските племиња како народот Кашкаи и традиционалниот начин на номадски живот. Вековните традиции на номадско ткаење теписи, кои влегле во процес на опаѓање со воведувањето на синтетички бои и комерцијални дизајни кон крајот на 19 век, биле речиси уништени од политиката на последната иранска царска династија. <ref name="Opie, Tribal Rugs">{{Наведена книга|title=Tribal rugs – Nomadic and Village Weavings from the Near East and Central Asia|last=Opie|first=James|date=1992|publisher=Laurence King Publishing|isbn=1-85669-025-3|edition=1st}}</ref><gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Niavaranpalacemirror.jpg|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во [[Нијаваран]], Техеран Податотека:A_masterpiece_by_Mohammad_Seirafian_furnishing_the_Niavaran_Palace_(residence_of_Mohammad_Reza_Shah_Pahlavi,_Shah_of_Iran).JPG|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во палатата Нијаваран, Техеран </gallery> === Современ период === [[Податотека:TapisGabbeh.png|мини|Современ тепих „[[габех]]“]] По [[Иранска револуција|Иранската револуција]], на почетокот можело да се добијат малку информации за ткаењето теписи во Иран. Во 1970-тите и 1980-тите, во Европа се појавил нов интерес за теписите [[габех]], кои првично ги ткаеле номадски племиња за нивна сопствена употреба. Нивното грубо ткаење и едноставните, апстрактни дизајни им се допаднале на западните купувачи. Во 1992 година, на првата Голема персиска конференција и изложба во [[Техеран]] за прв пат биле претставени современи дизајни на персиски теписи. <ref>{{Наведено списание|last=Eiland|first=Murray|date=1998|title=Mixed Messages and Carpet Diplomacy: Opportunities for Detente with Iran|url=https://www.academia.edu/7934917|journal=Middle East Policy|volume=6|issue=2|pages=130–138|doi=10.1111/j.1475-4967.1998.tb00313.x|via=Academia.edu}}</ref> Персиски мајстори ткајачи како Разам Арабзаде изложиле теписи ткаени во традиционална техника, но со необични, современи дизајни. <ref>{{Наведено списание|last=Eilland|first=Murray L. III|date=1994|title=Persian design: A step forward|journal=The Decorative Rug|volume=7|issue=9|pages=40–46}}</ref> Бидејќи Големите конференции продолжуваат да се одржуваат во редовни интервали, денес може да се забележат два тренда во иранското ткаење теписи. Од една страна, современите и иновативни уметнички дизајни се измислени и развиени од иранските производители, кои на тој начин ја носат древната традиција на дизајнирање напред кон 21 век. Од друга страна, обновениот интерес за природни бои <ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran">{{Наведено списание|last=Opie|first=James|date=1992|title=Vegetal Dyes: Iran restores an ancient tradition.|journal=Oriental Rug Review|volume=III|issue=10|pages=26–29}}</ref> го прифатиле комерцијалните претпријатија, кои нарачуваат теписи на племенски селски ткајачи. Ова обезбедува редовен извор на приход за ткајачите на теписи. Компаниите обично го обезбедуваат материјалот и ги специфицираат дизајните, но на ткајачите им е дозволен одреден степен на креативна слобода. Со завршувањето на ембаргото на САД за ирански стоки, персиските теписи (вклучувајќи ги и античките персиски теписи стекнати на аукции) може повторно да станат полесно достапни за американските клиенти. Како комерцијални производи за домаќинството, персиските теписи денес се соочуваат со конкуренција од други земји со пониски плати и поевтини методи на производство: машински ткаени, тафтирани теписи или рачно ткаени теписи, но со побрз и поевтин метод на ткаење со јамки, обезбедуваат теписи во „ориентални“ дизајни со утилитарна, но без уметничка вредност. Традиционалните рачно ткаени теписи, изработени од овча волна обоена со природни бои, се сè повеќе барани. Тие обично се продаваат по повисоки цени поради големата количина на рачна работа поврзана со нивното производство, која, во суштина, не се променила од старите времиња, како и поради уметничката вредност на нивниот дизајн. Така, персискиот тепих го задржува својот антички статус како предмет на луксуз, убавина и уметност. == Материјали == === Волна === Во повеќето персиски теписи, влакната се од волна од [[овца]]. Нејзините карактеристики и квалитет варираат од област до област, во зависност од расата на овците, климатските услови, пасиштата и посебните обичаи поврзани со тоа кога и како волната се стриже и обработува.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998">{{cite book|last1=Eilland|first1=Murray L. Jr.|last2=Eilland|first2=Murray III|title=Oriental Rugs – A Complete Guide|date=1998|publisher=Callmann & King Ltd.|location=London|edition=revised}}</ref> Различни делови од руното на овцата даваат различен квалитет на волна, во зависност од односот помеѓу подебелата и поцврста овча коса и пофините влакна на волната. Обично, овците се стрижат во пролет и есен. Пролетното стрижење дава волна со повисок квалитет. Најниската класа волна што се користи во ткаењето теписи е „кожна“ волна, која хемиски се отстранува од кожата на мртви животни.<ref name="Edwards, 1952"/> Повисоките класи на персиска волна често се нарекуваат курк или корк волна, која се добива од волната што расте на вратот на овцата.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Современото производство користи и увезена волна, на пример [[мерино]] волна од Нов Зеланд, бидејќи големата побарувачка за волна за теписи не може целосно да се задоволи со локалното производство. Се користат и влакна од камили и кози. Козјата коса главно се користи за зацврстување на рабовите, на номадските теписи како [[белуџиски тепих|белуџиски теписи]], бидејќи е поотпорна на абење. Камилската волна повремено се користи во персиски номадски теписи. Често се бои во црно или се користи во својата природна боја. Почесто, волната што се нарекува камилска всушност е обоена овча волна.<ref name="Edwards, 1952"/> === Памук === [[Памук]]от ја формира основата на основата кај повеќето современи теписи. Номадите кои не можат да си дозволат да купат памук на пазарот користат волна за основа, кои традиционално исто така се правеле од волна во области каде памукот не бил локален производ. Памукот може да се испреде поцврсто од волната и поднесува поголема напнатост, што го прави супериорен материјал за основата на теписите. Особено поголемите теписи имаат поголема веројатност да лежат рамно на подот, додека волната има тенденција нерамномерно да се собира, а теписите со волнена основа може да се извиткаат кога се влажни.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Хемиски обработениот ([[мерцеризација|мерцеризиран]]) памук се користи во теписите како замена за свила уште од крајот на XIX век.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> === Свила === [[Свила]]та е скап материјал и се користи за репрезентативни теписи. Нејзината затегнувачка цврстина се користи за свилени основи, но свилата се појавува и во влакнестата површина на теписот. Свиленото влакно може да се користи за истакнување на посебни елементи од дизајнот. Висококвалитетните теписи од Кашан, Кум, Наин и Исфахан имаат целосно свилени влакна. Теписите со свилена површина често се исклучително фини, со краток влакнест слој и сложен дизајн. Свиленото влакно е помалку отпорно на механички стрес, па затоа целосно свилените теписи често се користат како [[Ѕидна облога|ѕидни таписерии]] или перници. === Предење === [[File:Yarn twist S-Left Z-Right.svg|thumb|upright|50px|Предива со S-завој и Z-завој]] Влакната од волна, памук и свила се предат рачно или механички со користење на вретено или индустриски предачки машини за да се добие предиво. Насоката во која се преде предивото се нарекува „завој“. Предивата се карактеризираат како S-завој или Z-завој според насоката на предење.<ref>Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 197</ref> Две или повеќе предени нишки можат да се извртат заедно или да се спојат за да формираат подебело предиво. Обично, рачно предените еднослојни нишки се предат со Z-завој, а спојувањето се врши со S-завој. Како и речиси сите исламски теписи, со исклучок на мамелучките теписи, речиси сите персиски теписи користат „Z“ (спротивно од стрелките на часовникот) предена и „S“ (во насока на стрелките на часовникот) споена волна. === Боење === [[File:Carpet factory.jpg|thumb|Природно обоена волна во турска фабрика за теписи]] Процесот на боење вклучува подготовка на предивото за да стане подложно на соодветните бои преку потопување во [[mordant|мордант]]. Потоа се додаваат боите во предивото кое останува во растворот за боење одредено време. Обоеното предиво потоа се остава да се суши, изложено на воздух и сончева светлина. Некои бои, особено темно кафеавата, бараат железни морданти, кои можат да ја оштетат или избледат ткаенината. Ова често резултира со побрзо трошење на влакната во области обоени со темно кафеави бои и може да создаде релјефен ефект кај старинските ориентални теписи. ==== Растенија ==== [[Природна боја|Традиционалните бои]] што се користат во персиските теписи се добиваат од растенија и инсекти. Во 1856 година, англискиот хемичар [[Вилијам Хенри Перкин]] ја измислил првата [[анилин|анилинска]] боја, [[мавеин]]. Потоа биле измислени различни други синтетички бои. Евтини, лесни за подготовка и употреба во споредба со природните бои, нивната употреба е документирана од средината на 1860-тите. Традицијата на природно боење била обновена во Турција во раните 1980-ти. Хемиските анализи довеле до идентификација на природни бои од примероци на античка волна, а рецептите и процесите на боење биле експериментално повторно создадени.<ref>{{cite journal|last1=Boehmer|first1=Harald|title=The Revival of Natural Dyeing in Two Traditional Weaving Areas of Anatolia|journal=Oriental Rug Review|date=1983|volume=III|issue=9|page=2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Atlihan|first1=Serife|title=Traditional Weaving in One Village of Settled Nomads in Northwest Anatolia|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|date=1993|volume=IV}}</ref> Според овие анализи, природните бои што се користат за волна за теписи вклучуваат: * Црвена од коренот на ''[[Rubia tinctorum]]'' * Жолта од растенија, вклучувајќи [[кромид|''Allium cepa'']], неколку видови камилица ([[Anthemis]], ''[[Matricaria chamomilla]]''), и [[камилица]] * Црна: [[Шикла|дабови жолчки]], [[Даб|дабови желади]] * Зелена со двојно боење со [[индиго]] и жолта боја * Портокалова со двојно боење со црвена и жолта боја * Сина: индиго добиено од ''[[Indigofera tinctoria]]'' Некои бои како индиго или мадер биле трговска стока и затоа широко достапни. Жолтите или кафените бои значително варираат од регион до регион. Многу растенија даваат жолти бои, како што се винова резеда или бојадисувачка трева ''([[Reseda luteola]])'', жолт делфиниум или сумах за боење (''[[Cotinus coggygria]]''). Лисјата од грозје и кората од калинка, како и други растенија, даваат различни нијанси на жолта.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Во Иран, традиционалното боење со природни бои било обновено во 1990-тите, поттикнато од обновениот интерес за традиционално произведени теписи, но мајстори бојаджии како Абас Сајахи го зачувале знаењето за традиционалните рецепти.<ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran"/> ==== Црвени бои од инсекти ==== [[Кармин|Карминските]] бои се добиваат од смолести секрети на инсекти од групата штитести вошки како кохинилната вошка [[Coccus cacti]] и одредени видови на Porphyrophora 9полска и ерменска). Кохинилната боја, таканаречена „лак“, порано се извезувала од Индија, а подоцна од Мексико и Канарските Острови. Бои од инсекти почесто се користеле во области каде ''Rubia tinctorum'' не се одгледувал, како западна и северозападна Персија.<ref name="Edwards, 1952"/> ==== Синтетички бои ==== Со современите синтетички бои може да се добие речиси секоја боја и нијанса, така што без хемиска анализа е речиси невозможно да се утврди дали во готов тепис се користени природни или вештачки бои. Современите теписи можат да се ткаат со внимателно избрани синтетички бои и да имаат уметничка и практична вредност.<ref name="Eilland, 2003">{{cite book|last1=Eilland|first1=Emmett|title=Oriental Rugs Today|date=2003|publisher=Berkeley Hills Books, Albany, CA|isbn=1-893163-46-6|pages=50–59|edition=2}}</ref> ==== Абраш ==== Појавата на мали отстапувања во рамките на истата боја се нарекува абраш (од турски ''abraş'', буквално „шарен, пегав“). Абраш се забележува кај традиционално обоени ориентални теписи. Неговата појава укажува дека најверојатно еден ткајач го изработил теписот, кој немал доволно време или ресурси да подготви доволна количина обоено предиво за да го заврши теписот. Само мали количини волна биле боени одвреме-навреме. Кога една нишка волна ќе се потрошела, ткајачот продолжувал со новата серија. Бидејќи точната нијанса ретко се повторува при ново боење, бојата на влакната се менува кога се ткае нов ред јазли. Така, варијацијата на боите укажува на селски или племенски тепис и се цени како знак на квалитет и автентичност. Абраш може и намерно да се внесе во ново планиран дизајн на тепис.<ref name="O'Bannon 1995">{{cite book|last1=O'Bannon|first1=George|title=Oriental rugs : the collector's guide to selecting, identifying, and enjoying new and vintage oriental rugs|date=1995|publisher=Courage Press|location=Pennsylvania, Pa.|isbn=9781561385287|edition=1st}}</ref> <gallery widths="190px" heights="180px"> File:Rubia_tinctorum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-123.jpg|[[Rubia tinctorum|Мадер (Rubia tinctorum)]] растение File:Indigo-Historische Farbstoffsammlung.jpg|Индиго, историска колекција на бои на [[Технички универзитет во Дрезден|Техничкиот универзитет во Дрезден]], Германија File:Ghermezdaneh.JPG|Кермез ([[Coccus cacti]]) вошки File:Abrash.JPG|Дел (централен медалјон) од јужноперсиски тепис, веројатно Кашкаи, доцeн XIX век, со неправилни сини бои (абраш) </gallery> ==Техники и структури== === Процес на ткаење килим === [[File:Carpet weaving, Mahan, Iran (1248461911).jpg|thumb|upright=2|Крупен план на плетење со влакна.]] Ткаењето килими со влакна е процес што одзема многу време и, во зависност од квалитетот и големината на килимот, може да потрае од неколку месеци до неколку години за да се заврши. За да се започне со изработка на килим, потребна е основа што се состои од основи и плетенки: [[Основа (ткаење)|Плочите]] се силни, дебели нишки од памук, волна или свила кои се протегаат по должината на килимот. Слични нишки што минуваат под и над основата од едната до другата страна се нарекуваат [[Основа и плетенка|плодови]]. Основите од двете страни на килимот обично се намотуваат во една или повеќе нишки со различна дебелина кои се облакаат за да го формираат работ. Ткаењето нормално започнува од дното на разбојот, со протнување на неколку ткаенини низ основата за да се формира основа од која ќе се започне. Јазли од обоена волна, памук или свилени конци потоа се врзуваат во редови околу последователни сетови соседни основа. Како што повеќе редови се врзуваат за основата, овие јазли стануваат куп на килимот. Помеѓу секој ред јазли, се протнуваат еден или повеќе ленти ткаен материјал за да се држат јазлите фиксирани. Потоа ткаен материјал се удира со инструмент сличен на чешел, чешел-машина, за дополнително да се набие и обезбеди новоткаениот ред. Во зависност од финоста на ткаен материјал, квалитетот на материјалите и стручноста на ткајачите, бројот на јазли на рачно изработен килим може да варира од 16 до 800 јазли на квадратен инч. Кога килимот е завршен, краевите на основата ги формираат ресите кои можат да бидат со ткаен материјал, плетени, со ресни или прицврстени на други начини. ===Разбои=== [[Разбој|Разбои]], иако делат фундаментални принципи на дизајнирање, покажуваат разновиден опсег на големини и нивоа на сложеност. Основните технички барања на разбојот се да се одржи соодветна затегнатост и да се поделат конците од основата во наизменични сетови или „листови“. Вклучувањето на уред за отфрлање му овозможува на ткајачот ефикасно да ги протне конците од ткаењето низ вкрстените и невкрстените конци од основата, елиминирајќи ја потребата од макотрпниот процес на рачно ткаење на ткаењето во и надвор од основата. ===Хоризонтални разбои=== [[File:Qashqai nomad sisters weave a carpet on a floor loom near Firuzabad, Iran (14288453190).jpg|thumb|upright=1.7|[[Кашкајци|Кашкајски]] номадски сестри, ткаат тепих на поден разбој. Во близина на Фирузабад, Иран]] Наједноставната форма на разбој е хоризонтален; еден што може да се прицврсти на земја или да се потпре на странични делови на земја. Потребната затегнатост може да се постигне со употреба на клинови. Овој стил на разбој е идеален за номадските луѓе бидејќи може да се склопи или расклопи и лесно се транспортира. Теписите произведени на хоризонтални разбои се генерално прилично мали, а квалитетот на ткаењето е инфериорен во однос на оние теписи направени на професионален стоечки разбој.<ref name="Edwards, 1952"/> Жителите на урбаните средини веројатно нема да користат хоризонтални разбои бидејќи зафаќаат многу простор на подот, а професионалците веројатно нема да ги користат бидејќи не се ергономски. Нивната евтина цена и преносливост се помалку вредни за урбаните професионалци.<ref name=farahan/> === Вертикални разбои === [[File:Kars museum 5759.jpg|thumb|Традиционален селски разбој во музеј во Карс.]] [[File:Iran - Fabrication de tapis par une très jeune femme (9261277648).jpg|thumb|Традиционален разбој што го користел многу млад селанец во иранската пустина во 1999 година]] Технички понапредните, стационарни вертикални разбои се користат во селата и градските фабрики. Понапредните типови вертикални разбои се поудобни, бидејќи им овозможуваат на ткајачите да ја задржат својата позиција во текот на целиот процес на ткаење. Вертикалниот разбој од типот Тебриз овозможува ткаење теписи до двојно поголема должина од разбојот, додека нема ограничување за должината на тепихот што може да се исткае на вертикален разбој со ролери. Всушност, ширината на тепихот е ограничена од должината на гредите на разбојот.<ref name="Edwards, 1952"/> Постојат три општи типови на вертикални разбои, од кои сите можат да се модифицираат на повеќе начини: {{Image frame|content= <gallery mode=packed heights=200> File:Iranian carpet structure (8).JPG|Табришки разбој File:Kanuncarpet.jpg|Табришки разбој во училиште за изработка на теписи во Иран во 1975 година. Еден ткајач седи на подот, двајца на клупа </gallery>|border=no|align=right}} {{Image frame|content= <gallery mode=packed heights=200> File:Carpet woman (1091698042).jpg|Ролер за подигање на разбој во Турција, 2007 година File:Tisseuses de tapis, près de Jaipur, Inde.jpg|Ролер за подигање на разбој во Индија, 2014 година </gallery>|border=no|align=right}} * Фиксниот селски разбој ({{transliteration|fa|dar sabet}}<ref name=farahan>{{цитирај веб |last1=Фарахани |first1=Марзие |title=Видови разбој за теписи и познавање на неговите компоненти |url=https://farahancarpet.com/types-of-carpets-loom/ |website=Фарахан Карпит |date=18 април 2021}}</ref>) се користи главно во [[Иран]] и се состои од фиксна горна греда и подвижна долна или платнена греда која се вметнува во два странични делови. Правилното затегнување на основата се постигнува со забивање клинови во вдлабнатините. Ткајачите работат на прилагодлива штица која се крева како што напредува работата. * Разбојот Тебриз ({{transliteration|fa|dar Tabriz}}<ref name=farahan/>), именуван по градот [[Табриз]], се користи во северозападен Иран. Основите се континуирани и се пренесуваат зад разбојот. Затегнатоста на основата се постигнува со клинови. Ткајачите седат на фиксирано седиште и кога дел од тепихот е завршен, затегнатоста се ослободува и тепихот се влече надолу и се тркала околу задниот дел на разбојот. Овој процес продолжува сè додека тепихот не е завршен, кога основата се откинува и тепихот се вади од разбојот. * Разбојот со ролер-греда ({{transliteration|fa|dar gardan}},<ref name=farahan/> „ролер-разбој“) се користи во поголемите турски мануфактури, но се среќава и во Персија и Индија. Се состои од две подвижни греди на кои се прицврстени основата. И двете греди се опремени со запчаници или слични уреди за заклучување. Откако ќе се заврши делот од тепихот, се валани на долната греда. На разбој со ролер-греда, може да се произведе тепих од која било должина. Во некои области на Турција, неколку килими се ткаат сериски на истите основа и се одделуваат еден од друг со сечење на основата откако ќе се заврши ткаењето. [[File:Iranian carpet structure (1).JPG|thumb|Цврсто завитканата поголема прачка е {{transliteration|fa|kaju}} или {{transliteration|fa|koji}}, која помага да се контролира положбата на основата. Помалата прачка се нарекува {{transliteration|fa|huf}} или {{transliteration|fa|haf}}. Ги одделува основата.]] Иранските имиња за деловите од разбојот се:<ref name=caroun>{{cite web |title=Алатки: Разбој |url=http://caroun.com/Rug/GeneralRug/Tools/Tools2-Loom.htm |website=caroun.com}}</ref> *{{transliteration|fa|sardar}}, горната греда (хоризонтална, еквивалентна на основата) *{{transliteration|fa|zirdar}}, долната греда (хоризонтална, еквивалентна на градите, особено кога жицата е обвиткана околу неа) *{{transliteration|fa|rasto}}, десниот столб (исправен); понекогаш се користи за двата столба *{{transliteration|fa|chapro}}, десниот столб (исправен) *{{transliteration|fa|kaju}} од {{transliteration|fa|koji}} *{{transliteration|fa|huf}} или {{transliteration|fa|haf}} *{{transliteration|fa|goveh}}, клиновите што ја регулираат висината на зирдарот за затегнување на основата. *{{transliteration|fa|takhteh alvar}}, клупа за ткајачи, која може да биде прилагодлива по висина. Хоризонталниот разбој има и четири клинови за да го држат во земјата.<ref name=farahan/> [[Категорија:Економија на Иран]] [[Категорија:Исламска уметност]] [[Категорија:Исламска култура]] [[Категорија:Персиски ракотворби]] [[Категорија:Текстилна уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] p3jkysh3lntxmtwsdsb8p150pn2nxb5 5544169 5544167 2026-04-24T09:29:54Z Тиверополник 1815 /* Техники и структури */ 5544169 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mantes_carpet_Louvre_OA6610_detail1.jpg|мини|Детал од тепихот Мантес, 16 век, [[Сафавидско Царство]], [[Лувр]]]] [[Податотека:Ghyas_el_Din_Jami_-_Tabriz_(%3F)_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Ловечки тепих направен од Гијат-уд-Дин Џами, волна, памук и свила, 1542–1543, [[Музеј Полди Пецоли]], Милано]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_16th_Century_-_The_Schwarzenberg_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|„Шварценбергови тепих“, 16 век, [[Музеј на исламската уметност (Доха)|Музеј на исламска уметност]], Доха]] [[Податотека:Persian_Safavid_period_Animal_carpet_16th_century_MKG_Hamburg.JPG|мини|Персиски сафавидски Животински тепих 16 век, [[Музеј на уметности и занаети (Хамбург)|Музеј на уметност и дизајн]]]] [[Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet.jpg|мини|Детал од горенаведениот тепих]] [[Податотека:Kerman_‘vase’_carpet_fragment,_southeast_Persia,_early_17th_century.jpg|мини|Фрагмент од тепих „вазна“ на Сафавидски Керман, југоисточна Персија, почеток на 17 век]] '''Персиски тепих''' ({{Langx|fa|فرش ایرانی}}), '''персиски килим''' ({{Langx|fa|قالی ایرانی}}), или '''ирански тепих''' е тежок текстил направен за широк спектар на утилитарни и симболични цели и произведен во [[Иран]] (историски познат како [[Иран|Персија]]), за домашна употреба, локална продажба и извоз. Ткаењето теписи е суштински дел од [[Персиска култура|персиската култура]] и [[Иранска уметност|иранската уметност]]. Во рамките на групата ориентални теписи произведени од земјите од „појасот на теписите“, персискиот тепих се издвојува по разновидноста и сложеноста на неговите разновидни дизајни. Персиски килими и теписи од различни видови биле ткаени паралелно од номадските племиња во селските и градските работилници, како и од [[Монархиски двор|монархиските дворови]] каде претставуваат разновидни, истовремени линии на традиција и ја одразуваат [[Историја на Иран|историјата на Иран]], исто така и во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и нејзините различни народи. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smarthistory.org/introduction-to-the-court-carpets-of-the-ottoman-safavid-and-mughal-empires/|title=The court carpets of the Ottoman, Safavid, and Mughal empires, an introduction|last=Weisbin|first=Kendra|work=Smarthistory|language=en|accessdate=2026-01-14}}</ref> Теписите ткаени во дворските фабрики на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]] во [[Исфахан]] во текот на шеснаесеттиот век се познати по своите сложени бои и уметнички дизајн и денес се ценети во музеи и приватни колекции низ целиот свет. Нивните шари и дизајни поставиле уметничка традиција за дворските фабрики која била одржувана во текот на целото траење на Персиското Царство, па сè до последната кралска династија на Иран. Теписите ткаени во градови и регионални центри како [[Тебриски тепих|Тебриз]], [[Кермански тепих|Керман]], Равар, [[Нишапур|Нејшапур]], Машхад, Кашан, [[Исфахански тепих|Исфахан]], [[Наински тепих|Наин]] и [[Комски тепих|Ком]] се карактеризираат со нивните специфични техники на ткаење и употреба на висококвалитетни материјали, бои и шари. Градските фабрики како оние во [[Тебриз]] одиграле важна историска улога во оживувањето на традицијата на ткаење теписи по периоди на опаѓање. Теписите ткаени од селаните и разните племиња на Иран се одликуваат со нивната фина волна, светли и сложени бои и специфични, традиционални шари. Номадските и малите селски ткајачи често произведуваат теписи со посмели, а понекогаш и погруби дизајни, кои се сметаат за најавтентични и традиционални теписи на Персија, за разлика од уметничките, однапред планирани дизајни на поголемите работни места. Теписите [[Габех]] се најпознатиот вид тепих од оваа традиционална линија. Како резултат на политички немири или комерцијален притисок, ткаењето теписи поминало низ периоди на опаѓање во текот на децениите. Особено страдало од воведувањето на синтетички бои во втората половина на 19 век. Ткаењето теписи сè уште има клучна улога во [[Економија на Иран|економијата на современ Иран]]. Современото производство се карактеризира со оживување на традиционалното боење со природни бои, повторно воведување на традиционалните племенски шари, но и со пронаоѓање на современи и иновативни дизајни, ткаени во техника стара со векови. Рачно ткаените персиски килими и теписи се сметаат за предмети со висока уметничка и утилитарна вредност и престиж уште од првиот пат кога биле споменати од [[Старогрчки јазик|античките грчки]] писатели. Иако терминот „''персиски тепих''“ најчесто се однесува на текстил со ткаени влакна, рамно ткаените теписи и килими како [[килим]], [[сумак]] и везените ткаенини како [[Сузани (тепих)|Сузани]] се дел од богатата и разновидна традиција на ткаење персиски теписи. Во 2010 година, „традиционалните вештини за ткаење теписи“ во [[Фарс|покраината Фарс]] и Кашан биле впишани на [[Список на нематеријално културно наследство на УНЕСКО|списоците на нематеријално културно наследство на УНЕСКО]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00382|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00383|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> == Историја == Почетокот на ткаењето теписи останува непознат, бидејќи теписите се предмет на употреба, влошување и уништување од инсекти и глодари. Ткаените теписи веројатно се развиле од поранешни подни облоги, направени од [[филц]], или техника позната како „рамно ткаење“. <ref>{{Наведено списание|last=Pinner|first=R.|date=1983|title=The First Carpets|journal=Hali|volume=5|issue=2|page=11}}</ref> Рамно ткаените теписи се изработуваат со цврсто испреплетување на нишките од основата и ткаењето за да се добие рамна површина без влакна. Техниката на ткаење теписи понатаму се развила во техника позната како ткаење со јамки. Ткаењето со јамки се прави со повлекување на нишките од ткаењето преку шипка со калибар, создавајќи јамки од конец свртени кон ткајачот. Потоа шипката се отстранува, оставајќи ги јамките затворени, или јамките се сечат преку заштитната шипка, што резултира со тепих многу сличен на вистински влакнест тепих . Рачно ткаените теписи со влакна се произведуваат преку врзување нишки од конец поединечно во основата, сечејќи го конецот по секој поединечен јазол. === Пазирички тепих === [[Податотека:Pazyryk_carpet.jpg|мини|Пазирички тепих. Околу 400 п.н.е. [[Ермитаж|Музеј Ермитаж]]]] [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих бил откриен во 1949 година од гробот на скитски благородник во долината Пазирик на [[Алтајски Планини|Алтајските планини]] во [[Сибир]]. Радиојаглеродното тестирање покажало дека тепихот бил ткаен во 5 век п.н.е. Овој тепих е со димензии 183 на 200сантиметри и има 36 симетрични [[Густина на јазли|јазли]] на см^². Напредната техника што се користи во [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих укажува на долга историја на развој и искуство во ткаењето. Се смета за најстариот познат тепих во светот. Неговото средишно поле е во темноцрвена боја и има два животински фризирани рабови што се движат во спротивни насоки придружени со заштитни ленти. Внатрешниот главен раб прикажува поворка од елени, надворешните луѓе на коњи и луѓе што водат коњи. Седлата за коњи се ткаени во различни дизајни. Внатрешното поле содржи 4 × 6 исти квадратни рамки распоредени во редови на црвена основа, секоја исполнета со исти орнаменти во форма на ѕвезда составени од централно преклопувачки шари во форма на буквата X и крст. Дизајнот на тепихот веќе го покажува основниот распоред на она што требало да стане стандарден дизајн на ориентален тепих: поле со повторувачки шари, врамено со главна рамка во сложен дизајн и неколку секундарни рамки. Откривачот на тепихот, [[Сергеј Руденко]], претпоставил дека е производ на современите [[Ахеменидско Царство|Ахемениди]]. Дали е произведен во регионот каде што бил пронајден или претставува производ на ахеменидското производство, останува предмет на дебата. Неговото фино ткаење и сложениот сликовен дизајн укажуваат на напредна состојба на уметноста на ткаење теписи во времето на неговото производство. === Рани фрагменти === Постојат документарни записи за употреба на теписи од страна на старите Грци. Во [[Одисеја|Одисеја,]] книги VII и X, се споменуваат „теписи“. [[Плиниј Постариот]] напишал во неговата Приросна историја дека теписите („polymita“) биле измислени во [[Александрија]]. Не е познато дали станува збор за рамно ткаење или ткаење со влакна, бидејќи во грчките и латинските текстови не се дадени детални технички информации. Рамно ткаени [[Килим|килими]] кои датираат најмалку од четвртиот или петтиот век од н.е. биле пронајдени во [[Турфан]], Хотан, Источен Туркестан, [[Народна Република Кина|Кина]], област која сè уште произведува теписи. Фрагменти од теписи биле пронајдени и во областа [[Лоп Нур]], и се ткаени во симетрични јазли, со 5-7 испреплетени прамени по секој ред јазли, со шарен дизајн и разни бои. Тие денес се наоѓаат во [[Музеј Викторија и Алберт|Музејот Викторија и Алберт]], [[Лондон]]. <ref name="Spuhler Carpets Islamic Museum Berlin">{{Наведена книга|title=Die Orientteppiche im Museum für Islamische Kunst Berlin|last=Spuhler|first=Friedrich|date=1987|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0270-3|edition=1st|location=Munich}}</ref> Други фрагменти ткаени во симетрични, како и асиметрични јазли се пронајдени во [[Дура-Европос]] во Сирија, <ref name="Dura-Europos">{{Наведена книга|title=The Excavations at Dura-Europos; IV Vol. 2 The Textiles|last=Pfister|first=R.|last2=Bellinger|first2=L.|date=1945|publisher=Yale University Press|edition=1st|location=New Haven}}</ref> и од пештерите Ат-Тар во [[Ирак]], <ref name="At-Tar">{{Наведено списание|last=Fujii|first=Hideo|last2=Sakamoto|first2=Kazuko|date=1993|editor-last=Eiland|editor-first=M.L.|title=The marked characteristics of carpets unearthed from the At-Tar caves, Iraq|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|location=Berkeley|volume=IV|pages=35–40}}</ref> датирани од првите векови од н.е. Овие ретки наоди покажуваат дека сите вештини и техники на боење и ткаење теписи биле познати во [[Западна Азија]] пред првиот век од нашата ера. === Рана историја === Персиските теписи за прв пат се споменуваат околу 400 година п.н.е. од старогрчкиот филозоф [[Ксенофонт]] во неговата книга „Анабаза“:<blockquote>„αὖθις δὲ Τιμασιώνι τῷ Δαρδανεῖ προσελθών, ἐπεὶ ἤκουσεν αὐτῷ εἶναι καὶ ἐκπώματα καὶ τάπιδας βαρβαρικάς“, (Xen. anab. VII.3.18) : ''Потоа отишол кај Тимасион Дарданецот, бидејќи слушнал дека има персиски чаши за пиење и теписи.'' "καὶ Τιμασίων προπίνων ἐδωρήσατο φιάλην τε ἀργυρᾶν καὶ τάπιδα ἀξίαν δέκα μνῶν." [Xen. анаб. VII.3.27] : ''Тимасион исто така го испи своето здравје и му подари сребрена чинија и тепих вреден десет мини.'' </blockquote>Ксенофонт ги опишува персиските теписи како скапоцени и достојни да се употребуваат како дипломатски подароци. Не е познато дали овие теписи биле ткаени или биле произведени со друга техника, на пр. [[Килим|рамно ткаење]] или [[везење]], но интересно е што првото споменување на персиските теписи во светската книжевност веќе ги става во контекст на луксуз, престиж и дипломатија. Не се зачувани персиски теписи од периодот на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидите]] (553–330 п.н.е.), [[Селевкидско Царство|Селевкидите]] (312–129 п.н.е.) и [[Партско Царство|Партите]] (околу 170 п.н.е. – 226 н.е.). === Сасанидско Царство === [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]], кое го наследило [[Партско Царство|Партското Царство]], било признато како едно од водечките сили во своето време, заедно со соседното [[Византија|Византиско Царство]], во период од повеќе од 400 години. <ref>International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' pp 29. Ashgate Pub Co, 30 September 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> Сасанидите го основале своето царство приближно во границите поставени од [[Ахемениди|Ахеменидите]], со главен град [[Ктесифон]]. Оваа последна персиска династија пред доаѓањето на [[Ислам|исламот]] го усвоила [[Зороастризам|зороастризмот]] како државна религија. Кога и како точно Персијците започнале да ткаат теписи со купчиња е моментално непознато, но знаењето за ткаење теписи и за соодветни дизајни за подни облоги, сигурно било достапно во областа што ги опфаќа [[Византија]], [[Мала Азија]] и [[Персија]]: Мала Азија, сместена помеѓу Византија и Персија, била владеена од [[Римското Царство]] од 133 година п.н.е. Географски и политички, со менување на сојузите и војните, како и со трговијата, Мала Азија го поврзала Источното Римско со Персиското Царство. Уметнички, двете царства развиле слични стилови и декоративен речник, како што е прикажано со мозаиците и архитектурата на Римска [[Антиохија]]. <ref name="Masterpieces Islamic Art, 2012">{{Наведена книга|title=Masterpieces from the Department of Islamic Art in the Metropolitan Museum of Art|last=Ekthiar|first=MD|last2=Soucek|first2=PP|last3=Canby|first3=SR|last4=Haidar|first4=NN|date=2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-1-58839-434-7|edition=2nd|location=New York|pages=20–24}}</ref> Турски модел на тепих прикажан на сликата „[[Богородица со каноникот ван дер Пеле|Пеле Мадона]]“ од [[Јан ван Ејк]] е проследен до доцноримско потекло и е поврзан со раните исламски мозаици на подот пронајдени во умајадската палата Хирбат ел-Мафџар. <ref name="Brüggemann, Orientteppich 2007">{{Наведена книга|title=Der Orientteppich/The Oriental Carpet|last=Brüggemann|first=Werner|date=2007|publisher=Dr Ludwig Reichert Verlag|isbn=978-3-89500-563-3|edition=1st|location=Wiesbaden, Germany|pages=87–176}}</ref> Рамното ткаење и везењето биле познати за време на сасанскиот период. Рафинираните сасански свилени текстили биле добро зачувани во европските цркви, каде што биле употребувани како прекривки за реликвии и преживеале во црковните ризници. <ref>{{Наведена книга|title=Splendeur des Sassanides: L'empire Perse entre Rome et la Chine (224–642) / the Splendor of the Sassanians: the Persian Empire between Rome and China (224–642)|last=N. (no author)|first=N.|date=1993|publisher=Credit Communal|location=Brussels}}</ref> Голем дел од овие текстили биле зачувани во тибетските манастири и биле отстранети од монаси кои бегале во Непал за време на [[Културна револуција|Кинеската културна револуција]] или ископани од гробишта како Астана, на [[Пат на свилата|Патот на свилата]] во близина на [[Турфан]]. Високото уметничко ниво што го достигнале персиските ткајачи е дополнително илустрирано со извештајот на историчарот [[ел-Табари]] за [[Бахарски тепих|бахарскиот тепих]], земен како плен од арапските освојувачи на Ктесифон во 637 година од н.е. Описот на дизајнот на тепихот од страна наел-Табари го прави да изгледа неверојатно дека тепихот бил ткаен со влакна. <ref name="Antique Rugs from the Near East">{{Наведена книга|title=Vorderasiatische Knüpfteppiche|last=von Bode|first=Wilhelm|last2=Kühnel|first2=Ernst|date=1985|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0247-9|edition=5th|location=Munich|page=78|language=de|translator-last=C. G. Ellis|trans-title=Antique Rugs from the Near East}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of at-Tabari Vol 14|last=at-Tabarī|first=Abū Dschaʿfar Muhammad ibn Dscharīr|date=2007|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-7249-1|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|location=Albany, NY}}</ref> Фрагменти од килими со влакненца од места пронајдени во североисточен [[Авганистан]], за кои се смета дека потекнуваат од покраината [[Саманган]], се датирани со [[јаглерод-14]] во временски период од почетокот на 2 век до раниот сасански период. Меѓу овие фрагменти, некои покажуваат прикази на животни, како разни елени (понекогаш распоредени во поворка, потсетувајќи на дизајнот на Пазиричкиот тепих) или крилесто митско суштество. Волната се употребува како основа, ткаење и влакненца, преѓата е грубо предена, а фрагментите се ткаени со асиметричен јазол поврзан со персиските и далечните источни теписи. На секои три до пет реда, се вткаени парчиња непредена волна, ленти од ткаенина и кожа. <ref name="Carpets from Islamic Lands">{{Наведена книга|title=Carpets from Islamic Lands|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2012|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-97043-0|edition=1st|location=London|pages=14–19}}</ref> Овие фрагменти денес се наоѓаат во колекцијата ел-Сабах во Дар ал-Атар ал-Исламија, Кувајт. <ref name="darmuseum.org.kw">{{Наведена мрежна страница|url=http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|title=Kuwait Dar al-Athar al-Islamiyyah rugs and textiles collection|work=Dar al-Athar al-Islamiyyah|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725115931/http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|archive-date=25 July 2015|accessdate=25 July 2015}}</ref> Фрагментите од теписи, иако сигурно датирани од раното сасанско време, се смета дека не се поврзани со прекрасните дворски теписи опишани од арапските освојувачи. Нивните груби јазли што содржат пурпур на задната страна укажуваат на потребата од зголемена изолација. Со нивните грубо завршени животни и ловни претстави, овие теписи веројатно биле ткаени од номадски народ. <ref name="Spuhler, Pre-Islamic carpets 2013">{{Наведена книга|title=Pre-Islamic carpets and textiles from eastern lands.|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2013|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500970546|edition=1st|location=Farnborough}}</ref> === Доаѓање на исламот и калифатите === [[Исламско освојување на Персија|Муслиманското освојување на Персија]] довело до крајот на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во 651 година и конечниот пад на [[Зороастризам|зороастрската религија]] во Персија. Персија станала дел од исламскиот свет, управуван од муслимански [[Калифат|калифати]]. Арапските географи и историчари кои ја посетувале Персија, за прв пат, даваат информации за употребата на теписи на подот. Непознатиот автор на „Худуд ел-Алам“ наведува дека теписите се ткаеле во Фарс. 100 години подоцна, ел-Мукадаси се осврнал на теписите во Каинат. Јакут ел-Хамави напишал дека теписите се ткаеле во [[Азербејџан (Иран)|Азербејџан]] во 13 век. Големиот арапски патник [[Ибн Батута]] споменува дека пред него бил распослан зелен тепих кога ја посетил зимската населба на [[Атабег|атабегот]] Бахтијари во Идеџ. Овие информации укажуваат дека ткаењето теписи во Персија под калифатот било племенска или рурална индустрија. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Владеењето на калифите над Персија завршило кога [[Абасидски Калифат|Абасидскиот Калифат]] бил соборен во [[Опсада на Багдад (1258)|опсадата на Багдад (1258)]] од страна на [[Монголско Царство|Монголското Царство]] под водство на [[Хулагу-кан]]. Абасидската линија на владетели се сместила во главниот град на [[Мамелучки Султанат|Мамлуците]], [[Каиро]], во 1261 година. Иако немала политичка моќ, династијата продолжила да бара авторитет во религиозните прашања сè до по [[Отоманска династија|османлиското]] [[Османлиско-мамелучка војна (1516-1517)|освојување на Египет]] (1517). Под династијата Мамлуци во Каиро, се произведувале големи теписи познати како „мамлучки теписи“. <ref name="Erdmann, Mamluks">{{Наведено списание|last=Erdmann|first=Kurt|date=1938|title=Kairener Teppiche Teil I. Europäische und Islamische Quellen vom 15.-18. Jahrhundert|trans-title=Cairene Carpets Part I. European and Islamic Sources from the 15.-18. Century|journal=Ars Islamica|publisher=Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan|volume=5|issue=2|page=181|jstor=4520928}}</ref> === Селџучката инвазија и турко-персиската традиција === Најдоцна со [[Селџучко Царство|селџучките]] инвазии на Мала Азија и северозападна Персија, се појавила посебна [[турко-персиска традиција]]. Фрагменти од ткаени теписи биле пронајдени во [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]] во турскиот град [[Конија]] и [[Џамија Ешрефоглу|џамијата Ешрефоглу]] во [[Бејшехир]], и биле датирани од анадолскиот селџучки период (1243–1302). <ref>{{Наведена книга|title=A History of Oriental Carpets before 1800|last=Martin|first=F.R.|date=1908|publisher=Printed for the author in the I. and R. State and Court Print|edition=1|location=Vienna}}</ref> <ref name="Beyshehir fragments">{{Наведено списание|last=Riefstahl|first=Rudolf Meyer|author-link=Rudolf Meyer Riefstahl|date=December 1931|title=Primitive Rugs of the "Konya" type in the Mosque of Beyshehir|journal=The Art Bulletin|volume=13|issue=4|pages=177–220}}</ref> Повеќе фрагменти биле пронајдени во [[Фустат]], денес предградие на градот [[Каиро]]. <ref name="Lamm, 1937">{{Наведена книга|title=Carpet fragments: The Marby rug and some fragments of carpets found in Egypt (Nationalmuseums skriftserie)|last=Lamm|first=C.J.|date=1985|publisher=Swedish National Museum|isbn=978-9171002914|edition=1937 reprint}}</ref> Овие фрагменти даваат претстава како можеби изгледале селџучките теписи. Египетските наоди, исто така, даваат докази дека постоела извозна трговија. Дали и како овие теписи влијаеле врз персиското ткаење теписи, останува непознато, бидејќи не е познато дека постојат посебни персиски теписи од овој период, или истражувачите не се во можност да ги идентификуваат. Западните научници претпоставувале дека [[Селџуци|Селџуците]] можеби барем вовеле нови дизајнерски традиции, ако не и самиот занает на ткаење, во Персија, каде што вештите занаетчии и мајстори можеби интегрирале нови идеи во своите стари традиции.<gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Konya_Ethnographical_Museum_-_Carpet_1.png|алт=Carpet fragment from Eşrefoğlu Mosque, Beysehir, Turkey. Seljuk Period, 13th century.| Фрагмент од тепих од џамијата Ешрефоглу, Бејшехир, Турција. Селџучки период, 13 век. Податотека:Seljuk_Carpet_Fragment_13th_Century..png|алт=Seljuq carpet, 320 by 240 centimetres (126 by 94 inches), from the Alâeddin Mosque, Konya, 13th century| Селџучки тепих, 320 на 240 сантиметри, од [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]], [[Конија]], 13 век </gallery> === Монголски Илханат и Тимуридско Царство === [[Податотека:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|мини|Монголски принц го проучува Куранот. Илустрација на „Гами ат-таварих“ од Рашид-ад-Дин. Тебриз (?), прва четвртина од 14 век.]] Помеѓу 1219 и 1221 година, Персија била нападната од [[Монголско Царство|Монголците]]. По 1260 година, титулата „Илхан“ ја носеле потомците на [[Хулегу-кан]], а подоцна и другите принцови во Персија. На крајот на 13 век, [[Газан-кан]] изградил нов главен град во Шам, во близина на Тебриз. Тој наредил подовите на неговата резиденција да бидат покриени со теписи од Фарс. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Со смртта на Илхан Абу Саид Бахатур во 1335 година, монголското владеење започнало да слабее и Персија западнала во политичка анархија. Во 1381 година, [[Тамерлан|Тимур]] го нападнал Иран и станал основач на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Неговите наследници, Тимуридите, го држеле поголемиот дел од Иран сè додека не морале да се покорат на Туркменската конфедерација [[Ак Којунлу]] под [[Узун Хасан]] во 1468 година; Узун Хасан и неговите наследници биле господари на Иран сè до подемот на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]]. Во 1463 година, Венецијанскиот Сенат, барајќи сојузници поради [[Отоманско-венецијанска војна (1463–1479)|Отоманско-венецијанската војна (1463–1479),]] воспоставил дипломатски односи со дворот на Узун Хасан во Тебриз. Во 1473 година, [[Џосафат Барбаро]] бил испратен во Тебриз. Во своите извештаи до Сенатот на Венеција, тој повеќе од еднаш ги споменува прекрасните теписи кои ги видел во палатата. Некои од нив биле од свила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldcat.org/search?q=Lettere%20al%20senato%20veneto%20annotate%20per%20E.%20Cornet%20giosafat%20barbaro|title=Worldcat|accessdate=8 August 2015}}</ref> Во 1403–05 година, Руј Гонзалез де Клавихо бил амбасадор на Хенри III од Кастилја на дворот на [[Тамерлан|Тимур]], основач и владетел на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Тој опишал дека во Тимуровата палата во [[Самарканд]], „''насекаде подот е покриен со теписи''“. <ref>{{Наведена книга|title=Embassy to Tamerlane, 1403–1406|last=de Clavijo|first=Ruy Gonzáles|date=2009|publisher=Hardinge Simpole|isbn=978-1843821984|editor-last=Le Strange|editor-first=Guy|location=Kilkerran}}</ref> Минијатурите од Тимурскиот период прикажуваат теписи со геометриски дизајни, редови од осумаголници и ѕвезди, форми на јазли и рабови понекогаш изведени од куфичкото писмо. Ниеден од теписите ткаени пред 1500 година од н.е. не е зачуван. === Сафавидски период === [[Податотека:17-9_3-1964-Saltingtaeppe_Photo-Pernille-Klemp-f.jpg|мини|„Посолен тепих“. Волна, свила и метален конец. Сафавидски период, околу 1600 година.]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_mid-16th_Century_-_The_Rothschild_Small_Silk_Medallion_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Малиот свилен медалјонски тепих на Ротшилд, средината на 16 век, Музеј на исламска уметност, Доха]] [[Податотека:Ardabil_Carpet.jpg|мини|[[Ардабил тепих]] во [[Викторија и Алберт (музеј)|музејот на Викторија и Алберт]]. Натпис на врвот од полето близу до границата.]] [[Податотека:The_Clark_'Sickle-Leaf',_vine_scroll_and_palmette_carpet,_probably_Kirman,_17th_century.jpg|мини]] Во 1501 година, династијата [[Сафавиди]] се појавила во Персија и го основала [[Сафавидско Царство|Сафавидското Царство]]. Шахот [[Исмаил I]], нејзиниот основач, бил во роднинска врска со Узун Хасан. Тој се смета за прв национален суверен на Персија од арапското освојување и го воспоставил [[Шиизам|шиитскиот ислам]] како државна религија на Персија. <ref>{{Наведена книга|title=Iran under the Safavids|last=Savory|first=Roger|date=2007|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0521042512|edition=1. publ.|location=Cambridge [u.a.]}}</ref> Тој и неговите наследници, шах [[Тахмасп I]] и шах [[Абас I]], станале покровители на персиската [[сафавидска уметност]]. Дворските фабрики веројатно биле основани од шах Тахмасп во Тебриз, но дефинитивно од шах Абас кога го преместил својот главен град од Тебриз, во северозападна Персија, во [[Исфахан]], во средна Персија, по [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-сафавидската војна (1603–1618)]]. За уметноста на ткаење теписи во Персија, ова значело, како што напишал Едвардс: „''дека за кратко време се издигнала од колибен занает до достоинство на ликовна уметност''“. Сафавидскиот период означува еден од најголемите периоди во [[Персиска уметност|персиската уметност]], што вклучува ткаење теписи. Теписите од подоцнежниот сафавидски период сè уште постојат, кои припаѓаат на најдобрите и најсложените ткаења кои се познати денес. Феноменот дека првите теписи кои ни се физички познати покажуваат толку усовршени дизајни води до претпоставката дека уметноста и занаетот на ткаење теписи би морало да постоеле веќе некое време пред да можат да се ткаат величествените сафавидски дворски теписи. Бидејќи не преживеале теписи од раниот сафавидски период, истражувањата се фокусирале на приказите на книгите и [[Персиска минијатура|минијатурните слики]] од тимуридскиот период. Овие слики прикажуваат шарени теписи со повторувачки дизајни на геометриски шари во еднаков размер, наредени во дизајни слични на шаховска табла, со „куфични“ рабни орнаменти добиени од [[Исламски краснопис|исламската калиграфија]]. Дизајните се толку слични на анадолските теписи од тој период, особено на „[[Холбејнски тепих|холбејнските теписи]]“ што не може да се исклучи заеднички извор на дизајнот: тимуридските дизајни можеби преживеале и во персиските и во анадолските теписи од раниот сафавидски и отомански период. <ref name="Briggs, Timurid carpets">{{Наведено списание|last=Briggs|first=Amy|date=1940|title=Timurid Carpets; I. Geometric carpets|journal=Ars Islamica|volume=7|pages=20–54}}</ref> ==== „Дизајнерска револуција“ ==== До крајот на XV век, дизајнот на теписите прикажани на минијатури значително се променил. Се појавиле медалјони со голем формат, орнаментите започнале да покажуваат сложени криволинеарни дизајни. Големите спирали и ластари, цветните орнаменти, претставите на цвеќиња и животни, често биле прикажувани по долгата или кратката оска на тепихот за да се добие хармонија и ритам. Поранешниот „куфски“ дизајн на рабовите бил заменет со ластари и арабески. Сите овие модели барале посложен систем на ткаење, во споредба со ткаењето прави, праволиниски линии. Исто така, тие барале уметници кои ќе можат да го создадат дизајнот, ткајачи да ги изведат на разбој и ефикасен начин да ги пренесат идеите на уметникот на ткајачот. Денес ова се постигнува преку изработка на модел (Форд, 1981, стр.&nbsp;170 <ref name="Ford, Oriental Carpet Design">{{Наведена книга|title=Oriental Carpet Design|last=Ford|first=P.R.J.|date=1981|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500276648|edition=1st|location=London}}</ref> ). Како производителите на Сафавидите го постигнале ова, технички, засега е непознато. Сепак, резултатот од нивната работа бил она што Курт Ердман го нарекол „''револуција во дизајнот на теписи''“. <ref name="Erdmann">{{Наведена книга|title=Der Orientalische Knüpfteppich. tr. C. G. Ellis as Oriental Carpets: An Essay on Their History, New York, 1960.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1965|publisher=Verlag Ernst Wasmuth|edition=3rd|location=Tübingen|pages=30–32}}</ref>  {{Превод на стих|Joz āstān-e to-am dar jahān panāh-ī nīst Sar-e marā be-joz īn dar ḥawāla-gāh-ī nīst ʿAmal-e banda-ye dargāh Maqṣūd Kāšānī sana 946.|Освен твојот праг, нема засолниште за мене во целиот свет. Освен оваа врата, нема место за одмор за мојата глава. Дело на слуга на дворот, Максуд од [[Кашан]]. Година 946 [[Исламски календар|Хиџра]].}}Годината 946 по Хиџра одговара на 1539–1540 година од нашата ера, што го датира Ардабилскиот тепих од времето на владеењето на шахот Тахмасп, кој го донирал тепихот на светилиштето на шејх Сафи-ад-Дин Ардабили во [[Ардабил]], кој се смета за духовен татко на династијата Сафавиди. Друг натпис може да се види на „Ловскиот тепих“, кој денес се наоѓа во [[Музеј Полди Пецоли|Музејот Полди Пецоли]], [[Милано]], кој го датира тепихот од 949 година по Хриџвака/1542–3 година од н.е.:  {{Blockquote|Благодарение на трудољубивоста на Ѓат уд-Дин, Џами беше завршено Ова познато дело, кое ни се допаѓа со својата убавина Во 949 година|„Вткаен натпис на миланскиот ловечки тепих“}} [[Податотека:Embassy_to_Europe.jpg|мини|Шах Абас I, амбасада во Венеција, од Карло Калијари, 1595 година. [[Дуждова палата]], [[Венеција]]]] Бројот на извори за попрецизно датирање и припишување на потеклото се зголемил во текот на 17 век. Сафавидските теписи биле подарувани како дипломатски подароци на европските градови и држави, како што се зголемиле дипломатските односи. Во 1603 година, шахот Абас му подарил тепих со вткаени златни и сребрени конци на венецијанскиот дужд [[Марино Гримани]]. Европските благородници започнале да нарачуваат теписи директно од производителите на Исфахан и Кашан, чии ткајачи биле спремни да ткаат специфични дизајни, како што се европски грбови, во нарачаните парчиња. Нивното стекнување понекогаш било прецизно документирано: Во 1601 година, ерменецот Сефер Муратович бил испратен во Кашан од полскиот крал [[Сигизмунд III Васа]] за да нарача 8 теписи на полскиот кралски двор за да бидат ткаени. Кашанските ткајачи го сториле тоа и на 12 септември 1602 година Муратович ги предал теписите на полскиот крал, а сметката на благајникот на круната. <ref name="Erdmann 1966">{{Наведена книга|title=Seven hundred years of Oriental carpets.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1970|publisher=University of California Press|isbn=978-0520018167|editor-last=Erdmann|editor-first=Hanna|location=Berkeley|editor-last2=Beattie (transl.)|editor-first2=May H.}}</ref> Западните историчари на уметност погрешно верувале дека репрезентативните сафавидски теписи изработени од свила со вткаени златни и сребрени конци се од полско производство. Иако грешката била исправена, теписите од овој тип го задржале името „полски“ или „полонез“ теписи. Посоодветното име за типот теписи „Шах Абас“ го предложил Курт Ердман. ==== Ремек-дела на сафавидското ткаење теписи ==== Едвардс ја започнува својата книга за персиските теписи со опис на осум ремек-дела од овој голем период: * [[Ардабил тепих|Тепих Ардабил]] – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Ловечки тепих – Австриски [[Музеј за применета уметност (Виена)|музеј за применета уметност]], [[Виена]] * Тепих Челси – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со животни и цвеќиња – Австриски музеј за применета уметност, Виена * Вазен тепих од розова земја – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со медалјон и цвеќиња и натпис – [[Музеј Полди Пецоли]], Милано * Тепих со впишан медалјон со животни и цвеќиња и рамка со натпис – [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], пристапен број: 32.16 * Медалјон, животински и тепих од дрво - Музеј на декоративни уметности, Париз ==== Сафавидски теписи со „вазна техника“ од Кирман ==== [[Податотека:Sanguszko_carpet_01.jpg|мини|„Сангушков килим“, Кирман, 16/17 век. Музеј Михо]] [[Податотека:Safavid_tilework_MKG_Hamburg.jpg|мини|Поплочен лак со сцени од лов. Кон крајот на 17 век, Исфахан/Иран. Музеј за Кунст и Гевербе, Хамбург]] Посебна група теписи од времето на Сафавидите може да се припише на регионот Кирман во јужна Персија. Меј Х. Бити ги распознала овие теписи според нивната заедничка структура: <ref name="Beattie, 1976">{{Наведена книга|title=Carpets of Central Persia : with special references to rugs of Kirman.|last=Beattie|first=May H.|date=1976|publisher=World of Islam Festival Pub. Co.|isbn=0905035178|location=[S.l.]|pages=19–28}}</ref> Билер распознаени седум различни видови теписи: Градинарски теписи (кои прикажуваат формални градини и водни канали); теписи со централизирани дизајни, карактеризирани со голем медалјон; дизајни со повеќе медалјони со поместени медалјони и повторувања на прегради; насочени дизајни со аранжмани на мали сцени кои се користат како индивидуални мотиви; дизајни во форма на српест лист каде што долги, закривени, назабени, а понекогаш и сложени лисја доминираат во полето; арабеска; и решеткасти дизајни. Нивната карактеристична структура се состои од асиметрични јазли; памучните основи се вдлабнати и има три ткаенини. Волнените ткаенини се наоѓаат скриени во средината на тепихот, сочинувајќи го првото и третото ткаене. Свилата или памукот го сочинува средното ткаене, кое се прекрстува од назад кон напред. Карактеристичен ефект на „трамвајска линија“ е предизвикан од третото ткаене кога тепихот е истрошен. Најпознатите теписи со „вазнена техника“ од Кирман се оние од таканаречената „група Сангушко“, именувана според куќата [[Сангушко]], чија колекција има најистакнат пример. Дизајнот со медалјон и агол е сличен на другите теписи од 16 век во времето на Сафавидите, но боите и стилот на цртање се различни. Во средишниот медалјон, парови човечки фигури во помали медалјони опкружуваат средишна сцена со борба со животни. Други борби со животни се прикажани на полето, додека коњаници се прикажани во аголните медалјони. Главната рамка, исто така, содржи лобусни медалјони со Хури, борби со животни или спротивставени пауни. Помеѓу граничните медалјони, се борат феникси и змејови. Слично на мозаичните шпандрели во [[Ганџали-канов комплекс|Ганџали-кановиот комплекс]] на чаршијата во Кирман, со натпис на кој е наведен датумот на неговото завршување како 1006 после хиџра/1596 н.е., тие се датираат од крајот на 16 или почетокот на 17 век. <ref name="Ferrier, 1989">{{Наведена книга|title=The arts of Persia|last=Ferrier|first=R.W.|date=1989|publisher=Yale Univ. Press|isbn=0300039875|location=New Haven|pages=124–125}}</ref> Два други теписи со „вазна техника“ имаат натписи со датум: Едниот од нив го носи датумот 1172 после хиџра/1758 година и името на ткајачот: мајсторот занаетчија Мухамед Шариф Кирмани, другиот има три натписи што укажуваат дека е ткаен од мајсторот занаетчија Му'мин, син на Кутб ал-Дин Махани, помеѓу 1066 и 1067 година после хиџра/1655–1656 година. Теписите во сафавидската традиција сè уште се ткаеле во Кирман по падот на сафавидската династија во 1732 година (Фериер, 1989, стр.&nbsp;127). Крајот на владеењето на шахот [[Абас II]] во 1666 година го означил почетокот на крајот на династијата Сафавиди. Земјата во опаѓање била постојано напаѓана на нејзините граници. Конечно, еден поглавар на Гилзаи Паштун по име Мир Ваис Кан започнал бунт во [[Кандахар]] и ја победил сафавидската војска под водство на иранскиот грузиски гувернер на регионот, Гургин-кан . Во 1722 година, [[Петар Велики]] ја започнал [[Руско-персиска војна (1722–1723)|Руско-персиската војна (1722–1723)]], освојувајќи многу од кавкаските територии на Иран, вклучувајќи ги [[Дербент]], Шаки, [[Баку]], но и [[Гилан]], [[Мазендеран|Мазандаран]] и [[Астрабад]]. Во 1722 година, авганистанска војска предводена од [[Махмуд Хотак]] марширала низ источен Иран, го опсадила и го освоила Исфахан. Махмуд се прогласил за „Шах“ на Персија. Во меѓувреме, царските соперници на Персија, Османлиите и Русите, го искористиле хаосот во земјата за да заземат повеќе територија за себе. <ref>{{Наведена книга|title=The sword of Persia : Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant|last=Axworthy|first=Michael|date=2008|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1845119829|edition=1st|location=London|pages=17–56}}</ref> Со овие настани, династијата Сафавиди завршила. ==== Персиски теписи од периодот на Сафавидите ==== <gallery widths="220px" heights="190px"> Податотека:Zayn_al-'Abidin_bin_ar-Rahman_al-Jami_-_Double-page_Illustrated_Frontispiece_Depicting_a_Court_Scene_-_Walters_W6281B_-_Full_Page.jpg|алт=Zayn al-'Abidin bin ar-Rahman al-Jami – Early 16th century miniature, Walters Art Museum| Зејн ел-Абидин бин ар-Рахман ел-Џами - минијатура од почетокот на 16 век, Волтерсов музеј на уметноста Податотека:Ardabil_Carpet_LACMA_53.50.2_(1_of_8).jpg|алт=Ardabil Carpet at the LACMA| Тепихот Ардабил на саемот во Лос Анџелес Податотека:The_Emperor's_Carpet_(detail),_second_half_of_16th_century,_Iran._Silk_(warp_and_weft),_wool_(pile);_asymmetrically_knotted_pile,_759.5_x339_cm.The_Metropolitan_Museum_of_Art,.jpg|алт=The Emperor's Carpet (detail), second half of the 16th century, Iran. Metropolitan Museum of Art, New York| Царскиот тепих (детал), втора половина на 16 век, Иран. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], Њујорк Податотека:Khalili_Collection_Islamic_Art_txt_0236_new.jpg|алт=Niche rug with the text of the Ayat al-Kursi, c. 1570s central Iran, Khalili Collection of Islamic Art| Нишен тепих со текстот од ајат ал-Курси, {{Околу|1570-тите}}, Среден Иран , колекција на исламска уметност Халили Податотека:Kirmanrug.jpg|алт="Vase technique" carpet, Kirmān, 17th century| Тепих „Техника на ваза“, Кирман, 17 век Податотека:Louvre_-_Tapis_à_décor_de_jardin_de_paradis,_dit_Tapis_de_Mantes.jpg|алт=Safavid Persian carpet "Mantes carpet" at The Louvre| Сафавидски персиски тепих „ [[:fr:Tapis de Mantes|Тепих Мантес]]“ во [[Лувр]] Податотека:Cloud_band_Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet_detail.JPG|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_carpet_detail_hunting.jpg|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century: Lion and Qilin, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век: Лав и Килин, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург </gallery> === Афшаридски и Зандски период === [[Податотека:North_West_Persian_Runner_detail.jpg|мини|Северозападен персиски тепих (детал), крај на 18 век]] Територијалниот интегритет на Иран бил обновен од страна на иранскиот [[Туркиски народи|турски]] [[Афшариди|афшарски]] воен водач од Хорасан, [[Надер-шах]]. Тој ги победил Авганистанците и [[Отоманско-персиска војна (1730–1736)|Османлиите]], ги вратил Сафавидите на престолот и преговарал за повлекување на Русија од кавкаските територии на Иран преку договорите од [[Договор од Решт|Решт]] и [[Договор од Ганџа|Ганџа]]. До 1736 година, самиот Надер бил крунисан за шах. Нема записи за ткаење теписи, кое прераснало во незначителен занает, за време на периодот на Афшаридите и Зандите. === Каџарска ера === Во 1789 година, основачот на [[Каџари|династијата Каџар]], [[Ага Мохамед-кан Каџар]], бил крунисан за [[Каџарски Иран|шах на Иран]]. Ова му обезбедило на Иран долг период на ред и релативен мир, давајќи ѝ можност на индустријата за оживување. Владеењето на Фат-Али Шах Каџар, Насер ел-Дин Шах Каџар и Мозафар ад-Дин Шах Каџар довело до оживување на древните персиски монархистички традиции. Ткајачите од Тебриз ја искористиле можноста и околу 1885 година станале основачи на современата индустрија за ткаење теписи во Иран === Пахлавидски период === По [[Руска револуција|Руската револуција]], Иран станал бојно поле. Во 1917 година, [[Обединето Кралство|Велика Британија]] го искористила Иран како појдовна точка за напад врз Русија во неуспешен обид да ја задуши Револуцијата. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] одговорил со анексирање на делови од северен Иран, создавајќи ја [[Персиска Социјалистичка Советска Република|Персиската Социјалистичка Советска Република]]. До 1920 година, иранската влада ја изгубила практично целата моќ надвор од својот главен град: британските и советските сили го контролирале поголемиот дел од иранското копно. Во 1925 година, [[Реза Шах Пахлави|Реза Шах Пахлеви]], поддржан од британската влада, го соборил [[Ахмад Шах Каџар]], последниот [[Шах (титула)|шах]] од [[Каџарска династија|Каџарската династија]], и ја основал [[Династија Пахлави|династијата Пахлави]]. Тој воспоставил уставна монархија која траела до [[Иранска револуција|иранската револуција]] во 1979 година. Реза Шах вовел социјални, економски и политички реформи, на крајот поставувајќи ги темелите на современата иранска држава. За да го стабилизираат и легитимираат своето владеење, Реза Шах и неговиот син [[Мухамед Реза Пахлеви|Мохамед Реза Пахлави]] имале за цел да ги оживеат древните персиски традиции. Оживувањето на ткаењето теписи, честопати повикувајќи се на традиционалните дизајни, било важен дел од овие напори. Во 1935 година, Реза Шах ја основал Иранската компанија за теписи и го ставил ткаењето теписи под владина контрола. Раскошни теписи биле ткаени за извоз и како дипломатски подароци за други држави. <ref>{{Наведено списание|last=Hillmann|first=Michael Craig|date=1989|title=A cultural-aesthetic analysis of a modern Persian carpet|journal=Oriental Rug Review|volume=9|issue=6|pages=29–31}}</ref> Династијата Пахлави ја модернизирало и централизираше иранската влада и се стремела кон ефективна контрола и авторитет над сите свои поданици. Реза Шах станал првиот ирански монарх кој се соочил со овој предизвик со современо оружје. Присилен од армијата, номадизмот бил забранет во текот на 1930-тите, традиционалните племенски облеки биле забранети, а употребата на шатори и јурти станала забранета во Иран. Не можејќи да мигрираат, откако ги загубиле своите стада, многу номадски семејства умреле од глад. За номадските племиња следел краток период на релативен мир во 1940-тите и 1950-тите, кога [[Англо-советска инвазија на Иран|англо-советската инвазија на Иран]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] го принудило Реза Шах да абдицира во 1941 година. Неговиот наследник, Мохамед Реза Шах, ја консолидирал својата моќ во текот на 1950-тите. Неговата програма за земјишни реформи од 1962 година, дел од таканаречената [[Бела револуција]], и покрај очигледните предности за селаните без земја, ја уништила традиционалната политичка организација на номадските племиња како народот Кашкаи и традиционалниот начин на номадски живот. Вековните традиции на номадско ткаење теписи, кои влегле во процес на опаѓање со воведувањето на синтетички бои и комерцијални дизајни кон крајот на 19 век, биле речиси уништени од политиката на последната иранска царска династија. <ref name="Opie, Tribal Rugs">{{Наведена книга|title=Tribal rugs – Nomadic and Village Weavings from the Near East and Central Asia|last=Opie|first=James|date=1992|publisher=Laurence King Publishing|isbn=1-85669-025-3|edition=1st}}</ref><gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Niavaranpalacemirror.jpg|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во [[Нијаваран]], Техеран Податотека:A_masterpiece_by_Mohammad_Seirafian_furnishing_the_Niavaran_Palace_(residence_of_Mohammad_Reza_Shah_Pahlavi,_Shah_of_Iran).JPG|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во палатата Нијаваран, Техеран </gallery> === Современ период === [[Податотека:TapisGabbeh.png|мини|Современ тепих „[[габех]]“]] По [[Иранска револуција|Иранската револуција]], на почетокот можело да се добијат малку информации за ткаењето теписи во Иран. Во 1970-тите и 1980-тите, во Европа се појавил нов интерес за теписите [[габех]], кои првично ги ткаеле номадски племиња за нивна сопствена употреба. Нивното грубо ткаење и едноставните, апстрактни дизајни им се допаднале на западните купувачи. Во 1992 година, на првата Голема персиска конференција и изложба во [[Техеран]] за прв пат биле претставени современи дизајни на персиски теписи. <ref>{{Наведено списание|last=Eiland|first=Murray|date=1998|title=Mixed Messages and Carpet Diplomacy: Opportunities for Detente with Iran|url=https://www.academia.edu/7934917|journal=Middle East Policy|volume=6|issue=2|pages=130–138|doi=10.1111/j.1475-4967.1998.tb00313.x|via=Academia.edu}}</ref> Персиски мајстори ткајачи како Разам Арабзаде изложиле теписи ткаени во традиционална техника, но со необични, современи дизајни. <ref>{{Наведено списание|last=Eilland|first=Murray L. III|date=1994|title=Persian design: A step forward|journal=The Decorative Rug|volume=7|issue=9|pages=40–46}}</ref> Бидејќи Големите конференции продолжуваат да се одржуваат во редовни интервали, денес може да се забележат два тренда во иранското ткаење теписи. Од една страна, современите и иновативни уметнички дизајни се измислени и развиени од иранските производители, кои на тој начин ја носат древната традиција на дизајнирање напред кон 21 век. Од друга страна, обновениот интерес за природни бои <ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran">{{Наведено списание|last=Opie|first=James|date=1992|title=Vegetal Dyes: Iran restores an ancient tradition.|journal=Oriental Rug Review|volume=III|issue=10|pages=26–29}}</ref> го прифатиле комерцијалните претпријатија, кои нарачуваат теписи на племенски селски ткајачи. Ова обезбедува редовен извор на приход за ткајачите на теписи. Компаниите обично го обезбедуваат материјалот и ги специфицираат дизајните, но на ткајачите им е дозволен одреден степен на креативна слобода. Со завршувањето на ембаргото на САД за ирански стоки, персиските теписи (вклучувајќи ги и античките персиски теписи стекнати на аукции) може повторно да станат полесно достапни за американските клиенти. Како комерцијални производи за домаќинството, персиските теписи денес се соочуваат со конкуренција од други земји со пониски плати и поевтини методи на производство: машински ткаени, тафтирани теписи или рачно ткаени теписи, но со побрз и поевтин метод на ткаење со јамки, обезбедуваат теписи во „ориентални“ дизајни со утилитарна, но без уметничка вредност. Традиционалните рачно ткаени теписи, изработени од овча волна обоена со природни бои, се сè повеќе барани. Тие обично се продаваат по повисоки цени поради големата количина на рачна работа поврзана со нивното производство, која, во суштина, не се променила од старите времиња, како и поради уметничката вредност на нивниот дизајн. Така, персискиот тепих го задржува својот антички статус како предмет на луксуз, убавина и уметност. == Материјали == === Волна === Во повеќето персиски теписи, влакната се од волна од [[овца]]. Нејзините карактеристики и квалитет варираат од област до област, во зависност од расата на овците, климатските услови, пасиштата и посебните обичаи поврзани со тоа кога и како волната се стриже и обработува.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998">{{cite book|last1=Eilland|first1=Murray L. Jr.|last2=Eilland|first2=Murray III|title=Oriental Rugs – A Complete Guide|date=1998|publisher=Callmann & King Ltd.|location=London|edition=revised}}</ref> Различни делови од руното на овцата даваат различен квалитет на волна, во зависност од односот помеѓу подебелата и поцврста овча коса и пофините влакна на волната. Обично, овците се стрижат во пролет и есен. Пролетното стрижење дава волна со повисок квалитет. Најниската класа волна што се користи во ткаењето теписи е „кожна“ волна, која хемиски се отстранува од кожата на мртви животни.<ref name="Edwards, 1952"/> Повисоките класи на персиска волна често се нарекуваат курк или корк волна, која се добива од волната што расте на вратот на овцата.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Современото производство користи и увезена волна, на пример [[мерино]] волна од Нов Зеланд, бидејќи големата побарувачка за волна за теписи не може целосно да се задоволи со локалното производство. Се користат и влакна од камили и кози. Козјата коса главно се користи за зацврстување на рабовите, на номадските теписи како [[белуџиски тепих|белуџиски теписи]], бидејќи е поотпорна на абење. Камилската волна повремено се користи во персиски номадски теписи. Често се бои во црно или се користи во својата природна боја. Почесто, волната што се нарекува камилска всушност е обоена овча волна.<ref name="Edwards, 1952"/> === Памук === [[Памук]]от ја формира основата на основата кај повеќето современи теписи. Номадите кои не можат да си дозволат да купат памук на пазарот користат волна за основа, кои традиционално исто така се правеле од волна во области каде памукот не бил локален производ. Памукот може да се испреде поцврсто од волната и поднесува поголема напнатост, што го прави супериорен материјал за основата на теписите. Особено поголемите теписи имаат поголема веројатност да лежат рамно на подот, додека волната има тенденција нерамномерно да се собира, а теписите со волнена основа може да се извиткаат кога се влажни.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Хемиски обработениот ([[мерцеризација|мерцеризиран]]) памук се користи во теписите како замена за свила уште од крајот на XIX век.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> === Свила === [[Свила]]та е скап материјал и се користи за репрезентативни теписи. Нејзината затегнувачка цврстина се користи за свилени основи, но свилата се појавува и во влакнестата површина на теписот. Свиленото влакно може да се користи за истакнување на посебни елементи од дизајнот. Висококвалитетните теписи од Кашан, Кум, Наин и Исфахан имаат целосно свилени влакна. Теписите со свилена површина често се исклучително фини, со краток влакнест слој и сложен дизајн. Свиленото влакно е помалку отпорно на механички стрес, па затоа целосно свилените теписи често се користат како [[Ѕидна облога|ѕидни таписерии]] или перници. === Предење === [[File:Yarn twist S-Left Z-Right.svg|thumb|upright|50px|Предива со S-завој и Z-завој]] Влакната од волна, памук и свила се предат рачно или механички со користење на вретено или индустриски предачки машини за да се добие предиво. Насоката во која се преде предивото се нарекува „завој“. Предивата се карактеризираат како S-завој или Z-завој според насоката на предење.<ref>Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 197</ref> Две или повеќе предени нишки можат да се извртат заедно или да се спојат за да формираат подебело предиво. Обично, рачно предените еднослојни нишки се предат со Z-завој, а спојувањето се врши со S-завој. Како и речиси сите исламски теписи, со исклучок на мамелучките теписи, речиси сите персиски теписи користат „Z“ (спротивно од стрелките на часовникот) предена и „S“ (во насока на стрелките на часовникот) споена волна. === Боење === [[File:Carpet factory.jpg|thumb|Природно обоена волна во турска фабрика за теписи]] Процесот на боење вклучува подготовка на предивото за да стане подложно на соодветните бои преку потопување во [[mordant|мордант]]. Потоа се додаваат боите во предивото кое останува во растворот за боење одредено време. Обоеното предиво потоа се остава да се суши, изложено на воздух и сончева светлина. Некои бои, особено темно кафеавата, бараат железни морданти, кои можат да ја оштетат или избледат ткаенината. Ова често резултира со побрзо трошење на влакната во области обоени со темно кафеави бои и може да создаде релјефен ефект кај старинските ориентални теписи. ==== Растенија ==== [[Природна боја|Традиционалните бои]] што се користат во персиските теписи се добиваат од растенија и инсекти. Во 1856 година, англискиот хемичар [[Вилијам Хенри Перкин]] ја измислил првата [[анилин|анилинска]] боја, [[мавеин]]. Потоа биле измислени различни други синтетички бои. Евтини, лесни за подготовка и употреба во споредба со природните бои, нивната употреба е документирана од средината на 1860-тите. Традицијата на природно боење била обновена во Турција во раните 1980-ти. Хемиските анализи довеле до идентификација на природни бои од примероци на античка волна, а рецептите и процесите на боење биле експериментално повторно создадени.<ref>{{cite journal|last1=Boehmer|first1=Harald|title=The Revival of Natural Dyeing in Two Traditional Weaving Areas of Anatolia|journal=Oriental Rug Review|date=1983|volume=III|issue=9|page=2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Atlihan|first1=Serife|title=Traditional Weaving in One Village of Settled Nomads in Northwest Anatolia|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|date=1993|volume=IV}}</ref> Според овие анализи, природните бои што се користат за волна за теписи вклучуваат: * Црвена од коренот на ''[[Rubia tinctorum]]'' * Жолта од растенија, вклучувајќи [[кромид|''Allium cepa'']], неколку видови камилица ([[Anthemis]], ''[[Matricaria chamomilla]]''), и [[камилица]] * Црна: [[Шикла|дабови жолчки]], [[Даб|дабови желади]] * Зелена со двојно боење со [[индиго]] и жолта боја * Портокалова со двојно боење со црвена и жолта боја * Сина: индиго добиено од ''[[Indigofera tinctoria]]'' Некои бои како индиго или мадер биле трговска стока и затоа широко достапни. Жолтите или кафените бои значително варираат од регион до регион. Многу растенија даваат жолти бои, како што се винова резеда или бојадисувачка трева ''([[Reseda luteola]])'', жолт делфиниум или сумах за боење (''[[Cotinus coggygria]]''). Лисјата од грозје и кората од калинка, како и други растенија, даваат различни нијанси на жолта.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Во Иран, традиционалното боење со природни бои било обновено во 1990-тите, поттикнато од обновениот интерес за традиционално произведени теписи, но мајстори бојаджии како Абас Сајахи го зачувале знаењето за традиционалните рецепти.<ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran"/> ==== Црвени бои од инсекти ==== [[Кармин|Карминските]] бои се добиваат од смолести секрети на инсекти од групата штитести вошки како кохинилната вошка [[Coccus cacti]] и одредени видови на Porphyrophora 9полска и ерменска). Кохинилната боја, таканаречена „лак“, порано се извезувала од Индија, а подоцна од Мексико и Канарските Острови. Бои од инсекти почесто се користеле во области каде ''Rubia tinctorum'' не се одгледувал, како западна и северозападна Персија.<ref name="Edwards, 1952"/> ==== Синтетички бои ==== Со современите синтетички бои може да се добие речиси секоја боја и нијанса, така што без хемиска анализа е речиси невозможно да се утврди дали во готов тепис се користени природни или вештачки бои. Современите теписи можат да се ткаат со внимателно избрани синтетички бои и да имаат уметничка и практична вредност.<ref name="Eilland, 2003">{{cite book|last1=Eilland|first1=Emmett|title=Oriental Rugs Today|date=2003|publisher=Berkeley Hills Books, Albany, CA|isbn=1-893163-46-6|pages=50–59|edition=2}}</ref> ==== Абраш ==== Појавата на мали отстапувања во рамките на истата боја се нарекува абраш (од турски ''abraş'', буквално „шарен, пегав“). Абраш се забележува кај традиционално обоени ориентални теписи. Неговата појава укажува дека најверојатно еден ткајач го изработил теписот, кој немал доволно време или ресурси да подготви доволна количина обоено предиво за да го заврши теписот. Само мали количини волна биле боени одвреме-навреме. Кога една нишка волна ќе се потрошела, ткајачот продолжувал со новата серија. Бидејќи точната нијанса ретко се повторува при ново боење, бојата на влакната се менува кога се ткае нов ред јазли. Така, варијацијата на боите укажува на селски или племенски тепис и се цени како знак на квалитет и автентичност. Абраш може и намерно да се внесе во ново планиран дизајн на тепис.<ref name="O'Bannon 1995">{{cite book|last1=O'Bannon|first1=George|title=Oriental rugs : the collector's guide to selecting, identifying, and enjoying new and vintage oriental rugs|date=1995|publisher=Courage Press|location=Pennsylvania, Pa.|isbn=9781561385287|edition=1st}}</ref> <gallery widths="190px" heights="180px"> File:Rubia_tinctorum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-123.jpg|[[Rubia tinctorum|Мадер (Rubia tinctorum)]] растение File:Indigo-Historische Farbstoffsammlung.jpg|Индиго, историска колекција на бои на [[Технички универзитет во Дрезден|Техничкиот универзитет во Дрезден]], Германија File:Ghermezdaneh.JPG|Кермез ([[Coccus cacti]]) вошки File:Abrash.JPG|Дел (централен медалјон) од јужноперсиски тепис, веројатно Кашкаи, доцeн XIX век, со неправилни сини бои (абраш) </gallery> ==Техники и структури== === Процес на ткаење килим === [[File:Carpet weaving, Mahan, Iran (1248461911).jpg|thumb|upright=2|Крупен план на плетење со влакна.]] Ткаењето килими со влакна е процес што одзема многу време и, во зависност од квалитетот и големината на килимот, може да потрае од неколку месеци до неколку години за да се заврши. За да се започне со изработка на килим, потребна е основа што се состои од основи и плетенки: [[Основа (ткаење)|Плочите]] се силни, дебели нишки од памук, волна или свила кои се протегаат по должината на килимот. Слични нишки што минуваат под и над основата од едната до другата страна се нарекуваат [[Основа и плетенка|плодови]]. Основите од двете страни на килимот обично се намотуваат во една или повеќе нишки со различна дебелина кои се облакаат за да го формираат работ. Ткаењето нормално започнува од дното на разбојот, со протнување на неколку ткаенини низ основата за да се формира основа од која ќе се започне. Јазли од обоена волна, памук или свилени конци потоа се врзуваат во редови околу последователни сетови соседни основа. Како што повеќе редови се врзуваат за основата, овие јазли стануваат куп на килимот. Помеѓу секој ред јазли, се протнуваат еден или повеќе ленти ткаен материјал за да се држат јазлите фиксирани. Потоа ткаен материјал се удира со инструмент сличен на чешел, чешел-машина, за дополнително да се набие и обезбеди новоткаениот ред. Во зависност од финоста на ткаен материјал, квалитетот на материјалите и стручноста на ткајачите, бројот на јазли на рачно изработен килим може да варира од 16 до 800 јазли на квадратен инч. Кога килимот е завршен, краевите на основата ги формираат ресите кои можат да бидат со ткаен материјал, плетени, со ресни или прицврстени на други начини. ===Разбои=== [[Разбој|Разбои]], иако делат фундаментални принципи на дизајнирање, покажуваат разновиден опсег на големини и нивоа на сложеност. Основните технички барања на разбојот се да се одржи соодветна затегнатост и да се поделат конците од основата во наизменични сетови или „листови“. Вклучувањето на уред за отфрлање му овозможува на ткајачот ефикасно да ги протне конците од ткаењето низ вкрстените и невкрстените конци од основата, елиминирајќи ја потребата од макотрпниот процес на рачно ткаење на ткаењето во и надвор од основата. ===Хоризонтални разбои=== [[File:Qashqai nomad sisters weave a carpet on a floor loom near Firuzabad, Iran (14288453190).jpg|thumb|upright=1.7|[[Кашкајци|Кашкајски]] номадски сестри, ткаат тепих на поден разбој. Во близина на Фирузабад, Иран]] Наједноставната форма на разбој е хоризонтален; еден што може да се прицврсти на земја или да се потпре на странични делови на земја. Потребната затегнатост може да се постигне со употреба на клинови. Овој стил на разбој е идеален за номадските луѓе бидејќи може да се склопи или расклопи и лесно се транспортира. Теписите произведени на хоризонтални разбои се генерално прилично мали, а квалитетот на ткаењето е инфериорен во однос на оние теписи направени на професионален стоечки разбој.<ref name="Edwards, 1952"/> Жителите на урбаните средини веројатно нема да користат хоризонтални разбои бидејќи зафаќаат многу простор на подот, а професионалците веројатно нема да ги користат бидејќи не се ергономски. Нивната евтина цена и преносливост се помалку вредни за урбаните професионалци.<ref name=farahan/> === Вертикални разбои === [[File:Kars museum 5759.jpg|thumb|Традиционален селски разбој во музеј во Карс.]] [[File:Iran - Fabrication de tapis par une très jeune femme (9261277648).jpg|thumb|Традиционален разбој што го користел многу млад селанец во иранската пустина во 1999 година]] Технички понапредните, стационарни вертикални разбои се користат во селата и градските фабрики. Понапредните типови вертикални разбои се поудобни, бидејќи им овозможуваат на ткајачите да ја задржат својата позиција во текот на целиот процес на ткаење. Вертикалниот разбој од типот Тебриз овозможува ткаење теписи до двојно поголема должина од разбојот, додека нема ограничување за должината на тепихот што може да се исткае на вертикален разбој со ролери. Всушност, ширината на тепихот е ограничена од должината на гредите на разбојот.<ref name="Edwards, 1952"/> Постојат три општи типови на вертикални разбои, од кои сите можат да се модифицираат на повеќе начини: {{Image frame|content= <gallery mode=packed heights=200> File:Iranian carpet structure (8).JPG|Табришки разбој File:Kanuncarpet.jpg|Табришки разбој во училиште за изработка на теписи во Иран во 1975 година. Еден ткајач седи на подот, двајца на клупа </gallery>|border=no|align=right}} {{Image frame|content= <gallery mode=packed heights=200> File:Carpet woman (1091698042).jpg|Ролер за подигање на разбој во Турција, 2007 година File:Tisseuses de tapis, près de Jaipur, Inde.jpg|Ролер за подигање на разбој во Индија, 2014 година </gallery>|border=no|align=right}} * Фиксниот селски разбој ({{transliteration|fa|dar sabet}}<ref name=farahan>{{цитирај веб |last1=Фарахани |first1=Марзие |title=Видови разбој за теписи и познавање на неговите компоненти |url=https://farahancarpet.com/types-of-carpets-loom/ |website=Фарахан Карпит |date=18 април 2021}}</ref>) се користи главно во [[Иран]] и се состои од фиксна горна греда и подвижна долна или платнена греда која се вметнува во два странични делови. Правилното затегнување на основата се постигнува со забивање клинови во вдлабнатините. Ткајачите работат на прилагодлива штица која се крева како што напредува работата. * Разбојот Тебриз ({{transliteration|fa|dar Tabriz}}<ref name=farahan/>), именуван по градот [[Табриз]], се користи во северозападен Иран. Основите се континуирани и се пренесуваат зад разбојот. Затегнатоста на основата се постигнува со клинови. Ткајачите седат на фиксирано седиште и кога дел од тепихот е завршен, затегнатоста се ослободува и тепихот се влече надолу и се тркала околу задниот дел на разбојот. Овој процес продолжува сè додека тепихот не е завршен, кога основата се откинува и тепихот се вади од разбојот. * Разбојот со ролер-греда ({{transliteration|fa|dar gardan}},<ref name=farahan/> „ролер-разбој“) се користи во поголемите турски мануфактури, но се среќава и во Персија и Индија. Се состои од две подвижни греди на кои се прицврстени основата. И двете греди се опремени со запчаници или слични уреди за заклучување. Откако ќе се заврши делот од тепихот, се валани на долната греда. На разбој со ролер-греда, може да се произведе тепих од која било должина. Во некои области на Турција, неколку килими се ткаат сериски на истите основа и се одделуваат еден од друг со сечење на основата откако ќе се заврши ткаењето. [[File:Iranian carpet structure (1).JPG|thumb|Цврсто завитканата поголема прачка е {{transliteration|fa|kaju}} или {{transliteration|fa|koji}}, која помага да се контролира положбата на основата. Помалата прачка се нарекува {{transliteration|fa|huf}} или {{transliteration|fa|haf}}. Ги одделува основата.]] Иранските имиња за деловите од разбојот се:<ref name=caroun>{{cite web |title=Алатки: Разбој |url=http://caroun.com/Rug/GeneralRug/Tools/Tools2-Loom.htm |website=caroun.com}}</ref> *{{transliteration|fa|sardar}}, горната греда (хоризонтална, еквивалентна на основата) *{{transliteration|fa|zirdar}}, долната греда (хоризонтална, еквивалентна на градите, особено кога жицата е обвиткана околу неа) *{{transliteration|fa|rasto}}, десниот столб (исправен); понекогаш се користи за двата столба *{{transliteration|fa|chapro}}, десниот столб (исправен) *{{transliteration|fa|kaju}} од {{transliteration|fa|koji}} *{{transliteration|fa|huf}} или {{transliteration|fa|haf}} *{{transliteration|fa|goveh}}, клиновите што ја регулираат висината на зирдарот за затегнување на основата. *{{transliteration|fa|takhteh alvar}}, клупа за ткајачи, која може да биде прилагодлива по висина. Хоризонталниот разбој има и четири клинови за да го држат во земјата.<ref name=farahan/> === Алатки === [[File:Carpet tools.jpg|thumb|Некои традиционални алатки на занаетот.]] Ткајачот има потреба од неколку основни алатки: нож за сечење на предивото при врзување на јазлите; тежок инструмент сличен на чешел со рачка за набивање на потката; и ножици за потстрижување на влакнестиот слој откако ќе се исткае еден ред јазли или неколку редови. Во Табриз ножот е комбиниран со кука за врзување на јазлите, што ја забрзува работата. Мал челичен чешел понекогаш се користи за расчешлување на предивото по секој завршен ред јазли. Се користат и различни дополнителни алатки за набивање на потката. Некои ткајачки области во Иран, познати по производство на многу фини теписи, користат дополнителни алатки. Во [[Керман]], инструмент сличен на сабја се користи хоризонтално во отворот на разбојот. Во [[Биџар]], алатка слична на клинец се вметнува меѓу основите и се удира за дополнително да се згусне ткаенината. Биџар е исто така познат по својата техника на влажен разбој, која се состои од навлажнување на основата, потката и предивото со вода за време на целиот процес на ткаење, со цел да се збиe волната и да се постигне особено силна компресија на влакнестиот слој, основата и потката. Кога теписот ќе се заврши и исуши, волната и памукот се шират, што резултира со многу тежка и цврста текстура. Теписите од Биџар не се лесно свитливи без да се оштети ткаенината. Се користат различни алатки за потстрижување на волната во зависност од тоа како теписот се обработува за време на ткаењето или по неговото завршување. Често кај кинеските теписи предивото се потстрижува по завршувањето, а потстрижувањето е накосено таму каде што се менува бојата, што дава релјефен тридимензионален ефект. {{clear}} === Јазли === {{multiple image | width = 120 | image1 = Noeud turc.jpg | caption1 = Гиордес јазол | image2 = Noeud senneh.jpg | caption2 = Сенех јазол | footer = }} Персиските теписи главно се ткаат со два различни јазли: симетричниот турски или „Гиордес“ јазол, кој се користи и во Турција, Кавказ, Источен Туркменистан и некои турски и курдски области на Иран, и асиметричниот персиски, или Сенех-јазол, кој исто така се користи во Индија, Турција, Пакистан, Кина и Египет. Терминот „Сенех јазол“ е донекаде погрешен, бидејќи теписите во градот Сенех се ткаат со симетрични јазли.<ref name="Edwards, 1952"/> За врзување на симетричен јазол, предивото се поминува меѓу две соседни основи, се враќа под едната, се обвиткува околу двете формирајќи јамка, а потоа се извлекува низ средината така што двата краја излегуваат меѓу основите.<ref name="Edwards, 1952"/> Асиметричниот јазол се врзува со обвиткување на предивото околу само една основа, потоа нишката се поминува зад соседната основа така што ги разделува двата краја на предивото. Персискиот јазол може да се отвора налево или надесно.<ref name="Edwards, 1952"/> Асиметричниот јазол овозможува создавање пофлуидни, често закривени дизајни, додека поизразени, праволиниски дизајни може да го користат симетричниот јазол. Како што покажуваат теписите од Сенех со нивните сложени дизајни ткаени со симетрични јазли, квалитетот на дизајнот повеќе зависи од вештината на ткајачот отколку од типот на јазол што се користи.<ref name="Edwards, 1952"/> Друг јазол што често се користи во персиските теписи е јуфти јазолот, кој се врзува околу четири основи наместо околу две.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Функционален тепис може да се направи со јуфти јазли, и тие понекогаш се користат во големи еднобојни површини на теписот, на пример во полето, за да се заштеди материјал. Сепак, бидејќи теписите ткаени целосно или делумно со јуфти јазол бараат само половина од количината на влакнесто предиво во споредба со традиционално ткаените теписи, нивниот влакнест слој е помалку отпорен на абење и овие теписи не траат толку долго.<ref name="Edwards, 1952"/> <gallery widths="190px" heights="180px"> File:Knopen 001.jpg|Турски (симетричен) јазол File:Knopen 002.jpg|Персиски (асиметричен) јазол, отворен надесно File:Knopen 005.jpg|Варијанти на „Jufti“ јазолот ткаени околу четири основи File:Knopen 004.jpg|Ткаење со една спуштена основа File:Knopen amt.gif|Врзување асиметричен јазол, отворен надесно, со кука слична на табриз типот File:Carpet fringes.jpg|[[Kilim|Килим]] завршеток и реси </gallery> === Рамно ткаени теписи === Рамно ткаените теписи ја добиваат својата боја и шара од потката која е цврсто испреплетена со основата. Наместо вистински влакнест слој, основата на овие теписи го создава нивниот дизајн. Потката се ткае меѓу основите сè додека не е потребна нова боја, потоа се враќа назад и се врзува пред да се внесе новата боја. Најпознатиот вид на рамно ткаење се нарекува [[Kilim|килим]]. Килимите (заедно со накит, облека и животни) се важни за идентитетот и богатството на номадските племиња. Во нивната традиционална употреба, килимите се користат како подни и ѕидни покривки, седла за коњи, торби за складирање, постелнина и навлаки за перници. Постојат различни видови на рамно ткаени теписи, вклучувајќи: *[[иџарски тепих]] *[[џаџим]] *[[килим]] *[[малеки]] *[[сирџан]] *[[Сумак]] *[[сузани]] [[Категорија:Економија на Иран]] [[Категорија:Исламска уметност]] [[Категорија:Исламска култура]] [[Категорија:Персиски ракотворби]] [[Категорија:Текстилна уметност]] 8i8gy3qh4sng6g22bskf37saw8chd8e 5544171 5544169 2026-04-24T09:31:45Z Тиверополник 1815 /* Рамно ткаени теписи */ 5544171 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mantes_carpet_Louvre_OA6610_detail1.jpg|мини|Детал од тепихот Мантес, 16 век, [[Сафавидско Царство]], [[Лувр]]]] [[Податотека:Ghyas_el_Din_Jami_-_Tabriz_(%3F)_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Ловечки тепих направен од Гијат-уд-Дин Џами, волна, памук и свила, 1542–1543, [[Музеј Полди Пецоли]], Милано]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_16th_Century_-_The_Schwarzenberg_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|„Шварценбергови тепих“, 16 век, [[Музеј на исламската уметност (Доха)|Музеј на исламска уметност]], Доха]] [[Податотека:Persian_Safavid_period_Animal_carpet_16th_century_MKG_Hamburg.JPG|мини|Персиски сафавидски Животински тепих 16 век, [[Музеј на уметности и занаети (Хамбург)|Музеј на уметност и дизајн]]]] [[Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet.jpg|мини|Детал од горенаведениот тепих]] [[Податотека:Kerman_‘vase’_carpet_fragment,_southeast_Persia,_early_17th_century.jpg|мини|Фрагмент од тепих „вазна“ на Сафавидски Керман, југоисточна Персија, почеток на 17 век]] '''Персиски тепих''' ({{Langx|fa|فرش ایرانی}}), '''персиски килим''' ({{Langx|fa|قالی ایرانی}}), или '''ирански тепих''' е тежок текстил направен за широк спектар на утилитарни и симболични цели и произведен во [[Иран]] (историски познат како [[Иран|Персија]]), за домашна употреба, локална продажба и извоз. Ткаењето теписи е суштински дел од [[Персиска култура|персиската култура]] и [[Иранска уметност|иранската уметност]]. Во рамките на групата ориентални теписи произведени од земјите од „појасот на теписите“, персискиот тепих се издвојува по разновидноста и сложеноста на неговите разновидни дизајни. Персиски килими и теписи од различни видови биле ткаени паралелно од номадските племиња во селските и градските работилници, како и од [[Монархиски двор|монархиските дворови]] каде претставуваат разновидни, истовремени линии на традиција и ја одразуваат [[Историја на Иран|историјата на Иран]], исто така и во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и нејзините различни народи. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smarthistory.org/introduction-to-the-court-carpets-of-the-ottoman-safavid-and-mughal-empires/|title=The court carpets of the Ottoman, Safavid, and Mughal empires, an introduction|last=Weisbin|first=Kendra|work=Smarthistory|language=en|accessdate=2026-01-14}}</ref> Теписите ткаени во дворските фабрики на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]] во [[Исфахан]] во текот на шеснаесеттиот век се познати по своите сложени бои и уметнички дизајн и денес се ценети во музеи и приватни колекции низ целиот свет. Нивните шари и дизајни поставиле уметничка традиција за дворските фабрики која била одржувана во текот на целото траење на Персиското Царство, па сè до последната кралска династија на Иран. Теписите ткаени во градови и регионални центри како [[Тебриски тепих|Тебриз]], [[Кермански тепих|Керман]], Равар, [[Нишапур|Нејшапур]], Машхад, Кашан, [[Исфахански тепих|Исфахан]], [[Наински тепих|Наин]] и [[Комски тепих|Ком]] се карактеризираат со нивните специфични техники на ткаење и употреба на висококвалитетни материјали, бои и шари. Градските фабрики како оние во [[Тебриз]] одиграле важна историска улога во оживувањето на традицијата на ткаење теписи по периоди на опаѓање. Теписите ткаени од селаните и разните племиња на Иран се одликуваат со нивната фина волна, светли и сложени бои и специфични, традиционални шари. Номадските и малите селски ткајачи често произведуваат теписи со посмели, а понекогаш и погруби дизајни, кои се сметаат за најавтентични и традиционални теписи на Персија, за разлика од уметничките, однапред планирани дизајни на поголемите работни места. Теписите [[Габех]] се најпознатиот вид тепих од оваа традиционална линија. Како резултат на политички немири или комерцијален притисок, ткаењето теписи поминало низ периоди на опаѓање во текот на децениите. Особено страдало од воведувањето на синтетички бои во втората половина на 19 век. Ткаењето теписи сè уште има клучна улога во [[Економија на Иран|економијата на современ Иран]]. Современото производство се карактеризира со оживување на традиционалното боење со природни бои, повторно воведување на традиционалните племенски шари, но и со пронаоѓање на современи и иновативни дизајни, ткаени во техника стара со векови. Рачно ткаените персиски килими и теписи се сметаат за предмети со висока уметничка и утилитарна вредност и престиж уште од првиот пат кога биле споменати од [[Старогрчки јазик|античките грчки]] писатели. Иако терминот „''персиски тепих''“ најчесто се однесува на текстил со ткаени влакна, рамно ткаените теписи и килими како [[килим]], [[сумак]] и везените ткаенини како [[Сузани (тепих)|Сузани]] се дел од богатата и разновидна традиција на ткаење персиски теписи. Во 2010 година, „традиционалните вештини за ткаење теписи“ во [[Фарс|покраината Фарс]] и Кашан биле впишани на [[Список на нематеријално културно наследство на УНЕСКО|списоците на нематеријално културно наследство на УНЕСКО]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00382|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00383|title=UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|accessdate=9 August 2015}}</ref> == Историја == Почетокот на ткаењето теписи останува непознат, бидејќи теписите се предмет на употреба, влошување и уништување од инсекти и глодари. Ткаените теписи веројатно се развиле од поранешни подни облоги, направени од [[филц]], или техника позната како „рамно ткаење“. <ref>{{Наведено списание|last=Pinner|first=R.|date=1983|title=The First Carpets|journal=Hali|volume=5|issue=2|page=11}}</ref> Рамно ткаените теписи се изработуваат со цврсто испреплетување на нишките од основата и ткаењето за да се добие рамна површина без влакна. Техниката на ткаење теписи понатаму се развила во техника позната како ткаење со јамки. Ткаењето со јамки се прави со повлекување на нишките од ткаењето преку шипка со калибар, создавајќи јамки од конец свртени кон ткајачот. Потоа шипката се отстранува, оставајќи ги јамките затворени, или јамките се сечат преку заштитната шипка, што резултира со тепих многу сличен на вистински влакнест тепих . Рачно ткаените теписи со влакна се произведуваат преку врзување нишки од конец поединечно во основата, сечејќи го конецот по секој поединечен јазол. === Пазирички тепих === [[Податотека:Pazyryk_carpet.jpg|мини|Пазирички тепих. Околу 400 п.н.е. [[Ермитаж|Музеј Ермитаж]]]] [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих бил откриен во 1949 година од гробот на скитски благородник во долината Пазирик на [[Алтајски Планини|Алтајските планини]] во [[Сибир]]. Радиојаглеродното тестирање покажало дека тепихот бил ткаен во 5 век п.н.е. Овој тепих е со димензии 183 на 200сантиметри и има 36 симетрични [[Густина на јазли|јазли]] на см^². Напредната техника што се користи во [[Пазиричка култура|Пазиричкиот]] тепих укажува на долга историја на развој и искуство во ткаењето. Се смета за најстариот познат тепих во светот. Неговото средишно поле е во темноцрвена боја и има два животински фризирани рабови што се движат во спротивни насоки придружени со заштитни ленти. Внатрешниот главен раб прикажува поворка од елени, надворешните луѓе на коњи и луѓе што водат коњи. Седлата за коњи се ткаени во различни дизајни. Внатрешното поле содржи 4 × 6 исти квадратни рамки распоредени во редови на црвена основа, секоја исполнета со исти орнаменти во форма на ѕвезда составени од централно преклопувачки шари во форма на буквата X и крст. Дизајнот на тепихот веќе го покажува основниот распоред на она што требало да стане стандарден дизајн на ориентален тепих: поле со повторувачки шари, врамено со главна рамка во сложен дизајн и неколку секундарни рамки. Откривачот на тепихот, [[Сергеј Руденко]], претпоставил дека е производ на современите [[Ахеменидско Царство|Ахемениди]]. Дали е произведен во регионот каде што бил пронајден или претставува производ на ахеменидското производство, останува предмет на дебата. Неговото фино ткаење и сложениот сликовен дизајн укажуваат на напредна состојба на уметноста на ткаење теписи во времето на неговото производство. === Рани фрагменти === Постојат документарни записи за употреба на теписи од страна на старите Грци. Во [[Одисеја|Одисеја,]] книги VII и X, се споменуваат „теписи“. [[Плиниј Постариот]] напишал во неговата Приросна историја дека теписите („polymita“) биле измислени во [[Александрија]]. Не е познато дали станува збор за рамно ткаење или ткаење со влакна, бидејќи во грчките и латинските текстови не се дадени детални технички информации. Рамно ткаени [[Килим|килими]] кои датираат најмалку од четвртиот или петтиот век од н.е. биле пронајдени во [[Турфан]], Хотан, Источен Туркестан, [[Народна Република Кина|Кина]], област која сè уште произведува теписи. Фрагменти од теписи биле пронајдени и во областа [[Лоп Нур]], и се ткаени во симетрични јазли, со 5-7 испреплетени прамени по секој ред јазли, со шарен дизајн и разни бои. Тие денес се наоѓаат во [[Музеј Викторија и Алберт|Музејот Викторија и Алберт]], [[Лондон]]. <ref name="Spuhler Carpets Islamic Museum Berlin">{{Наведена книга|title=Die Orientteppiche im Museum für Islamische Kunst Berlin|last=Spuhler|first=Friedrich|date=1987|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0270-3|edition=1st|location=Munich}}</ref> Други фрагменти ткаени во симетрични, како и асиметрични јазли се пронајдени во [[Дура-Европос]] во Сирија, <ref name="Dura-Europos">{{Наведена книга|title=The Excavations at Dura-Europos; IV Vol. 2 The Textiles|last=Pfister|first=R.|last2=Bellinger|first2=L.|date=1945|publisher=Yale University Press|edition=1st|location=New Haven}}</ref> и од пештерите Ат-Тар во [[Ирак]], <ref name="At-Tar">{{Наведено списание|last=Fujii|first=Hideo|last2=Sakamoto|first2=Kazuko|date=1993|editor-last=Eiland|editor-first=M.L.|title=The marked characteristics of carpets unearthed from the At-Tar caves, Iraq|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|location=Berkeley|volume=IV|pages=35–40}}</ref> датирани од првите векови од н.е. Овие ретки наоди покажуваат дека сите вештини и техники на боење и ткаење теписи биле познати во [[Западна Азија]] пред првиот век од нашата ера. === Рана историја === Персиските теписи за прв пат се споменуваат околу 400 година п.н.е. од старогрчкиот филозоф [[Ксенофонт]] во неговата книга „Анабаза“:<blockquote>„αὖθις δὲ Τιμασιώνι τῷ Δαρδανεῖ προσελθών, ἐπεὶ ἤκουσεν αὐτῷ εἶναι καὶ ἐκπώματα καὶ τάπιδας βαρβαρικάς“, (Xen. anab. VII.3.18) : ''Потоа отишол кај Тимасион Дарданецот, бидејќи слушнал дека има персиски чаши за пиење и теписи.'' "καὶ Τιμασίων προπίνων ἐδωρήσατο φιάλην τε ἀργυρᾶν καὶ τάπιδα ἀξίαν δέκα μνῶν." [Xen. анаб. VII.3.27] : ''Тимасион исто така го испи своето здравје и му подари сребрена чинија и тепих вреден десет мини.'' </blockquote>Ксенофонт ги опишува персиските теписи како скапоцени и достојни да се употребуваат како дипломатски подароци. Не е познато дали овие теписи биле ткаени или биле произведени со друга техника, на пр. [[Килим|рамно ткаење]] или [[везење]], но интересно е што првото споменување на персиските теписи во светската книжевност веќе ги става во контекст на луксуз, престиж и дипломатија. Не се зачувани персиски теписи од периодот на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидите]] (553–330 п.н.е.), [[Селевкидско Царство|Селевкидите]] (312–129 п.н.е.) и [[Партско Царство|Партите]] (околу 170 п.н.е. – 226 н.е.). === Сасанидско Царство === [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]], кое го наследило [[Партско Царство|Партското Царство]], било признато како едно од водечките сили во своето време, заедно со соседното [[Византија|Византиско Царство]], во период од повеќе од 400 години. <ref>International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' pp 29. Ashgate Pub Co, 30 September 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> Сасанидите го основале своето царство приближно во границите поставени од [[Ахемениди|Ахеменидите]], со главен град [[Ктесифон]]. Оваа последна персиска династија пред доаѓањето на [[Ислам|исламот]] го усвоила [[Зороастризам|зороастризмот]] како државна религија. Кога и како точно Персијците започнале да ткаат теписи со купчиња е моментално непознато, но знаењето за ткаење теписи и за соодветни дизајни за подни облоги, сигурно било достапно во областа што ги опфаќа [[Византија]], [[Мала Азија]] и [[Персија]]: Мала Азија, сместена помеѓу Византија и Персија, била владеена од [[Римското Царство]] од 133 година п.н.е. Географски и политички, со менување на сојузите и војните, како и со трговијата, Мала Азија го поврзала Источното Римско со Персиското Царство. Уметнички, двете царства развиле слични стилови и декоративен речник, како што е прикажано со мозаиците и архитектурата на Римска [[Антиохија]]. <ref name="Masterpieces Islamic Art, 2012">{{Наведена книга|title=Masterpieces from the Department of Islamic Art in the Metropolitan Museum of Art|last=Ekthiar|first=MD|last2=Soucek|first2=PP|last3=Canby|first3=SR|last4=Haidar|first4=NN|date=2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-1-58839-434-7|edition=2nd|location=New York|pages=20–24}}</ref> Турски модел на тепих прикажан на сликата „[[Богородица со каноникот ван дер Пеле|Пеле Мадона]]“ од [[Јан ван Ејк]] е проследен до доцноримско потекло и е поврзан со раните исламски мозаици на подот пронајдени во умајадската палата Хирбат ел-Мафџар. <ref name="Brüggemann, Orientteppich 2007">{{Наведена книга|title=Der Orientteppich/The Oriental Carpet|last=Brüggemann|first=Werner|date=2007|publisher=Dr Ludwig Reichert Verlag|isbn=978-3-89500-563-3|edition=1st|location=Wiesbaden, Germany|pages=87–176}}</ref> Рамното ткаење и везењето биле познати за време на сасанскиот период. Рафинираните сасански свилени текстили биле добро зачувани во европските цркви, каде што биле употребувани како прекривки за реликвии и преживеале во црковните ризници. <ref>{{Наведена книга|title=Splendeur des Sassanides: L'empire Perse entre Rome et la Chine (224–642) / the Splendor of the Sassanians: the Persian Empire between Rome and China (224–642)|last=N. (no author)|first=N.|date=1993|publisher=Credit Communal|location=Brussels}}</ref> Голем дел од овие текстили биле зачувани во тибетските манастири и биле отстранети од монаси кои бегале во Непал за време на [[Културна револуција|Кинеската културна револуција]] или ископани од гробишта како Астана, на [[Пат на свилата|Патот на свилата]] во близина на [[Турфан]]. Високото уметничко ниво што го достигнале персиските ткајачи е дополнително илустрирано со извештајот на историчарот [[ел-Табари]] за [[Бахарски тепих|бахарскиот тепих]], земен како плен од арапските освојувачи на Ктесифон во 637 година од н.е. Описот на дизајнот на тепихот од страна наел-Табари го прави да изгледа неверојатно дека тепихот бил ткаен со влакна. <ref name="Antique Rugs from the Near East">{{Наведена книга|title=Vorderasiatische Knüpfteppiche|last=von Bode|first=Wilhelm|last2=Kühnel|first2=Ernst|date=1985|publisher=Klinkhardt and Biermann|isbn=3-7814-0247-9|edition=5th|location=Munich|page=78|language=de|translator-last=C. G. Ellis|trans-title=Antique Rugs from the Near East}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of at-Tabari Vol 14|last=at-Tabarī|first=Abū Dschaʿfar Muhammad ibn Dscharīr|date=2007|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-7249-1|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|location=Albany, NY}}</ref> Фрагменти од килими со влакненца од места пронајдени во североисточен [[Авганистан]], за кои се смета дека потекнуваат од покраината [[Саманган]], се датирани со [[јаглерод-14]] во временски период од почетокот на 2 век до раниот сасански период. Меѓу овие фрагменти, некои покажуваат прикази на животни, како разни елени (понекогаш распоредени во поворка, потсетувајќи на дизајнот на Пазиричкиот тепих) или крилесто митско суштество. Волната се употребува како основа, ткаење и влакненца, преѓата е грубо предена, а фрагментите се ткаени со асиметричен јазол поврзан со персиските и далечните источни теписи. На секои три до пет реда, се вткаени парчиња непредена волна, ленти од ткаенина и кожа. <ref name="Carpets from Islamic Lands">{{Наведена книга|title=Carpets from Islamic Lands|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2012|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-97043-0|edition=1st|location=London|pages=14–19}}</ref> Овие фрагменти денес се наоѓаат во колекцијата ел-Сабах во Дар ал-Атар ал-Исламија, Кувајт. <ref name="darmuseum.org.kw">{{Наведена мрежна страница|url=http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|title=Kuwait Dar al-Athar al-Islamiyyah rugs and textiles collection|work=Dar al-Athar al-Islamiyyah|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725115931/http://darmuseum.org.kw/the-collections/rugs-textiles/|archive-date=25 July 2015|accessdate=25 July 2015}}</ref> Фрагментите од теписи, иако сигурно датирани од раното сасанско време, се смета дека не се поврзани со прекрасните дворски теписи опишани од арапските освојувачи. Нивните груби јазли што содржат пурпур на задната страна укажуваат на потребата од зголемена изолација. Со нивните грубо завршени животни и ловни претстави, овие теписи веројатно биле ткаени од номадски народ. <ref name="Spuhler, Pre-Islamic carpets 2013">{{Наведена книга|title=Pre-Islamic carpets and textiles from eastern lands.|last=Spuhler|first=Friedrich|date=2013|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500970546|edition=1st|location=Farnborough}}</ref> === Доаѓање на исламот и калифатите === [[Исламско освојување на Персија|Муслиманското освојување на Персија]] довело до крајот на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во 651 година и конечниот пад на [[Зороастризам|зороастрската религија]] во Персија. Персија станала дел од исламскиот свет, управуван од муслимански [[Калифат|калифати]]. Арапските географи и историчари кои ја посетувале Персија, за прв пат, даваат информации за употребата на теписи на подот. Непознатиот автор на „Худуд ел-Алам“ наведува дека теписите се ткаеле во Фарс. 100 години подоцна, ел-Мукадаси се осврнал на теписите во Каинат. Јакут ел-Хамави напишал дека теписите се ткаеле во [[Азербејџан (Иран)|Азербејџан]] во 13 век. Големиот арапски патник [[Ибн Батута]] споменува дека пред него бил распослан зелен тепих кога ја посетил зимската населба на [[Атабег|атабегот]] Бахтијари во Идеџ. Овие информации укажуваат дека ткаењето теписи во Персија под калифатот било племенска или рурална индустрија. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Владеењето на калифите над Персија завршило кога [[Абасидски Калифат|Абасидскиот Калифат]] бил соборен во [[Опсада на Багдад (1258)|опсадата на Багдад (1258)]] од страна на [[Монголско Царство|Монголското Царство]] под водство на [[Хулагу-кан]]. Абасидската линија на владетели се сместила во главниот град на [[Мамелучки Султанат|Мамлуците]], [[Каиро]], во 1261 година. Иако немала политичка моќ, династијата продолжила да бара авторитет во религиозните прашања сè до по [[Отоманска династија|османлиското]] [[Османлиско-мамелучка војна (1516-1517)|освојување на Египет]] (1517). Под династијата Мамлуци во Каиро, се произведувале големи теписи познати како „мамлучки теписи“. <ref name="Erdmann, Mamluks">{{Наведено списание|last=Erdmann|first=Kurt|date=1938|title=Kairener Teppiche Teil I. Europäische und Islamische Quellen vom 15.-18. Jahrhundert|trans-title=Cairene Carpets Part I. European and Islamic Sources from the 15.-18. Century|journal=Ars Islamica|publisher=Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan|volume=5|issue=2|page=181|jstor=4520928}}</ref> === Селџучката инвазија и турко-персиската традиција === Најдоцна со [[Селџучко Царство|селџучките]] инвазии на Мала Азија и северозападна Персија, се појавила посебна [[турко-персиска традиција]]. Фрагменти од ткаени теписи биле пронајдени во [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]] во турскиот град [[Конија]] и [[Џамија Ешрефоглу|џамијата Ешрефоглу]] во [[Бејшехир]], и биле датирани од анадолскиот селџучки период (1243–1302). <ref>{{Наведена книга|title=A History of Oriental Carpets before 1800|last=Martin|first=F.R.|date=1908|publisher=Printed for the author in the I. and R. State and Court Print|edition=1|location=Vienna}}</ref> <ref name="Beyshehir fragments">{{Наведено списание|last=Riefstahl|first=Rudolf Meyer|author-link=Rudolf Meyer Riefstahl|date=December 1931|title=Primitive Rugs of the "Konya" type in the Mosque of Beyshehir|journal=The Art Bulletin|volume=13|issue=4|pages=177–220}}</ref> Повеќе фрагменти биле пронајдени во [[Фустат]], денес предградие на градот [[Каиро]]. <ref name="Lamm, 1937">{{Наведена книга|title=Carpet fragments: The Marby rug and some fragments of carpets found in Egypt (Nationalmuseums skriftserie)|last=Lamm|first=C.J.|date=1985|publisher=Swedish National Museum|isbn=978-9171002914|edition=1937 reprint}}</ref> Овие фрагменти даваат претстава како можеби изгледале селџучките теписи. Египетските наоди, исто така, даваат докази дека постоела извозна трговија. Дали и како овие теписи влијаеле врз персиското ткаење теписи, останува непознато, бидејќи не е познато дека постојат посебни персиски теписи од овој период, или истражувачите не се во можност да ги идентификуваат. Западните научници претпоставувале дека [[Селџуци|Селџуците]] можеби барем вовеле нови дизајнерски традиции, ако не и самиот занает на ткаење, во Персија, каде што вештите занаетчии и мајстори можеби интегрирале нови идеи во своите стари традиции.<gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Konya_Ethnographical_Museum_-_Carpet_1.png|алт=Carpet fragment from Eşrefoğlu Mosque, Beysehir, Turkey. Seljuk Period, 13th century.| Фрагмент од тепих од џамијата Ешрефоглу, Бејшехир, Турција. Селџучки период, 13 век. Податотека:Seljuk_Carpet_Fragment_13th_Century..png|алт=Seljuq carpet, 320 by 240 centimetres (126 by 94 inches), from the Alâeddin Mosque, Konya, 13th century| Селџучки тепих, 320 на 240 сантиметри, од [[Џамија Аљедин|џамијата Аљедин]], [[Конија]], 13 век </gallery> === Монголски Илханат и Тимуридско Царство === [[Податотека:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|мини|Монголски принц го проучува Куранот. Илустрација на „Гами ат-таварих“ од Рашид-ад-Дин. Тебриз (?), прва четвртина од 14 век.]] Помеѓу 1219 и 1221 година, Персија била нападната од [[Монголско Царство|Монголците]]. По 1260 година, титулата „Илхан“ ја носеле потомците на [[Хулегу-кан]], а подоцна и другите принцови во Персија. На крајот на 13 век, [[Газан-кан]] изградил нов главен град во Шам, во близина на Тебриз. Тој наредил подовите на неговата резиденција да бидат покриени со теписи од Фарс. <ref name="Edwards, 1952">{{Наведена книга|title=The Persian carpet : a survey of the carpet-weaving industry of Persia|last=Edwards|first=A. Cecil|date=1975|publisher=Duckworth|isbn=978-0715602560|edition=Reprinted 1952|location=London}}</ref> Со смртта на Илхан Абу Саид Бахатур во 1335 година, монголското владеење започнало да слабее и Персија западнала во политичка анархија. Во 1381 година, [[Тамерлан|Тимур]] го нападнал Иран и станал основач на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Неговите наследници, Тимуридите, го држеле поголемиот дел од Иран сè додека не морале да се покорат на Туркменската конфедерација [[Ак Којунлу]] под [[Узун Хасан]] во 1468 година; Узун Хасан и неговите наследници биле господари на Иран сè до подемот на [[Сафавидско Царство|Сафавидите]]. Во 1463 година, Венецијанскиот Сенат, барајќи сојузници поради [[Отоманско-венецијанска војна (1463–1479)|Отоманско-венецијанската војна (1463–1479),]] воспоставил дипломатски односи со дворот на Узун Хасан во Тебриз. Во 1473 година, [[Џосафат Барбаро]] бил испратен во Тебриз. Во своите извештаи до Сенатот на Венеција, тој повеќе од еднаш ги споменува прекрасните теписи кои ги видел во палатата. Некои од нив биле од свила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldcat.org/search?q=Lettere%20al%20senato%20veneto%20annotate%20per%20E.%20Cornet%20giosafat%20barbaro|title=Worldcat|accessdate=8 August 2015}}</ref> Во 1403–05 година, Руј Гонзалез де Клавихо бил амбасадор на Хенри III од Кастилја на дворот на [[Тамерлан|Тимур]], основач и владетел на [[Тимуриди|Тимурското Царство]]. Тој опишал дека во Тимуровата палата во [[Самарканд]], „''насекаде подот е покриен со теписи''“. <ref>{{Наведена книга|title=Embassy to Tamerlane, 1403–1406|last=de Clavijo|first=Ruy Gonzáles|date=2009|publisher=Hardinge Simpole|isbn=978-1843821984|editor-last=Le Strange|editor-first=Guy|location=Kilkerran}}</ref> Минијатурите од Тимурскиот период прикажуваат теписи со геометриски дизајни, редови од осумаголници и ѕвезди, форми на јазли и рабови понекогаш изведени од куфичкото писмо. Ниеден од теписите ткаени пред 1500 година од н.е. не е зачуван. === Сафавидски период === [[Податотека:17-9_3-1964-Saltingtaeppe_Photo-Pernille-Klemp-f.jpg|мини|„Посолен тепих“. Волна, свила и метален конец. Сафавидски период, околу 1600 година.]] [[Податотека:Unknown,_Iran,_mid-16th_Century_-_The_Rothschild_Small_Silk_Medallion_Carpet_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Малиот свилен медалјонски тепих на Ротшилд, средината на 16 век, Музеј на исламска уметност, Доха]] [[Податотека:Ardabil_Carpet.jpg|мини|[[Ардабил тепих]] во [[Викторија и Алберт (музеј)|музејот на Викторија и Алберт]]. Натпис на врвот од полето близу до границата.]] [[Податотека:The_Clark_'Sickle-Leaf',_vine_scroll_and_palmette_carpet,_probably_Kirman,_17th_century.jpg|мини]] Во 1501 година, династијата [[Сафавиди]] се појавила во Персија и го основала [[Сафавидско Царство|Сафавидското Царство]]. Шахот [[Исмаил I]], нејзиниот основач, бил во роднинска врска со Узун Хасан. Тој се смета за прв национален суверен на Персија од арапското освојување и го воспоставил [[Шиизам|шиитскиот ислам]] како државна религија на Персија. <ref>{{Наведена книга|title=Iran under the Safavids|last=Savory|first=Roger|date=2007|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0521042512|edition=1. publ.|location=Cambridge [u.a.]}}</ref> Тој и неговите наследници, шах [[Тахмасп I]] и шах [[Абас I]], станале покровители на персиската [[сафавидска уметност]]. Дворските фабрики веројатно биле основани од шах Тахмасп во Тебриз, но дефинитивно од шах Абас кога го преместил својот главен град од Тебриз, во северозападна Персија, во [[Исфахан]], во средна Персија, по [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-сафавидската војна (1603–1618)]]. За уметноста на ткаење теписи во Персија, ова значело, како што напишал Едвардс: „''дека за кратко време се издигнала од колибен занает до достоинство на ликовна уметност''“. Сафавидскиот период означува еден од најголемите периоди во [[Персиска уметност|персиската уметност]], што вклучува ткаење теписи. Теписите од подоцнежниот сафавидски период сè уште постојат, кои припаѓаат на најдобрите и најсложените ткаења кои се познати денес. Феноменот дека првите теписи кои ни се физички познати покажуваат толку усовршени дизајни води до претпоставката дека уметноста и занаетот на ткаење теписи би морало да постоеле веќе некое време пред да можат да се ткаат величествените сафавидски дворски теписи. Бидејќи не преживеале теписи од раниот сафавидски период, истражувањата се фокусирале на приказите на книгите и [[Персиска минијатура|минијатурните слики]] од тимуридскиот период. Овие слики прикажуваат шарени теписи со повторувачки дизајни на геометриски шари во еднаков размер, наредени во дизајни слични на шаховска табла, со „куфични“ рабни орнаменти добиени од [[Исламски краснопис|исламската калиграфија]]. Дизајните се толку слични на анадолските теписи од тој период, особено на „[[Холбејнски тепих|холбејнските теписи]]“ што не може да се исклучи заеднички извор на дизајнот: тимуридските дизајни можеби преживеале и во персиските и во анадолските теписи од раниот сафавидски и отомански период. <ref name="Briggs, Timurid carpets">{{Наведено списание|last=Briggs|first=Amy|date=1940|title=Timurid Carpets; I. Geometric carpets|journal=Ars Islamica|volume=7|pages=20–54}}</ref> ==== „Дизајнерска револуција“ ==== До крајот на XV век, дизајнот на теписите прикажани на минијатури значително се променил. Се појавиле медалјони со голем формат, орнаментите започнале да покажуваат сложени криволинеарни дизајни. Големите спирали и ластари, цветните орнаменти, претставите на цвеќиња и животни, често биле прикажувани по долгата или кратката оска на тепихот за да се добие хармонија и ритам. Поранешниот „куфски“ дизајн на рабовите бил заменет со ластари и арабески. Сите овие модели барале посложен систем на ткаење, во споредба со ткаењето прави, праволиниски линии. Исто така, тие барале уметници кои ќе можат да го создадат дизајнот, ткајачи да ги изведат на разбој и ефикасен начин да ги пренесат идеите на уметникот на ткајачот. Денес ова се постигнува преку изработка на модел (Форд, 1981, стр.&nbsp;170 <ref name="Ford, Oriental Carpet Design">{{Наведена книга|title=Oriental Carpet Design|last=Ford|first=P.R.J.|date=1981|publisher=Thames & Hudson Ltd.|isbn=9780500276648|edition=1st|location=London}}</ref> ). Како производителите на Сафавидите го постигнале ова, технички, засега е непознато. Сепак, резултатот од нивната работа бил она што Курт Ердман го нарекол „''револуција во дизајнот на теписи''“. <ref name="Erdmann">{{Наведена книга|title=Der Orientalische Knüpfteppich. tr. C. G. Ellis as Oriental Carpets: An Essay on Their History, New York, 1960.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1965|publisher=Verlag Ernst Wasmuth|edition=3rd|location=Tübingen|pages=30–32}}</ref>  {{Превод на стих|Joz āstān-e to-am dar jahān panāh-ī nīst Sar-e marā be-joz īn dar ḥawāla-gāh-ī nīst ʿAmal-e banda-ye dargāh Maqṣūd Kāšānī sana 946.|Освен твојот праг, нема засолниште за мене во целиот свет. Освен оваа врата, нема место за одмор за мојата глава. Дело на слуга на дворот, Максуд од [[Кашан]]. Година 946 [[Исламски календар|Хиџра]].}}Годината 946 по Хиџра одговара на 1539–1540 година од нашата ера, што го датира Ардабилскиот тепих од времето на владеењето на шахот Тахмасп, кој го донирал тепихот на светилиштето на шејх Сафи-ад-Дин Ардабили во [[Ардабил]], кој се смета за духовен татко на династијата Сафавиди. Друг натпис може да се види на „Ловскиот тепих“, кој денес се наоѓа во [[Музеј Полди Пецоли|Музејот Полди Пецоли]], [[Милано]], кој го датира тепихот од 949 година по Хриџвака/1542–3 година од н.е.:  {{Blockquote|Благодарение на трудољубивоста на Ѓат уд-Дин, Џами беше завршено Ова познато дело, кое ни се допаѓа со својата убавина Во 949 година|„Вткаен натпис на миланскиот ловечки тепих“}} [[Податотека:Embassy_to_Europe.jpg|мини|Шах Абас I, амбасада во Венеција, од Карло Калијари, 1595 година. [[Дуждова палата]], [[Венеција]]]] Бројот на извори за попрецизно датирање и припишување на потеклото се зголемил во текот на 17 век. Сафавидските теписи биле подарувани како дипломатски подароци на европските градови и држави, како што се зголемиле дипломатските односи. Во 1603 година, шахот Абас му подарил тепих со вткаени златни и сребрени конци на венецијанскиот дужд [[Марино Гримани]]. Европските благородници започнале да нарачуваат теписи директно од производителите на Исфахан и Кашан, чии ткајачи биле спремни да ткаат специфични дизајни, како што се европски грбови, во нарачаните парчиња. Нивното стекнување понекогаш било прецизно документирано: Во 1601 година, ерменецот Сефер Муратович бил испратен во Кашан од полскиот крал [[Сигизмунд III Васа]] за да нарача 8 теписи на полскиот кралски двор за да бидат ткаени. Кашанските ткајачи го сториле тоа и на 12 септември 1602 година Муратович ги предал теписите на полскиот крал, а сметката на благајникот на круната. <ref name="Erdmann 1966">{{Наведена книга|title=Seven hundred years of Oriental carpets.|last=Erdmann|first=Kurt|date=1970|publisher=University of California Press|isbn=978-0520018167|editor-last=Erdmann|editor-first=Hanna|location=Berkeley|editor-last2=Beattie (transl.)|editor-first2=May H.}}</ref> Западните историчари на уметност погрешно верувале дека репрезентативните сафавидски теписи изработени од свила со вткаени златни и сребрени конци се од полско производство. Иако грешката била исправена, теписите од овој тип го задржале името „полски“ или „полонез“ теписи. Посоодветното име за типот теписи „Шах Абас“ го предложил Курт Ердман. ==== Ремек-дела на сафавидското ткаење теписи ==== Едвардс ја започнува својата книга за персиските теписи со опис на осум ремек-дела од овој голем период: * [[Ардабил тепих|Тепих Ардабил]] – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Ловечки тепих – Австриски [[Музеј за применета уметност (Виена)|музеј за применета уметност]], [[Виена]] * Тепих Челси – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со животни и цвеќиња – Австриски музеј за применета уметност, Виена * Вазен тепих од розова земја – [[Викторија и Алберт (музеј)|Музеј Викторија и Алберт]] * Тепих со медалјон и цвеќиња и натпис – [[Музеј Полди Пецоли]], Милано * Тепих со впишан медалјон со животни и цвеќиња и рамка со натпис – [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], пристапен број: 32.16 * Медалјон, животински и тепих од дрво - Музеј на декоративни уметности, Париз ==== Сафавидски теписи со „вазна техника“ од Кирман ==== [[Податотека:Sanguszko_carpet_01.jpg|мини|„Сангушков килим“, Кирман, 16/17 век. Музеј Михо]] [[Податотека:Safavid_tilework_MKG_Hamburg.jpg|мини|Поплочен лак со сцени од лов. Кон крајот на 17 век, Исфахан/Иран. Музеј за Кунст и Гевербе, Хамбург]] Посебна група теписи од времето на Сафавидите може да се припише на регионот Кирман во јужна Персија. Меј Х. Бити ги распознала овие теписи според нивната заедничка структура: <ref name="Beattie, 1976">{{Наведена книга|title=Carpets of Central Persia : with special references to rugs of Kirman.|last=Beattie|first=May H.|date=1976|publisher=World of Islam Festival Pub. Co.|isbn=0905035178|location=[S.l.]|pages=19–28}}</ref> Билер распознаени седум различни видови теписи: Градинарски теписи (кои прикажуваат формални градини и водни канали); теписи со централизирани дизајни, карактеризирани со голем медалјон; дизајни со повеќе медалјони со поместени медалјони и повторувања на прегради; насочени дизајни со аранжмани на мали сцени кои се користат како индивидуални мотиви; дизајни во форма на српест лист каде што долги, закривени, назабени, а понекогаш и сложени лисја доминираат во полето; арабеска; и решеткасти дизајни. Нивната карактеристична структура се состои од асиметрични јазли; памучните основи се вдлабнати и има три ткаенини. Волнените ткаенини се наоѓаат скриени во средината на тепихот, сочинувајќи го првото и третото ткаене. Свилата или памукот го сочинува средното ткаене, кое се прекрстува од назад кон напред. Карактеристичен ефект на „трамвајска линија“ е предизвикан од третото ткаене кога тепихот е истрошен. Најпознатите теписи со „вазнена техника“ од Кирман се оние од таканаречената „група Сангушко“, именувана според куќата [[Сангушко]], чија колекција има најистакнат пример. Дизајнот со медалјон и агол е сличен на другите теписи од 16 век во времето на Сафавидите, но боите и стилот на цртање се различни. Во средишниот медалјон, парови човечки фигури во помали медалјони опкружуваат средишна сцена со борба со животни. Други борби со животни се прикажани на полето, додека коњаници се прикажани во аголните медалјони. Главната рамка, исто така, содржи лобусни медалјони со Хури, борби со животни или спротивставени пауни. Помеѓу граничните медалјони, се борат феникси и змејови. Слично на мозаичните шпандрели во [[Ганџали-канов комплекс|Ганџали-кановиот комплекс]] на чаршијата во Кирман, со натпис на кој е наведен датумот на неговото завршување како 1006 после хиџра/1596 н.е., тие се датираат од крајот на 16 или почетокот на 17 век. <ref name="Ferrier, 1989">{{Наведена книга|title=The arts of Persia|last=Ferrier|first=R.W.|date=1989|publisher=Yale Univ. Press|isbn=0300039875|location=New Haven|pages=124–125}}</ref> Два други теписи со „вазна техника“ имаат натписи со датум: Едниот од нив го носи датумот 1172 после хиџра/1758 година и името на ткајачот: мајсторот занаетчија Мухамед Шариф Кирмани, другиот има три натписи што укажуваат дека е ткаен од мајсторот занаетчија Му'мин, син на Кутб ал-Дин Махани, помеѓу 1066 и 1067 година после хиџра/1655–1656 година. Теписите во сафавидската традиција сè уште се ткаеле во Кирман по падот на сафавидската династија во 1732 година (Фериер, 1989, стр.&nbsp;127). Крајот на владеењето на шахот [[Абас II]] во 1666 година го означил почетокот на крајот на династијата Сафавиди. Земјата во опаѓање била постојано напаѓана на нејзините граници. Конечно, еден поглавар на Гилзаи Паштун по име Мир Ваис Кан започнал бунт во [[Кандахар]] и ја победил сафавидската војска под водство на иранскиот грузиски гувернер на регионот, Гургин-кан . Во 1722 година, [[Петар Велики]] ја започнал [[Руско-персиска војна (1722–1723)|Руско-персиската војна (1722–1723)]], освојувајќи многу од кавкаските територии на Иран, вклучувајќи ги [[Дербент]], Шаки, [[Баку]], но и [[Гилан]], [[Мазендеран|Мазандаран]] и [[Астрабад]]. Во 1722 година, авганистанска војска предводена од [[Махмуд Хотак]] марширала низ источен Иран, го опсадила и го освоила Исфахан. Махмуд се прогласил за „Шах“ на Персија. Во меѓувреме, царските соперници на Персија, Османлиите и Русите, го искористиле хаосот во земјата за да заземат повеќе територија за себе. <ref>{{Наведена книга|title=The sword of Persia : Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant|last=Axworthy|first=Michael|date=2008|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1845119829|edition=1st|location=London|pages=17–56}}</ref> Со овие настани, династијата Сафавиди завршила. ==== Персиски теписи од периодот на Сафавидите ==== <gallery widths="220px" heights="190px"> Податотека:Zayn_al-'Abidin_bin_ar-Rahman_al-Jami_-_Double-page_Illustrated_Frontispiece_Depicting_a_Court_Scene_-_Walters_W6281B_-_Full_Page.jpg|алт=Zayn al-'Abidin bin ar-Rahman al-Jami – Early 16th century miniature, Walters Art Museum| Зејн ел-Абидин бин ар-Рахман ел-Џами - минијатура од почетокот на 16 век, Волтерсов музеј на уметноста Податотека:Ardabil_Carpet_LACMA_53.50.2_(1_of_8).jpg|алт=Ardabil Carpet at the LACMA| Тепихот Ардабил на саемот во Лос Анџелес Податотека:The_Emperor's_Carpet_(detail),_second_half_of_16th_century,_Iran._Silk_(warp_and_weft),_wool_(pile);_asymmetrically_knotted_pile,_759.5_x339_cm.The_Metropolitan_Museum_of_Art,.jpg|алт=The Emperor's Carpet (detail), second half of the 16th century, Iran. Metropolitan Museum of Art, New York| Царскиот тепих (детал), втора половина на 16 век, Иран. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], Њујорк Податотека:Khalili_Collection_Islamic_Art_txt_0236_new.jpg|алт=Niche rug with the text of the Ayat al-Kursi, c. 1570s central Iran, Khalili Collection of Islamic Art| Нишен тепих со текстот од ајат ал-Курси, {{Околу|1570-тите}}, Среден Иран , колекција на исламска уметност Халили Податотека:Kirmanrug.jpg|алт="Vase technique" carpet, Kirmān, 17th century| Тепих „Техника на ваза“, Кирман, 17 век Податотека:Louvre_-_Tapis_à_décor_de_jardin_de_paradis,_dit_Tapis_de_Mantes.jpg|алт=Safavid Persian carpet "Mantes carpet" at The Louvre| Сафавидски персиски тепих „ [[:fr:Tapis de Mantes|Тепих Мантес]]“ во [[Лувр]] Податотека:Cloud_band_Hamburg_MKG_Safavid_animal_carpet_detail.JPG|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург Податотека:Hamburg_MKG_Safavid_carpet_detail_hunting.jpg|алт=Detail of a Persian Animal carpet, Safavid period, Persia, 16th century: Lion and Qilin, Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg| Детали од персиски животински тепих, сафавидски период, Персија, 16 век: Лав и Килин, Музеј на уметностите и занаетите - Хамбург </gallery> === Афшаридски и Зандски период === [[Податотека:North_West_Persian_Runner_detail.jpg|мини|Северозападен персиски тепих (детал), крај на 18 век]] Територијалниот интегритет на Иран бил обновен од страна на иранскиот [[Туркиски народи|турски]] [[Афшариди|афшарски]] воен водач од Хорасан, [[Надер-шах]]. Тој ги победил Авганистанците и [[Отоманско-персиска војна (1730–1736)|Османлиите]], ги вратил Сафавидите на престолот и преговарал за повлекување на Русија од кавкаските територии на Иран преку договорите од [[Договор од Решт|Решт]] и [[Договор од Ганџа|Ганџа]]. До 1736 година, самиот Надер бил крунисан за шах. Нема записи за ткаење теписи, кое прераснало во незначителен занает, за време на периодот на Афшаридите и Зандите. === Каџарска ера === Во 1789 година, основачот на [[Каџари|династијата Каџар]], [[Ага Мохамед-кан Каџар]], бил крунисан за [[Каџарски Иран|шах на Иран]]. Ова му обезбедило на Иран долг период на ред и релативен мир, давајќи ѝ можност на индустријата за оживување. Владеењето на Фат-Али Шах Каџар, Насер ел-Дин Шах Каџар и Мозафар ад-Дин Шах Каџар довело до оживување на древните персиски монархистички традиции. Ткајачите од Тебриз ја искористиле можноста и околу 1885 година станале основачи на современата индустрија за ткаење теписи во Иран === Пахлавидски период === По [[Руска револуција|Руската револуција]], Иран станал бојно поле. Во 1917 година, [[Обединето Кралство|Велика Британија]] го искористила Иран како појдовна точка за напад врз Русија во неуспешен обид да ја задуши Револуцијата. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] одговорил со анексирање на делови од северен Иран, создавајќи ја [[Персиска Социјалистичка Советска Република|Персиската Социјалистичка Советска Република]]. До 1920 година, иранската влада ја изгубила практично целата моќ надвор од својот главен град: британските и советските сили го контролирале поголемиот дел од иранското копно. Во 1925 година, [[Реза Шах Пахлави|Реза Шах Пахлеви]], поддржан од британската влада, го соборил [[Ахмад Шах Каџар]], последниот [[Шах (титула)|шах]] од [[Каџарска династија|Каџарската династија]], и ја основал [[Династија Пахлави|династијата Пахлави]]. Тој воспоставил уставна монархија која траела до [[Иранска револуција|иранската револуција]] во 1979 година. Реза Шах вовел социјални, економски и политички реформи, на крајот поставувајќи ги темелите на современата иранска држава. За да го стабилизираат и легитимираат своето владеење, Реза Шах и неговиот син [[Мухамед Реза Пахлеви|Мохамед Реза Пахлави]] имале за цел да ги оживеат древните персиски традиции. Оживувањето на ткаењето теписи, честопати повикувајќи се на традиционалните дизајни, било важен дел од овие напори. Во 1935 година, Реза Шах ја основал Иранската компанија за теписи и го ставил ткаењето теписи под владина контрола. Раскошни теписи биле ткаени за извоз и како дипломатски подароци за други држави. <ref>{{Наведено списание|last=Hillmann|first=Michael Craig|date=1989|title=A cultural-aesthetic analysis of a modern Persian carpet|journal=Oriental Rug Review|volume=9|issue=6|pages=29–31}}</ref> Династијата Пахлави ја модернизирало и централизираше иранската влада и се стремела кон ефективна контрола и авторитет над сите свои поданици. Реза Шах станал првиот ирански монарх кој се соочил со овој предизвик со современо оружје. Присилен од армијата, номадизмот бил забранет во текот на 1930-тите, традиционалните племенски облеки биле забранети, а употребата на шатори и јурти станала забранета во Иран. Не можејќи да мигрираат, откако ги загубиле своите стада, многу номадски семејства умреле од глад. За номадските племиња следел краток период на релативен мир во 1940-тите и 1950-тите, кога [[Англо-советска инвазија на Иран|англо-советската инвазија на Иран]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] го принудило Реза Шах да абдицира во 1941 година. Неговиот наследник, Мохамед Реза Шах, ја консолидирал својата моќ во текот на 1950-тите. Неговата програма за земјишни реформи од 1962 година, дел од таканаречената [[Бела револуција]], и покрај очигледните предности за селаните без земја, ја уништила традиционалната политичка организација на номадските племиња како народот Кашкаи и традиционалниот начин на номадски живот. Вековните традиции на номадско ткаење теписи, кои влегле во процес на опаѓање со воведувањето на синтетички бои и комерцијални дизајни кон крајот на 19 век, биле речиси уништени од политиката на последната иранска царска династија. <ref name="Opie, Tribal Rugs">{{Наведена книга|title=Tribal rugs – Nomadic and Village Weavings from the Near East and Central Asia|last=Opie|first=James|date=1992|publisher=Laurence King Publishing|isbn=1-85669-025-3|edition=1st}}</ref><gallery widths="250px" heights="220px"> Податотека:Niavaranpalacemirror.jpg|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во [[Нијаваран]], Техеран Податотека:A_masterpiece_by_Mohammad_Seirafian_furnishing_the_Niavaran_Palace_(residence_of_Mohammad_Reza_Shah_Pahlavi,_Shah_of_Iran).JPG|алт=Carpet in the Niavaran Palace, Tehran| Тепих во палатата Нијаваран, Техеран </gallery> === Современ период === [[Податотека:TapisGabbeh.png|мини|Современ тепих „[[габех]]“]] По [[Иранска револуција|Иранската револуција]], на почетокот можело да се добијат малку информации за ткаењето теписи во Иран. Во 1970-тите и 1980-тите, во Европа се појавил нов интерес за теписите [[габех]], кои првично ги ткаеле номадски племиња за нивна сопствена употреба. Нивното грубо ткаење и едноставните, апстрактни дизајни им се допаднале на западните купувачи. Во 1992 година, на првата Голема персиска конференција и изложба во [[Техеран]] за прв пат биле претставени современи дизајни на персиски теписи. <ref>{{Наведено списание|last=Eiland|first=Murray|date=1998|title=Mixed Messages and Carpet Diplomacy: Opportunities for Detente with Iran|url=https://www.academia.edu/7934917|journal=Middle East Policy|volume=6|issue=2|pages=130–138|doi=10.1111/j.1475-4967.1998.tb00313.x|via=Academia.edu}}</ref> Персиски мајстори ткајачи како Разам Арабзаде изложиле теписи ткаени во традиционална техника, но со необични, современи дизајни. <ref>{{Наведено списание|last=Eilland|first=Murray L. III|date=1994|title=Persian design: A step forward|journal=The Decorative Rug|volume=7|issue=9|pages=40–46}}</ref> Бидејќи Големите конференции продолжуваат да се одржуваат во редовни интервали, денес може да се забележат два тренда во иранското ткаење теписи. Од една страна, современите и иновативни уметнички дизајни се измислени и развиени од иранските производители, кои на тој начин ја носат древната традиција на дизајнирање напред кон 21 век. Од друга страна, обновениот интерес за природни бои <ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran">{{Наведено списание|last=Opie|first=James|date=1992|title=Vegetal Dyes: Iran restores an ancient tradition.|journal=Oriental Rug Review|volume=III|issue=10|pages=26–29}}</ref> го прифатиле комерцијалните претпријатија, кои нарачуваат теписи на племенски селски ткајачи. Ова обезбедува редовен извор на приход за ткајачите на теписи. Компаниите обично го обезбедуваат материјалот и ги специфицираат дизајните, но на ткајачите им е дозволен одреден степен на креативна слобода. Со завршувањето на ембаргото на САД за ирански стоки, персиските теписи (вклучувајќи ги и античките персиски теписи стекнати на аукции) може повторно да станат полесно достапни за американските клиенти. Како комерцијални производи за домаќинството, персиските теписи денес се соочуваат со конкуренција од други земји со пониски плати и поевтини методи на производство: машински ткаени, тафтирани теписи или рачно ткаени теписи, но со побрз и поевтин метод на ткаење со јамки, обезбедуваат теписи во „ориентални“ дизајни со утилитарна, но без уметничка вредност. Традиционалните рачно ткаени теписи, изработени од овча волна обоена со природни бои, се сè повеќе барани. Тие обично се продаваат по повисоки цени поради големата количина на рачна работа поврзана со нивното производство, која, во суштина, не се променила од старите времиња, како и поради уметничката вредност на нивниот дизајн. Така, персискиот тепих го задржува својот антички статус како предмет на луксуз, убавина и уметност. == Материјали == === Волна === Во повеќето персиски теписи, влакната се од волна од [[овца]]. Нејзините карактеристики и квалитет варираат од област до област, во зависност од расата на овците, климатските услови, пасиштата и посебните обичаи поврзани со тоа кога и како волната се стриже и обработува.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998">{{cite book|last1=Eilland|first1=Murray L. Jr.|last2=Eilland|first2=Murray III|title=Oriental Rugs – A Complete Guide|date=1998|publisher=Callmann & King Ltd.|location=London|edition=revised}}</ref> Различни делови од руното на овцата даваат различен квалитет на волна, во зависност од односот помеѓу подебелата и поцврста овча коса и пофините влакна на волната. Обично, овците се стрижат во пролет и есен. Пролетното стрижење дава волна со повисок квалитет. Најниската класа волна што се користи во ткаењето теписи е „кожна“ волна, која хемиски се отстранува од кожата на мртви животни.<ref name="Edwards, 1952"/> Повисоките класи на персиска волна често се нарекуваат курк или корк волна, која се добива од волната што расте на вратот на овцата.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Современото производство користи и увезена волна, на пример [[мерино]] волна од Нов Зеланд, бидејќи големата побарувачка за волна за теписи не може целосно да се задоволи со локалното производство. Се користат и влакна од камили и кози. Козјата коса главно се користи за зацврстување на рабовите, на номадските теписи како [[белуџиски тепих|белуџиски теписи]], бидејќи е поотпорна на абење. Камилската волна повремено се користи во персиски номадски теписи. Често се бои во црно или се користи во својата природна боја. Почесто, волната што се нарекува камилска всушност е обоена овча волна.<ref name="Edwards, 1952"/> === Памук === [[Памук]]от ја формира основата на основата кај повеќето современи теписи. Номадите кои не можат да си дозволат да купат памук на пазарот користат волна за основа, кои традиционално исто така се правеле од волна во области каде памукот не бил локален производ. Памукот може да се испреде поцврсто од волната и поднесува поголема напнатост, што го прави супериорен материјал за основата на теписите. Особено поголемите теписи имаат поголема веројатност да лежат рамно на подот, додека волната има тенденција нерамномерно да се собира, а теписите со волнена основа може да се извиткаат кога се влажни.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Хемиски обработениот ([[мерцеризација|мерцеризиран]]) памук се користи во теписите како замена за свила уште од крајот на XIX век.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> === Свила === [[Свила]]та е скап материјал и се користи за репрезентативни теписи. Нејзината затегнувачка цврстина се користи за свилени основи, но свилата се појавува и во влакнестата површина на теписот. Свиленото влакно може да се користи за истакнување на посебни елементи од дизајнот. Висококвалитетните теписи од Кашан, Кум, Наин и Исфахан имаат целосно свилени влакна. Теписите со свилена површина често се исклучително фини, со краток влакнест слој и сложен дизајн. Свиленото влакно е помалку отпорно на механички стрес, па затоа целосно свилените теписи често се користат како [[Ѕидна облога|ѕидни таписерии]] или перници. === Предење === [[File:Yarn twist S-Left Z-Right.svg|thumb|upright|50px|Предива со S-завој и Z-завој]] Влакната од волна, памук и свила се предат рачно или механички со користење на вретено или индустриски предачки машини за да се добие предиво. Насоката во која се преде предивото се нарекува „завој“. Предивата се карактеризираат како S-завој или Z-завој според насоката на предење.<ref>Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 197</ref> Две или повеќе предени нишки можат да се извртат заедно или да се спојат за да формираат подебело предиво. Обично, рачно предените еднослојни нишки се предат со Z-завој, а спојувањето се врши со S-завој. Како и речиси сите исламски теписи, со исклучок на мамелучките теписи, речиси сите персиски теписи користат „Z“ (спротивно од стрелките на часовникот) предена и „S“ (во насока на стрелките на часовникот) споена волна. === Боење === [[File:Carpet factory.jpg|thumb|Природно обоена волна во турска фабрика за теписи]] Процесот на боење вклучува подготовка на предивото за да стане подложно на соодветните бои преку потопување во [[mordant|мордант]]. Потоа се додаваат боите во предивото кое останува во растворот за боење одредено време. Обоеното предиво потоа се остава да се суши, изложено на воздух и сончева светлина. Некои бои, особено темно кафеавата, бараат железни морданти, кои можат да ја оштетат или избледат ткаенината. Ова често резултира со побрзо трошење на влакната во области обоени со темно кафеави бои и може да создаде релјефен ефект кај старинските ориентални теписи. ==== Растенија ==== [[Природна боја|Традиционалните бои]] што се користат во персиските теписи се добиваат од растенија и инсекти. Во 1856 година, англискиот хемичар [[Вилијам Хенри Перкин]] ја измислил првата [[анилин|анилинска]] боја, [[мавеин]]. Потоа биле измислени различни други синтетички бои. Евтини, лесни за подготовка и употреба во споредба со природните бои, нивната употреба е документирана од средината на 1860-тите. Традицијата на природно боење била обновена во Турција во раните 1980-ти. Хемиските анализи довеле до идентификација на природни бои од примероци на античка волна, а рецептите и процесите на боење биле експериментално повторно создадени.<ref>{{cite journal|last1=Boehmer|first1=Harald|title=The Revival of Natural Dyeing in Two Traditional Weaving Areas of Anatolia|journal=Oriental Rug Review|date=1983|volume=III|issue=9|page=2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Atlihan|first1=Serife|title=Traditional Weaving in One Village of Settled Nomads in Northwest Anatolia|journal=Oriental Carpet and Textile Studies|date=1993|volume=IV}}</ref> Според овие анализи, природните бои што се користат за волна за теписи вклучуваат: * Црвена од коренот на ''[[Rubia tinctorum]]'' * Жолта од растенија, вклучувајќи [[кромид|''Allium cepa'']], неколку видови камилица ([[Anthemis]], ''[[Matricaria chamomilla]]''), и [[камилица]] * Црна: [[Шикла|дабови жолчки]], [[Даб|дабови желади]] * Зелена со двојно боење со [[индиго]] и жолта боја * Портокалова со двојно боење со црвена и жолта боја * Сина: индиго добиено од ''[[Indigofera tinctoria]]'' Некои бои како индиго или мадер биле трговска стока и затоа широко достапни. Жолтите или кафените бои значително варираат од регион до регион. Многу растенија даваат жолти бои, како што се винова резеда или бојадисувачка трева ''([[Reseda luteola]])'', жолт делфиниум или сумах за боење (''[[Cotinus coggygria]]''). Лисјата од грозје и кората од калинка, како и други растенија, даваат различни нијанси на жолта.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Во Иран, традиционалното боење со природни бои било обновено во 1990-тите, поттикнато од обновениот интерес за традиционално произведени теписи, но мајстори бојаджии како Абас Сајахи го зачувале знаењето за традиционалните рецепти.<ref name="Opie, Vegetal dyes, Iran"/> ==== Црвени бои од инсекти ==== [[Кармин|Карминските]] бои се добиваат од смолести секрети на инсекти од групата штитести вошки како кохинилната вошка [[Coccus cacti]] и одредени видови на Porphyrophora 9полска и ерменска). Кохинилната боја, таканаречена „лак“, порано се извезувала од Индија, а подоцна од Мексико и Канарските Острови. Бои од инсекти почесто се користеле во области каде ''Rubia tinctorum'' не се одгледувал, како западна и северозападна Персија.<ref name="Edwards, 1952"/> ==== Синтетички бои ==== Со современите синтетички бои може да се добие речиси секоја боја и нијанса, така што без хемиска анализа е речиси невозможно да се утврди дали во готов тепис се користени природни или вештачки бои. Современите теписи можат да се ткаат со внимателно избрани синтетички бои и да имаат уметничка и практична вредност.<ref name="Eilland, 2003">{{cite book|last1=Eilland|first1=Emmett|title=Oriental Rugs Today|date=2003|publisher=Berkeley Hills Books, Albany, CA|isbn=1-893163-46-6|pages=50–59|edition=2}}</ref> ==== Абраш ==== Појавата на мали отстапувања во рамките на истата боја се нарекува абраш (од турски ''abraş'', буквално „шарен, пегав“). Абраш се забележува кај традиционално обоени ориентални теписи. Неговата појава укажува дека најверојатно еден ткајач го изработил теписот, кој немал доволно време или ресурси да подготви доволна количина обоено предиво за да го заврши теписот. Само мали количини волна биле боени одвреме-навреме. Кога една нишка волна ќе се потрошела, ткајачот продолжувал со новата серија. Бидејќи точната нијанса ретко се повторува при ново боење, бојата на влакната се менува кога се ткае нов ред јазли. Така, варијацијата на боите укажува на селски или племенски тепис и се цени како знак на квалитет и автентичност. Абраш може и намерно да се внесе во ново планиран дизајн на тепис.<ref name="O'Bannon 1995">{{cite book|last1=O'Bannon|first1=George|title=Oriental rugs : the collector's guide to selecting, identifying, and enjoying new and vintage oriental rugs|date=1995|publisher=Courage Press|location=Pennsylvania, Pa.|isbn=9781561385287|edition=1st}}</ref> <gallery widths="190px" heights="180px"> File:Rubia_tinctorum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-123.jpg|[[Rubia tinctorum|Мадер (Rubia tinctorum)]] растение File:Indigo-Historische Farbstoffsammlung.jpg|Индиго, историска колекција на бои на [[Технички универзитет во Дрезден|Техничкиот универзитет во Дрезден]], Германија File:Ghermezdaneh.JPG|Кермез ([[Coccus cacti]]) вошки File:Abrash.JPG|Дел (централен медалјон) од јужноперсиски тепис, веројатно Кашкаи, доцeн XIX век, со неправилни сини бои (абраш) </gallery> ==Техники и структури== === Процес на ткаење килим === [[File:Carpet weaving, Mahan, Iran (1248461911).jpg|thumb|upright=2|Крупен план на плетење со влакна.]] Ткаењето килими со влакна е процес што одзема многу време и, во зависност од квалитетот и големината на килимот, може да потрае од неколку месеци до неколку години за да се заврши. За да се започне со изработка на килим, потребна е основа што се состои од основи и плетенки: [[Основа (ткаење)|Плочите]] се силни, дебели нишки од памук, волна или свила кои се протегаат по должината на килимот. Слични нишки што минуваат под и над основата од едната до другата страна се нарекуваат [[Основа и плетенка|плодови]]. Основите од двете страни на килимот обично се намотуваат во една или повеќе нишки со различна дебелина кои се облакаат за да го формираат работ. Ткаењето нормално започнува од дното на разбојот, со протнување на неколку ткаенини низ основата за да се формира основа од која ќе се започне. Јазли од обоена волна, памук или свилени конци потоа се врзуваат во редови околу последователни сетови соседни основа. Како што повеќе редови се врзуваат за основата, овие јазли стануваат куп на килимот. Помеѓу секој ред јазли, се протнуваат еден или повеќе ленти ткаен материјал за да се држат јазлите фиксирани. Потоа ткаен материјал се удира со инструмент сличен на чешел, чешел-машина, за дополнително да се набие и обезбеди новоткаениот ред. Во зависност од финоста на ткаен материјал, квалитетот на материјалите и стручноста на ткајачите, бројот на јазли на рачно изработен килим може да варира од 16 до 800 јазли на квадратен инч. Кога килимот е завршен, краевите на основата ги формираат ресите кои можат да бидат со ткаен материјал, плетени, со ресни или прицврстени на други начини. ===Разбои=== [[Разбој|Разбои]], иако делат фундаментални принципи на дизајнирање, покажуваат разновиден опсег на големини и нивоа на сложеност. Основните технички барања на разбојот се да се одржи соодветна затегнатост и да се поделат конците од основата во наизменични сетови или „листови“. Вклучувањето на уред за отфрлање му овозможува на ткајачот ефикасно да ги протне конците од ткаењето низ вкрстените и невкрстените конци од основата, елиминирајќи ја потребата од макотрпниот процес на рачно ткаење на ткаењето во и надвор од основата. ===Хоризонтални разбои=== [[File:Qashqai nomad sisters weave a carpet on a floor loom near Firuzabad, Iran (14288453190).jpg|thumb|upright=1.7|[[Кашкајци|Кашкајски]] номадски сестри, ткаат тепих на поден разбој. Во близина на Фирузабад, Иран]] Наједноставната форма на разбој е хоризонтален; еден што може да се прицврсти на земја или да се потпре на странични делови на земја. Потребната затегнатост може да се постигне со употреба на клинови. Овој стил на разбој е идеален за номадските луѓе бидејќи може да се склопи или расклопи и лесно се транспортира. Теписите произведени на хоризонтални разбои се генерално прилично мали, а квалитетот на ткаењето е инфериорен во однос на оние теписи направени на професионален стоечки разбој.<ref name="Edwards, 1952"/> Жителите на урбаните средини веројатно нема да користат хоризонтални разбои бидејќи зафаќаат многу простор на подот, а професионалците веројатно нема да ги користат бидејќи не се ергономски. Нивната евтина цена и преносливост се помалку вредни за урбаните професионалци.<ref name=farahan/> === Вертикални разбои === [[File:Kars museum 5759.jpg|thumb|Традиционален селски разбој во музеј во Карс.]] [[File:Iran - Fabrication de tapis par une très jeune femme (9261277648).jpg|thumb|Традиционален разбој што го користел многу млад селанец во иранската пустина во 1999 година]] Технички понапредните, стационарни вертикални разбои се користат во селата и градските фабрики. Понапредните типови вертикални разбои се поудобни, бидејќи им овозможуваат на ткајачите да ја задржат својата позиција во текот на целиот процес на ткаење. Вертикалниот разбој од типот Тебриз овозможува ткаење теписи до двојно поголема должина од разбојот, додека нема ограничување за должината на тепихот што може да се исткае на вертикален разбој со ролери. Всушност, ширината на тепихот е ограничена од должината на гредите на разбојот.<ref name="Edwards, 1952"/> Постојат три општи типови на вертикални разбои, од кои сите можат да се модифицираат на повеќе начини: {{Image frame|content= <gallery mode=packed heights=200> File:Iranian carpet structure (8).JPG|Табришки разбој File:Kanuncarpet.jpg|Табришки разбој во училиште за изработка на теписи во Иран во 1975 година. Еден ткајач седи на подот, двајца на клупа </gallery>|border=no|align=right}} {{Image frame|content= <gallery mode=packed heights=200> File:Carpet woman (1091698042).jpg|Ролер за подигање на разбој во Турција, 2007 година File:Tisseuses de tapis, près de Jaipur, Inde.jpg|Ролер за подигање на разбој во Индија, 2014 година </gallery>|border=no|align=right}} * Фиксниот селски разбој ({{transliteration|fa|dar sabet}}<ref name=farahan>{{цитирај веб |last1=Фарахани |first1=Марзие |title=Видови разбој за теписи и познавање на неговите компоненти |url=https://farahancarpet.com/types-of-carpets-loom/ |website=Фарахан Карпит |date=18 април 2021}}</ref>) се користи главно во [[Иран]] и се состои од фиксна горна греда и подвижна долна или платнена греда која се вметнува во два странични делови. Правилното затегнување на основата се постигнува со забивање клинови во вдлабнатините. Ткајачите работат на прилагодлива штица која се крева како што напредува работата. * Разбојот Тебриз ({{transliteration|fa|dar Tabriz}}<ref name=farahan/>), именуван по градот [[Табриз]], се користи во северозападен Иран. Основите се континуирани и се пренесуваат зад разбојот. Затегнатоста на основата се постигнува со клинови. Ткајачите седат на фиксирано седиште и кога дел од тепихот е завршен, затегнатоста се ослободува и тепихот се влече надолу и се тркала околу задниот дел на разбојот. Овој процес продолжува сè додека тепихот не е завршен, кога основата се откинува и тепихот се вади од разбојот. * Разбојот со ролер-греда ({{transliteration|fa|dar gardan}},<ref name=farahan/> „ролер-разбој“) се користи во поголемите турски мануфактури, но се среќава и во Персија и Индија. Се состои од две подвижни греди на кои се прицврстени основата. И двете греди се опремени со запчаници или слични уреди за заклучување. Откако ќе се заврши делот од тепихот, се валани на долната греда. На разбој со ролер-греда, може да се произведе тепих од која било должина. Во некои области на Турција, неколку килими се ткаат сериски на истите основа и се одделуваат еден од друг со сечење на основата откако ќе се заврши ткаењето. [[File:Iranian carpet structure (1).JPG|thumb|Цврсто завитканата поголема прачка е {{transliteration|fa|kaju}} или {{transliteration|fa|koji}}, која помага да се контролира положбата на основата. Помалата прачка се нарекува {{transliteration|fa|huf}} или {{transliteration|fa|haf}}. Ги одделува основата.]] Иранските имиња за деловите од разбојот се:<ref name=caroun>{{cite web |title=Алатки: Разбој |url=http://caroun.com/Rug/GeneralRug/Tools/Tools2-Loom.htm |website=caroun.com}}</ref> *{{transliteration|fa|sardar}}, горната греда (хоризонтална, еквивалентна на основата) *{{transliteration|fa|zirdar}}, долната греда (хоризонтална, еквивалентна на градите, особено кога жицата е обвиткана околу неа) *{{transliteration|fa|rasto}}, десниот столб (исправен); понекогаш се користи за двата столба *{{transliteration|fa|chapro}}, десниот столб (исправен) *{{transliteration|fa|kaju}} од {{transliteration|fa|koji}} *{{transliteration|fa|huf}} или {{transliteration|fa|haf}} *{{transliteration|fa|goveh}}, клиновите што ја регулираат висината на зирдарот за затегнување на основата. *{{transliteration|fa|takhteh alvar}}, клупа за ткајачи, која може да биде прилагодлива по висина. Хоризонталниот разбој има и четири клинови за да го држат во земјата.<ref name=farahan/> === Алатки === [[File:Carpet tools.jpg|thumb|Некои традиционални алатки на занаетот.]] Ткајачот има потреба од неколку основни алатки: нож за сечење на предивото при врзување на јазлите; тежок инструмент сличен на чешел со рачка за набивање на потката; и ножици за потстрижување на влакнестиот слој откако ќе се исткае еден ред јазли или неколку редови. Во Табриз ножот е комбиниран со кука за врзување на јазлите, што ја забрзува работата. Мал челичен чешел понекогаш се користи за расчешлување на предивото по секој завршен ред јазли. Се користат и различни дополнителни алатки за набивање на потката. Некои ткајачки области во Иран, познати по производство на многу фини теписи, користат дополнителни алатки. Во [[Керман]], инструмент сличен на сабја се користи хоризонтално во отворот на разбојот. Во [[Биџар]], алатка слична на клинец се вметнува меѓу основите и се удира за дополнително да се згусне ткаенината. Биџар е исто така познат по својата техника на влажен разбој, која се состои од навлажнување на основата, потката и предивото со вода за време на целиот процес на ткаење, со цел да се збиe волната и да се постигне особено силна компресија на влакнестиот слој, основата и потката. Кога теписот ќе се заврши и исуши, волната и памукот се шират, што резултира со многу тежка и цврста текстура. Теписите од Биџар не се лесно свитливи без да се оштети ткаенината. Се користат различни алатки за потстрижување на волната во зависност од тоа како теписот се обработува за време на ткаењето или по неговото завршување. Често кај кинеските теписи предивото се потстрижува по завршувањето, а потстрижувањето е накосено таму каде што се менува бојата, што дава релјефен тридимензионален ефект. {{clear}} === Јазли === {{multiple image | width = 120 | image1 = Noeud turc.jpg | caption1 = Гиордес јазол | image2 = Noeud senneh.jpg | caption2 = Сенех јазол | footer = }} Персиските теписи главно се ткаат со два различни јазли: симетричниот турски или „Гиордес“ јазол, кој се користи и во Турција, Кавказ, Источен Туркменистан и некои турски и курдски области на Иран, и асиметричниот персиски, или Сенех-јазол, кој исто така се користи во Индија, Турција, Пакистан, Кина и Египет. Терминот „Сенех јазол“ е донекаде погрешен, бидејќи теписите во градот Сенех се ткаат со симетрични јазли.<ref name="Edwards, 1952"/> За врзување на симетричен јазол, предивото се поминува меѓу две соседни основи, се враќа под едната, се обвиткува околу двете формирајќи јамка, а потоа се извлекува низ средината така што двата краја излегуваат меѓу основите.<ref name="Edwards, 1952"/> Асиметричниот јазол се врзува со обвиткување на предивото околу само една основа, потоа нишката се поминува зад соседната основа така што ги разделува двата краја на предивото. Персискиот јазол може да се отвора налево или надесно.<ref name="Edwards, 1952"/> Асиметричниот јазол овозможува создавање пофлуидни, често закривени дизајни, додека поизразени, праволиниски дизајни може да го користат симетричниот јазол. Како што покажуваат теписите од Сенех со нивните сложени дизајни ткаени со симетрични јазли, квалитетот на дизајнот повеќе зависи од вештината на ткајачот отколку од типот на јазол што се користи.<ref name="Edwards, 1952"/> Друг јазол што често се користи во персиските теписи е јуфти јазолот, кој се врзува околу четири основи наместо околу две.<ref name="Eilland & Eilland Complete Guide 1998"/> Функционален тепис може да се направи со јуфти јазли, и тие понекогаш се користат во големи еднобојни површини на теписот, на пример во полето, за да се заштеди материјал. Сепак, бидејќи теписите ткаени целосно или делумно со јуфти јазол бараат само половина од количината на влакнесто предиво во споредба со традиционално ткаените теписи, нивниот влакнест слој е помалку отпорен на абење и овие теписи не траат толку долго.<ref name="Edwards, 1952"/> <gallery widths="190px" heights="180px"> File:Knopen 001.jpg|Турски (симетричен) јазол File:Knopen 002.jpg|Персиски (асиметричен) јазол, отворен надесно File:Knopen 005.jpg|Варијанти на „Jufti“ јазолот ткаени околу четири основи File:Knopen 004.jpg|Ткаење со една спуштена основа File:Knopen amt.gif|Врзување асиметричен јазол, отворен надесно, со кука слична на табриз типот File:Carpet fringes.jpg|[[Kilim|Килим]] завршеток и реси </gallery> === Рамно ткаени теписи === Рамно ткаените теписи ја добиваат својата боја и шара од потката која е цврсто испреплетена со основата. Наместо вистински влакнест слој, основата на овие теписи го создава нивниот дизајн. Потката се ткае меѓу основите сè додека не е потребна нова боја, потоа се враќа назад и се врзува пред да се внесе новата боја. Најпознатиот вид на рамно ткаење се нарекува [[Kilim|килим]]. Килимите (заедно со накит, облека и животни) се важни за идентитетот и богатството на номадските племиња. Во нивната традиционална употреба, килимите се користат како подни и ѕидни покривки, седла за коњи, торби за складирање, постелнина и навлаки за перници. Постојат различни видови на рамно ткаени теписи, вклучувајќи: *[[иџарски тепих]] *[[џаџим]] *[[килим]] *[[малеки]] *[[сирџан]] *[[Сумак]] *[[сузани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Jenny Housego: ''Tribal Rugs: An Introduction to the Weaving of the Tribes of Iran'', Scorpion Publications, London 1978 {{ISBN|978-0-905906-05-8}} * Ulrich Schurmann: ''Oriental Carpets'', Octopus Books Limited, London 1979 {{ISBN|0-7064-1017-3}} * Ian Bennett: ''Oriental Rugs, Volume One: Caucasian'', Oriental Textile Press Ltd, England, 1981 {{ISBN|978-0-902028-58-6}} * Jan David Winitz: ''The Guide to Purchasing an Oriental Rug'', The Breema Rug Study Society & Dennis Anderson Photo-Publishing, Oakland, 1984 {{ISBN|0-930021-002}} * Andrew Middleton: ''Rugs & Carpets: Techniques, Traditions & Designs'', Mitchell Beazley, London 1996 {{ISBN|1-85732-634-2}} * Ulrich Schurmann: ''Caucasian Rugs'', Washington International Associates, Accokeek, Maryland, 1974 {{ISBN|0-915036-00-2}} * James D. Burns: ''Visions of Nature: The Antique Weavings of Persia'', Umbrage Editions, Iceland, 2010 {{ISBN|978-1-884167-23-2}} * Peter F Stone: ''Oriental Rugs: An Illustrated Lexicon of Motifs, Materials, and Origins'', Tuttle Publishing 2013 {{ISBN| 978-0804843737}} {{Commons|:Category:Persian carpet|Persian rugs}} [[Категорија:Економија на Иран]] [[Категорија:Исламска уметност]] [[Категорија:Исламска култура]] [[Категорија:Персиски ракотворби]] [[Категорија:Текстилна уметност]] 740wmd3vz1gb11lrz15p6letne5xe79 0 1392468 5544166 2026-04-24T09:23:55Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Елена | native_name = Община Елена | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Elena Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Местоположба на Општина Елена во Бугарија (... 5544166 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Елена | native_name = Община Елена | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Elena Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Местоположба на Општина Елена во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Elena.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 42 |latm = 56 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 53 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Велико Трново (област)|Велико Трново]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Елена (град)|Елена]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Дилјан Мл’зев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 671.39 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 123 села | population_total = 9.442 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 5070 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 6151 | website = {{URL|https://www.elena.bg}} }} '''Општина Елена''' ({{Langx|bg|Община Елена}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Административен центар е градот [[Елена (град)|Елена]]. Има 9.442 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината е сместена во југоисточниот дел на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Со својата површина од 671,389 км² го зазема 2-то место меѓу 10-те општини на областа, што претставува 14,40 % од територијата на областа. Релјефот на општината е среднопланински, нископланински и ридски. Нејзината територија условно припаѓа на две физичкогеографски области на Бугарија — [[Стара Планина|Средна Стара Планина]] и [[Предбалкан|Среден Предбалкан]]. == Самоуправа == Општината се состои од 124 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град|град]] и 123 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: <div style="column-count: 3; -moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; column-gap: 20px; padding-top: 10px;"> * [[Аплаци]] * [[Багалевци]] * [[Бадевци]] * [[Баевци (Великотрновско)|Баевци]] * [[Баждари]] * [[Балуци]] * [[Беброво]] * [[Бејковци]] * [[Берковци]] * [[Бл’сковци]] * [[Богданско]] * [[Бојковци]] * [[Босевци]] * [[Брезово (Великотрновско)|Брезово]] * [[Брчковци]] * [[Бујновци]] * [[Бјалковци]] * [[Валето]] * [[Велковци (Великотрновско)|Велковци]] * [[Вељувци]] * [[Веселина (Великотрновско)|Веселина]] * [[Високовци]] * [[В’лчовци (кметство Мајско)|В’лчовци до Мајско]] * [[В’лчовци|В’лчовци до Јаковци]] * [[Врзилковци]] * [[Габрака]] * [[Ганев Дол]] * [[Глоговец]] * [[Големани]] * [[Горни Крај]] * [[Горни Танчевци]] * [[Горска]] * [[Граматици]] * [[Грдевци]] * [[Давери]] * [[Дајновци]] * [[Дебели ’Рт]] * [[Добревци (Великотрновско)|Добревци]] * [[Долни Марјан]] * [[Долни Танчевци]] * [[Донковци]] * [[Драгановци (Великотрновско)|Драгановци]] * [[Драганосковци|Драгановсковци]] * [[Драгијци]] * [[Драгневци (Великотрновско)|Драгневци]] * [[Дрента]] * [[Дуковци]] * [[Дрлевци]] * '''[[Елена (град)|Елена]]''' * [[Зеленик]] * [[Иванивановци]] * [[Игнатовци (Великотрновско)|Игнатовци]] * [[Илаков ’Рт]] * [[Илијувци]] * [[Јаковци]] * [[Каменари]] * [[Кантари]] * [[Караиванци]] * [[Карандили]] * [[Киревци]] * [[Кожљувци]] * [[Козја Река (село)|Козја Река]] * [[Колари]] * [[Константин (село)|Константин]] * [[Косевци]] * [[Костел]] * [[Котуци]] * [[Криљувци]] * [[Крумчевци]] * [[Лазарци]] * [[Лесиче]] * [[Мајско]] * [[Марафелци]] * [[Мариновци (Великотрновско)|Мариновци]] * [[Марјан]] * [[Махалници]] * [[Мијковци]] * [[Миневци]] * [[Мирчовци]] * [[Мртвината]] * [[Недјалковци]] * [[Нешевци]] * [[Николовци]] * [[Николчовци (Великотрновско)|Николчовци]] * [[Ничовци]] * [[Њушковци]] * [[Палици]] * [[Папратлива]] * [[Пејковци]] * [[Петковци (Великотрновско)|Петковци]] * [[Попрусевци]] * [[Попска (Великотрновско)|Попска]] * [[Радовци (Великотрновско)|Радовци]] * [[Рајновци (Великотрновско)|Рајновци]] * [[Ралиновци]] * [[Рајувци]] * [[Ребревци]] * [[Руховци]] * [[Светославци]] * [[Средни Колиби]] * [[Стојчевци]] * [[Стојановци (Великотрновско)|Стојановци]] * [[Султани]] * [[С’бковци]] * [[Титевци]] * [[Тодјувци]] * [[Томбето]] * [[Топузи]] * [[Трнковци]] * [[Тумбевци]] * [[Тнки ’Рт]] * [[Тркашени]] * [[Угорјалковци]] * [[Харваловци]] * [[Христовци (Великотрновско)|Христовци]] * [[Х’невци]] * [[Цвекљувци]] * [[Чавдарци (Великотрновско)|Чавдарци]] * [[Чакали]] * [[Червенковци]] * [[Черни Дјал]] * [[Шиливери]] * [[Шилковци]] * [[Шубеци]] </div> == Поврзано == * [[Велико Трново (област)|Великотрновска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.elena.bg/ Мрежно место на Општина Елена] {{bg}} {{Општина Елена}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Елена}} [[Категорија:Општини во областа Велико Трново|Елена]] lu5xq9jsn1nsncpabr8uo6m1pc7hnwb 5544178 5544166 2026-04-24T09:40:43Z Пакко 4588 /* Самоуправа */ корекциjа на пр препатки 5544178 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Елена | native_name = Община Елена | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Elena Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Местоположба на Општина Елена во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Elena.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 42 |latm = 56 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 53 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Велико Трново (област)|Велико Трново]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Елена (град)|Елена]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Дилјан Мл’зев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 671.39 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 123 села | population_total = 9.442 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 5070 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 6151 | website = {{URL|https://www.elena.bg}} }} '''Општина Елена''' ({{Langx|bg|Община Елена}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Административен центар е градот [[Елена (град)|Елена]]. Има 9.442 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината е сместена во југоисточниот дел на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Со својата површина од 671,389 км² го зазема 2-то место меѓу 10-те општини на областа, што претставува 14,40 % од територијата на областа. Релјефот на општината е среднопланински, нископланински и ридски. Нејзината територија условно припаѓа на две физичкогеографски области на Бугарија — [[Стара Планина|Средна Стара Планина]] и [[Предбалкан|Среден Предбалкан]]. == Самоуправа == Општината се состои од 124 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град|град]] и 123 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: <div style="column-count: 3; -moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; column-gap: 20px; padding-top: 10px;"> * [[Аплаци]] * [[Багалевци]] * [[Бадевци]] * [[Баевци (Великотрновско)|Баевци]] * [[Баждари]] * [[Балуци]] * [[Беброво]] * [[Бејковци]] * [[Берковци (Бугарија)|Берковци]] * [[Бл’сковци]] * [[Богданско (село)|Богданско]] * [[Бојковци]] * [[Босевци]] * [[Брезово (Великотрновско)|Брезово]] * [[Брчковци]] * [[Бујновци]] * [[Бјалковци]] * [[Валето]] * [[Велковци (Великотрновско)|Велковци]] * [[Вељувци]] * [[Веселина (Великотрновско)|Веселина]] * [[Високовци]] * [[В’лчовци (кметство Мајско)|В’лчовци до Мајско]] * [[В’лчовци|В’лчовци до Јаковци]] * [[Врзилковци]] * [[Габрака]] * [[Ганев Дол]] * [[Глоговец (село)|Глоговец]] * [[Големани]] * [[Горни Крај]] * [[Горни Танчевци]] * [[Горска]] * [[Граматици]] * [[Грдевци]] * [[Давери]] * [[Дајновци]] * [[Дебели ’Рт]] * [[Добревци (Великотрновско)|Добревци]] * [[Долни Марјан]] * [[Долни Танчевци]] * [[Донковци]] * [[Драгановци (Великотрновско)|Драгановци]] * [[Драганосковци|Драгановсковци]] * [[Драгијци]] * [[Драгневци (Великотрновско)|Драгневци]] * [[Дрента]] * [[Дуковци]] * [[Дрлевци]] * '''[[Елена (град)|Елена]]''' * [[Зеленик]] * [[Иванивановци]] * [[Игнатовци (Великотрновско)|Игнатовци]] * [[Илаков ’Рт]] * [[Илијувци]] * [[Јаковци]] * [[Каменари]] * [[Кантари]] * [[Караиванци]] * [[Карандили]] * [[Киревци]] * [[Кожљувци]] * [[Козја Река (село)|Козја Река]] * [[Колари (Бугарија)|Колари]] * [[Константин (село)|Константин]] * [[Косевци]] * [[Костел]] * [[Котуци]] * [[Криљувци]] * [[Крумчевци]] * [[Лазарци]] * [[Лесиче]] * [[Мајско]] * [[Марафелци]] * [[Мариновци (Великотрновско)|Мариновци]] * [[Марјан]] * [[Махалници]] * [[Мијковци]] * [[Миневци]] * [[Мирчовци]] * [[Мртвината]] * [[Недјалковци]] * [[Нешевци]] * [[Николовци]] * [[Николчовци (Великотрновско)|Николчовци]] * [[Ничовци]] * [[Њушковци]] * [[Палици]] * [[Папратлива]] * [[Пејковци]] * [[Петковци (Великотрновско)|Петковци]] * [[Попрусевци]] * [[Попска (Великотрновско)|Попска]] * [[Радовци (Великотрновско)|Радовци]] * [[Рајновци (Великотрновско)|Рајновци]] * [[Ралиновци]] * [[Рајувци]] * [[Ребревци]] * [[Руховци]] * [[Светославци]] * [[Средни Колиби]] * [[Стојчевци]] * [[Стојановци (Великотрновско)|Стојановци]] * [[Султани]] * [[С’бковци]] * [[Титевци]] * [[Тодјувци]] * [[Томбето]] * [[Топузи]] * [[Трнковци]] * [[Тумбевци]] * [[Тнки ’Рт]] * [[Тркашени]] * [[Угорјалковци]] * [[Харваловци]] * [[Христовци (Великотрновско)|Христовци]] * [[Х’невци]] * [[Цвекљувци]] * [[Чавдарци (Великотрновско)|Чавдарци]] * [[Чакали (село)|Чакали]] * [[Червенковци]] * [[Черни Дјал]] * [[Шиливери]] * [[Шилковци]] * [[Шубеци]] </div> == Поврзано == * [[Велико Трново (област)|Великотрновска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.elena.bg/ Мрежно место на Општина Елена] {{bg}} {{Општина Елена}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Елена}} [[Категорија:Општини во областа Велико Трново|Елена]] q1xldtnru85p45ehywtalcj7rcrd07u 0 1392469 5544168 2026-04-24T09:25:08Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Елена (општина)]] 5544168 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Елена (општина)]] 5s1s2pv6anbzzzhhlakcelimyx6skc0 0 1392470 5544170 2026-04-24T09:30:38Z Kalina Georgievska pestaloci 130246 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341807436|José L. Panero]]“ 5544170 wikitext text/x-wiki   '''Хозе Л. Панеро''' (роден 1959 година) е мексиканско-американски [[Ботаника|ботаничар]]. Дипломирал на Универзитетот во Мајами во 1984 година, а магистрирал (1986) и докторирал (1990) на Универзитетот во Тенеси. Постдокторски студии завршил во Универзитетот во Тексас во Остин. Специјалист е за неотропска флора, со акцент на семејството [[Главоцветни|Asteraceae]]. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Мексикански ботаничари]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1959 година]] 8w9hm04bb48cigem1ktcr742k03zxjy 0 1392471 5544172 2026-04-24T09:31:48Z Борјан Атанасов Песталоци 130250 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1304406986|David Pacher]]“ 5544172 wikitext text/x-wiki '''Дејвид Пачер''' (5 септември 1816, Обервелах – 29 мај 1902 година, Обервелах) бил австриски свештеник и [[Ботаника|ботаничар]]. Студирал [[Богословие|теологија]] во [[Клагенфурт ам Вертерзе|Клагенфурт]], каде што бил ракоположен во јули 1840 година. Потоа, служел како свештеник на неколку места низ [[Корушка]]. Почнувајќи од 1862 година, станал пастор во селото Тифен, а во 1872 година бил назначен ''за декан'' и прв епископски конзисториум во Обервелах. Заедно со Маркус фон Јаборнег (1837-1910), тој е автор на ''„Флора фон Кернтен“'', дело за флората на Корушка објавено во три дела (1881-1894). Растенијата со специфичниот епитет ''пачери'' се именувани во негова чест. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_authorAbbrev=Pacher&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query IPNI] Список на растенија опишани и ко-опишани од Дејвид Пачер. {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Pacher, David}} [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1816 година]] [[Категорија:Австриски ботаничари]] 7umobqr6n7ilw3vhsgev1m1dn9z8zyt 0 1392472 5544173 2026-04-24T09:32:17Z Aleksej pestaloci 132551 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1081254617|Guido Frederico João Pabst]]“ 5544173 wikitext text/x-wiki '''Гвидо Фредерико Жоао Пабст''' (19 септември 1914 година во [[Порто Алегре]] - 27 април 1980 година во [[Рио де Жанеиро]]) бил бразилски [[Ботаника|ботаничар]]. Со неговиот пријател [[Edmundo Pereira|Едмундо Переира]], го основал Herbarium Bradeanum во Рио де Жанеиро.<ref>{{Наведено списание|last=Elton, M.C.L.|last2=Pereira, C.|year=1987|title=Edmundo Pereira (1914-1986)|journal=Taxon|volume=36|issue=1|pages=330–331|jstor=1221424}}</ref> {{Ботаничар|Pabst}} == Дела == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XD0lAQAAMAAJ|title=Orchidaceae Brasilienses|last=Pabst, G.F.J.|last2=Dungs, F.|last3=Mee, M.|last4=Salvado, S.|last5=Brade, A.C.|publisher=Brücke-Verlag Schmersow|year=1975|volume=1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=pD0lAQAAMAAJ|title=Orchidaceae brasilienses|last=Pabst, G.F.J.|last2=Dungs, F.|publisher=Brücke-Verlag K. Schmersow|year=1977|volume=2}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 1980 година]] [[Категорија:Родени во 1914 година]] [[Категорија:Бразилски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 1qi5qg9a35dbsqkloipp2le7nlof518 1 1392473 5544174 2026-04-24T09:32:56Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Култура|земја=Иран}} 5544174 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Култура|земја=Иран}} ca8dsk9h6sagopp8zo0ur9rsqp3g3lv 0 1392474 5544177 2026-04-24T09:40:34Z Pestaloci.biblioteka 130252 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341758934|Winifred Mary Page]]“ 5544177 wikitext text/x-wiki   '''Винифред Мери Пејџ''' (11 ноември 1887 – 9 март 1965) била британска [[Ботаника|ботаничарка]], [[Таксономија|таксономистка]] и [[Микологија|микологка,]] позната по нејзиното истражување за [[Габа|габи]] и [[лишаи]], кое било објавено во „Трансакции на Британското миколошко друштво“. Во 1951 година Пејџ била избрана во Лондонското Линеанско друштво, кога наполнила 60 години. == Биографија == Винифред Мери Пејџ била родена на 11 ноември 1887 година. <ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rUCUAgAAQBAJ&pg=PT270|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century|last=Ogilvie|first=Marilyn|last2=Harvey|first2=Joy|date=2003|publisher=Routledge|isbn=9781135963439|page=972|language=en|author-link=Marilyn Bailey Ogilvie|author-link2=Joy Harvey|access-date=22 September 2018}}</ref> Таа била ботаничар, таксономист и миколог, позната по своите истражувања за габи и лишаи, кои беа објавени во „Трансакции на Британското миколошко друштво“. Во 1951 година, таа била избрана во Линеовото друштво во Лондон кога наполнила шеесет години. <ref name=":0" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?id=67685|title=Page, Winifred Mary|work=kiki.huh.harvard.edu|publisher=Harvard University Herbaria & Libraries|language=en|accessdate=22 September 2018}}</ref> Пејџ почина на 9 март 1965 година. <ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rUCUAgAAQBAJ&pg=PT270|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century|last=Ogilvie|first=Marilyn|last2=Harvey|first2=Joy|date=2003|publisher=Routledge|isbn=9781135963439|page=972|language=en|author-link=Marilyn Bailey Ogilvie|author-link2=Joy Harvey|access-date=22 September 2018}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOgilvieHarvey2003">[[Marilyn Bailey Ogilvie|Ogilvie, Marilyn]]; [[Joy Harvey|Harvey, Joy]] (2003). [https://books.google.com/books?id=rUCUAgAAQBAJ&pg=PT270 ''The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century'']. Routledge. p.&nbsp;972. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781135963439|<bdi>9781135963439</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 September</span> 2018</span>.</cite></ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Членови на Линеевското друштво во Лондон]] [[Категорија:Британски миколози]] [[Категорија:Британски ботаничари]] [[Категорија:Британски научнички]] [[Категорија:Починати во 1965 година]] [[Категорија:Родени во 1887 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 19lerz34sg34k6ktgedn2c0qahbwrla 10 1392475 5544180 2026-04-24T09:42:27Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Елена | title = Населени места во [[Општина Елена]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align: justify; | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Елена (град)|Елена]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Аплаци]] * [[Багалевци]] * [[Бадевци]] * Ба... 5544180 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Елена | title = Населени места во [[Општина Елена]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align: justify; | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Елена (град)|Елена]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Аплаци]] * [[Багалевци]] * [[Бадевци]] * [[Баевци (Великотрновско)|Баевци]] * [[Баждари]] * [[Балуци]] * [[Беброво]] * [[Бејковци]] * [[Берковци (Бугарија)|Берковци]] * [[Бл’сковци]] * [[Богданско (село)|Богданско]] * [[Бојковци]] * [[Босевци]] * [[Брезово (Великотрновско)|Брезово]] * [[Брчковци]] * [[Бујновци]] * [[Бјалковци]] * [[Валето]] * [[Велковци (Великотрновско)|Велковци]] * [[Вељувци]] * [[Веселина (Великотрновско)|Веселина]] * [[Високовци]] * [[В’лчовци (кметство Мајско)|В’лчовци до Мајско]] * [[В’лчовци|В’лчовци до Јаковци]] * [[Врзилковци]] * [[Габрака]] * [[Ганев Дол]] * [[Глоговец (село)|Глоговец]] * [[Големани]] * [[Горни Крај]] * [[Горни Танчевци]] * [[Горска]] * [[Граматици]] * [[Грдевци]] * [[Давери]] * [[Дајновци]] * [[Дебели ’Рт]] * [[Добревци (Великотрновско)|Добревци]] * [[Долни Марјан]] * [[Долни Танчевци]] * [[Донковци]] * [[Драгановци (Великотрновско)|Драгановци]] * [[Драганосковци|Драгановсковци]] * [[Драгијци]] * [[Драгневци (Великотрновско)|Драгневци]] * [[Дрента]] * [[Дуковци]] * [[Дрлевци]] * [[Зеленик]] * [[Иванивановци]] * [[Игнатовци (Великотрновско)|Игнатовци]] * [[Илаков ’Рт]] * [[Илијувци]] * [[Јаковци]] * [[Каменари]] * [[Кантари]] * [[Караиванци]] * [[Карандили]] * [[Киревци]] * [[Кожљувци]] * [[Козја Река (село)|Козја Река]] * [[Колари (Бугарија)|Колари]] * [[Константин (село)|Константин]] * [[Косевци]] * [[Костел]] * [[Котуци]] * [[Криљувци]] * [[Крумчевци]] * [[Лазарци]] * [[Лесиче]] * [[Мајско]] * [[Марафелци]] * [[Мариновци (Великотрновско)|Мариновци]] * [[Марјан]] * [[Махалници]] * [[Мијковци]] * [[Миневци]] * [[Мирчовци]] * [[Мртвината]] * [[Недјалковци]] * [[Нешевци]] * [[Николовци]] * [[Николчовци (Великотрновско)|Николчовци]] * [[Ничовци]] * [[Њушковци]] * [[Палици]] * [[Папратлива]] * [[Пејковци]] * [[Петковци (Великотрновско)|Петковци]] * [[Попрусевци]] * [[Попска (Великотрновско)|Попска]] * [[Радовци (Великотрновско)|Радовци]] * [[Рајновци (Великотрновско)|Рајновци]] * [[Ралиновци]] * [[Рајувци]] * [[Ребревци]] * [[Руховци]] * [[Светославци]] * [[Средни Колиби]] * [[Стојчевци]] * [[Стојановци (Великотрновско)|Стојановци]] * [[Султани]] * [[С’бковци]] * [[Титевци]] * [[Тодјувци]] * [[Томбето]] * [[Топузи]] * [[Трнковци]] * [[Тумбевци]] * [[Тнки ’Рт]] * [[Тркашени]] * [[Угорјалковци]] * [[Харваловци]] * [[Христовци (Великотрновско)|Христовци]] * [[Х’невци]] * [[Цвекљувци]] * [[Чавдарци (Великотрновско)|Чавдарци]] * [[Чакали (село)|Чакали]] * [[Червенковци]] * [[Черни Дјал]] * [[Шиливери]] * [[Шилковци]] * [[Шубеци]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Елена]] </noinclude> 34gbzc1z567kdtnr0pq6n12kvacxb9l 0 1392476 5544181 2026-04-24T09:43:36Z Борјан Атанасов Песталоци 130250 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1326851468|Jean Armand Isidore Pancher]]“ 5544181 wikitext text/x-wiki '''Жан Арман Исидор Панчер''' (1 јануари 1814, во [[Версај (град)|Версај]] - 8 март 1877) бил француски градинар и [[Ботаника|ботаничар]].<ref>[http://www.herbarien.uzh.ch/static/database/sammlerdetails_de.php?id=358 Zürcher Herbarien] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140119024930/http://www.herbarien.uzh.ch/static/database/sammlerdetails_de.php?id=358}} Sammler Details</ref> Почнувајќи од 1835 година, работел како градинар во Националниот музеј за природна историја во Париз. Од 1849 до 1856 година, работел како „жардиниер колонијал“ во [[Тахити]], а потоа како владин ботаничар во [[Нова Каледонија]], со седиште во [[Нумеја|Нумеа]] (1857–1869). Откако поминал неколку години во Франција, се вратил во Јужниот Пацифик во 1874 година како собирач на растенија во служба на белгискиот [[Хортикултура|хортикултурист]] Жан Жил Линден. Во 1877 година, починал во Нова Каледонија во област помеѓу Ла Фоа и Моинду. Многу од растенијата што ги собрал од Пацификот биле дополнително испитани од други ботаничари, меѓу кои и Адолф-Теодор Бронјар и Жан Антоан Артур Грис. Родот ''Pancheria'' (семејство Cunoniaceae) е именуван по него, како и таксоните со специфичен епитет ''pancheri'',<ref>[http://www.jardinsdefrance.org/la-collection/hors-serie-histoire-de-plantes/l-etonnante-histoire-de-la-liane-royale Jardins de France] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140201195926/http://www.jardinsdefrance.org/la-collection/hors-serie-histoire-de-plantes/l-etonnante-histoire-de-la-liane-royale|date=2014-02-01}} L'étonnante histoire de la liane royale</ref> пример е ''Acmopyle pancheri'' . Примероците собрани од Панчер се чуваат во хербариуми низ целиот свет, вклучувајќи го Националниот музеј за природна историја во Франција, Националниот хербариум на Викторија во Кралските ботанички градини Викторија, хербариумот Кју, и други.<ref name="Bionomia">{{Наведена мрежна страница|url=https://bionomia.net/Q3170415/deposited-at|title=Specimens deposited at.|work=Bionomia|accessdate=15 November 2024}}</ref> == Публикации == * ''Notice sur les bois de la Nouvelle Calédonie : suivie de considérations génerales sur les propriétés mécaniques des bois et sur les procédés employés pour les mesurer'' (со Хиполит Себерт), 1874 – За дрвото на Нова Каледонија, проследено со општи размислувања за употребеното дрво и механичките својства на процесите. {{Ботаничар|Pancher|Pancher, Jean Armand Isidore}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1877 година]] [[Категорија:Родени во 1814 година]] 5x6t3ce2hmjmlaqbf6w5nlvoi3ktv54 0 1392477 5544182 2026-04-24T09:44:47Z Ilina Apostolova Pestaloci 130245 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1321649781|Platon Panyutin]]“ 5544182 wikitext text/x-wiki '''Платон Сергеевич Панјутин''' ( {{Langx|ru|Платон Сергеевич Панютин}}, 1889 – 1946) бил руски хемичар, ботаничар, натуралист и планинар. Собирал ботанички примероци во јужниот дел на [[Кавказ (планински венец)|Кавказските Планини]] во [[Абхазија]].<ref>{{Наведено списание|last=Feodorov, A.A.|year=1948|title=To P.S. Panjutin's memory|journal=Botanicheskiy Zhurnal. Moscow & Leningrad|volume=33|pages=266–269|postscript=; [In Russian].}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.herbariumle.ru/?t=occ&id=12195i|title=Specimen LE 01043683|work=Virtual herbarium of Komarov Botanical Institute RAS}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arbolesornamentales.es/Epitetos%20conmemorativos%20en%20Euphorbia.pdf|title=Epónimos del género ''Euphorbia''|last=Sánchez de Lorenzo-Cáceres, José Manuel|work=arbolesornamentales.es}}</ref>   Во 1913 година, ботаничарот Г. Сахаров собрал [[Кокиче|кокиче (род ''Galanthus'' )]] во близина [[Гагра|на Гагра]], на 1.600 метри надморска височина.<ref name="Cox2013">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ZAfSAwAAQBAJ&q=panjutin|title=Gardener's Guide to Snowdrops|last=Cox, Freda|date=22 April 2013|publisher=Crowood|isbn=978-1-84797-562-1}}</ref> Откако го проучил ботаничкиот примерок, Панјутин го нарекол неговиот вид ''Galanthus valentinae''. Сепак, Панјутин не го објавил валидно името според правилата на Меѓународниот кодекс на ботаничка номенклатура. Околу еден век, ботаничарите го сметале ''G. valentinae'' за синоним за ''G. krasnovii''. Во 2008 година, Дмитриј Зубов и Олга Бондарева собрале во западен [[Закавказје|Закавказ]] примерок од кокиче. Според Зубов и Арон П. Дејвис (од Кју ), примерокот од 2008 година припаѓал на истиот вид како и примерокот на Сахаров од 1913 година, а освен тоа, двата примерока припаѓале на вид различен од 19-те познати видови во родот ''Galanthus''. Зубов и Дејвис го нарекле новиот вид ''[[Galanthus panjutinii]]'' во чест на Панјутин.<ref>{{Наведено списание|last=Ellis, Brian|date=February 2014|title=A Snowdrop Detective Story (with photo of ''Galanthus panjutinii'')|url=https://nebula.wsimg.com/aa77be5b610633c50fdb0ee33e390e67?AccessKeyId=1663D8D57E6265D64C08&disposition=0&alloworigin=1nfo.botdb.ru/?t=persons&id=777|journal=The Norfolk Gardener|pages=16–18}}</ref> == Епоними == * ''Галантус панјутинии'' == Избрани публикации == * {{Наведено списание|last=Panjutin|first=P.|last2=Rapoport|first2=M.|year=1930|title=Zur Frage der Gewinnung des reinen Glyzerids der Rizinolsäure|journal=Chemische Umschau auf dem Gebiet der Fette, Oele, Wachse und Harze|volume=37|issue=9|pages=130–135|doi=10.1002/lipi.19300370903}} * {{Наведено списание|last=Marder|first=M.|last2=Katz|first2=E.|last3=Davis|first3=D. S.|last4=Panjutin|first4=P. S.|last5=Tischkowa|first5=W. N.|last6=Koetschau|first6=R.|last7=Fogelsson|first7=J. I.|last8=Chierer|first8=F.|last9=Ssemenido|first9=J. G.|year=1938|title=Mineralölprodukte|journal=Zeitschrift für Analytische Chemie|volume=115|issue=5–6|pages=232–239|doi=10.1007/BF01675771}} * Panjutin, P. S. "Tall herbaceous vegetation of the West Caucasus." Izvestia Russk Geogr Obschestva 71, no. 9 (1939): 27–45. * Panjutin, P. S. "Mires of Colchide." Botanicheskii Zhurnal of USSR 27, no. 5 (1942): 94–107. {{Ботаничар|Panjutin}} == Наводи == <references /> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Советски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1946 година]] [[Категорија:Родени во 1889 година]] sudp64dlm0yqfmsoldxq1bd2rzjox9g 0 1392478 5544183 2026-04-24T09:45:29Z SofijaPestaloci 131345 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1343096611|József Pantocsek]]“ 5544183 wikitext text/x-wiki '''Јожеф Панточек''' (15 октомври 1846 – 4 септември 1916) бил [[Унгарија|унгарски]] лекар, микропалеонтолог и [[Ботаника|ботаничар]] кој се сe занимавал за дијатомите. Опишал околу 1300 таксони. Тој го вовел методот на испитување на јадрата на езерските седименти за палеоисториски состав на дијатомите во езерото [[Балатон]]. Панточек бил роден во Нагишомбат, каде што неговиот татко бил фармацевт. Хемичарот Лео Валент Панточек му бил чичко. Тој пораснал во Товарники, каде што неговата мајка купила имот и одела на училиште во Нитра, Калксбург во Виена и Естергом. Студирал медицина во Гетинген од 1869 година и Виена од 1870 до 1873 година и во Виена од 1870 до 1873 година. Практикувал медицина во Товарники откако ја добил медицинската диплома во 1877 година. Станал директор на државната болница во Братислава во 1896 година, каде што бил вклучен во мерките за јавно здравје. Од 1866 година тој почнал да собира примероци низ регионот, патувајќи низ Црна Гора, Херцеговина и Карпатите. Од 1880-тите години направил обемни колекции на фосилни и дијатомеи. Документирајќи ги со некои микрофотографии. Кога седиментите на езерото Балатон биле проучувани од унгарскиот геолог Лајош Лочи, Панточек, исто така, придонел за испитување на дијатомеите на седиментите. Во 1913 година тој обезбедил анализа на видовите дијатомеи со нивното присуство и отсуство по должината на деловите од јадро кое е земено од басенот Сиофок. Панточек починал од тифус. Родот на растенијата ''Pantocsekia'' и родот на дијатомеи ''Pantocsekiella'' се именувани во негова чест. == Наводи == == Надворешни врски == * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/931 Beiträge zur Kenntnis der Fossilen Bacillarien Ungarns] (1903–5) * [[iarchive:kieselalgenoderb00pant|Kieselalgen oder Bacillarien des Balaton]] (1902) [[Категорија:Луѓе од Трнава]] [[Категорија:Унгарски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1916 година]] [[Категорија:Родени во 1846 година]] oripftuwiq3qbanf41b4816wm6oo3rx 0 1392479 5544184 2026-04-24T09:48:30Z GorjanaPestaloci 130251 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342872382|Christopher Nigel Page]]“ 5544184 wikitext text/x-wiki '''Кристофер Најџел Пејџ''' (1942–2022) бил англиски ботаничар кој се специјализирал за [[Папрат|папрати]] и [[Семени растенија|сперматофити]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?id=67395|title=Index of Botanists|work=Harvard University|accessdate=6 February 2023}}</ref> Тој работел и на [[четинари]], именувајќи видови на ''Afrocarpus'', на пример ''Afrocarpus dawei'' и ''Afrocarpus gracilior'', ''Sundacarpus'' и ''Retrophyllum''. Студирал [[ботаника]] на Универзитетот Дарам. Потоа докторирал на Универзитетот Њукасл, по што следел постдокторска стипендија од 1968 до 1970 година на Универзитетот во Квинсленд, во [[Бризбејн|Бризбејн.]]Работел на птеридофити од Квинсленд, пред да се врати во [[Обединето Кралство|Велика Британија]] за да работи една година на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот Оксфорд]]. Во 1971 година Пејџ станал член на Линеовото друштво, и истата година се приклучил на Кралската ботаничка градина во Единбург (RBGE), основајќи ја Програмата за зачувување на четинари на RGBE, сега Меѓународна програма за зачувување на четинари, во 1991 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rbge.org.uk/science-and-conservation/conservation-science/conifer-conservation/|title=The International Conifer Conservation Programme|accessdate=27 February 2026}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://threatenedconifers.rbge.org.uk/about-iccp/|title=About ICCP|work=RBGE|accessdate=11 March 2026}}</ref> Во 1976–1977 година ја посетил источна Австралија (Бризбејн и [[Хобарт]]) за да работи на птеридофити (особено ''Doodia'', ''Cheilanthes'' и ''Adiantum''), а исто така и [[Јапонија]], [[Тајван (држава)|Тајван]], [[Хонгконг|Хонг Конг]], [[Филипини|Филипините]] и [[Нов Зеланд]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://asbs.org.au/newsletter/pdf/77-mar-010.pdf|title=Newsletter No. 10|date=March 1977|publisher=Australian Systematic Botany Society|accessdate=17 February 2023}}</ref> Се пензионирал од RBGE во 1996 година, преселувајќи се да живее во [[Корнвол]]. Тој се приклучил на Рударскиот факултет „Камборн“ при Универзитетот во Ексетер во 2004 година, предавајќи со скратено работно време на студиите по еколошки науки и технологија во CSM, а исто така и по биолошки науки до 2008 година. Дел од неговите истражувања во Корнвол вклучувале експерименти за повторно зазеленување на поранешните наоѓалишта на екстрактивни минерали, кои ги презентирал во 2017 година во Парламентот, со коавтор на професорот Хајлк Глас, исто така од CSM.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scienceinparliament.org.uk/wp-content/uploads/2017/11/SiP-September-20171.pdf|title=Regreening of barren lands as new biodiversity reserves|date=Summer 2017|publisher=Science in Parliament|accessdate=18 February 2023}}</ref> Тој одржал говор на BBC4 во 2008 година во серијата „Средби со извонредни дрвја“ за загатки со мајмуни (''Araucaria araucana'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0074syk|title=Meetings with Remarkable Trees: Monkey Puzzle|work=BBC|accessdate=18 May 2023}}</ref> Се пензионираше, како виш почесен истражувачки соработник, во јуни 2022 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geologycornwall.com/tributes|title=Tributes #Dr Chris Page|work=Royal Geological Society of Cornwall|accessdate=18 February 2023}}</ref> Беше уредник на „''Трансакциите на Кралското геолошко друштво на Корнвол“'' од 1996 до 2015 година, а потоа претседател од 2016 до 2020 година (наследен од професорката Френсис Вол од рудникот „Камборн“) и го доби златниот медал Болито на друштвото во 2016 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geologycornwall.com/gold-medal-award|title=Gold medal Award|work=Royal Geological Society of Cornwall|accessdate=30 December 2022}}</ref> == Личен живот == Тој имал четири деца од два брака. Зои, Ерика и Ангус од првиот брак и Тамсин од вториот. == Книги == * ''Папратите на Велика Британија и Ирска'', 1982, 1997. Издавачка куќа на Универзитетот Кембриџ . 1-во издание , 2-ро издание * ''Природна историја на британските папрати'', 1988. Нов натуралист 74. Колинс. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-00-219383-3|<bdi>0-00-219383-3</bdi>]] * ''Еволуцијата на древносемените растенија'', 2023. Издавачка куќа на Универзитетот Кембриџ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1009263099|<bdi>1009263099</bdi>]], 2 тома (прв том за четинарите од северната хемисфера и том 2 за четинарите од јужната хемисфера). {{Ботаничар|C.N.Page}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] o0z4eoxiylftq4xzx2tlhuqxsekhn0r 0 1392480 5544185 2026-04-24T09:50:06Z Aleksej pestaloci 132551 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1328720942|William Pamplin]]“ 5544185 wikitext text/x-wiki [[Податотека:William_Pamplin_(1806–1899)_(gcf10114).jpg|мини|Портрет од Вилијам Памплин околу 1891 година]] '''Вилијам Памплин''' (5 август 1806 – 9 септември 1899) англиски книжар, издавач и ботаничар. <ref name="Dorr">{{Наведено списание|last=Dorr|first=Laurence J.|year=1997|title=Botanical Libraries and Herbaria in North America. 4. The Samuel Botsford Buckley. Rebecca Mann Dean Mystery|journal=Taxon|volume=46|issue=4|pages=661–687|doi=10.2307/1224474|jstor=1224474}}</ref> <ref name="DWB">{{Наведена мрежна страница|url=https://biography.wales/article/s3-PAMP-WIL-1806|title=Pamplin, William (1806-1899), botanist|last=Evan Roberts|work=Dictionary of Welsh Biography|publisher=National Library of Wales|accessdate=16 October 2019}}</ref> Хунеман представил многу неавтохтони европски растенија во Обединетото Кралство.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ZPQ7AQAAMAAJ&pg=PA208|title=The Gardener's Magazine and Register of Rural & Domestic Improvement|publisher=Longman, Rees, Orome, Brown and Green|year=1839|pages=208–}}</ref> Роден во 1806 година во Челзи, Памплин бил син на Вилијам Памплин (1768–1844), одгледувач на градинка.<ref name="Dorr">{{Наведено списание|last=Dorr|first=Laurence J.|year=1997|title=Botanical Libraries and Herbaria in North America. 4. The Samuel Botsford Buckley. Rebecca Mann Dean Mystery|journal=Taxon|volume=46|issue=4|pages=661–687|doi=10.2307/1224474|jstor=1224474}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDorr1997">Dorr, Laurence J. (1997). "Botanical Libraries and Herbaria in North America. 4. The Samuel Botsford Buckley. Rebecca Mann Dean Mystery". ''Taxon''. '''46''' (4): <span class="nowrap">661–</span>687. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/1224474|10.2307/1224474]]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1224474 1224474].</cite></ref> <ref name="DWB">{{Наведена мрежна страница|url=https://biography.wales/article/s3-PAMP-WIL-1806|title=Pamplin, William (1806-1899), botanist|last=Evan Roberts|work=Dictionary of Welsh Biography|publisher=National Library of Wales|accessdate=16 October 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEvan_Roberts">Evan Roberts. [https://biography.wales/article/s3-PAMP-WIL-1806 "Pamplin, William (1806-1899), botanist"]. ''Dictionary of Welsh Biography''. National Library of Wales<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 October</span> 2019</span>.</cite></ref> Памплин пишувал за ''списанието за природна историја'' и станал уредник на ''„Фитологот“'', во сопственост на Џон Хунеман. Памплин се оженил со неговата ќерка Каролина и го презел списанието. <ref name="DWB">{{Наведена мрежна страница|url=https://biography.wales/article/s3-PAMP-WIL-1806|title=Pamplin, William (1806-1899), botanist|last=Evan Roberts|work=Dictionary of Welsh Biography|publisher=National Library of Wales|accessdate=16 October 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEvan_Roberts">Evan Roberts. [https://biography.wales/article/s3-PAMP-WIL-1806 "Pamplin, William (1806-1899), botanist"]. ''Dictionary of Welsh Biography''. National Library of Wales<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 October</span> 2019</span>.</cite></ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Pks7BAAAQBAJ&pg=PA243|title=Science and Modern India: An Institutional History, c.1784-1947: Project of History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Volume XV, Part 4|last=Das Gupta|publisher=Pearson Longman|year=2011|isbn=978-81-317-5375-0|page=243}}</ref> Во 1850-тите, тој дистрибуирал две серии слични на егсиката, имено ''„Флора Далматика“'' и ''„Викинити Аделаидаски 1846“''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1802553343|title=Flora Dalmatica: IndExs ExsiccataID=1802553343|work=IndExs - Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=21 December 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1016924544|title=Vicinity of Adelaide 1846: IndExs ExsiccataID=1016924544|work=IndExs - Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=21 December 2025}}</ref> Памплин бил поврзан и со истражувачот Лудвиг Лајхарт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eoas.info/biogs/P000690b.htm|title=''Pamplin, William'' - Biographical entry - Encyclopedia of Australian Science|accessdate=11 March 2017}}</ref> {{Ботаничар|Pamplin}} == Белешки == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1899 година]] [[Категорија:Родени во 1806 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 96xcbibayb8e0z8679nj1t9u22ar50v 0 1392481 5544187 2026-04-24T09:55:56Z Ilina Apostolova Pestaloci 130245 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1333140744|Johan Wilhelm Palmstruch]]“ 5544187 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Johan_Wilhelm_Palmstruch_(cropped).jpg|мини|Јохан Вилхелм Палмструх]] '''Јохан Вилхелм Палмструх''' (3 март 1770 – 30 август 1811) –шведски [[војник]], уметник, бакарен гравер и [[Природонаука|натуралист]]. Придонел за илустрираното ботаничко дело ''„Свенск Ботаник“'', а растителниот род ''[[:en:Palmstruckia|Palmstruckia]]'' е именуван во негова чест.<ref>{{Наведено списание|last=Smith|first=C. A.|date=1931|title=Palmstruckia of the Flora Capensis|url=https://www.jstor.org/stable/4102568|journal=Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Botanic Gardens, Kew)|volume=1931|issue=3|pages=154–156|doi=10.2307/4102568|issn=0366-4457|doi-access=free}}</ref> == Живот и работа == Палмструх бил роден во [[Стокхолм]] и починал во [[Вернерборг|Венерсборг]] во округот Елвсборг, Шведска. Неговиот татко Урбан Рајнхолд бил мајор и тој исто така се приклучил на воената служба во 1786 година. Тој учествувал во акција во 1788-90 година, а во 1791 година отишол во Мароко под водство на полковникот Розенштајн. Станал капетан на коњаница во 1793 година, а од 1797 година служел како инструктор во лицеумот Фрибигарорденс, работејќи на земјоделството. Бил споредуван со англискиот природонаучник Џејмс Соуерби (1757–1822). Во 1802 година, Карл Венус и Палмструх биле задолжени за објавување книга за медицинските и економски важните растенија со околу 500 видови илустрирани со гравури на бакар. Текстот требал да е напишан од страна на Конрад Квенсел, Олоф Сварц и други. Книгата била поддржана од Кралската шведска академија на науките. Тој придонел во објавувањето на два огромни тома трудови од областа на [[Природонаука|природната историја]] ; ''„Швенск ботаничар“'', кое првпат било објавено во 1802 година и ''„Швенск зоологија“,'' првпат објавено во 1806 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://runeberg.org/nfbt/0732.html|title=Palmstruch. 1. Johan (Hans) P.|publisher=Nordisk familjebok|accessdate=December 1, 2018}}</ref><ref>{{Наведување|last=Törnvall|first=Gunilla|title=Botaniska Bilder Ur Ett Bokhistoriskt Perspektiv|date=2023|journal=Boghistorie i Skandinavien|pages=299–326|editor-last=Hansen|editor-first=Henning|url=https://www.jstor.org/stable/jj.3643869.14|access-date=2025-05-21|publisher=Aarhus University Press|isbn=978-87-7219-708-1|editor2-last=Jakobsen|editor2-first=Jesper|editor3-last=Nyvang|editor3-first=Caroline|editor4-last=Purtoft|editor4-first=Maria}}</ref> Делото било повторно употребено за производство на литографии кои биле рачно обоени за „''Билдер у Норденс флора'' “ (1901-05) од Карл Линдман.<ref>{{Наведено списание|last=Törnvall|first=Gunilla|date=2017|title=From Copperplate to Color Lithography: On the Modernization of an Illustrated Flora 1800–1900|url=https://muse.jhu.edu/article/674966|journal=Book History|volume=20|issue=1|pages=126–149|doi=10.1353/bh.2017.0004|issn=1529-1499|url-access=subscription}}</ref> == Поврзано == * [[Конрад Квенсел]] * [[Јохан Густаф Рукман]] * [[Олоф Сварц]] * [[Густаф Јохан Билберг]] {{Ботаничар|Palmstr.|Palmstruch}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/14926 BDH] ''Svensk Botanik'' од Библиотеката за наследство на биодиверзитетот * [https://www.biodiversitylibrary.org/item/155881#page/5/mode/1up ''Svensk Zoologi''] од библиотеката за наследство на биолошката разновидност {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Palmstruch, Johan Wilhelm}} [[Категорија:Луѓе од Стокхолм]] [[Категорија:Починати во 1811 година]] [[Категорија:Родени во 1770 година]] [[Категорија:Шведски природонаучници]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] iqpal80mbrzih10zpartibapy8hoauy 0 1392482 5544188 2026-04-24T09:57:19Z Marija pestaloci 132553 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1297844925|Louis Hermann Pammel]]“ 5544188 wikitext text/x-wiki '''Луис Херман Памел''' (1862–1931) бил американски ботаничар, конзерватор и професор по [[ботаника]].<ref name="JSTOR">{{Наведено списание|title=Pammel, Louis Hermann (1862–1931)|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000337011}}</ref><ref name="Pohl">{{Наведено списание|last=Pohl, Marjorie Conley|date=January 1985|title=Louis H. Pammel: Pioneer Botanist - A Biography|url=https://scholarworks.uni.edu/pias/vol92/iss1/3|journal=Proceedings of the Iowa Academy of Science|volume=92|issue=1}}</ref> == Биографија == Луис Херман Памел бил второ од шест деца и најстар син на неговите родители, кои биле пруски имигранти во Висконсин. Во 1885 година дипломирал земјоделство на [[Универзитетот Висконсин-Медисон]], каде што [[Вилијам Трејлс]] му предавал екологија, криптогамска ботаника и ботаничка таксономија. Во јули 1885 година се вработил во компанија за семе во Чикаго. Во октомври 1885 година станал студент по медицина на [[Медицинскиот колеџ Ханеман]] во Филаделфија. Сепак, ја прифатил понудата да работи како асистент на ботаничарот [[Вилијам Гилсон Фарлоу|Вилијам Г. Фарлоу]] на Универзитетот Харвард и пристигнал во [[Кембриџ, Масачусетс,]] на почетокот на декември 1885 година. Истата година, Памел добил писмо од Вилијам Трејлс, каде му нудел на Памел асистентско место на Ботаничкото училиште „Шо“ со плата од 50 долари месечно за осумте месеци од академската година. Тој прифатил и почнал да работи таму во есента 1886 година.<ref name="Pohl">{{Наведено списание|last=Pohl, Marjorie Conley|date=January 1985|title=Louis H. Pammel: Pioneer Botanist - A Biography|url=https://scholarworks.uni.edu/pias/vol92/iss1/3|journal=Proceedings of the Iowa Academy of Science|volume=92|issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPohl,_Marjorie_Conley1985">Pohl, Marjorie Conley (January 1985). [https://scholarworks.uni.edu/pias/vol92/iss1/3 "Louis H. Pammel: Pioneer Botanist - A Biography"]. ''Proceedings of the Iowa Academy of Science''. '''92''' (1).</cite></ref> Таму станал постдипломски студент и во 1887 година се оженил со Аугуста Мари Емел. Во текот на следната деценија, двојката имала шест деца.<ref name="JSTOR">{{Наведено списание|title=Pammel, Louis Hermann (1862–1931)|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000337011}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="">[https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000337011 "Pammel, Louis Hermann (1862–1931)"]. ''JSTOR Global Plants''.</cite></ref> Во 1887 година имал летна работа во Тексашката земјоделска експериментална станица во [[Колеџ Стејшн, Тексас]]; открил дека гниењето на коренот кај памучните растенија е предизвикано од габа, која [[Бенџамин Дагар]] во 1916 година ја нарекол ''Phymatotricum omnivorum''; сега е позната како ''Phymatotrichopis omnivorum.'' Ова откритие му донело на Памел национален углед и подоцна го искористил ова истражување за својот магистерски степен на Универзитетот во Висконсин. Во февруари 1889 година станал професор по ботаника на Земјоделскиот колеџ на Ајова. Во 1899 година докторирал на Универзитетот Вашингтон во Сент Луис.<ref name="Pohl" /> Памел станал раководител на одделот за ботаника во 1918 година и се пензионирал како почесен професор во 1929 година. Одиграл важна улога во обезбедување на земјиште за државните паркови во Ајова.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://exhibits.lib.iastate.edu/iowa-state-parks/people/isu-people/louis-h-pammel|title=Louis H Pammel|work=Iowa State University, University Library Online Exhibits}}</ref> Тој бил претседател на [[Академијата на науките во Ајова]] во периодот 1892–1893 година<ref>{{Наведено списание|last=Pammel, L. H.|year=1893|title=The Address of the President — Bacteria, their Relation to Modern Medicine, the Arts and Industries|url=https://books.google.com/books?id=TIFCAAAAYAAJ&q=kircher&pg=PA66|journal=Proceedings of the Iowa Academy of Science|volume=1|pages=66–91}}</ref> и повторно во периодот 1923–1924 година.<ref>{{Наведено списание|last=Pammel, L.H.|year=1924|title=The Address of the President — A Century of Botany in Iowa|url=https://scholarworks.uni.edu/pias/vol31/iss1/6/|journal=Proceedings of the Iowa Academy of Science|volume=31|issue=1|pages=45–68}}</ref><ref name="Pohl">{{Наведено списание|last=Pohl, Marjorie Conley|date=January 1985|title=Louis H. Pammel: Pioneer Botanist - A Biography|url=https://scholarworks.uni.edu/pias/vol92/iss1/3|journal=Proceedings of the Iowa Academy of Science|volume=92|issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPohl,_Marjorie_Conley1985">Pohl, Marjorie Conley (January 1985). [https://scholarworks.uni.edu/pias/vol92/iss1/3 "Louis H. Pammel: Pioneer Botanist - A Biography"]. ''Proceedings of the Iowa Academy of Science''. '''92''' (1).</cite></ref> Меѓу значајните ученици на Памел се [[Џорџ Вашингтон Карвер]]<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4l9paFXNrX0C&pg=PA48|title=George Washington Carver: In His Own Words|publisher=University of Missouri Press|year=1991|isbn=9780826207852|editor-last=Kremer, Gary R.|pages=48–50}}</ref> и [[Ада Хајден]] .<ref name="Pohl">{{Наведено списание|last=Pohl, Marjorie Conley|date=January 1985|title=Louis H. Pammel: Pioneer Botanist - A Biography|url=https://scholarworks.uni.edu/pias/vol92/iss1/3|journal=Proceedings of the Iowa Academy of Science|volume=92|issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPohl,_Marjorie_Conley1985">Pohl, Marjorie Conley (January 1985). [https://scholarworks.uni.edu/pias/vol92/iss1/3 "Louis H. Pammel: Pioneer Botanist - A Biography"]. ''Proceedings of the Iowa Academy of Science''. '''92''' (1).</cite></ref> == Наводи == <references /> [[Категорија:Починати во 1931 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 7r4xs3m2kk0x46r2jr7m80hq07v59k5 0 1392483 5544189 2026-04-24T09:57:57Z SofijaPestaloci 131345 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1339234277|John Alsop Paine]]“ 5544189 wikitext text/x-wiki   '''Џон Алсоп Пејн''' (14 јануари 1840 – 24 јули 1912) бил презвитеријански свештеник, [[Ботаника|ботаничар]], картограф, професор по историја и германски јазик, археолог и уредник. Дипломирал во 1859 година на универзитет Хамилтон со диплома. Од 1862 до 1865 година живеел во Јутика, Њујорк, и работел како [[Ботаника|ботаничар]] за одборот на регенти на Универзитетот на државата Њујорк. Во 1867 година положил за презвитеријански свештеник на семинаријата Андовер. По неговото положување, од 1867 до 1869 година бил професор по природни науки во христијанската мисионерска институција [[Роберт колеџ]] во Истанбул. Од 1869 до 1870 година студирал во Универзитетот во Хале и во [[Универзитет во Лајпциг|Универзитетот во Лајпциг]]. Пејн бил картограф, цртајќи ги мапите за Адамсовата синхронолошка карта или мапа на историјата која била објавена во 1871 година. Од 1870 до 1871 година, Пејн предавал природна историја и германски јазик во Универзитетот Лејк Форест во Илиноис. Од 1871 до 1872 година бил заменик-уредник на ''„Индипендент“'' . Од 1872 до 1874 година бил археолог и натуралист во Американското друштво за истражување на Палестина, работејќи во вилаетот Сирија, во регионот веднаш источно од [[Јордан (река)|реката Јордан]] и [[Мртво Море|Мртвото Море]] . <ref name="POI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.plantsofiowa.com/BDI_collector_bios_3.html|title=Biographies of people who contributed plants to the Putnam Museum Herbarium, Collectors N - Z|work=plantsofiowa.com}}</ref> Во 1874 година добил почесен докторат од колеџот Хамилтон како признание за неговото истражување во Палестина. Се оженил со вдовицата Ема Софија Њутн, ''моминско презиме'' Жилет, во Гловерсвил, Њујорк, во октомври 1877 година.   Пејн објавил неколку изработки, од 1885 до 1889 година, во „Journal of the American Oriental Society“ . Се пензионирал од Метрополитен музеј на уметност во февруари 1906 година. По неговата смрт која била во неговиот дом во Таритаун, Њујорк, го преживеа неговата вдовица. Џорџ Џонсон Њутн (роден 1866 година) беше негов посинок. Џон Алсоп беше лекар и претседател на Медицинското друштво на округот Есекс од 1838 до 1841 година. == Наводи == <references /> [[Категорија:Апсолвенти на Лајпцишкиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1912 година]] [[Категорија:Родени во 1840 година]] j3ktv756t2oz07hcu2jk72j8i45eg7t 0 1392484 5544190 2026-04-24T09:58:02Z Pestaloci.biblioteka 130252 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1237448968|Renato Pampanini]]“ 5544190 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata|fetchwikidata=ALL}} '''Ренато Пампанини''' (1875-1949) бил италијански [[Ботаника|ботаничар]] и [[Микологија|миколог]].<ref>{{Наведена книга|title=Zander Handwörterbuch der Pflanzennamen'|last=Encke|first=Fritz|last2=Buchheim|first2=Günther|last3=Seybold|first3=Siegmund|publisher=|year=1984|isbn=3-8001-5042-5|location=Stuttgart|pages=}}</ref> == Биографија == Пампанини бил роден во Валдобиадене, [[Италија]], во 1875 година. Пампанини студирал на [[Универзитетот во Женева]]. Потоа ги продолжил студиите во [[Лозана]] и во Фрајбург. Својата теза ја презентирал на Универзитетот во Фиренца. Покрај сопствените научни истражувања, тој извршил бројни ботанички експедиции, особено во Киренаика и други региони на [[Северна Африка]], на островите [[Родос]] и островската група [[Додеканези]]. Тој бил и еден од првите италијански ботаничари кои се занимавале со прашања за заштита на животната средина. Пампанин починал во Виторио Венето, [[Италија]], во 1949 година. „Хербариумот Пампанини„ е именуван по научникот. Хербариумот вклучува повеќе од 5.000 примероци. Се наоѓа во централниот италијански хербариум на Музејот на природната историја во Фиренца. Заедно со Аугусто Бегино и Адријано Фиори, Пампанини ја уредувал и дистрибуирал ''exsiccata'' ''Flora Italica exsiccata''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1252863743|title=Flora Italica exsiccata: IndExs ExsiccataID=1252863743|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=29 July 2024}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Италијански миколози]] [[Категорија:Починати во 1949 година]] [[Категорија:Родени во 1875 година]] cmrxe9m005ujzw0t164man94nn0owhc 0 1392485 5544192 2026-04-24T10:11:11Z Kalina Georgievska pestaloci 130246 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1303151316|Narel Y. Paniagua-Zambrana]]“ 5544192 wikitext text/x-wiki   '''Нарел Ј. Паниагва-Замбрана''' ( [[Ла Пас|Ла Паз]], 13 мај 1973) е боливиска етноботаничарка. Таа истражува употреба и заштита на традиционалното знаење за растенијата кај домородните заедници, особено во [[Анди|боливиските Анди]]. Моментално е придружен истражувач во Националниот хербарио Боливија, Институт за екологија, Универзитет на градоначалникот на Сан Андрес во Боливија. Нејзината цел е да им даде знаење за да учествуваат во донесувањето одлуки за зачувување на нивното [[нематеријално културно наследство]]. == Биографија == Паниагва-Замбрана е родена во Ла Паз, Боливија, на 13 мај 1973 година. Нејзината љубов кон природата произлегува од нејзиното детство, кога играла во планините, а нејзиниот татко работел како [[геолог]] во боливиските рудници за калај.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://es.mongabay.com/2019/03/narel-paniagua-zambrana-y-su-busqueda-del-conocimiento-tradicional-a-traves-de-las-plantas/|title=Narel Paniagua-Zambrana y su búsqueda del conocimiento tradicional a través de las plantas|date=4 March 2019}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://inmediaciones.org/narel-paniagua-zambrana-perdemos-mentes-brillantes-cientificos-que-podrian-realizar-investigaciones-increibles-en-bolivia/|title=Narel Paniagua: "Perdemos mentes brillantes, científicos que podrían realizar investigaciones increíbles en Bolivia"}}</ref> Подоцна, таа одлучила да изгради кариера од оваа страст, студирајќи биологија, а подоцна специјализирајќи се во етноботаника, наука што ја проучува употребата на растенијата од страна на луѓето. Во 1998 година, таа дипломирала биологија на Универзитетот градоначалник на Сан Андрес во Ла Паз, студирајќи кај познатата екологистка Робин Б. Фостер.<ref name="elsevierJourney">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elsevier.com/connect/a-lifes-journey-comes-full-circle-for-this-woman-in-science|title=A life's journey comes full circle for this woman in science|last=Elsevier|work=Elsevier Connect|language=en|accessdate=2019-12-12}}</ref> Во 2005 година магистрирала на Универзитетот Архус.Се омажила за етноботаничарот и повремено коавтор д-р Рајнер Бусман.<ref name="elsevierJourney" /> Нејзините ботанички истражувања биле фокусирани на флората и вегетацијата во домородните заедници, особено на домородните палми на [[Анди|Андите]] и Амазонија. Во 2016 година, под водство на Моника Мораес Рамирез, таа го добила својот [[Доктор на науки|докторат]] по биологија на Автономниот универзитет во Мадрид со нејзината теза „Разновидност, модели на употреба и социоекономска вредност на видовите палми што се користеле во ''тропските'' шуми“ ''en los bosques neotropicales“).''<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://es.mongabay.com/2019/03/narel-paniagua-zambrana-y-su-busqueda-del-conocimiento-tradicional-a-traves-de-las-plantas/|title=Narel Paniagua-Zambrana y su búsqueda del conocimiento tradicional a través de las plantas|date=4 March 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://es.mongabay.com/2019/03/narel-paniagua-zambrana-y-su-busqueda-del-conocimiento-tradicional-a-traves-de-las-plantas/ "Narel Paniagua-Zambrana y su búsqueda del conocimiento tradicional a través de las plantas"]. 4 March 2019.</cite></ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/299804112|title=Tesis Doctoral: Diversidad, patrones de uso y valoración socioeconómica de las palmeras en los bosques neotropicales}}</ref> Нарел Ј. Паниагва-Замбрана моментално работела како вонреден истражувач во Боливискиот национален хербариум во Еколошкиот институт на Универзитетот во Сан Андрес ( ''Herbario Nacional de Bolivia - Instituto de Ecología de la Universidad Mayor de San Andrés'' ). Во едно интервју во април 2020 година, Панијагва-Замбрана изрази загриженост во врска со влегувањето во домородните територии каде што вообичаено ги спроведува своите истражувања, од страв да не го донесе [[КОВИД-19|COVID-19]] во локалните заедници, и привремено ја прекина својата теренска работа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://es.mongabay.com/2020/04/covid-19-trabajo-cientifico-latinoamerica/|title=El nuevo desafío de la ciencia: cómo investigar sin salir a campo {{!}} COVID-19|date=2020-04-29|work=Noticias ambientales|language=es|accessdate=2020-09-13}}</ref> [[Податотека:Narel_Y._Paniagua_Zambrana.jpg|мини|382x382пкс|Narel Y. Paniagua-Zambrana за време на една од нејзините експедиции.]] == Научна кариера и придонеси == Според регионална студија на „Елсевиер“ и „Гугл Сколар“, Паниагва-Замбрана е меѓу најобјавуваните истражувачи во Боливија. Таа има напишано повеќе од 200 научни трудови, 30 книги и повеќе од 400 поглавја од книги.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scholar.google.es/citations?hl=es&user=_7VqyQ0AAAAJ&view_op=list_works&gmla=AJsN-F42YL0ySeKkl4-DQwm6nENqR5hNDhYCnZ6t3nIpnUS5dtwjeAxdBJnvRvWD-oIi0BpuHL4EeBFxI_bEXiGSKSEgWcbzkg&fbclid=IwAR2iI3QQcNCpyNjnZpRSIPCGGz8EhBex0Bd04tvUiwaCRCrYyEnmZ9x4Tno|title=Google Scholar - Paniagua- Zambrana}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=40761994400&fbclid=IwAR2hRGf1vmeqDcqHkvnGtBeAi7by7tU-5P-aGUuj4fuL-OYKu0hCiV-kVtE|title=Scopus Paniagua-Zambrana}}</ref> Нејзината работа вклучува домородни заедници во Боливија, [[Перу]], [[Еквадор]], [[Колумбија]] и [[Мадагаскар]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://es.mongabay.com/2019/03/narel-paniagua-zambrana-y-su-busqueda-del-conocimiento-tradicional-a-traves-de-las-plantas/|title=Narel Paniagua-Zambrana y su búsqueda del conocimiento tradicional a través de las plantas.|date=4 March 2019}}</ref>Таа е професор на Државниот универзитет „Илија“ во [[Тбилиси|Тбилиси, Грузија]] и гостин професор по биологија на Националниот универзитет во Сан Маркос ( ''Universidad De San Marcos'' ) во [[Лима]], [[Перу]].Таа е исто така член на ''Друштвото за економска ботаника'' (SEB), ''Asociación Latinoamericana de Botánica'' (ALB), ''Grupo Latinoamericano de Etnobotánica - Grupo de Bolivia'' (GELA), ''Organización Boliviana para Mujeres en la Ciencia'' и Организацијата за жени во науката за земјите во развој. [[Податотека:Mural_Narel_Paniagua.jpg|лево|мини|279x279пкс|Мурал посветен на Паниагва-Замбрана во Ла Паз.]] == Признавање == Во 2001 година, Панијагва-Замбрана ја доби наградата „Камара Јуниор“ за еколошко лидерство на Трговската комора во Боливија<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://inmediaciones.org/narel-paniagua-zambrana-perdemos-mentes-brillantes-cientificos-que-podrian-realizar-investigaciones-increibles-en-bolivia/|title=Narel Paniagua: "Perdemos mentes brillantes, científicos que podrían realizar investigaciones increíbles en Bolivia"}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://inmediaciones.org/narel-paniagua-zambrana-perdemos-mentes-brillantes-cientificos-que-podrian-realizar-investigaciones-increibles-en-bolivia/ "Narel Paniagua: "Perdemos mentes brillantes, científicos que podrían realizar investigaciones increíbles en Bolivia""].</cite></ref> Организацијата за жени во науката за земјите во развој - Фондацијата Елсевиер ѝ ја додели наградата за рана кариера во регионот на Латинска Америка и Карибите.<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://owsd.net/resources/news-events/2019-owsd-elsevier-foundation-award-winners-announced#Paniagua|title=2019 OWSD-Elsevier Foundation Award winners announced {{!}} OWSD|date=13 February 2019|work=owsd.net|accessdate=2020-07-21}}</ref> Оваа награда годишно им оддава признание на пет жени од земјите во развој во областа на биологијата и ја признава нивната посветеност во водењето на младите научници и подобрувањето на животот во нивните заедници и региони.<ref name=":2" /> Паниагва-Замбрана е првата боливиска научничка на која ѝ е доделена оваа награда.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://inmediaciones.org/narel-paniagua-zambrana-perdemos-mentes-brillantes-cientificos-que-podrian-realizar-investigaciones-increibles-en-bolivia/|title=Narel Paniagua: "Perdemos mentes brillantes, científicos que podrían realizar investigaciones increíbles en Bolivia"}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://inmediaciones.org/narel-paniagua-zambrana-perdemos-mentes-brillantes-cientificos-que-podrian-realizar-investigaciones-increibles-en-bolivia/ "Narel Paniagua: "Perdemos mentes brillantes, científicos que podrían realizar investigaciones increíbles en Bolivia""].</cite></ref><ref name=":2" /> Исто така, во 2019 година, по повод [[Меѓународен ден на жената|Меѓународниот ден на жената]], [[Светска програма за храна|Светската програма за храна]] нарачала мурал од Норка Паз во чест на нејзината работа, во населбата Сопокачи во Ла Паз.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.la-razon.com/sociedad/Mural-pinta-cientifica-boliviana-dia-mujer-Bolivia-narel-paniagua-norka-paz_0_3107089274.html|title=Pintan un mural de científica boliviana por el Día de la Mujer|date=8 March 2019|access-date=11 March 2019|agency=La Razón}}</ref> == Книги и публикации == * {{Наведено списание|last=Myers|first=Jonathan A.|last2=Chase|first2=Jonathan M.|last3=Jiménez|first3=Iván|last4=Jørgensen|first4=Peter M.|last5=Araujo-Murakami|first5=Alejandro|last6=Paniagua-Zambrana|first6=Narel|last7=Seidel|first7=Renate|year=2013|title=Beta-diversity in temperate and tropical forests reflects dissimilar mechanisms of community assembly|journal=Ecology Letters|volume=16|issue=2|pages=151–157|doi=10.1111/ele.12021|pmid=23113954|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Bussmann|first=Rainer W.|last2=Paniagua Zambrana|first2=Narel Y.|last3=Sikharulidze|first3=Shalva|last4=Kikvidze|first4=Zaal|last5=Kikodze|first5=David|last6=Tchelidze|first6=David|last7=Khutsishvili|first7=Manana|last8=Batsatsashvili|first8=Ketevan|last9=Hart|first9=Robbie E.|year=2016|title=Your Poison in My Pie—the Use of Potato (Solanum tuberosum L.) Leaves in Sakartvelo, Republic of Georgia, Caucasus, and Gollobordo, Eastern Albania|journal=Economic Botany|volume=70|issue=4|pages=431–437|doi=10.1007/s12231-016-9366-7}} * {{Наведено списание|last=Bussmann|first=R.W.|last2=Paniagua Zambrana|first2=N.Y.|last3=Sikharulidze|first3=S.|last4=Kikvidze|first4=Z.|last5=Kikodze|first5=D.|last6=Jinjikhadze|first6=T.|last7=Shanshiashvili|first7=T.|last8=Chelidze|first8=D.|last9=Batsatsashvili|first9=K.|year=2014|title=Wine, beer, snuff, medicine, and loss of diversity-ethnobotanical travels in the Georgian Caucasus|url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/34013/Ethnobotany2014_27.pdf|journal=Ethnobotany Research and Applications|volume=12|pages=237–313|doi=10.17348/era.12.0.237-313|doi-access=free}}{{Мртва врска|date=July 2025}} * Macía MJ, Armesilla PJ, Cámara-Leret R, Paniagua-Zambrana N, Villalba S, Balslev H, Pardo-de-Santayana M. Palm uses in northwestern South America: a quantitative review.'' Botanical Review''. 2011 Dec 1;77(4):462-570. * Bussmann RW, Paniagua-Zambrana NY, Sikharulidze S, Kikvidze Z, Kikodze D, Tchelidze D, Batsatsashvili K, Hart RE. Plant and fungal use in Tusheti, Khevsureti, and Pshavi, Sakartvelo (republic of Georgia), Caucasus. Acta Societatis Botanicorum Poloniae. 2017;86(2). {{Ботаничар|Paniagua}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Google Scholar id|_7VqyQ0AAAAJ}} * Publications by Narel Y. Paniagua-Zambrana at ResearchGate {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Луѓе од Ла Пас]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1973 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] qp0jclb9x43gj718vbnuigq77vtfjyp 0 1392486 5544193 2026-04-24T10:13:33Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1327558040|Yugoslav destroyer Dubrovnik]]“ 5544193 wikitext text/x-wiki   '''''Дубровник''''' бил брод на флотилата изграден за целите на Кралската југословенска морнарица од страна на бродоградилиштата „Јароу“ во [[Глазгов]] во периодот од 1930-1931 година и претставувал еден од најголемите [[Разурнувач|разорувачи]] на своето време кој наликувал на современите британски дизајни, а се карактеризирал со брзина и вооружување со четири [[Чехословачка|чехословачки]] „Шкода 140мм топови во единечни монтажи. Бродот Дубровник бил наменета да биде првиот од трите водачи на флотили изградени за Југославија, но бил единствен завршен, а за време на неговата служба во Кралската југословенска морнарица презел неколку мирновременски крстарења низ [[Средоземно Море|Средоземното Море]], Турските Протоци и [[Црно Море|Црното Море]], а во октомври 1934 година, го пренел [[Александар I Караѓорѓевиќ|кралот Александар]] во Франција на државна посета, а неговото тело го вратил во Југославија по [[Александар I Караѓорѓевиќ|неговиот атентат]] во [[Марсеј]]. За време на [[Априлска војна|инвазијата на Југославија од]] страна [[Сили на Оската|на силите на Оската]] кои биле предводени од [[Трет Рајх|Германија]] во април 1941 година, ''Дубровник'' бил заземен од Италијанците и по негово реновирање, кое вклучувало замена на дел од оружјето и скратување на [[Јарбол|главниот јарбол]] и инките, тој бил ангажиран во Кралската италијанска морнарица како '''''Премуда,''''' а во [[Фашистичка Италија|италијанска]] служба главно бил користен како придружба и транспорт на војници. Во јуни 1942 година, тој бил дел од италијанските сили кои го нападнале конвојот на [[Сојузници во Втората светска војна|сојузничката]] операција „Харпун“ обидувајќи се да го ослободат островот [[Малта]], а веќе следниот месец во јули 1943 година, тој се расипал и бил донесен во Џенова на поправка и реновирање. ''Премуда'' бил најважниот и најефикасниот италијански воен брод од [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во времето на капитулацијата на Италија пред Сојузниците во септември 1943 година, ''„Премуда“'' сè уште бил закотвен во Џенова и бил запленета од Германците, а плановите да се претвори во радарски пикет за ноќни ловци биле напуштени. Во август 1944 година, по замената на нејзиното вооружување, таа била ангажирана во [[Кригсмарине|германската морнарица]] како ''торпедо-чамец „Аусланд“'' (странски торпедо-чамец) со ознака '''''TA32'''''. Бродот учествувал во акција гранатирајќи ги сојузничките позиции на италијанскиот брег и поставувајќи поморски мини, а веќе во март 1945 година, учествувал во Битката кај Лигурското Море против два разурнувачи [[Кралска воена морнарица|на Кралската морнарица]], за време на која била лесно оштетена. Била потопена следниот месец кога Германците почнале да се повлекуваат од Џенова. == Развој == По распадот на [[Австроунгарија|Австроунгарската Империја]] и последователното создавање на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (СХС), Австроунгарија ги префрлила бродовите на поранешната [[Австроунгарска воена морнарица|Австроунгарска морнарица]] на новата нација, а [[Кралство Италија|Кралството Италија]] не било задоволно од овој потег и ги убедило своите сојузници да ги поделат австроунгарските бродови меѓу победничките сили и како резултат на тоа, единствените модерни морски бродови што им останале на СХС биле 12 торпеда{{Sfn|Chesneau|1980}} и тие морале да ги изградат своите поморски сили речиси од нула.{{Sfn|Novak|2004}} Во текот на 20 години од 20 век многу морнарици го следеле концептот на водач на флотила, градејќи големи уништувачи слични на уништувачите од класата V и W [[Кралска воена морнарица|на Кралската морнарица]] [[Прва светска војна|од Првата светска војна]].{{Sfn|Freivogel|2014}} Во меѓувоената француска морнарица, овие бродови биле познати како ''contre-torpilleurs'' и биле наменети да работат со помали уништувачи или како полуфлотили од три брода, а идејата била дека таква полуфлотила може да победи италијански лесен крстосувач од класата <nowiki><i id="mwZA">Condottieri</i></nowiki>.{{Sfn|Freivogel|2014}} Морнарицата на СХС одлучила да изгради три такви водачи на флотили кои би имале можност да достигнат големи брзини и би биле со долга издржливост, а барањето за долга издржливост ги одразувало југословенските планови за распоредување на бродовите во централниот [[Средоземно Море|Медитеран]], каде што би можеле да работат заедно со француските и британските воени бродови.{{Sfn|Freivogel|2014}} Во времето кога била донесена одлуката, француските бродоградилишта силно се посветиле на производство на бродови за француската морнарица и затоа, и покрај намерата да развие француски концепт, кралството СХС го ангажирал бродоградилиштата „Јароу“ во [[Глазгов]], Шкотска, да ги изградат бродовите. За разлика од Французите, кои претпочитале да инсталираат топови од сопствено производство, „Јароу“ со задоволство ги нарачале топовите од [[Чехословачка|чехословачката]] фирма „Шкода“, а првичниот дизајн на „Јароу“ се базирал на зголемена верзија од британската класа <nowiki><i id="mwdQ">„Шекспир“</i></nowiki>, со пет поморски топови „Шкода“ од 14 см/56. Прекумерната горна тежина резултирала со бришење на еден од топовите, кој бил заменет со држач [[Хидроавион|за хидроавион]], а Конечната верзија го заменила држачот за хидроавион со подобрено противвоздушно вооружување.{{Sfn|Freivogel|2014}} Намерата да се изградат три водачи на флотила бил демонстрирана со фактот дека Јароу нарачал вкупно 12 Шкода 140мм топови кои биле четири по брод.{{Sfn|Freivogel|2014}} Во јули или август 1929 година, СХС (кое станало Кралство Југославија на 3 октомври) потпишало договор со Yarrow за разорувач наречен ''Dubrovnik''{{Sfn|Jarman|1997}} и тој бил единствениот изграден брод, бидејќи [[големата депресија]] ја спречила изградбата на остатокот од планираната полуфлотила.{{Sfn|Freivogel|2014}} == Опис и конструкција == ''Дубровник'' бил сличен во бројни аспекти со британските разорувачи што се произведувале во исто време и се карактеризирал со квадратен [[Команден мост|мост]] во облик на кутија, долг преден дел и остра закосена дршка слична на подоцнежната британска племенска класа, а нејзината заоблена [[Крма (брод)|крма]] била прилагодена за поставување мини.{{Sfn|Freivogel|2014}} Бродот имал вкупна должина од 113.2м со 10.67м греда, со просечен влечен волумен од 3.58м и максимален промаја од 4.1м, а нејзиниот стандарден депласман беше 1,880 тони{{Sfn|Chesneau|1980}} и 2,400 тони при полн товар.{{Sfn|Lenton|1975}} ''Дубровник'' исто така имал и две парни турбини со запчаник „Парсонс“ и секоја била на погон на едно пропелерско вратило, а пареата за турбините се обезбедувала од три котли со водни цевки „Јарроу“, сместени во посебни котларници,{{Sfn|Freivogel|2014}} а турбините биле номинални на 36,000kW. Како што е дизајниран, бродот имал максимална брзина од 69km/h{{Sfn|Chesneau|1980}}, а во 1934 година, под идеални услови можел да постигне максимална брзина од 74.6km/h.{{Sfn|Freivogel|2014}} Посебна турбина Curtis, номинална на 670kW, а била инсталирана за крстарење, со која можело да се постигне опсег од 13,000км со 28km/h{{Sfn|Freivogel|2014}} и воедно превезувала 470 тони мазут.{{Sfn|Chesneau|1980}} Главното вооружување на бродот се состоело од четири Škoda 140мм L/56 супер огнени топови во единечни монтажи, од кои две пред надградбата и две позади. Воедно била опремена и со два тројни Brotherhoods 533мм торпедни цевки на нејзината централна линија.{{Sfn|Whitley|1988}} За воздушна одбрана, ''Дубровник'' имал двојно монтиран Шкода 83.5мм топови L/35 лоцирани на централната линија помеѓу двата сета цевки за торпедо{{Sfn|Whitley|1988}} како и шест полуавтоматски Škoda 40мм противвоздушни топови L/67, кои биле распоредени во две двојни држачи и две единечни држачи,{{Sfn|Freivogel|2014}}{{Sfn|Freivogel|2020}}од кои двојните држачи биле сместени помеѓу двете инки, при што единечните држачи на главната палуба веднаш до задната контролна станица. За против подморничка работа бил опремен со два фрлачи на длабински полнења и две шини за длабински полнења, како и 10 длабински полнења,{{Sfn|Whitley|1988}} а воедно носел и два чешки збројовка 15мм [[Митралез|митралези]] и 40 мини. Нејзиниот екипаж се состоел од 20 офицери и 220 војници, {{Sfn|Freivogel|2014}}{{Sfn|Freivogel|2020}} а изградбата започнала на 10 јуни 1930 година, а веќе на 11 октомври 1931 година билацеремонијално спуштена од принцезата Олга, сопруга на принцот-регент на Југославија, [[Павле Караѓорѓевиќ|принцот Павле]], а била именувана по поранешниот град-држава и југословенско пристаниште [[Дубровник]].{{Sfn|Freivogel|2014}}{{Sfn|British Pathé|1931}} == Историја на услуги == [[Податотека:Alexander_I._Karađorđević_in_Split.JPG|лево|мини|Кралот Александар на бродот ''„Дубровник“'' во октомври 1934 година, пред неговото патување за Франција.]] Во 1932 година ''Дубровник'' бил завршен во бродоградилиштето Јароу во Глазгов, до кога биле инсталирани неговите главни топови и лесни противвоздушни топови, а откако отпловил до [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во јужниот [[Јадранско Море|Јадран]], бил веќе опремен со своите тешки противвоздушни топови.{{Sfn|Freivogel|2014}} Во мај 1932 годинаила бил пуштен во употреба во [[Кралската југословенска морнарица]]{{Sfn|Whitley|1988}}, а нејзин капетан бил [[Армин Павиќ]].{{Sfn|Freivogel|2014}} Кон крајот на септември 1933 година, бродот го напушти Которскиот Залив и пловел низ Турскиот Проток до [[Констанца]] на брегот на [[Црно Море|Црното Море]] во [[Царство Бугарија|Бугарија]], каде што ги качил [[Александар I Караѓорѓевиќ|кралот Александар]] и [[Марија Караѓорѓевиќ|кралицата Марија]] од Југославија. Подоцна ги посетил [[Балчик|Балтикот]] во [[Кралство Романија|Романија]] и [[Варна]] во Бугарија, пред своето враќање преку [[Истанбул]] и грчкиот остров [[Крф]] во [[Јонско Море|Јонското Море]], пристигнувајќи назад во Которскиот Залив на 8 октомври.{{Sfn|Jarman|1997}} На 6 октомври 1934 година, кралот Александар го напуштил Которскиот Залив на бродот ''Дубровник'' за државна посета на Франција, пристигнувајќи во [[Марсеј]] на 9 октомври, но за жач бил убиен истиот ден од бугарски убиец пратен од ВМРО, а ''Дубровник'' го вратил неговото тело во Југославија, придружуван од француски, италијански{{Sfn|Freivogel|2014}} и британски бродови,{{Sfn|Nielsen|2014}} а некое време потоа Владимир Шашкијевиќ го заменил Павиќ како капетан.{{Sfn|Freivogel|2014}} Во август 1935 година, ''Дубровник'' ги посетил Крф и Бизерта во [[Француски Протекторат Тунис|францускиот протекторат Тунис]],{{Sfn|Jarman|1997}}а во август 1937 година ги посетил Истанбул и грчките пристаништа Мудрос во северниот дел [[Егејско Море|на Егејското Море]] и Пиреја во близина на [[Атина]].{{Sfn|Jarman|1997}} И покрај своите обиди да остане неутрална во раните фази од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Југославија била вовлечена во конфликтот во април 1941 година, кога била [[Априлска војна|нападната]] од [[Сили на Оската|силите на Оската]] предводени [[Трет Рајх|од Германија]]. Во тоа време, ''Дубровник'' сè уште бил под команда на Шашкијевиќ и бил назначен за [[Адмиралски брод|флагмански брод]] на Првата торпедо дивизија, заедно со помалите разурнувачи од класата <nowiki><i id="mwAV8">Београд</i></nowiki>, {{Ship|Yugoslav destroyer|Beograd||2}} и {{Ship|Yugoslav destroyer|Zagreb||2}}.{{Sfn|Freivogel|2014}} На 6 април, датумот на почетокот на инвазијата, ''Дубровник'' бил во Которскиот Залив.{{Sfn|Freivogel|Rastelli|2015}} === ''Премуда'' === На 17 април 1941 година италијанците го зазеле ''Дубровник'' во Которскиот Залив кој бил оштетен од југословенски цивили пред неговото заземање, веќе следниот месец на 21 мај ''Дубровник'' отпловил за [[Таранто]] во јужна Италијакаде што бил поправен и реновиран и преименуван ''[[Премуда|во Премуда]]'', по [[Далмација|далматинскиот]] остров во близина на кој италијански моторен торпедо го потопил австро-унгарскиот дредноут Szent István во јуни 1918 година. Неговата задна палуба и мостот за итни случаи биле отстранети и заменети со противвоздушна платформа, а нејзиниот [[Јарбол|главен јарбол]] и инките биле скратени. Неговиот четири еднонасочни топови „Шкода<nowiki>''</nowiki> 140мм L/56 биле заменети со четири еднонасочни топови L/45 од 135 мм, а двојните противоздушни топови Škoda 83.5мм L/55 биле заменети со 120мм [[хаубица]] L/15 што испукува [[Граната (артилерија)|ѕвездени гранати]] за осветлување, додека шесте противвоздушни топови Škoda 40мм L/67 биле заменети со четири Breda Model 35 20мм митралези L/65 во единечни држачи,{{Sfn|Freivogel|2014}}а простор за вторите бил овозможен со отстранување на нејзините рефлектори, а на нејзиниот мост беше поставен и нов директор.{{Sfn|Whitley|1988}} Подоцна, во нејзината италијанска служба, 120мм хаубицата била заменета со двојна Бреда 37мм монтажа за противвоздушен топ L/54.{{Sfn|Freivogel|2014}} Под италијанското знаме, нејзиниот екипаж се состоел од 13 офицери и 191 војник. {{Sfn|Freivogel|2014}} Во февруари 1942 бил пуштен во употреба како дел од италијанската морнарица ({{Langx|it|Regia Marina}}),{{Sfn|Freivogel|2014}}а подоцна истиот месец спасил британски воени заробеници кои го преживеале потонувањето на SS Ариосто, италијански брод што ги превезувал од [[Триполи]] до [[Сицилија]].{{Sfn|''Birmingham Post'' 14 May 2003}} На почетокот на јуни, {{Ship|Italian submarine|Alagi||6}} испукал торпеда кон ''Премуда'', бидејќи ја помешал со британски разорувач поради сличностите со британски разорувач од класа Х, а нападот ја промашил ''Премуда'' и го погодил разорувачот од класа <nowiki><i id="mwAa0">Навигатори</i></nowiki> {{Ship|Italian destroyer|Antoniotto Usodimare||2}}, потонувајќи го.{{Sfn|Sadkovich|1994}} Во периодот од 12 до 16 јуни 1942 година, ''Премуда'' учествувал во операции против конвојот на [[Сојузници во Втората светска војна|сојузничката]] операција Харпун, кој се обидувал да стигне до опколениот остров Малта од [[Гибралтар]]. Како дел од 10 флотила на разорувачи, ''Премуда'' ја поддржал италијанската 7 крстосувачка ескадрила, која била составена од лесните крстосувачи {{Ship|Italian cruiser|Eugenio di Savoia||2}} и {{Ship|Italian cruiser|Raimondo Montecuccoli||2}}. Сојузничките поморски сили изгубиле два разорувачи и четири трговски брода во комбинација од поморски оган, торпеда, воздушни напади и поморски мини.{{Sfn|Woodman|2003}} Разурнувачот од класата ''Навигатори'' {{Ship|Italian destroyer|Ugolino Vivaldi||2}} бил погоден од британски разурнувач, а ''Премуда'' добил задача да го одвлече на безбедно место во пристаништето Пантелерија, остров во [[Сицилиски Проток|Сицилијанскиот Проток]], под придружба на разурнувачот {{Ship|Italian destroyer|Lanzerotto Malocello||2}}.{{Sfn|Freivogel|2014}} На 6 и 7 јануари 1943 година, ''„Премуда“'' и 13 други италијански разорувачи транспортирале трупи во пристаништето [[Тунис (град)|Тунис]], кое било под контрола на Оската, во [[Северна Африка]].{{Sfn|Freivogel|2014}} Тие завршиле уште две такви мисии помеѓу 9 февруари и 22 март.{{Sfn|Rohwer|Hümmelchen|1992}} На 17 јули, ''„Премуда“'' развил сериозни проблеми со моторот во [[Лигурско Море|Лигурското Море]] во близина [[Ла Специја|на Ла Специја]]{{Sfn|Freivogel|2014}} и бил донесен во Џенова за голем ремонт на котелот и моторот{{Sfn|Brescia|2012}} каде било одлучено да се обнови по примерот на [[Класата Навигатори|класата ''Навигатори'']], вклучувајќи поширок греда за да се подобри нејзината стабилност, но бидејќи гранатите за нејзините главни топови произведени од „Шкода“ биле во недостиг, со нова одлука биле заменети со 135мм /L45 топови во единечни монтажипроизведени во Италија.{{Sfn|Freivogel|2014}} Реконструкцијата требало да вклучува и зголемени 37мм и 20мм вооружување, најверојатно бил користен просторот овозможен со отстранување на задните торпедни цевки.{{Sfn|Whitley|1988}} Реконструкцијата не била завршена кога Италија се предаде на Сојузниците, а ''Премуда'' бил запленет од Германија во Џенова на 8-9 септември 1943 година.{{Sfn|Whitley|1988}}{{Sfn|Freivogel|2014}} ''Премуда'' бил најважниот и најефикасниот италијански воен брод за награди од Втората светска војна.{{Sfn|Brescia|2012}} === ''TA32'' === Новите топови на ''Премуда'' не биле завршени кога бил запленет од Германците, а нивните првични планови биле бродот да служи како радарска пикчер за ноќни борци, со три 105мм противвоздушни топови L/45 во единечни монтирања, радар за рано предупредување Фреја, радар за поставување топови Вирцбург, а воедно и систем за контрола на површинскиот оган FuMO 21. Овие планови биле напуштени бидејќи на Германците им недостасувало уништувачи и торпедни чамци во Медитеранот, па била донесена одлука да се пушти во употреба како ''Torpedoboot Ausland'' (странски торпеден чамец) со радар DeTe наместо радарските сетови Фреја и Вирцбург.{{Sfn|Freivogel|2014}}{{Sfn|Brescia|2012}} Вооружување на бродот било заменето со четири 105мм поморски топови L/45, осум 37мм противвоздушни топови и помеѓу триесет и два и триесет и шест 20мм противвоздушни топови во четирикратни и двојни монтирања, а бројот на торпедни цевки бил значително намален од шест на три, а бројот од 37мм противвоздушните топови подоцна бил зголемен на десет, во четири двојни и две единечни монтирања.{{Sfn|Freivogel|2014}} Во германска служба, таа имаше вкупен екипаж од 220 офицери и војници.{{Sfn|Freivogel|2014}} [[Податотека:HMS_Meteor_(G74).jpg|алт=a black-and-white photograph of a warship at sea|мини|„ХМС ''Метеор“'' (на сликата) и „ХМС ''Лукаут“'' ги надминаа вооружените бродови ''TA32'' и нејзините придружници за време на Битката кај Лигурското Море во март 1945 година.]] На 18 август 1944 година бродот бил пуштен во употреба во [[Кригсмарине|германската морнарица]] ({{Langx|de|Kriegsmarine}}) како ''TA32'', под команда на ''капетанот-леутнант'' [[Емил Копка]] и служел во Лигурското Море со 10 флотила со торпедо и веднаш бил посветен на гранатирање на сојузничките позиции на италијанскиот брег, а потоа на задачи за извидување и поставување мини во западниот [[Џеновски Залив]].{{Sfn|Freivogel|2014}} На 2 октомври 1944 година, ''TA32'', заедно со {{Ship|German torpedo boat|TA24||2}} и {{Ship|German torpedo boat|TA29||2}}, отпловиле кон [[Санремо]] за поставување мини, каде што се сретнале со разурнувачот {{Ship|USS|Gleaves|DD-423|6}}, а по размената на оган, трите брода се вратиле во Џенова без да бидат погодени.{{Sfn|O'Hara|2013}} Веќе до средината на март 1945 година, ''TA32'', ''TA24'' и ''TA29'' биле единствените бродови од 10 флотила со торпедо што останале оперативни,{{Sfn|Freivogel|2014}}а во ноќта помеѓу 17 и 18 март 1945 година, ''TA32'' поставил 76 поморски мини кај Кап Корзе, северниот врв на [[Корзика]], во офанзивна операција за поставување мини, заедно со ''TA24'' и ''TA29''.{{Sfn|O'Hara|2011}} Откако биле откриени од радар на брегот, бродовите веднаш биле нападнати од разурнувачите {{Ship|HMS|Lookout|G32|6}} и {{Ship|HMS|Meteor|G73|6}}, во она што ќе стане познато како Битката кај Лигурско Море.{{Sfn|O'Hara|2011}}{{Sfn|Tomblin|2004}} Со намалена опрема за оружје, ''TA24'' и ''TA29'' биле потонати, додека ''TA32'' успел да избега со мала штета на кормилото, откако испукал неколку куршуми и извршил неуспешен напад со торпедо.{{Sfn|Freivogel|2014}}{{Sfn|O'Hara|2011}} Сепак ''TA32'' бил потопен кај Џенова на 24 април 1945 година, додека Германците се повлекувале,{{Sfn|Freivogel|2014}} а неговите остатоци биле подигнати и разбиени во 1950 година.{{Sfn|Brescia|2012}} == Видете исто така == * Список на бродови на Кралската југословенска морнарица == Белешки == .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:27em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:22.5em}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-alpha]{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-roman]{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-alpha]{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-greek]{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-roman]{list-style-type:lower-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-alpha .references{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-roman .references{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-alpha .references{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-greek .references{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-roman .references{list-style-type:lower-roman} == Фусноти == {{Наводи|20em}} == Наводи == === Книги === * {{Наведена книга|title=Mussolini's Navy: A Reference Guide to the Regia Marina 1930–45|last=Brescia|first=Maurizio|publisher=Naval Institute Press|year=2012|isbn=978-1-59114-544-8|location=Annapolis, Maryland}} * {{Наведена книга|title=Conway's All the World's Fighting Ships 1922–1946|publisher=Conway Maritime Press|year=1980|isbn=978-0-85177-146-5|editor-last=Chesneau|editor-first=Roger|location=London, England}} * {{Наведена книга|title=Warships of the Royal Yugoslav Navy 1918–1945|last=Freivogel|first=Zvonimir|date=2020|publisher=Despot Infinitus|isbn=978-953-8218-72-9|location=Zagreb, Croatia}} * {{Наведена книга|title=Adriatic Naval War 1940-1945|last=Freivogel|first=Zvonimir|last2=Rastelli|first2=Achille|date=2015|publisher=Despot Infinitus|isbn=978-953-7892-44-9|location=Zagreb}} * {{Наведена книга|title=Yugoslavia Political Diaries 1918–1965|publisher=Archives Edition|year=1997|isbn=978-1-85207-950-5|editor-last=Jarman|editor-first=Robert L.|volume=2|location=Slough, Berkshire}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=a3osAAAAYAAJ|title=German Warships of the Second World War|last=Lenton|first=Henry Trevor|publisher=Macdonald and Jane's|year=1975|isbn=978-0-356-04661-7|location=London, England}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ksAeBQAAQBAJ|title=Making Yugoslavs: Identity in King Aleksandar's Yugoslavia|last=Nielsen|first=Christian Axboe|publisher=University of Toronto Press|year=2014|isbn=978-1-4426-2750-5|location=Toronto, Ontario}} * {{Наведена книга|title=Jadransko more u sukobima i borbama kroz stoljeća|last=Novak|first=Grga|publisher=Marjan tisak|year=2004|isbn=978-953-214-222-8|volume=2|location=Split, Croatia|language=hr|trans-title=The Adriatic Sea in Conflicts and Battles Through the Centuries}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GkbXBZttEsUC|title=The German Fleet at War, 1939–1945|last=O'Hara|first=Vincent P.|publisher=Naval Institute Press|year=2011|isbn=978-1-61251-397-3|location=Annapolis, Maryland}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=exOT4ONB-OUC|title=Struggle for the Middle Sea: The Great Navies at War in the Mediterranean Theater, 1940–1945|last=O'Hara|first=Vincent P.|publisher=Naval Institute Press|year=2013|isbn=978-1-61251-408-6|location=Annapolis, Maryland}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=l6za1mEmQE4C|title=Chronology of the War at Sea 1939–1945: The Naval History of World War Two|last=Rohwer|first=Jürgen|last2=Hümmelchen|first2=Gerhard|publisher=Naval Institute Press|year=1992|isbn=978-1-55750-105-9|location=Annapolis, Maryland|author-link=Jürgen Rohwer}} * {{Наведена книга|title=The Italian Navy in World War II|last=Sadkovich|first=James J.|publisher=Greenwood Press|year=1994|isbn=978-0-313-28797-8|location=Westport, Connecticut}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XDqBUqnrFLYC|title=With Utmost Spirit: Allied Naval Operations in the Mediterranean, 1942–1945|last=Tomblin|first=Barbara Brooks|publisher=University Press of Kentucky|year=2004|isbn=978-0-8131-3768-1|location=Lexington, Kentucky}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=u4XfAAAAMAAJ|title=Destroyers of World War Two: An International Encyclopedia|last=Whitley|first=M. J.|publisher=Naval Institute Press|year=1988|isbn=978-0-87021-326-7|location=Annapolis, Maryland}} * {{Наведена книга|title=Malta Convoys 1940–1943|last=Woodman|first=R.|publisher=John Murray|year=2003|isbn=978-0-7195-6408-6|location=London}} === Периодични изданија и филмови === * {{Наведени вести|title=PoW Survivors Re-Live Sinking by Submarine|last=Birmingham Post|date=14 May 2003|work=[[Birmingham Post]]|publisher=Trinity|location=Birmingham, England|ref={{harvid|Birmingham Post 14 May 2003}}|via=}} * {{Наведено списание|last=Freivogel|first=Zvonimir|year=2014|title=From Glasgow to Genoa under Three Flags – The Yugoslav Flotilla Leader Dubrovnik|url=http://ejournal6.com/journals_n/1404051978.pdf|journal=Voennyi Sbornik|publisher=Academic Publishing House Researcher|volume=4|issue=2|pages=83–88|access-date=25 October 2014}} * {{Наведено видео|date=1931|title=Glasgow. Princess Olga of Yugoslavia names and launches Flotilla Leader 'Dubrovnik' – most powerful in its class – British Built in Yarrow's famous yard – for Yugoslavian Navy}} == Надворешни врски == * Веб-страница на [https://www.marina.difesa.it/noi-siamo-la-marina/mezzi/mezzi-storici/Pagine/PQRS/premuda_caccia.aspx Premuda] Marina Militare {{Портал-кутија|Engineering}}{{Ships of the Royal Yugoslav Navy}}{{April 1945 shipwrecks}} [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 7z7l85nizuy604mt0e1hcsaknfjp4g4 0 1392487 5544195 2026-04-24T10:19:02Z Kalina Georgievska pestaloci 130246 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1336783622|Philippe de Palézieux]]“ 5544195 wikitext text/x-wiki '''Филип де Палезие''' (1871, Миес &#x2013; 25 ноември 1957 година, [[Женева]]) &#x2013; швајцарски [[Ботаника|ботаничар]]. Во 1891 година Филип де Палезие започнал со изучување машинско инженерство на Циришкиот политехнички институт „Ејдгеносише“, а потоа студирал ботаника на Минхенскиот универзитет како ученик на ботаничарот Лудвиг Радикофер. Од 1900 до 1939 година бил приватен научник во Германија и поголемиот дел од времето го поминал во округот Берлин-Далем. Во 1939 година се преселил во Женева, каде што во 1943 година го наследил Константин Андреас фон Регел како [[кустос]] на „[[Пјер Едмон Боасие|Хербариумот Боасие]]“. Од 1946 до 1949 година бил претседател на ''Женевското ботанично здружение.'' == Публикации == * ''Anatomisch-systematische Untersuchung des Blattes der Melastomaceen mit Ausschluss der Triben der Microlicieen, Tibouchineen, Miconieen'', 1899 (дисертација) – Анатомско-систематска студија за листовите на Melastomaceae, со исклучок на племињата на Microlicie. * Société Botanique de Genève. Compte-rendu des séances. Séance du 19 ноември 1923 година. ''Un hybride nouveau du genre Scabiosa'' . Бик. Соц. Бот. Женева, 1923 година – Нов хибрид од родот ''Scabiosa.'' * ''Epervières nouvelles des Alpes et du Jura'' (со Карл Херман Зан ); Бик. Соц. Бот. Женева, 1924 година - Нова трева од [[Јура (планински венец)|планините Јура]]. * ''Les plantes adventices des environs de Genève de l'herbier Paiche'' ; Бик. Соц. Бот. Женева, 1944 – Плевел од околината на Женева во хербариумот Паиче. {{Ботаничар|Palez.|Palézieux, Philippe de}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Palezieux, Philippe de}} [[Категорија:Починати во 1957 година]] [[Категорија:Родени во 1871 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] l7xmnzdudd7j6tycf7qlhsp46w6xj0f 0 1392488 5544196 2026-04-24T10:20:26Z Ilina Apostolova Pestaloci 130245 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1302577673|Joseph Pallithanam]]“ 5544196 wikitext text/x-wiki '''Џозеф Матен Палитанам''' (1915–1984)<ref name="ipni">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipni.org:80/ipni/idAuthorSearch.do?id=39851-1|title=Author Details for Pallithanam, Joseph Mathen|work=[[International Plant Names Index|IPNI]]|accessdate=27 January 2012|quote=1915-1984}}</ref> - индиски ботаничар. Роден е во Матачан (Вачапарампил) и Маријама (Палитанам) во Каинадивилиџ Кутанаду. Тој припаѓа на традиционално земјоделско семејство. По образованието, станал свештеник во [[Исусовци|Исусовото друштво]]. Потоа завршил докторат по ботаника и станал инструктор на колеџот „Св. Ксавер“ во Тирунелвели, Тамил Наду, а потоа и на колеџот „Св. Јосиф“ во Тиручирапали. Своето време го посветил на таксономски студии и компилација на [[флора]]. Палитанам бил еден од првите индиски језуитски ботаничари. Иако имал направено значителни истражувања во областа на таксономијата, многу малку се објавени. Заедно со отецот Балам од колеџот „Св. Јосиф“, се смета дека инспирирал многу студенти да изучуваат ботаника во Индија. Неговата книга ''Џебна флора на ридовите Сирумалаи Јужна Индија''<ref>Pallithanam, J. M., and K. M. Matthew. ''A Pocket Flora of the Sirumalai Hills, South India.'' Tiruchirapalli, India: Rapinat Herbarium, St. Joseph's College, 2001. {{ISBN|978-81-900539-7-6}} [[oclc:48492796|WorldCat]]</ref> сè уште се смета за значајно дело за флората на Јужна Индија и сè уште се цитира во научната литература. {{Ботаничар|Pallith.|Pallithanam, Joseph}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1984 година]] [[Категорија:Родени во 1915 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] h6wg3m40gxe5u40wjs7ljkekcc32u84 0 1392489 5544197 2026-04-24T10:22:19Z Pestaloci.biblioteka 130252 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1350811637|Theodore Sherman Palmer]]“ 5544197 wikitext text/x-wiki   [[Податотека:Theodore_Sherman_Palmer_1908.jpg|мини|Теодор Шерман Палмер.]] '''Теодор Шерман Палмер''' (26 јануари 1868 - 24 јули 1955) бил американски [[Зоологија|зоолог]] . Палмер бил роден во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд, Калифорнија]] и студирал на Универзитетот во Калифорнија .Палмер бил син на Хенри Остин и Џејн Оливија (Деј) Палмер, а неговата мајка била ќерка на Шерман Деј, внука на претседателот на Јеил, Џеремаја Деј и правнука на еден од основачите на САД, Роџер Шерман, што значи дека Палмер бил пра-пра-внук на Шерман. Во 1889 година, тој се приклучил на Одделот за економска орнитологија и мамалогија на [[Министерство за земјоделство на САД|Министерството за земјоделство на Соединетите Американски Држави]] под водство на Клинтон Харт Меријам. Во 1891 година бил член на Експедицијата во Долината на смртта од 1891 година и нејзин водач во првите 3 месеци. Тој бил помошник-началник на Одделот од 1896 до 1902 година, а потоа од 1910 до 1914 година. Тој се вклучил во создавање законските регулативи поврзани со заштитата на дивиот свет и раководел со гранка на организацијата што се занимавала со ова прашање од 1902 до 1910 година и повторно од 1914 до 1916 година. Палмер го напишал прелиминарниот нацрт на Договорот за заштита на птиците што мигрираат меѓу [[Канада]] и Соединетите Американски Држави (1916) и бил претседател на Комитетот што ги подготвил првите регулативи според Законот за Договорот за птици преселници (1918). Се пензионирал во 1933 година. Палмер бил член на околу 25 северноамерикански научни организации и 4 странски научни организации, како и организации за заштита на природата. Тој бил потпретседател на Американското здружение на мамолози од 1928 до 1934 година и соосновач на Националното здружение „Одубон“. Палмер е одбележан со научните имиња на два северноамерикански гуштери: ''Uta palmeri'' и ''Elgaria coerulea palmeri'' .<ref>[[species:Bo Beolens|Beolens, Bo]]; [[species:Michael Watkins|Watkins, Michael]]; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Palmer, T.S.", p. 200).</ref> Тој е одбележан и во името на верверичка: ''Neotamias palmeri'' .<ref>{{Наведена книга|title=The Eponym Dictionary of Mammals|last=Beolens|first=Bo|last2=Watkins|first2=Michael|last3=Grayson|first3=Michael|date=2009|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-9304-9|location=2715 North Charles Street Baltimore, Maryland 21218-4363|pages=305–306}}</ref> * Експедиција во Долината на смртта {{Наводи}} * {{Наведено списание|last=McAtee WL|year=1956|title=In Memoriam: Theodore Sherman Palmer|url=http://sora.unm.edu/node/20457|journal=The Auk|volume=73|issue=3|pages=367–377|doi=10.2307/4082005|jstor=4082005|doi-access=free}} * [http://mountainviewpeople.blogspot.com/2012/07/theodore-sherman-palmer-january-26-1868.html Lives of the Dead: Mountain View Cemetery in Oakland, Theodore Sherman Palmer] * [https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf2j49n5n5/ Theodore Sherman Palmer Photograph Collection] * [https://www.findagrave.com/memorial/142114292/theodore-sherman-palmer Find A Grave] * [[oclc:4797635|T.S. Palmer Papers]] * [https://gw.geneanet.org/tdowling?lang=en&n=day&oc=0&p=jane+olivia Sherman/Day/Palmer Family Tree] * [https://www.lofty.com/products/granite-banking-house-of-palmer-day-gold-hill-nevada-territory-receipt-1-qkz6w Granite Banking House of Palmer & Day, Gold Hill, Nevada Territory] * [https://www.heirloomsreunited.com/2013/06/obituary-of-sherman-day-class-of-1826.html Sherman Day Family] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Апсолвенти на Калифорнискиот универзитет (Беркли)]] [[Категорија:Американски зоолози]] [[Категорија:Починати во 1955 година]] [[Категорија:Родени во 1868 година]] flxutpzy8jji1k7rsuzhokiubm9vcp3 0 1392490 5544198 2026-04-24T10:22:24Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Златарица | native_name = Община Златарица | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Zlataritsa Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Златарица во... 5544198 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Златарица | native_name = Община Златарица | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Zlataritsa Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Златарица во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Zlataritsa.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 03 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 53 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Велико Трново (област)|Велико Трново]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Златарица]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Петар Ганев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 232,68 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 23 села | population_total = 4.342 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 5090 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 6153 | website = {{URL|https://www.zlataritsa.bg}} }} '''Општина Златарица''' ({{Langx|bg|Община Златарица}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Административен центар е градот [[Златарица]]. Има 4.342 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во југоисточниот дел на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Со својата површина од 232,68 km² го зазема 8-то место меѓу 10-те општини во областа, што претставува 4,8 % од нејзината територија. Релјефот на општината е разновиден — северниот дел е ридски и припаѓа на [[Предбалкан|Среден Предбалкан]], додека јужниот дел е планински и ги опфаќа северните падини на Елено-Тврдишката Планина (дел од [[Стара Планина|Средна Стара Планина]]). == Самоуправа == Општината се состои од 24 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 23 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: <div style="column-count: 3; -moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; column-gap: 20px; padding-top: 10px;"> * [[Горна Хаџијска]] * [[Горско Ново Село]] * [[Горско Писарево]] * [[Дедина]] * [[Дединци]] * [[Делова Махала]] * [[Долно Шивачево]] * [[Дуровци]] * [[Д’лги Припек]] * '''[[Златарица]]''' * [[Калајџии]] * [[Новогорци]] * [[Овоштна]] * [[Равново]] * [[Разсоха]] * [[Резач]] * [[Рекичка]] * [[Родина (село)|Родина]] * [[Росно]] * [[Сливовица (село)|Сливовица]] * [[Средно Село (Великотрновско)|Средно Село]] * [[Чешма (Великотрновско)|Чешма]] * [[Чистово]] * [[Чуката (Великотрновско)|Чуката]] </div> == Поврзано == * [[Велико Трново (област)|Област Велико Трново]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.zlataritsa.bg/ Мрежно место на Општина Златарица] {{bg}} {{Општина Златарица}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Златарица}} [[Категорија:Општини во областа Велико Трново|Златарица]] q1d0xxv3dwyugkfjbmg4zkiis36hqx9 10 1392491 5544200 2026-04-24T10:24:25Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Златарица | title = Населени места во [[Општина Златарица]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align: justify; | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Златарица]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Горна Хаџијска]] * [[Горско Ново Село]] *... 5544200 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Златарица | title = Населени места во [[Општина Златарица]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align: justify; | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Златарица]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Горна Хаџијска]] * [[Горско Ново Село]] * [[Горско Писарево]] * [[Дедина]] * [[Дединци]] * [[Делова Махала]] * [[Долно Шивачево]] * [[Дуровци]] * [[Д’лги Припек]] * [[Калајџии]] * [[Новогорци]] * [[Овоштна]] * [[Равново]] * [[Разсоха]] * [[Резач]] * [[Рекичка]] * [[Родина (село)|Родина]] * [[Росно]] * [[Сливовица (село)|Сливовица]] * [[Средно Село (Великотрновско)|Средно Село]] * [[Чешма (Великотрновско)|Чешма]] * [[Чистово]] * [[Чуката (Великотрновско)|Чуката]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Златарица]] </noinclude> 6v76wl9mwmxw08g1vhc41ziu2d03bke 0 1392492 5544201 2026-04-24T10:25:04Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Златарица (општина)]] 5544201 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Златарица (општина)]] d1zcfbyyfjp5m13ce5b24c95vdlkmxe 0 1392493 5544202 2026-04-24T10:26:14Z Marija pestaloci 132553 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1335991105|Julius A. Palmer Jr.]]“ 5544202 wikitext text/x-wiki '''Џулиус Обоно Палмер помладиот''' (1 март 1840 - 11 јануари 1899) бил најзапаметен во историјата по неговата поврзаност со хавајската кралица [[Лилиуокалани]]. Роден бил во старо, воспоставено семејство од Масачусетс кое се ориентирало околу конзервативниот христијански начин на живот. Неговиот татко бил успешен бизнисмен и политичар, исто така имал 2 браќа , едниот брат бил христијански свештеник, а другиот брат бил професор на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. Како млад човек, тој го избрал животот на морнар, посетувајќи голем дел од светот и станувајќи мултилингвист. Откако се пензионирал како морски капетан, подоцнежните години ги посветил на истражување на здравствените придобивки од јадливите габи. Палмер и Лилиуокалани првпат се сретнале на дипломатски бал во Хонолулу, кога тој бил морски капетан со привремен престој. Таа била млада, а тој сè уште немал ни 30 години. Во текот на следните неколку децении, нивните патишта продолжиле да се вкрстуваат. Палмер сметал дека Хавајците биле предмет на мисионерска нетрпеливост, и двапати бил испратен на Хаваи од страна на американските весници за да ги покрие политичките настани што се одвивале по соборувањето на Кралството Хаваи. Ова мислење го ставило во позиција да биде цел на исмејување и малтретирање од страна на оние што се залагале за анексијата, меѓу кои биле и повеќето од етаблираните весници на Хаваи. Откако Лилиуокалани излегла од затвор го регрутирала Палмер како личен асистент кога била на резиденција во Бостон и Вашингтон, протестирајќи против анексијата на Хаваи. Тој станал нејзин официјален портпарол, стенограф и секретар кој ѝ помагал во литературно издаваштво и нејзин верен сојузник. Таа, пак, го нарекувала човек со „беспрекорна чест и интегритет“. == Делата на Палмер == === Габа === * {{Наведено списание|date=April 1877|title=Toad-Stool Eating|url=https://books.google.com/books?id=3tXUAAAAMAAJ&q=toadstool-eating&pg=PA93|journal=The Popular Science Monthly|language=en|publisher=Popular Science Publishing Company|volume=11|pages=93–100|access-date=September 25, 2017}} * {{Наведени вести|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045462/1879-09-27/ed-1/seq-7/|title=How Mushrooms Grow|date=September 27, 1879|work=The Evening Star|access-date=September 25, 2017|location=Washington D. C.|page=Image 7|via=[[Chronicling America]]}} * {{Наведени вести|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83040340/1879-10-17/ed-1/seq-6/|title=Mushrooms and Toadstools|date=October 17, 1879|work=The Iola Register|access-date=September 25, 2017|location=Iola, Kansas|page=Image 6|via=[[Chronicling America]]}} * {{Наведена книга|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001497477|title=Mushrooms of America: edible and poisonous|date=1885|publisher=L. Prang & Co.|location=Boston, MA|via=[[HathiTrust]]}} * {{Наведена книга|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001497549|title=About mushrooms: a guide to the study of esculent and poisonous fungi|date=1894|publisher=Lee & Shepard|location=Boston, MA|via=[[HathiTrust]]}} === Книги од Хаваи === * {{Наведена книга|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001268101|title=Memories of Hawaii and Hawaiian correspondence|last=Palmer|first=Julius A.|date=1894|publisher=Lee and Shepard|location=Boston, MA|via=[[HathiTrust]]}} * {{Наведена книга|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001268100|title=Again in Hawaii|last=Palmer|first=Julius A.|date=1895|publisher=Lee and Shepard|location=Boston, MA|via=[[HathiTrust]]}} == Наводи == {{Наводи|33em}} [[Категорија:Родени во 1840 година]] [[Категорија:Миколози]] [[Категорија:Починати во 1899 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] d9n72uwzfz1gvcqivnhvxui9pset0p1 0 1392494 5544205 2026-04-24T10:31:45Z Борјан Атанасов Песталоци 130250 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1336701157|Alvar Palmgren]]“ 5544205 wikitext text/x-wiki '''Алвар Палмгрен''' (28 април 1880 – 30 ноември 1960) бил [[Финска|фински]] [[Ботаника|ботаничар]] и [[Екологија|еколог]] на растенијата. Палмгрен студирал [[ботаника]] на Универзитетот во Хелсинки кај професорот Ј.П. Норлин. Дипломирал во 1906 година и докторирал во 1914 година. Станал доцент по [[ботаника]] на Универзитетот во Хелсинки во 1916 година и професор по [[ботаника]] на истиот универзитет во 1928 година. Алвар Палмгрен се пензионирал во 1950 година. == Истражување == Палмгрен работел како [[Систематика|систематски]] ботаничар со микровидови ''[[Глуварче|Taraxacum]]'', ''Hieracium'' и други [[Род (биологија)|родови]]. Како еколог, тој работел на природата на [[Растителна заедница|растителните заедници]]. Тој ги поддржувал идеите на Хенри Глисон за индивидуалистичкото однесување на видовите во заедницата уште од 1920-тите. Палмгрен напишал рани извештаи за улогата на изолацијата и стохастичките настани во дистрибуцијата на видовите, додека неговата современа биологија била во голема мера детерминистичка. == Жакардовиот спор == Во 1920-тите, Палмгрен влегол во жесток спор со [[Швајцарија|швајцарскиот]] ботаничар и фитогеограф Пол Жакард околу толкувањето на односот помеѓу видовите и родот на Жакард. Палмгрен забележал намалување на богатството на видовите од запад кон исток во [[Оланд|Аланд]], неговата главна географска сцена на научно истражување. Тој го протолкувал ова како ефект на изолација од [[Шведска|шведското]] копно на запад, а поврзаниот понизок однос помеѓу видовите и родот како ефект на случајно земање примероци. Швајцарскиот [[Ботаника|ботаничар]] Артур Мајлефер статистички покажал дека [[Род (биологија)|родовите]] се акумулираат многу побрзо од [[Вид (биологија)|видовите]] и затоа биолошкото објаснување на Жакард за моделот е непотребно бидејќи може целосно да се објасни како ефект на статистичко земање примероци.<ref>{{Наведено списание|last=Maillefer|first=A.|year=1929|title=Le Coefficient générique de P. Jaccard et sa signification|journal=Mémoires de la Société Vaudoise de Sciences Naturelles|volume=3|issue=4|pages=113–183}}</ref> Аналитичко решение со ист резултат дал [[Унгарија|унгарскиот]] математичар Георг Поља . <ref>{{Наведено списание|last=Pólya|first=G.|year=1930|title=Ein Wahrscheinlichkeitsaufgabe in der Pflanzensociologie|journal=Vierteljahrsschrift der Naturforschenden Gesellschaft in Zürich|volume=75|pages=211–219}}</ref> Всушност, ова несогласување го повторија Чарлс Елтон <ref>{{Наведено списание|last=Elton|first=Charles|date=1946|title=Competition and the structure of ecological communities|url=https://www.jstor.org/stable/1625|journal=Journal of Animal Ecology|volume=15|issue=1|pages=54–68|doi=10.2307/1625|jstor=1625|url-access=subscription}}</ref> против ЦБ Вилијамс и повторно го повторија Питер Грант и Даниел Симберлоф во 1970-тите. == Разно == Палмгрен бил во одборот на Societas pro Fauna et Flora Fennica од 1916 година станал претседател во 1920 до 1957 година. Палмгрен ко-уредувал две дела, имено ''Carices fulvellae Fries'' и заедно со L. Fagerström ''Carices extensae exsiccatae a Museo Botanico Universitatis Helsingiensis distributae''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=502829696|title=Carices fulvellae Fries: IndExs ExsiccataID=502829696|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=22 January 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=353256704|title=Carices extensae exsiccatae a Museo Botanico Universitatis Helsingiensis distributae: IndExs ExsiccataID=353256704|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=22 January 2025}}</ref> Покрај неговата ботаничка работа, Палмгрен направил импресивен политички чин како 22-годишен студент. Тој иницирал и предводел движење меѓу младите фински мажи за одбивање [[Регрутирање|на регрутација]] во [[Руска Империја|Руската царска]] армија. Рекрут од 1900 година од [[Николај II (Русија)|Николај II од Русија]], суверен на Големото војводство Финска, ги ставил финските [[Регрутирање|регрути]] под [[Руска Империја|рускиот]] воен врв. „Штрајкувачкото“ движење принудило повлекување до 1905 година. {{Ботаничар|Palmgr.|Palmgren, Alvar}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://web.abo.fi/~bwikgren/biologer/PalmgrenA.htm Шведска биографија со портрет]{{Мртва врска|date=October 2018}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1960 година]] [[Категорија:Родени во 1880 година]] [[Категорија:Ботаничари]] cxzqpxor6fry6s9qczjuqnpoo8l0zg2 0 1392495 5544206 2026-04-24T10:32:29Z GorjanaPestaloci 130251 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338088367|Edward Palmer (botanist)]]“ 5544206 wikitext text/x-wiki '''Едвард Палмер''' (12 јануари 1829 - 10 април 1911) бил самоук британски [[Ботаника|ботаничар]] и раноамерикански [[Археологија|археолог]]. == Биографија == Едвард Палмер бил роден на 12 јануари 1829 година во Норфолк и крстен на 22 февруари 1829 година во Брендон, Сафолк, [[Англија]], како син на Роберт и Мери Палмер. Емигрирал во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] во 1850 година, каде што првично се населил во [[Кливленд|Кливленд, Охајо]]. Патувал во [[Јужна Америка]] и станал лекар, служејќи во Армијата на Унијата за време на [[Американска граѓанска војна|Американската граѓанска војна]]. Палмер собирал биолошки примероци, првенствено растенија, за Институтот Смитсонијан и [[Министерство за земјоделство на САД|Министерството за земјоделство на Соединетите Американски Држави]], меѓу другите институции. Според неговиот биограф: Тој собрал примероци во југозападниот дел на САД, Флорида, Мексико (вклучувајќи ја и Баја Калифорнија) и Јужна Америка. Околу 200 видови и два рода (''Palmerella'' и ''Malperia'') растенија се именувани во негова чест. Стандардната [[Биномна номенклатура|авторска кратенка]] '''Palmer''' се применува за ботаничките [[Таксон|таксони]] што ги опишал. Ботаничките колекции на Палмер (кои бројат над 100.000) се претежно пресувани и сушени. Тие се наоѓаат во истражувачки институции низ целиот свет, вклучувајќи ја институцијата Смитсонијан, [[Харвард|Универзитетот Харвард]], Ботаничката градина Мисури, Националниот арборетум на САД, Ботаничката градина во Њујорк, [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралската ботаничка градина, Кју]] и многу други. Ботаничката колекција на Палмер во Националниот хербариум на САД во институцијата Смитсонијан останува најголемата. Содржи над 16.000 примероци што Палмер ги собирал во текот на шеесет години. Тој дистрибуирал две серии примероци слични на exsiccata, имено ''Algae Bahamenses'' and ''Algae Floridanae''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1523717631|title=Algae Bahamenses: IndExs ExsiccataID=1523717631|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=30 August 2024}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=183660160|title=Algae Floridanae: IndExs ExsiccataID=183660160|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=30 August 2024}}</ref> Палмер, исто така, извршил значително количество археолошко собирање и ископување на американскиот Запад, првенствено во [[Јута]], [[Невада]] и [[Тексас]], како и во [[Мексико]], вклучувајќи ги [[Долна Калифорнија|Баја Калифорнија]], [[Коавила|Коахуила]], [[Тамаулипас]], Сан Луис Потоси и централно Мексико. Колекциите на Палмер од Баја Калифорнија, пронајдени на локација во близина на Баија де лос Анџелес. Подоцна биле опишани и анализирани од Вилијам Ц. Маси и Керолин М. Озборн. Откако проектот за истражување на могилите бил завршен, Палмер се вратил на ботаниката и природната историја и работел како теренски претставник на Смитсонијан, научник во Бирото за американска етнологија на Смитсонијан и колекционер и експерт во [[Министерство за земјоделство на САД|Министерството за земјоделство на Соединетите Американски Држави]] во Вашингтон, сè до неговата смрт на 10 април 1911 година. == Семејство == Палмер се оженил со Дина Ричес (ќерка на Едмунд Ричес, овчар) во Ист Баршам, Норфолк, на 29 март 1856 година. Два месеци подоцна, нововенчаните Едвард и Дина пристигнале во Њујорк на бродот ''„Амазон“''. Бракот сигурно се покажал како незадоволителен бидејќи до април 1861 година Дина се вратила да живее со своите родители во Ист Баршам. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www2.huh.harvard.edu/libraries/archives/PALMER.html Сивиот хербариум на Универзитетот Харвард за неговата колекција на трудови од Едвард Палмер.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151119231951/http://www2.huh.harvard.edu/libraries/archives/PALMER.html}} * [http://www.calflora.net/botanicalnames/pagePA-PH.html Запис на CalFlora.net за Палмер] * [http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=575 Едвард Палмер (1830?–1911) – Енциклопедија на Арканзас] на www.encyclopediaofarkansas.net * [http://siarchives.si.edu/collections/siris_arc_217597 Документи на Едвард Палмер, околу 1861–1914 година] од архивите на институцијата Смитсонијан * [https://naturalhistory.si.edu/research/botany/research/edward-palmer-father-ethnobotany Едвард Палмер - татко на етноботаниката] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Британски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1911 година]] [[Категорија:Родени во 1829 година]] bb0tcl58omrsxx2fn4jenm7bij1eblk 0 1392496 5544207 2026-04-24T10:32:30Z Aleksej pestaloci 132551 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338953078|Ernest Jesse Palmer]]“ 5544207 wikitext text/x-wiki '''Ернест Џеси Палмер''' (роден на 8 април 1875 година; <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Connor|first=Sheila|date=2012|title=Ernest Jesse Palmer (1875-1962) papers, 1911-1987: Guide|url=https://arboretum.harvard.edu/wp-content/uploads/2020/07/III_EJP_2012.pdf|journal=Archives of the Arnold Arboretum|volume=|pages=3–5|via=Harvard University}}</ref> починал на 25 февруари 1962 година<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000006267|title=Palmer, Ernest Jesse (1875-1962) on JSTOR|work=plants.jstor.org|accessdate=2021-02-05}}</ref>) бил „колекционер-ботаничар“, ботанички таксоном и колекционер на растенија.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name="The Kansas City Star 1 April 1962">{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/clip/74793789/death-reveals-the-stature-of-a-missouri/|title=Death Reveals the Stature of a Missouri Scientist|date=1 April 1962|work=The Kansas City Star|access-date=31 March 2021|pages=89}}</ref> Тој почнал да собира во 1901 година,<ref name="harvard">{{Наведена мрежна страница|url=https://arboretum.harvard.edu/stories/ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship/|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|date=15 November 2017|work=Arnold Arboretum|language=en-us|accessdate=31 March 2021}}</ref> потоа професионално собирал за Ботаничката градина во Мисури почнувајќи од 1913 година и за Арборетумот Арнолд на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] во 1921 година до 1948 година. Специјализирал во родовите ''Crataegus'' и ''Quercus'' . <ref name=":1" /> == Кариера == Палмер станал главна поддршка на неговото семејство на единаесетгодишна возраст откако неговиот татко ја изгубил способноста да работи работа.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000006267|title=Palmer, Ernest Jesse (1875-1962) on JSTOR|work=plants.jstor.org|accessdate=2021-02-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000006267 "Palmer, Ernest Jesse (1875-1962) on JSTOR"]. ''plants.jstor.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-02-05</span></span>.</cite></ref> Работел на неколку работни места, вклучувајќи испораки преку коњ и кола, а подоцна и сметководител за локалната компанија за нафта, „Вотерс-Пирс Оил Компани“. <ref name=":2">{{Наведено списание|last=Palmer|first=Theodore|date=November 2017|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|url=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf|journal=Arnoldia|volume=|pages=12–24|via=Harvard}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPalmer2017">Palmer, Theodore (November 2017). [http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf "Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Arnoldia'': <span class="nowrap">12–</span>24 &#x2013; via Harvard.</cite></ref> Во меѓувреме, тој продолжил да се интересира за природна историја. Во 1900 година, Палмер го прочитал трудот на ботаничарот Бенџамин Франклин Буш од 1894 година, во кој Буш ги молел читателите да му испратат примероци од растенија за идентификација.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Connor|first=Sheila|date=2012|title=Ernest Jesse Palmer (1875-1962) papers, 1911-1987: Guide|url=https://arboretum.harvard.edu/wp-content/uploads/2020/07/III_EJP_2012.pdf|journal=Archives of the Arnold Arboretum|volume=|pages=3–5|via=Harvard University}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFConnor2012">Connor, Sheila (2012). [https://arboretum.harvard.edu/wp-content/uploads/2020/07/III_EJP_2012.pdf "Ernest Jesse Palmer (1875-1962) papers, 1911-1987: Guide"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Archives of the Arnold Arboretum'': <span class="nowrap">3–</span>5 &#x2013; via Harvard University.</cite></ref> Во период од неколку месеци, ботаничарот Буш идентификувал неколку растенија за Палмер и во следната година го посетил неколку пати.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Palmer|first=Theodore|date=November 2017|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|url=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf|journal=Arnoldia|volume=|pages=12–24|via=Harvard}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPalmer2017">Palmer, Theodore (November 2017). [http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf "Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Arnoldia'': <span class="nowrap">12–</span>24 &#x2013; via Harvard.</cite></ref> <ref name=":0" /> Преку Буш, Палмер дознал за ботаничарот Чарлс Спрег Сарџент.<ref name=":0" /> Сарџент, за кого Буш собирал примероци, исто така дознал за Е.Ј. Палмер.<ref name=":0" /> <ref name=":2" /> Палмер првпат испратил примероци до Сарџент во ноември 1901 година. Првата пратка со плодови од глог не успеала поради погрешно пакување и лошо ракување. Но кога Палмер испратил втор пакет, добил пофалби од Сарџент за успешното сушење. Според Сарџент, родовите глог ''Crataegus'' се тешки за ракување. Тој понатаму пишува дека ќе испрати список на растенија што Палмер ќе ги бара напролет. До 1903 година, Сарџент идентификувал три нови примероци од хербариум од примероците на Палмер, ''Crataegus palmeri'', ''C. lanuginosa'' и ''C. speciosa'' . Првиот го именувал по Палмер.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Palmer|first=Theodore|date=November 2017|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|url=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf|journal=Arnoldia|volume=|pages=12–24|via=Harvard}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPalmer2017">Palmer, Theodore (November 2017). [http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf "Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Arnoldia'': <span class="nowrap">12–</span>24 &#x2013; via Harvard.</cite></ref> Палмер го зголемил своето таксономско знаење, особено за родот ''Crataegus'', и разменувал писма со Сарџент до 1907 година.<ref name="harvard">{{Наведена мрежна страница|url=https://arboretum.harvard.edu/stories/ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship/|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|date=15 November 2017|work=Arnold Arboretum|language=en-us|accessdate=31 March 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://arboretum.harvard.edu/stories/ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship/ "Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship"]. ''Arnold Arboretum''. 15 November 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">31 March</span> 2021</span>.</cite></ref> Сарџент му пишал на Палмер во 1907 година за да го поттикне да работи за Арборетумот Арнолд, колекционерски професионално. Палмер одбил.Тој поради својата потреба да го издржува своето семејство. Сарџент повторно побарал во 1908 и 1911 година, а Палмер го одбил и овие пати. Сепак, до 1910 година, Палмер патувал интензивно за да собира специфични примероци за Сарџент. Патувал во Џоплин, Дуенвег, Алба, Картагина, Галена и Ноел, во близина на Веб Сити, Мисури. Конечно ја прифатил понудата на Сарџент во 1913 година, започнувајќи и работа за Ботаничката градина во Мисури.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Palmer|first=Theodore|date=November 2017|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|url=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf|journal=Arnoldia|volume=|pages=12–24|via=Harvard}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPalmer2017">Palmer, Theodore (November 2017). [http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf "Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Arnoldia'': <span class="nowrap">12–</span>24 &#x2013; via Harvard.</cite></ref> По смртта на неговата мајка 1920 година, Палмер се преселил во Бостон во 1921 година за да работи со Сарџент. Тие тесно соработувале сè до смртта на Сарџент во март 1927 година. Еден месец подоцна, Палмер бил избркан од работата како мерка за намалување на трошоците, но бил повторно вработен следната година .<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Palmer|first=Theodore|date=November 2017|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|url=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf|journal=Arnoldia|volume=|pages=12–24|via=Harvard}}</ref> Тој официјално се пензионирал кон средината на летото 1947 година, но се вратил на работа подоцна истиот септември до почетокот на летото 1948 година.<ref name=":2" /> <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000006267|title=Palmer, Ernest Jesse (1875-1962) on JSTOR|work=plants.jstor.org|accessdate=2021-02-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000006267 "Palmer, Ernest Jesse (1875-1962) on JSTOR"]. ''plants.jstor.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-02-05</span></span>.</cite></ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.ancestry.com/genealogy/records/ernest-jesse-palmer-24-23x33dj Ancestry.com] * [https://www.bxdworkshops.com/palmer-1927/ Блог за работилници BXD] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210213110339/https://www.bxdworkshops.com/palmer-1927/}} * [https://theodorewpalmer.com/2012/04/20/my-father-ernest-jesse-palmer-april-8-1875-to-february-25-1962/ Блогот на Теодор Палмер] [[Категорија:Починати во 1962 година]] [[Категорија:Родени во 1875 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 1zstj7zj52xq1m61b8j5hn82c3lrop3 5544242 5544207 2026-04-24T11:55:52Z Виолетова 1975 средување 5544242 wikitext text/x-wiki '''Ернест Џеси Палмер''' ({{роден на|8|април|1875}} година - {{починал на|25|февруари|1962}} година) — „колекционер-ботаничар“, ботанички таксоном и колекционер на растенија.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000006267|title=Palmer, Ernest Jesse (1875-1962) on JSTOR|work=plants.jstor.org|accessdate=2021-02-05}}</ref><ref name=":0">{{Наведено списание|last=Connor|first=Sheila|date=2012|title=Ernest Jesse Palmer (1875-1962) papers, 1911-1987: Guide|url=https://arboretum.harvard.edu/wp-content/uploads/2020/07/III_EJP_2012.pdf|journal=Archives of the Arnold Arboretum|volume=|pages=3–5|via=Harvard University}}</ref> Тој почнал да собира во 1901 година,<ref name="harvard">{{Наведена мрежна страница|url=https://arboretum.harvard.edu/stories/ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship/|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|date=15 November 2017|work=Arnold Arboretum|language=en-us|accessdate=31 March 2021}}</ref> потоа професионално собирал за Ботаничката градина во Мисури почнувајќи од 1913 година и за Арборетумот Арнолд на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] во 1921 година до 1948 година. Се специјализирал за родовите ''[[Crataegus]]'' и ''[[Quercus]]''.<ref name=":1" /> == Кариера == Палмер станал главна поддршка на неговото семејство на единаесетгодишна возраст откако неговиот татко ја изгубил способноста да работи.<ref name=":1" /> Работел на неколку работни места, вклучувајќи испораки со коњ и кочија, а подоцна работел и како сметководител за локалната компанија за нафта.<ref name=":2" /> Во меѓувреме, тој продолжил да се интересира за историја на природата. Во 1900 година, Палмер го прочитал трудот на ботаничарот Бенџамин Франклин Буш од 1894 година, во кој Буш ги молел читателите да му испратат примероци од растенија за идентификација.<ref name=":0" /> Во период од неколку месеци, ботаничарот Буш идентификувал неколку растенија за Палмер и во следната година го посетил неколку пати.<ref name=":2" /> Потоа го запознал со ботаничарот Сарџент, на кого Палмер продолжил да му испраќа примероци од растенијата околу него. Палмер првпат испратил примероци до Сарџент во ноември 1901 година. Првата пратка со плодови од глог не успеала поради погрешно пакување и лошо ракување. Но кога Палмер испратил втор пакет, добил пофалби од Сарџент за успешното сушење. Според Сарџент, родовите глог ''[[Crataegus]]'' се тешки за ракување. Тој понатаму пишал дека ќе испрати список на растенија напролет за да ги бара Палмер. До 1903 година, Сарџент идентификувал три нови примероци од хербариум од примероците на Палмер, ''[[Crataegus palmeri]]'', ''[[Crataegus lanuginosa]]'' и ''[[Crataegus speciosa]]''. Првиот го именувал по Палмер.<ref name=":2" /> Палмер го зголемил своето таксономско знаење, особено за родот ''Crataegus'', и разменувал писма со Сарџент до 1907 година.<ref name="harvard" /> Сарџент му пишал на Палмер во 1907 година за да го поттикне да работи за Арборетумот Арнолд, професионално како колекционер. Палмер одбил, поради својата потреба да го издржува своето семејство. Сарџент повторно побарал во 1908 и 1911 година, а Палмер го одбил и овие пати. Сепак, до 1910 година, Палмер патувал интензивно за да собира специфични примероци за Сарџент. Патувал во Џоплин, Дуенвег, Алба, Картагина, Галена и Ноел, во близина на Мисури. Конечно ја прифатил понудата на Сарџент во 1913 година, и започнал да работи за Ботаничката градина во Мисури.<ref name=":2" /> По смртта на неговата мајка 1920 година, Палмер се преселил во Бостон во 1921 година за да работи со Сарџент. Тие тесно соработувале сè до смртта на Сарџент во март 1927 година. Еден месец подоцна, Палмер бил избркан од работа како мерка за намалување на трошоците, но бил повторно вработен следната година.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Palmer|first=Theodore|date=November 2017|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|url=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf|journal=Arnoldia|volume=|pages=12–24|via=Harvard}}</ref> Тој официјално се пензионирал кон средината на летото 1947 година, но се вратил на работа подоцна истиот септември до почетокот на летото 1948 година.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.ancestry.com/genealogy/records/ernest-jesse-palmer-24-23x33dj Ancestry.com] * [https://www.bxdworkshops.com/palmer-1927/ Блог за работилници BXD] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210213110339/https://www.bxdworkshops.com/palmer-1927/}} * [https://theodorewpalmer.com/2012/04/20/my-father-ernest-jesse-palmer-april-8-1875-to-february-25-1962/ Блогот на Теодор Палмер] [[Категорија:Починати во 1962 година]] [[Категорија:Родени во 1875 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] gi54r7k2e05nnx0kl3wtxpataeonpdu 5544243 5544242 2026-04-24T11:56:30Z Виолетова 1975 5544243 wikitext text/x-wiki '''Ернест Џеси Палмер''' ({{роден на|8|април|1875}} година - {{починал на|25|февруари|1962}} година) — „колекционер-ботаничар“, ботанички таксоном и колекционер на растенија.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000006267|title=Palmer, Ernest Jesse (1875-1962) on JSTOR|work=plants.jstor.org|accessdate=2021-02-05}}</ref><ref name=":0">{{Наведено списание|last=Connor|first=Sheila|date=2012|title=Ernest Jesse Palmer (1875-1962) papers, 1911-1987: Guide|url=https://arboretum.harvard.edu/wp-content/uploads/2020/07/III_EJP_2012.pdf|journal=Archives of the Arnold Arboretum|volume=|pages=3–5|via=Harvard University}}</ref> Тој почнал да собира во 1901 година,<ref name="harvard">{{Наведена мрежна страница|url=https://arboretum.harvard.edu/stories/ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship/|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|date=15 November 2017|work=Arnold Arboretum|language=en-us|accessdate=31 March 2021}}</ref> потоа професионално собирал за Ботаничката градина во Мисури почнувајќи од 1913 година и за Арборетумот Арнолд на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] во 1921 година до 1948 година. Се специјализирал за родовите ''[[Crataegus]]'' и ''[[Quercus]]''.<ref name=":1" /> {{Botanist|E.J.Palmer|inline=yes}} == Кариера == Палмер станал главна поддршка на неговото семејство на единаесетгодишна возраст откако неговиот татко ја изгубил способноста да работи.<ref name=":1" /> Работел на неколку работни места, вклучувајќи испораки со коњ и кочија, а подоцна работел и како сметководител за локалната компанија за нафта.<ref name=":2" /> Во меѓувреме, тој продолжил да се интересира за историја на природата. Во 1900 година, Палмер го прочитал трудот на ботаничарот Бенџамин Франклин Буш од 1894 година, во кој Буш ги молел читателите да му испратат примероци од растенија за идентификација.<ref name=":0" /> Во период од неколку месеци, ботаничарот Буш идентификувал неколку растенија за Палмер и во следната година го посетил неколку пати.<ref name=":2" /> Потоа го запознал со ботаничарот Сарџент, на кого Палмер продолжил да му испраќа примероци од растенијата околу него. Палмер првпат испратил примероци до Сарџент во ноември 1901 година. Првата пратка со плодови од глог не успеала поради погрешно пакување и лошо ракување. Но кога Палмер испратил втор пакет, добил пофалби од Сарџент за успешното сушење. Според Сарџент, родовите глог ''[[Crataegus]]'' се тешки за ракување. Тој понатаму пишал дека ќе испрати список на растенија напролет за да ги бара Палмер. До 1903 година, Сарџент идентификувал три нови примероци од хербариум од примероците на Палмер, ''[[Crataegus palmeri]]'', ''[[Crataegus lanuginosa]]'' и ''[[Crataegus speciosa]]''. Првиот го именувал по Палмер.<ref name=":2" /> Палмер го зголемил своето таксономско знаење, особено за родот ''Crataegus'', и разменувал писма со Сарџент до 1907 година.<ref name="harvard" /> Сарџент му пишал на Палмер во 1907 година за да го поттикне да работи за Арборетумот Арнолд, професионално како колекционер. Палмер одбил, поради својата потреба да го издржува своето семејство. Сарџент повторно побарал во 1908 и 1911 година, а Палмер го одбил и овие пати. Сепак, до 1910 година, Палмер патувал интензивно за да собира специфични примероци за Сарџент. Патувал во Џоплин, Дуенвег, Алба, Картагина, Галена и Ноел, во близина на Мисури. Конечно ја прифатил понудата на Сарџент во 1913 година, и започнал да работи за Ботаничката градина во Мисури.<ref name=":2" /> По смртта на неговата мајка 1920 година, Палмер се преселил во Бостон во 1921 година за да работи со Сарџент. Тие тесно соработувале сè до смртта на Сарџент во март 1927 година. Еден месец подоцна, Палмер бил избркан од работа како мерка за намалување на трошоците, но бил повторно вработен следната година.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Palmer|first=Theodore|date=November 2017|title=Ernest Jesse Palmer and Charles Sprague Sargent: A Serendipitous Relationship|url=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/2017-75-2-ernest-jesse-palmer-and-charles-sprague-sargent-a-serendipitous-relationship.pdf|journal=Arnoldia|volume=|pages=12–24|via=Harvard}}</ref> Тој официјално се пензионирал кон средината на летото 1947 година, но се вратил на работа подоцна истиот септември до почетокот на летото 1948 година.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.ancestry.com/genealogy/records/ernest-jesse-palmer-24-23x33dj Ancestry.com] * [https://www.bxdworkshops.com/palmer-1927/ Блог за работилници BXD] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210213110339/https://www.bxdworkshops.com/palmer-1927/}} * [https://theodorewpalmer.com/2012/04/20/my-father-ernest-jesse-palmer-april-8-1875-to-february-25-1962/ Блогот на Теодор Палмер] [[Категорија:Починати во 1962 година]] [[Категорија:Родени во 1875 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] ks5frccgy4m68rrtqh9n4xcnnhyxl6j 0 1392497 5544208 2026-04-24T10:32:52Z Ilina Apostolova Pestaloci 130245 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346034285|William Hunt Painter]]“ 5544208 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Painter's_1889_Flora_of_Derbyshire.jpg|мини|Флора од Дербишир од сликарската 1889 година]] [[Податотека:Painter_tag.jpg|мини|Етикета за хербариум од WHPainter]] '''Вилијам Хант Пеинтер''' (16 јули 1835 – 12 октомври 1910) - англиски [[Ботаника|ботаничар]] кој дал значаен придонес во науката за васкуларната растителна флора на Дербишир. Тој бил широко распространет колекционер на растителни примероци и бил член на Клубот за ботаничка размена.<ref name="hah">{{Наведена мрежна страница|url=http://herbariaunited.org/wiki/William_Hunt_Painter|title=William Hunt Painter|publisher=Herbaria@Home|accessdate=28 March 2011}}</ref> Во 1889 година ја објавил првата од серијата од четири книги, сите од различни автори и со времетраење од 120 години, сите наречени ''Флората на Дербишир.'' == Живот == Вилијам Хант Пеинтер бил роден во Астон, во близина на Бирмингем, на 16 јули 1835 година. Тој бил најстариот од петте деца на Вилијам, продавач на галантерии, и неговата сопруга Сара, родена Хокс. Неговата рана кариера била во банкарството пред одлуката за приклучување на Англиканската црква. Во 1861 година престојуваше во Челзи, каде што бил лаички асистент за проповедање. Пеинтер го посетувал Колеџот на Црковното мисионерско друштво во Ислингтон, каде што очекувал да биде испратен во странство од страна на Црковното мисионерско друштво, но завршил како свештеник во Барбон во Вестморленд. Тука го запознал (претпоставениот) Роберт Вуд, кој го запознал со ботаниката. Во 1865 година, Пеинтер станал кустос во Хај Викомб, каде што се запознал со Џејмс Бритен, кој веќе го објавил својот прв труд и работел во хербариумот за Кју Гарденс. И покрај новите католички верувања на Бритен, двајцата оделе и разговарале заедно, додека го разубавувале својот интерес за ботаника.<ref name="hah">{{Наведена мрежна страница|url=http://herbariaunited.org/wiki/William_Hunt_Painter|title=William Hunt Painter|publisher=Herbaria@Home|accessdate=28 March 2011}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://herbariaunited.org/wiki/William_Hunt_Painter "William Hunt Painter"]. Herbaria@Home<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2011</span>.</cite></ref> Пеинтер се оженил со Џејн Стемпс во 1871 година. Во 1881 година, тој и неговата сопруга живееле во Бедминстер, Сомерсет, каде што бил кустос. Пејнтер направил многу корисна работа за флората на Дербишир, објавувајќи обемен труд во 1881 година, со дополнителни белешки во 1889 година. Заедно, овие дела ја формирале основата на ''Придонеси за флората на Дербишир'', која ја прегледал [[Бриологија|бриологот]] Џејмс Јустас Багнал. Пејнтер објавил додаток на својата работа во ''Натуралистот'', во кој посочил дека сакал да ја подобри. Багнал бил признат експерт за мовови и требало да објави слично дело на Пејнтеровото за Ф''лората на Ворикшир''. == Поврзано == * АР Клапам * Вилијам Ричардсон Линтон == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 1910 година]] [[Категорија:Родени во 1835 година]] [[Категорија:Англиски ботаничари]] f2k6lxyrv605nprj6p1fxg8svnmczec 0 1392498 5544209 2026-04-24T10:34:43Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Љасковец | native_name = Община Лясковец | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Lyaskovets Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Љасковец во Буг... 5544209 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Љасковец | native_name = Община Лясковец | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Lyaskovets Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Љасковец во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Lyaskovets.gif | flag_size = 120px | image_shield = BUL Лясковец COA.png | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 06 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 43 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Велико Трново (област)|Велико Трново]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Љасковец]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Васил Христов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 177.37 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 5 села | population_total = 12.731 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 5140 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 619 | website = {{URL|https://www.lyaskovets.bg}} }} '''Општина Љасковец''' ({{Langx|bg|Община Лясковец}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Административен центар е градот [[Љасковец]]. Има 12.731 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во централниот дел на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Со својата површина од 177,37 km² го зазема последното 10-то место меѓу општините во областа, што претставува 3,8 % од нејзината територија. Релјефот на општината е разновиден. Северниот дел е рамничарски и зазема дел од [[Дунавска Рамнина|Дунавската Рамнина]], додека јужниот дел е ридски и припаѓа на подножјето на [[Предбалкан|Средниот Предбалкан]]. Општината е позната по своите лозови насади и традицијата на винарство. == Самоуправа == Општината се состои од 6 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 5 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: * [[Драгижево]] * [[Добри Дјал]] * [[Козаревец (Великотрновско)|Козаревец]] * '''[[Љасковец]]''' * [[Мердања]] * [[Џуљуница (Великотрновско)|Џуљуница]] == Поврзано == * [[Велико Трново (област)|Област Велико Трново]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.lyaskovets.bg/ Мрежно место на Општина Љасковец] {{bg}} {{Општина Љасковец}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Љасковец}} [[Категорија:Општини во областа Велико Трново|Љасковец]] 1wcoefbvrjlscg56scsbbzq4ngmt6m1 0 1392499 5544211 2026-04-24T10:34:49Z Pestaloci.biblioteka 130252 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1292956733|Mirko Vidović]]“ 5544211 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mirko_vidovic_vietnam_memorial_washington.jpg|десно|мини|290x290пкс|Мирко Видовиќ]] '''Мирко Видовиќ''' (роден во Била во близина на [[Ливно]], 31 декември, 1940 година, починал во Валенсија на 13 октомври 2016 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tjedno.hr/in-memoriam-akademik-mirko-vidovic/|title=IN MEMORIAM AKADEMIK MIRKO VIDOVIĆ|date=16 October 2016|publisher=}}</ref> Видовиќ бил [[Хрвати|хрватски]] писател од [[Босна и Херцеговина]]. == Рана младост и образование == Основно училиште посетувал во родното село Била, во близина на Ливно, во периодот 1947-1951 година, а нижо [[Гимназија|средно училиште]] во периодот 1952-1955 година во [[Оџак (Босна и Херцеговина)|Оџак]] и Босански Шамац. Тогаш за прв пат неговото име се појавило како соработник на „Сараевске ''мале новине“''. По завршувањето на основното училиште, се запишал во гимназијата „ Св. Крањчевиќ “ во Ливно. Како ученик во второ одделение учествувал на анонимен натпревар на списанието „ ''Ослобоѓење'' “ за [[Научна фантастика|научно-фантастична]] приказна, освојувајќи ја првата награда, со што го означил почетокот на животот на Видовиќ како литературен творец. По завршувањето на гимназијата во Ливно, поради неможноста да се запише на Архитектонскиот факултет во [[Загреб]] поради финансиски тешкотии, тој се запишал на Филозофскиот факултет во [[Задар]] . Дипломирал со највисока диплома во декември 1964 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 2016 година]] [[Категорија:Родени во 1940 година]] e23uwc4o0v961z0oftuczh4v2d8nf1o 10 1392500 5544212 2026-04-24T10:36:16Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Љасковец | title = Населени места во [[Општина Љасковец]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align: justify; | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Љасковец]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Добри Дјал]] * [[Драгижево]] * Козаревец (В... 5544212 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Љасковец | title = Населени места во [[Општина Љасковец]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align: justify; | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Љасковец]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Добри Дјал]] * [[Драгижево]] * [[Козаревец (Великотрновско)|Козаревец]] * [[Мердања]] * [[Џуљуница (Великотрновско)|Џуљуница]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Љасковец]] </noinclude> a2qbc0aigriwcfgtoytxo16hpxqcj6b 0 1392501 5544213 2026-04-24T10:36:43Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Љасковец (општина)]] 5544213 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Љасковец (општина)]] 9qhpmfny951b8vgnubz7366e97vd5vr 0 1392502 5544215 2026-04-24T10:37:47Z Kalina Georgievska pestaloci 130246 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1325258053|Antonio da Costa Paiva]]“ 5544215 wikitext text/x-wiki '''Антонио да Коста Паива, барон од Кастело де Паива,''' ([[Порто]], 12 октомври 1806 - Сао Педро, [[Фуншал]], 4 јуни 1879) бил [[Португалци|португалски]] [[Ботаника|ботаничар]], [[Природонаука|натуралист]], [[лекар]], [[Наставник|учител]] и [[Благородништво|благородник]], како и првиот директор на Ботаничката градина во Порто. === Ботаничар и натуралист === Антонио да Коста Паива бил извонреден натуралист.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://www.arqnet.pt/dicionario/castelopaiva1b.html|title=Portugal - Dicionário Histórico, Corográfico, Heráldico, Biográfico, Bibliográfico, Numismático e Artístico|last=|first=|publisher=João Romano Torres|year=1904–1905|volume=II|pages=893–894}}</ref> Академски запоставен од напад на белодробна туберкулоза, тој побарал лекување на [[Мадејра|Мадеира]] и подоцна бил прославен со титулата професор со декрет од 31 декември 1858 година и кралско писмо од 19 јануари 1859 година. Кога неговото здравје се опоравило, тој започнал интензивно научно истражување на [[Макаронезија|макаронезиските острови]], особено архипелазите Мадеира, [[Канарски Острови|Канарските Острови]] и [[Зелен ’Рт|Зелен 'Рт]], каде што ги проучувал [[Инсекти|инсектите]] и [[Мекотели|мекотелите]], откривајќи нови видови во друштво на истакнати научници како што се [[Џон Едвард Греј]] и Вернон Воластон. Колекциите што ги собрал подоцна ги проучувале Бернардино Антонио Гомес и Барбоса ду Бокаж.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://sigarra.up.pt/up/pt/web_base.gera_pagina?p_pagina=galeria%20de%20retratos%20do%20sal%C3%A3o%20nobre%20-%20ant%C3%B3nio%20da%20costa%20de%20paiva%20(bar%C3%A3o%20de%20castelo%20de%20paiva)|title=U. Porto - Galeria de Retratos do Salão Nobre da Universidade do Porto - António da Costa de Paiva (Barão de Castelo de Paiva)|last=Fernandes Alves|first=Jorge|date=2012|work=sigarra.up.pt|publisher=FLUP|accessdate=2019-04-06}}</ref> Кастело де Паива донирал добро организиран мадеирски хербариум, плод на неговите континуирани ботанички екскурзии на Мадеира. Оваа колекција се состои од шестотини видови автохтони на архипелагот. На овој подарок тој додал уште еден хербариум од 372 видови, исто така забележани и собрани од него на Канарските Острови, и комплетна колекција на копнени и речни мекотели од мадеирскиот архипелаг. Антонио исто така, му подарил на Музејот на Универзитетот во Коимбра колекција на копнени, речни и морски мекотели од Мадеира и Канарските Острови, како и леток во кој се опишани нови видови на колеоптери и копнени мекотели откриени од истиот барон. За [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските градини во Кју]], во [[Англија]], Антонио да Коста Паива исто така подарил изобилен хербариум од природни растенија од континентална Португалија и други автохтони растенија од [[Азори|Азорските]] острови, од кои повеќето ги собрал и координирал, и кој бил со благодарност прифатен од соодветниот директор, Сер В.Ј. Кукер, за да биде поставен заедно со другите хербарии што се чуваат таму од сите региони на светот.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://www.arqnet.pt/dicionario/castelopaiva1b.html|title=Portugal - Dicionário Histórico, Corográfico, Heráldico, Biográfico, Bibliográfico, Numismático e Artístico|last=|first=|publisher=João Romano Torres|year=1904–1905|volume=II|pages=893–894}}</ref> Во 1855 година, владата го ангажирала Антонио да го проучува островот Мадеира од земјоделска и економска гледна точка, а тој го објавил својот извештај. Тој исто така ја проучувал фауната и флората на [[Мадејра|Мадеира]] и Канарските Острови, објавувајќи во 1860, 1861, 1862 и 1866 година, на [[Португалски јазик|португалски]], [[Француски јазик|француски]] и [[англиски јазик]], различни видови класифицирани таму.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://www.arqnet.pt/dicionario/castelopaiva1b.html|title=Portugal - Dicionário Histórico, Corográfico, Heráldico, Biográfico, Bibliográfico, Numismático e Artístico|last=|first=|publisher=João Romano Torres|year=1904–1905|volume=II|pages=893–894}}</ref> {{Наводи}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 1879 година]] [[Категорија:Родени во 1806 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Парискиот универзитет]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] fpagncny2f2ck4vf5zvk7wacfc7t63z 0 1392503 5544217 2026-04-24T10:43:51Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Павликени | native_name = Община Павликени | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Pavlikeni Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Павликени во... 5544217 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Павликени | native_name = Община Павликени | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Pavlikeni Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Павликени во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Pavlikeni.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 14 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 18 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Велико Трново (област)|Велико Трново]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Павликени]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Емануил Манолов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 622.26 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 2 града и 18 села | population_total = 22.919 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 5200 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 610 | website = {{URL|https://www.pavlikeni.bg}} }} '''Општина Павликени''' ({{Langx|bg|Община Павликени}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Административен центар е градот [[Павликени]]. Има 22.919 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во северозападниот дел на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Со својата површина од 622,26 km² го зазема 4-то место меѓу 10-те општини во областа, што претставува 13,35 % од нејзината територија. Релјефот на општината е претежно рамничарски и ридски, заземајќи делови од [[Дунавска Рамнина|Дунавската Рамнина]]. Низ територијата на општината тече реката [[Росица (река)|Росица]], на која е изграден значајниот систем за наводнување во регионот. == Самоуправа == Општината се состои од 20 [[Населено место|населени места]], од кои 2 [[град|града]] и 18 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: <div style="column-count: 3; -moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; column-gap: 20px; padding-top: 10px;"> * [[Батак (Великотрновско)|Батак]] * [[Бутово]] * '''[[Бјала Черква]]''' * [[Вишовград]] * [[Врбовка]] * [[Горна Липница]] * [[Долна Липница]] * [[Димча]] * [[Караисен]] * [[Лесичери]] * [[Мусина]] * [[Недан]] * [[Паскалевец]] * '''[[Павликени]]''' * [[Патреш]] * [[Росица (Великотрновско)|Росица]] * [[Сломер]] * [[Стамболово (Великотрновско)|Стамболово]] * [[Блато (село)|Блато]] * [[Долна Липница]] </div> == Поврзано == * [[Велико Трново (област)|Област Велико Трново]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.pavlikeni.bg/ Мрежно место на Општина Павликени] {{bg}} {{Општина Павликени}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Павликени}} [[Категорија:Општини во областа Велико Трново|Павликени]] i1gd0nn4owwp0ftf5g8v0lyevo9d0xu 5544218 5544217 2026-04-24T10:50:04Z Пакко 4588 /* Самоуправа */ 5544218 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Павликени | native_name = Община Павликени | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Pavlikeni Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Павликени во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Pavlikeni.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 14 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 18 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Велико Трново (област)|Велико Трново]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Павликени]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Емануил Манолов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 622.26 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 2 града и 18 села | population_total = 22.919 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 5200 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 610 | website = {{URL|https://www.pavlikeni.bg}} }} '''Општина Павликени''' ({{Langx|bg|Община Павликени}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Административен центар е градот [[Павликени]]. Има 22.919 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во северозападниот дел на [[Велико Трново (област)|Великотрновската област]]. Со својата површина од 622,26 km² го зазема 4-то место меѓу 10-те општини во областа, што претставува 13,35 % од нејзината територија. Релјефот на општината е претежно рамничарски и ридски, заземајќи делови од [[Дунавска Рамнина|Дунавската Рамнина]]. Низ територијата на општината тече реката [[Росица (река)|Росица]], на која е изграден значајниот систем за наводнување во регионот. == Самоуправа == Општината се состои од 20 [[Населено место|населени места]], од кои 2 [[град|града]] и 18 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: <div style="column-count: 3; -moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; column-gap: 20px; padding-top: 10px;"> * [[Батак (Великотрновско)|Батак]] * [[Бутово]] * '''[[Бјала Черква]]''' * [[Вишовград]] * [[Врбовка]] * [[Горна Липница]] * [[Долна Липница]] * [[Димча]] * [[Д’скот]] * [[Караисен]] * [[Лесичери]] * [[Михалци]] * [[Мусина]] * [[Недан]] * '''[[Павликени]]''' * [[Паскалевец]] * [[Патреш]] * [[Росица (Великотрновско)|Росица]] * [[Сломер]] * [[Стамболово (Великотрновско)|Стамболово]] </div> == Поврзано == * [[Велико Трново (област)|Област Велико Трново]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.pavlikeni.bg/ Мрежно место на Општина Павликени] {{bg}} {{Општина Павликени}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Павликени}} [[Категорија:Општини во областа Велико Трново|Павликени]] injgrtlkp6vyxvs0te65zrdyn122vmj 10 1392504 5544219 2026-04-24T10:50:40Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Павликени | title = Населени места во [[Општина Павликени]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align: justify; | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Бјала Черква]]''' * '''[[Павликени]]''' | group2 = Села | list2 = * Батак (Великотрно... 5544219 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Павликени | title = Населени места во [[Општина Павликени]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align: justify; | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Бјала Черква]]''' * '''[[Павликени]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Батак (Великотрновско)|Батак]] * [[Бутово]] * [[Вишовград]] * [[Врбовка]] * [[Горна Липница]] * [[Димча]] * [[Долна Липница]] * [[Д’скот]] * [[Караисен]] * [[Лесичери]] * [[Михалци]] * [[Мусина]] * [[Недан]] * [[Паскалевец]] * [[Патреш]] * [[Росица (Великотрновско)|Росица]] * [[Сломер]] * [[Стамболово (Великотрновско)|Стамболово]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Павликени]] </noinclude> 2elq3e494rdo9y57uo887se5121d8ds 0 1392505 5544220 2026-04-24T10:51:03Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Павликени (општина)]] 5544220 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Павликени (општина)]] byjhzg0w60ecs8byqgewqcktmfxm2wj 0 1392506 5544223 2026-04-24T11:04:47Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342644970|Henryk Siemiradzki]]“ 5544223 wikitext text/x-wiki '''Хенрик Хектор Сиемирацки''' (24 октомври 1843 – 23 август 1902 година) — полски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archive-date=2016-03-11|accessdate=2016-09-09}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|title=Henryk Siemiradzki|last=Ewa Micke-Broniarek|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723060225/https://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|archive-date=2020-07-23|accessdate=2016-09-09}}</ref> сликар. Поголемиот дел од својот активен творечки живот го поминал во [[Рим]]. Најмногу запаметен по неговата монументална академска уметност, тој е особено познат по неговите прикази на сцени од античкиот грчко-римски свет и [[Нов завет|Новиот завет]], во сопственост на многу национални галерии во Европа. Многу слики на Сјемирацки прикажуваат сцени од антиката, честопати сончеви пасторални сцени или композиции што ги претставуваат животите на раните христијани. Тој, исто така, сликал библиски и историски сцени, пејзажи и портрети. Неговите најпознати дела вклучуваат монументални завеси за Лавовскиот театар во операта и за театарот Јулиус Словацки во [[Краков]]. == Ран живот и образование == == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Империјалната академија на уметностите]] [[Категорија:Академици на Империјалната академија на уметностите]] lq7r51h219sfqkh40hv9v7gai00krqv 5544224 5544223 2026-04-24T11:04:57Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342644970|Henryk Siemiradzki]]“ 5544224 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Уметник|patrons=}} '''Хенрик Хектор Сиемирацки''' (24 октомври 1843 – 23 август 1902 година) — полски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archive-date=2016-03-11|accessdate=2016-09-09}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|title=Henryk Siemiradzki|last=Ewa Micke-Broniarek|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723060225/https://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|archive-date=2020-07-23|accessdate=2016-09-09}}</ref> сликар. Поголемиот дел од својот активен творечки живот го поминал во [[Рим]]. Најмногу запаметен по неговата монументална академска уметност, тој е особено познат по неговите прикази на сцени од античкиот грчко-римски свет и [[Нов завет|Новиот завет]], во сопственост на многу национални галерии во Европа. Многу слики на Сјемирацки прикажуваат сцени од антиката, честопати сончеви пасторални сцени или композиции што ги претставуваат животите на раните христијани. Тој, исто така, сликал библиски и историски сцени, пејзажи и портрети. Неговите најпознати дела вклучуваат монументални завеси за Лавовскиот театар во операта и за театарот Јулиус Словацки во [[Краков]]. == Ран живот и образование == == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Империјалната академија на уметностите]] [[Категорија:Академици на Империјалната академија на уметностите]] sgdxt6wa8hpzwo315bfq25e9ixqitye 5544226 5544224 2026-04-24T11:12:00Z 19user99 72391 5544226 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Уметник|patrons=}} '''Хенрик Хектор Сиемирацки''' (24 октомври 1843 – 23 август 1902 година) — полски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archive-date=2016-03-11|accessdate=2016-09-09}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|title=Henryk Siemiradzki|last=Ewa Micke-Broniarek|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723060225/https://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|archive-date=2020-07-23|accessdate=2016-09-09}}</ref> сликар. Поголемиот дел од својот активен творечки живот го поминал во [[Рим]]. Најмногу запаметен по неговата монументална академска уметност, тој е особено познат по неговите прикази на сцени од античкиот грчко-римски свет и [[Нов завет|Новиот завет]], во сопственост на многу национални галерии во Европа. Многу слики на Сјемирацки прикажуваат сцени од антиката, честопати сончеви пасторални сцени или композиции што ги претставуваат животите на раните христијани. Тој, исто така, сликал библиски и историски сцени, пејзажи и портрети. Неговите најпознати дела вклучуваат монументални завеси за Лавовскиот театар во операта и за театарот „Јулиус Словацки" во [[Краков]]. == Ран живот и образование == Сјемирацки бил роден како син на Хиполит Сјемирацки, полски благородник и офицер на Царската руска армија (направен генерал во 1871 година) и Михалина (''моминско'': Прошинска) во Ново-Белгород (сега Печенихи, Чухуевска област, Харковска област, [[Украина]]),[5][6] во близина на градот [[Харков]], каде што бил стациониран полкот на неговиот татко.[7] Семејството имало потекло од земјата Радом и го добило името од селото Сјемирац. Една од гранките на семејството се населила во близина на Навахрудак (Новогродек) кон крајот на 17 век.[5][8] Дедото на Хенрик ја имал функцијата подкоморци во областа Новогродек. Неговите родители биле блиски пријатели со семејството на [[Адам Мицкевич]]. Тој студирал во Харковската гимназија, каде што прво научил сликарство кај локалниот учител, Дмитро Безперчи, поранешен ученик на Карл Брјулов. Тој се запишал на физичко-математичкиот факултет на Харковскиот универзитет и таму студирал природни науки со голем интерес, но исто така продолжил да слика.[5][8] ==Уметничка кариера== Нимфа, 1869 (Лавовска уметничка галерија) По дипломирањето на универзитетот, тој ја напуштил својата научна кариера и се преселил во [[Санкт Петербург]] за да студира сликарство на [[Царска академија на уметностите|Царската академија на уметностите]] од 1864 до 1870 година. По дипломирањето бил награден со златен медал. Во 1870–1871 година студирал кај [[Карл фон Пилоти]] во [[Минхен]] со грант од Академијата. Во 1872 година се преселил во Рим и подоцна изградил студио таму на Виа Гета, додека летата ги поминувал на својот имот во Стржалков во близина на Ченстохова. Во 1873 година ја добил титулата академик на Царската академија на уметностите за неговата слика „Христос и грешник“, заснована на „Грешник“ од Алексеј Толстој. Во 1878 година го добил Францускиот национален орден на Легијата на честа и златен медал на Светскиот саем во Париз за сликата „Вазна со цвеќиња“. Во периодот 1876–1879 година, Сјемирацки работел на фрески за Катедралата Христос Спасител (Москва), меѓу другите негови големи проекти.[4] Во 1879 година, тој му го понудил едно од своите најпознати дела, огромните „Неронови факели“, насликано околу 1876 година, на новоформираниот [[Полски национален музеј]]. Уметничкото дело било изложено во собата „Сјемирацки" во Музејот „Сукиенице" во Стариот град Краков, најпопуларната гранка на музејот. Околу 1893 година, Сјемирацки работел на две големи слики за Државниот историски музеј (Москва). Во 1894 година, ја изработил својата монументална завеса за театарот „Јулиус Словацки“ во Краков.[4] Починал во Стржалков во 1902 година и првично бил погребан во Варшава. Неговите останки подоцна биле преместени во националниот пантеон на Скалка во Краков. ==Комеморација== Галеријата за модерна уметност на Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, каде што студирал, е именувана по Сјемирацки.[9] Во јануари 2025 година, по повод 220-годишнината од Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, споменик на Хенрик Сјемирацки бил откриен на влезот во галеријата во северната зграда на универзитетот. Споменикот е создаден уште во 2021 година, но неговото поставување и отворање беа одложени поради ограничувања на карантинот и руската инвазија на Украина.[10] Во 1910 година, улица во Лавов што ги поврзува модерните улици Гипсова и Коновалец била именувана по Хенрик Сјемирацки.[11] ==Монументални слики== Плавата на Семирацки во големи размери, вклучувајќи го и „Танцот со мечеви“ инспириран од Француската академија на убави уметности, се изложени во националните музеи на Полска, Русија и Украина; особено, во Музејот Сукиенице, Националниот музеј во Познањ, Националната уметничка галерија во Лавов, Третјаковската галерија и други. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Империјалната академија на уметностите]] [[Категорија:Академици на Империјалната академија на уметностите]] 3eex4as14ldf6j4772hheqs9hlxnnru 5544229 5544226 2026-04-24T11:27:51Z 19user99 72391 5544229 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Хенрик Сјемирацки | image = Фотография Семирадского.JPG | imagesize = | caption = Хенрик Сјемирацки во подоцнежните години | birth_name = Хенрик Хектор Сиемирацки | birth_date = 24 октомври 1843 | birth_place = [[Печенеги|Ново-Белгород]], [[Харковска губернија]], [[Руска империја]] | death_date = {{Death date and age|1902|8|23|1843|10|24|df=y}} | death_place = [[Счалкув]], [[Конгресна Полска]] | resting_place = [[Скалка]], [[Краков]] | field = [[Сликарство]] | education = Царска академија на уметностите од 1873 година | alma_mater = [[Харковски национален универзитет]], Царска академија на уметностите | movement = [[Академизам]] | works = ''[[Нероновите факели]]'',<br />''завесите за театарот „Јулиус Словацки" во Краков'',<br />''завесите за Лавовскиот театар'' | patrons = | influenced = | awards = Медал од Царската академија на уметностите }} '''Хенрик Хектор Сиемирацки''' (24 октомври 1843 – 23 август 1902 година) — полски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archive-date=2016-03-11|accessdate=2016-09-09}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|title=Henryk Siemiradzki|last=Ewa Micke-Broniarek|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723060225/https://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|archive-date=2020-07-23|accessdate=2016-09-09}}</ref> сликар. Поголемиот дел од својот активен творечки живот го поминал во [[Рим]]. Најмногу запаметен по неговата монументална академска уметност, тој е особено познат по неговите прикази на сцени од античкиот грчко-римски свет и [[Нов завет|Новиот завет]], во сопственост на многу национални галерии во Европа. Многу слики на Сјемирацки прикажуваат сцени од антиката, честопати сончеви пасторални сцени или композиции што ги претставуваат животите на раните христијани. Тој, исто така, сликал библиски и историски сцени, пејзажи и портрети. Неговите најпознати дела вклучуваат монументални завеси за Лавовскиот театар во операта и за театарот „Јулиус Словацки" во [[Краков]]. == Ран живот и образование == Сјемирацки бил роден како син на Хиполит Сјемирацки, полски благородник и офицер на Царската руска армија (направен генерал во 1871 година) и Михалина (''моминско'': Прошинска) во Ново-Белгород (сега Печенихи, Чухуевска област, Харковска област, [[Украина]]), во близина на градот [[Харков]], каде што бил стациониран полкот на неговиот татко. Семејството имало потекло од земјата Радом и го добило името од селото Сјемирац. Една од гранките на семејството се населила во близина на Навахрудак (Новогродек) кон крајот на 17 век.<ref name="histmag.org">[[Magister (degree)|Mgr.]] Paweł Dudek, [http://histmag.org/?id=4646 Henryk Siemiradzki, including Bibliography.] ''[[Jan Długosz University]]'', 2011 ''Histmag.org''</ref><ref>[[Stanisław Lorentz]]. ''The National Museum in Warsaw: painting''. Arkady Publishers. 1990. p. 50.</ref><ref>Paweł Klimow ''"Jest on, rzecz jasna, Polakiem i Polakiem pozostanie".* Kilka uwag do biografii Henryka Siemiradzkiego''. "Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789-1950". Instytut Sztuki [[Polish Academy of Sciences|PAN]]. 1998. p. 129.</ref> Дедото на Хенрик ја имал функцијата подкоморци во областа Новогродек. Неговите родители биле блиски пријатели со семејството на [[Адам Мицкевич]]. Тој студирал во Харковската гимназија, каде што прво научил сликарство кај локалниот учител, Дмитро Безперчи, поранешен ученик на Карл Брјулов. Тој се запишал на физичко-математичкиот факултет на Харковскиот универзитет и таму студирал природни науки со голем интерес, но исто така продолжил да слика.<ref name="histmag.org" /><ref name="infzoliborza">Tomasz Rozum, [https://web.archive.org/web/20120425091427/http://www.infzoliborza.waw.pl/89/8.html Henryk Hektor Siemiradzki.] ''Magazyn Informator''. No. 89, 2006.</ref> ==Уметничка кариера== [[File:Siemiradzki-Nimfa.jpg|thumb|''Нимфа'', од 1869 година ([[Лавовска уметничка галерија]])]] По дипломирањето на универзитетот, тој ја напуштил својата научна кариера и се преселил во [[Санкт Петербург]] за да студира сликарство на [[Царска академија на уметностите|Царската академија на уметностите]] од 1864 до 1870 година. По дипломирањето бил награден со златен медал. Во 1870–1871 година студирал кај [[Карл фон Пилоти]] во [[Минхен]] со грант од Академијата. Во 1872 година се преселил во Рим и подоцна изградил студио таму на Виа Гета, додека летата ги поминувал на својот имот во Стржалков во близина на Ченстохова. Во 1873 година ја добил титулата академик на Царската академија на уметностите за неговата слика „Христос и грешник“, заснована на „Грешник“ од Алексеј Толстој. Во 1878 година го добил Францускиот национален орден на Легијата на честа и златен медал на Светскиот саем во Париз за сликата „Вазна со цвеќиња“. Во периодот 1876–1879 година, Сјемирацки работел на фрески за Катедралата Христос Спасител (Москва), меѓу другите негови големи проекти.<ref name="culture.pl" /> Во 1879 година, тој му го понудил едно од своите најпознати дела, огромните „Неронови факели“, насликано околу 1876 година, на новоформираниот [[Полски национален музеј]]. Уметничкото дело било изложено во собата „Сјемирацки" во Музејот „Сукиенице" во Стариот град Краков, најпопуларната гранка на музејот. Околу 1893 година, Сјемирацки работел на две големи слики за Државниот историски музеј (Москва). Во 1894 година, ја изработил својата монументална завеса за театарот „Јулиус Словацки“ во Краков.<ref name="culture.pl" /> Починал во Стржалков во 1902 година и првично бил погребан во Варшава. Неговите останки подоцна биле преместени во националниот пантеон на Скалка во Краков. ==Комеморација== Галеријата за модерна уметност на Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, каде што студирал, е именувана по Сјемирацки. Во јануари 2025 година, по повод 220-годишнината од Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, споменик на Хенрик Сјемирацки бил откриен на влезот во галеријата во северната зграда на универзитетот. Споменикот е создаден уште во 2021 година, но неговото поставување и отворање беа одложени поради ограничувања на карантинот и руската инвазија на Украина.<ref>{{Cite web |title=Художня галерея імені Генріха Семирадського |url=https://karazin.ua/kultura/khudozhnia-galereia-imeni-genrikha-semiradskogo/ |access-date=2025-01-29 |website=karazin.ua |language=uk-UA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Зелінська |first=Анна |date=2025-01-29 |title=Геніальний художник та неперевершений митець: у Харкові відкрили пам’ятник Генріху Семирадському |url=https://infocity.kharkiv.ua/tv-proekty/henialnyj-khudozhnyk-ta-neperevershenyj-mytets-u-kharkovi-vidkryly-pam-iatnyk-henrikhu-semyradskomu/ |access-date=2025-01-29 |website="Інфосіті" - інформаційно-аналітичний портал |language=uk}}</ref> Во 1910 година, улица во [[Лавов]] што ги поврзува модерните улици Гипсова и Коновалец била именувана по Хенрик Сјемирацки.<ref>{{Cite web |last=Lwowa |first=Gypsowy Zi |date=2015-07-15 |title=Вулиця, на якій ніхто не живе • Фотографії старого Львова |url=https://photo-lviv.in.ua/vulytsya-na-yakij-nihto-ne-zhyve/ |access-date=2025-01-29 |website=Фотографії старого Львова |language=uk}}</ref> ==Монументални слики== Плавата на Семирацки во големи размери, вклучувајќи го и „Танцот со мечеви“ инспириран од Француската академија на убави уметности, се изложени во националните музеи на Полска, Русија и Украина; особено, во Музејот Сукиенице, Националниот музеј во Познањ, Националната уметничка галерија во Лавов, Третјаковската галерија и други. <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> File:Siemiradski Fackeln.jpg|''[[Nero's Torches]]'', 1876, [[National Museum, Kraków]] File:Henryk Siemiradzki - Wazon czy kobieta?.jpg|''[[The Girl or the Vase]]'', 1878 [[Private collection]] File:Ivankupala.jpg|''Night on the eve of [[Ivan Kupala]]'', 1880s, [[Lviv National Art Gallery]] File:1881 Siemiradzki Tanz der Schwerter anagoria.JPG|''[[The Sword Dance]]'', 1881, [[Tretyakov Gallery]] File:Siemiradzki Christian Dirce.jpg|''Christian [[Dirce]]'', 1897, [[National Museum, Warsaw]] File:Semiradsky Christ Martha Maria.jpg|''Christ with [[Martha]] and [[Mary, sister of Lazarus|Maria]]'', 1886, [[Russian Museum]] File:Талисман.jpg|''The [[amulet|Talisman]]'', 1880s, Art Museum of [[Nizhny Novgorod]] File:Siemiradzki-Chrystus i Samarytanka.jpg|''Christ and [[Samaritan]]'', 1890, [[Lviv National Art Gallery]] File:Genrich Ippolitovich Semiradsky - Roma, 1889.jpg|''[[Phryne at the Poseidonia in Eleusis]]'', 1889, [[Russian Museum]] </gallery> <gallery class="center" caption="National theatres" mode="packed" heights="154px"> File:Siemiradzki Curtain design for the Słowacki Theatre.jpg|Curtain for the [[Juliusz Słowacki Theatre]] in [[Kraków]] File:TeatrWielkiLwow-kurtyna.jpg|Curtain for the [[Lviv Theatre of Opera and Ballet]] </gallery> ==Други слики== <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> File:Alexander of macedon trust's the doctor Philip, Henryk Siemiradzki.jpg|''[[Alexander the Great's trust in Doctor Philip]]'', 1870 File:Henryk Siemiradzki 002.jpg|''Socrates Finds his Student Alcibiades at Heterai'', 1873 File:POL Henryk Siemiradzki Żebrzący rozbitek.jpg|''Begging Castaway'', 1878 File:Siemiradzki-Za przykładem bogów.jpg|''Following the Gods'', 1899 File:Henryk Siemiradzki 007.jpeg|''Corsars'', 1880 File:Henryk Siemiradzki 004.jpeg|''Roman Orgy at Caesar's Time'', 1872 File:Henryk Siemiradzki 011.jpeg|''Roman Orgy at Tiberius' Time'', 1881 File:Siemiradzki Merry company.jpg|''Merry Company by the Spring'', 1885 File:Semiradsky Christ and Sinner.jpg|''[[Christ and Sinner]]'', 1873 File:Семирадский гонители христиан.jpg|''Persecutors of Christians at the Entrance to the Catacombs'', 1874 </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Commons}} *[http://www.abcgallery.com/S/semiradsky/semiradsky.html Online gallery of Semiradsky paintings] *[http://www.krotov.info/spravki/persons/19person/1843semi.html Works and Bio] {{in lang|ru}} *[http://www.rulex.ru/01180138.htm Bio] {{in lang|ru}} *{{Cite NIE|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1905}} *{{Cite Americana|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1920 |short=x}} [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Империјалната академија на уметностите]] [[Категорија:Академици на Империјалната академија на уметностите]] 58exwtk6rsj2ew7attaa4g21dqt5t8f 5544231 5544229 2026-04-24T11:35:38Z 19user99 72391 5544231 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Хенрик Сјемирацки | image = Фотография Семирадского.JPG | imagesize = | caption = Хенрик Сјемирацки во подоцнежните години | birth_name = Хенрик Хектор Сиемирацки | birth_date = 24 октомври 1843 | birth_place = [[Печенеги|Ново-Белгород]], [[Харковска губернија]], [[Руска империја]] | death_date = {{Death date and age|1902|8|23|1843|10|24|df=y}} | death_place = [[Счалкув]], [[Конгресна Полска]] | resting_place = [[Скалка]], [[Краков]] | field = [[Сликарство]] | education = Царска академија на уметностите од 1873 година | alma_mater = [[Харковски национален универзитет]], Царска академија на уметностите | movement = [[Академизам]] | works = ''[[Нероновите факели]]'',<br />''завесите за театарот „Јулиус Словацки" во Краков'',<br />''завесите за Лавовскиот театар'' | patrons = | influenced = | awards = Медал од Царската академија на уметностите }} '''Хенрик Хектор Сиемирацки''' (24 октомври 1843 – 23 август 1902 година) — полски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archive-date=2016-03-11|accessdate=2016-09-09}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|title=Henryk Siemiradzki|last=Ewa Micke-Broniarek|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723060225/https://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|archive-date=2020-07-23|accessdate=2016-09-09}}</ref> сликар. Поголемиот дел од својот активен творечки живот го поминал во [[Рим]]. Најмногу запаметен по неговата монументална академска уметност, тој е особено познат по неговите прикази на сцени од античкиот грчко-римски свет и [[Нов завет|Новиот завет]], во сопственост на многу национални галерии во Европа. Многу слики на Сјемирацки прикажуваат сцени од антиката, честопати сончеви пасторални сцени или композиции што ги претставуваат животите на раните христијани. Тој, исто така, сликал библиски и историски сцени, пејзажи и портрети. Неговите најпознати дела вклучуваат монументални завеси за Лавовскиот театар во операта и за театарот „Јулиус Словацки" во [[Краков]]. == Ран живот и образование == Сјемирацки бил роден како син на Хиполит Сјемирацки, полски благородник и офицер на Царската руска армија (направен генерал во 1871 година) и Михалина (''моминско'': Прошинска) во Ново-Белгород (сега Печенихи, Чухуевска област, Харковска област, [[Украина]]), во близина на градот [[Харков]], каде што бил стациониран полкот на неговиот татко. Семејството имало потекло од земјата Радом и го добило името од селото Сјемирац. Една од гранките на семејството се населила во близина на Навахрудак (Новогродек) кон крајот на 17 век.<ref name="histmag.org">[[Magister (degree)|Mgr.]] Paweł Dudek, [http://histmag.org/?id=4646 Henryk Siemiradzki, including Bibliography.] ''[[Jan Długosz University]]'', 2011 ''Histmag.org''</ref><ref>[[Stanisław Lorentz]]. ''The National Museum in Warsaw: painting''. Arkady Publishers. 1990. p. 50.</ref><ref>Paweł Klimow ''"Jest on, rzecz jasna, Polakiem i Polakiem pozostanie".* Kilka uwag do biografii Henryka Siemiradzkiego''. "Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789-1950". Instytut Sztuki [[Polish Academy of Sciences|PAN]]. 1998. p. 129.</ref> Дедото на Хенрик ја имал функцијата подкоморци во областа Новогродек. Неговите родители биле блиски пријатели со семејството на [[Адам Мицкевич]]. Тој студирал во Харковската гимназија, каде што прво научил сликарство кај локалниот учител, Дмитро Безперчи, поранешен ученик на Карл Брјулов. Тој се запишал на физичко-математичкиот факултет на Харковскиот универзитет и таму студирал природни науки со голем интерес, но исто така продолжил да слика.<ref name="histmag.org" /><ref name="infzoliborza">Tomasz Rozum, [https://web.archive.org/web/20120425091427/http://www.infzoliborza.waw.pl/89/8.html Henryk Hektor Siemiradzki.] ''Magazyn Informator''. No. 89, 2006.</ref> ==Уметничка кариера== [[File:Siemiradzki-Nimfa.jpg|thumb|''Нимфа'', од 1869 година ([[Лавовска уметничка галерија]])]] По дипломирањето на универзитетот, тој ја напуштил својата научна кариера и се преселил во [[Санкт Петербург]] за да студира сликарство на [[Царска академија на уметностите|Царската академија на уметностите]] од 1864 до 1870 година. По дипломирањето бил награден со златен медал. Во 1870–1871 година студирал кај [[Карл фон Пилоти]] во [[Минхен]] со грант од Академијата. Во 1872 година се преселил во Рим и подоцна изградил студио таму на Виа Гета, додека летата ги поминувал на својот имот во Стржалков во близина на Ченстохова. Во 1873 година ја добил титулата академик на Царската академија на уметностите за неговата слика „Христос и грешник“, заснована на „Грешник“ од Алексеј Толстој. Во 1878 година го добил Францускиот национален орден на Легијата на честа и златен медал на Светскиот саем во Париз за сликата „Вазна со цвеќиња“. Во периодот 1876–1879 година, Сјемирацки работел на фрески за Катедралата Христос Спасител (Москва), меѓу другите негови големи проекти.<ref name="culture.pl" /> Во 1879 година, тој му го понудил едно од своите најпознати дела, огромните „Неронови факели“, насликано околу 1876 година, на новоформираниот [[Полски национален музеј]]. Уметничкото дело било изложено во собата „Сјемирацки" во Музејот „Сукиенице" во Стариот град Краков, најпопуларната гранка на музејот. Околу 1893 година, Сјемирацки работел на две големи слики за Државниот историски музеј (Москва). Во 1894 година, ја изработил својата монументална завеса за театарот „Јулиус Словацки“ во Краков.<ref name="culture.pl" /> Починал во Стржалков во 1902 година и првично бил погребан во Варшава. Неговите останки подоцна биле преместени во националниот пантеон на Скалка во Краков. ==Комеморација== Галеријата за модерна уметност на Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, каде што студирал, е именувана по Сјемирацки. Во јануари 2025 година, по повод 220-годишнината од Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, споменик на Хенрик Сјемирацки бил откриен на влезот во галеријата во северната зграда на универзитетот. Споменикот е создаден уште во 2021 година, но неговото поставување и отворање беа одложени поради ограничувања на карантинот и руската инвазија на Украина.<ref>{{Cite web |title=Художня галерея імені Генріха Семирадського |url=https://karazin.ua/kultura/khudozhnia-galereia-imeni-genrikha-semiradskogo/ |access-date=2025-01-29 |website=karazin.ua |language=uk-UA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Зелінська |first=Анна |date=2025-01-29 |title=Геніальний художник та неперевершений митець: у Харкові відкрили пам’ятник Генріху Семирадському |url=https://infocity.kharkiv.ua/tv-proekty/henialnyj-khudozhnyk-ta-neperevershenyj-mytets-u-kharkovi-vidkryly-pam-iatnyk-henrikhu-semyradskomu/ |access-date=2025-01-29 |website="Інфосіті" - інформаційно-аналітичний портал |language=uk}}</ref> Во 1910 година, улица во [[Лавов]] што ги поврзува модерните улици Гипсова и Коновалец била именувана по Хенрик Сјемирацки.<ref>{{Cite web |last=Lwowa |first=Gypsowy Zi |date=2015-07-15 |title=Вулиця, на якій ніхто не живе • Фотографії старого Львова |url=https://photo-lviv.in.ua/vulytsya-na-yakij-nihto-ne-zhyve/ |access-date=2025-01-29 |website=Фотографії старого Львова |language=uk}}</ref> ==Монументални слики== Плавата на Семирацки во големи размери, вклучувајќи го и „Танцот со мечеви“ инспириран од Француската академија на убави уметности, се изложени во националните музеи на Полска, Русија и Украина; особено, во Музејот Сукиенице, Националниот музеј во Познањ, Националната уметничка галерија во Лавов, Третјаковската галерија и други. <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> Податотека:Siemiradski Fackeln.jpg|''Нероновите факели'', 1876, Кесковски национален музеј Податотека:Henryk Siemiradzki - Wazon czy kobieta?.jpg|''Девојката или вазата'', 1878 година (во приватна колекција) Податотека:Ivankupala.jpg|''Ноќ во пресрет на Иван Купала'', 1880-ти години, Национална уметничка галерија во Лавов Податотека:1881 Siemiradzki Tanz der Schwerter anagoria.JPG|''Танцот со мечот'', 1881, Третјаковска галерија Податотека:Siemiradzki Christian Dirce.jpg|''Христијански дирс'' , 1897, Национален музеј во Варшава Податотека:Semiradsky Christ Martha Maria.jpg|Христос со Марта и Марија, 1886, Руски музеј Податотека:Талисман.jpg|''Талисманот'', 1880-ти години, Музеј на уметност во Нижни Новгород Податотека:Siemiradzki-Chrystus i Samarytanka.jpg|''Христос и Самарјанин'', 1890, Национална уметничка галерија во Лавов Податотека:Genrich Ippolitovich Semiradsky - Roma, 1889.jpg|''Фрина кај Посејдонија во Елеусида'', 1889, Руски музеј </gallery> <gallery class="center" caption="National theatres" mode="packed" heights="154px"> File:Siemiradzki Curtain design for the Słowacki Theatre.jpg|Curtain for the [[Juliusz Słowacki Theatre]] in [[Kraków]] File:TeatrWielkiLwow-kurtyna.jpg|Curtain for the [[Lviv Theatre of Opera and Ballet]] </gallery> ==Други слики== <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> File:Alexander of macedon trust's the doctor Philip, Henryk Siemiradzki.jpg|''[[Alexander the Great's trust in Doctor Philip]]'', 1870 File:Henryk Siemiradzki 002.jpg|''Socrates Finds his Student Alcibiades at Heterai'', 1873 File:POL Henryk Siemiradzki Żebrzący rozbitek.jpg|''Begging Castaway'', 1878 File:Siemiradzki-Za przykładem bogów.jpg|''Following the Gods'', 1899 File:Henryk Siemiradzki 007.jpeg|''Corsars'', 1880 File:Henryk Siemiradzki 004.jpeg|''Roman Orgy at Caesar's Time'', 1872 File:Henryk Siemiradzki 011.jpeg|''Roman Orgy at Tiberius' Time'', 1881 File:Siemiradzki Merry company.jpg|''Merry Company by the Spring'', 1885 File:Semiradsky Christ and Sinner.jpg|''[[Christ and Sinner]]'', 1873 File:Семирадский гонители христиан.jpg|''Persecutors of Christians at the Entrance to the Catacombs'', 1874 </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Commons}} *[http://www.abcgallery.com/S/semiradsky/semiradsky.html Online gallery of Semiradsky paintings] *[http://www.krotov.info/spravki/persons/19person/1843semi.html Works and Bio] {{in lang|ru}} *[http://www.rulex.ru/01180138.htm Bio] {{in lang|ru}} *{{Cite NIE|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1905}} *{{Cite Americana|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1920 |short=x}} [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Империјалната академија на уметностите]] [[Категорија:Академици на Империјалната академија на уметностите]] je4d5brgh3yvssodgagkosjiorez7dd 5544235 5544231 2026-04-24T11:40:54Z 19user99 72391 5544235 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Хенрик Сјемирацки | image = Фотография Семирадского.JPG | imagesize = | caption = Хенрик Сјемирацки во подоцнежните години | birth_name = Хенрик Хектор Сиемирацки | birth_date = 24 октомври 1843 | birth_place = [[Печенеги|Ново-Белгород]], [[Харковска губернија]], [[Руска империја]] | death_date = {{Death date and age|1902|8|23|1843|10|24|df=y}} | death_place = [[Счалкув]], [[Конгресна Полска]] | resting_place = [[Скалка]], [[Краков]] | field = [[Сликарство]] | education = Царска академија на уметностите од 1873 година | alma_mater = [[Харковски национален универзитет]], Царска академија на уметностите | movement = [[Академизам]] | works = ''[[Нероновите факели]]'',<br />''завесите за театарот „Јулиус Словацки" во Краков'',<br />''завесите за Лавовскиот театар'' | patrons = | influenced = | awards = Медал од Царската академија на уметностите }} '''Хенрик Хектор Сиемирацки''' (24 октомври 1843 – 23 август 1902 година) — полски<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archive-date=2016-03-11|accessdate=2016-09-09}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|title=Henryk Siemiradzki|last=Ewa Micke-Broniarek|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723060225/https://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|archive-date=2020-07-23|accessdate=2016-09-09}}</ref> сликар. Поголемиот дел од својот активен творечки живот го поминал во [[Рим]]. Најмногу запаметен по неговата монументална академска уметност, тој е особено познат по неговите прикази на сцени од античкиот грчко-римски свет и [[Нов завет|Новиот завет]], во сопственост на многу национални галерии во Европа.<ref name="artyzm.com">[http://artyzm.com/artysta.php?id=602 Henryk Siemiradzki. Selection of Works with Biography and Index], at ''Artyzm.com.'' Retrieved October 24, 2011.</ref><ref name="culture.pl">Ewa Micke-Broniarek, [http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki Henryk Siemiradzki.] Magazine ''Culture.pl''. [[National Museum, Warsaw]], December 2004.</ref> Многу слики на Сјемирацки прикажуваат сцени од антиката, честопати сончеви пасторални сцени или композиции што ги претставуваат животите на раните христијани. Тој, исто така, сликал библиски и историски сцени, пејзажи и портрети. Неговите најпознати дела вклучуваат монументални завеси за Лавовскиот театар за опера и балет и за театарот „Јулиус Словацки" во [[Краков]]. == Ран живот и образование == Сјемирацки бил роден како син на Хиполит Сјемирацки, полски благородник и офицер на Царската руска армија (направен генерал во 1871 година) и Михалина (''моминско'': Прошинска) во Ново-Белгород (сега Печенихи, Чухуевска област, Харковска област, [[Украина]]), во близина на градот [[Харков]], каде што бил стациониран полкот на неговиот татко. Семејството имало потекло од земјата Радом и го добило името од селото Сјемирац. Една од гранките на семејството се населила во близина на Навахрудак (Новогродек) кон крајот на 17 век.<ref name="histmag.org">[[Magister (degree)|Mgr.]] Paweł Dudek, [http://histmag.org/?id=4646 Henryk Siemiradzki, including Bibliography.] ''[[Jan Długosz University]]'', 2011 ''Histmag.org''</ref><ref>[[Stanisław Lorentz]]. ''The National Museum in Warsaw: painting''. Arkady Publishers. 1990. p. 50.</ref><ref>Paweł Klimow ''"Jest on, rzecz jasna, Polakiem i Polakiem pozostanie".* Kilka uwag do biografii Henryka Siemiradzkiego''. "Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789-1950". Instytut Sztuki [[Polish Academy of Sciences|PAN]]. 1998. p. 129.</ref> Дедото на Хенрик ја имал функцијата подкоморци во областа Новогродек. Неговите родители биле блиски пријатели со семејството на [[Адам Мицкевич]]. Тој студирал во Харковската гимназија, каде што прво научил сликарство кај локалниот учител, Дмитро Безперчи, поранешен ученик на Карл Брјулов. Тој се запишал на физичко-математичкиот факултет на Харковскиот универзитет и таму студирал природни науки со голем интерес, но исто така продолжил да слика.<ref name="histmag.org" /><ref name="infzoliborza">Tomasz Rozum, [https://web.archive.org/web/20120425091427/http://www.infzoliborza.waw.pl/89/8.html Henryk Hektor Siemiradzki.] ''Magazyn Informator''. No. 89, 2006.</ref> ==Уметничка кариера== [[File:Siemiradzki-Nimfa.jpg|thumb|''Нимфа'', од 1869 година ([[Лавовска уметничка галерија]])]] По дипломирањето на универзитетот, тој ја напуштил својата научна кариера и се преселил во [[Санкт Петербург]] за да студира сликарство на [[Царска академија на уметностите|Царската академија на уметностите]] од 1864 до 1870 година. По дипломирањето бил награден со златен медал. Во 1870–1871 година студирал кај [[Карл фон Пилоти]] во [[Минхен]] со грант од Академијата. Во 1872 година се преселил во Рим и подоцна изградил студио таму на Виа Гета, додека летата ги поминувал на својот имот во Стржалков во близина на Ченстохова. Во 1873 година ја добил титулата академик на Царската академија на уметностите за неговата слика „Христос и грешник“, заснована на „Грешник“ од Алексеј Толстој. Во 1878 година го добил Францускиот национален орден на Легијата на честа и златен медал на Светскиот саем во Париз за сликата „Вазна со цвеќиња“. Во периодот 1876–1879 година, Сјемирацки работел на фрески за Катедралата Христос Спасител (Москва), меѓу другите негови големи проекти.<ref name="culture.pl" /> Во 1879 година, тој му го понудил едно од своите најпознати дела, огромните „Неронови факели“, насликано околу 1876 година, на новоформираниот [[Полски национален музеј]]. Уметничкото дело било изложено во собата „Сјемирацки" во Музејот „Сукиенице" во Стариот град Краков, најпопуларната гранка на музејот. Околу 1893 година, Сјемирацки работел на две големи слики за Државниот историски музеј (Москва). Во 1894 година, ја изработил својата монументална завеса за театарот „Јулиус Словацки“ во Краков.<ref name="culture.pl" /> Починал во Стржалков во 1902 година и првично бил погребан во Варшава. Неговите останки подоцна биле преместени во националниот пантеон на Скалка во Краков. ==Комеморација== Галеријата за модерна уметност на Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, каде што студирал, е именувана по Сјемирацки. Во јануари 2025 година, по повод 220-годишнината од Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, споменик на Хенрик Сјемирацки бил откриен на влезот во галеријата во северната зграда на универзитетот. Споменикот е создаден уште во 2021 година, но неговото поставување и отворање беа одложени поради ограничувања на карантинот и руската инвазија на Украина.<ref>{{Cite web |title=Художня галерея імені Генріха Семирадського |url=https://karazin.ua/kultura/khudozhnia-galereia-imeni-genrikha-semiradskogo/ |access-date=2025-01-29 |website=karazin.ua |language=uk-UA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Зелінська |first=Анна |date=2025-01-29 |title=Геніальний художник та неперевершений митець: у Харкові відкрили пам’ятник Генріху Семирадському |url=https://infocity.kharkiv.ua/tv-proekty/henialnyj-khudozhnyk-ta-neperevershenyj-mytets-u-kharkovi-vidkryly-pam-iatnyk-henrikhu-semyradskomu/ |access-date=2025-01-29 |website="Інфосіті" - інформаційно-аналітичний портал |language=uk}}</ref> Во 1910 година, улица во [[Лавов]] што ги поврзува модерните улици Гипсова и Коновалец била именувана по Хенрик Сјемирацки.<ref>{{Cite web |last=Lwowa |first=Gypsowy Zi |date=2015-07-15 |title=Вулиця, на якій ніхто не живе • Фотографії старого Львова |url=https://photo-lviv.in.ua/vulytsya-na-yakij-nihto-ne-zhyve/ |access-date=2025-01-29 |website=Фотографії старого Львова |language=uk}}</ref> ==Монументални слики== Плавата на Семирацки во големи размери, вклучувајќи го и „Танцот со мечеви“ инспириран од Француската академија на убави уметности, се изложени во националните музеи на Полска, Русија и Украина; особено, во Музејот Сукиенице, Националниот музеј во Познањ, Националната уметничка галерија во Лавов, Третјаковската галерија и други. <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> Податотека:Siemiradski Fackeln.jpg|''Нероновите факели'', 1876, Кесковски национален музеј Податотека:Henryk Siemiradzki - Wazon czy kobieta?.jpg|''Девојката или вазата'', 1878 година (во приватна колекција) Податотека:Ivankupala.jpg|''Ноќ во пресрет на Иван Купала'', 1880-ти години, Национална уметничка галерија во Лавов Податотека:1881 Siemiradzki Tanz der Schwerter anagoria.JPG|''Танцот со мечот'', 1881, Третјаковска галерија Податотека:Siemiradzki Christian Dirce.jpg|''Христијански дирс'' , 1897, Национален музеј во Варшава Податотека:Semiradsky Christ Martha Maria.jpg|Христос со Марта и Марија, 1886, Руски музеј Податотека:Талисман.jpg|''Талисманот'', 1880-ти години, Музеј на уметност во Нижни Новгород Податотека:Siemiradzki-Chrystus i Samarytanka.jpg|''Христос и Самарјанин'', 1890, Национална уметничка галерија во Лавов Податотека:Genrich Ippolitovich Semiradsky - Roma, 1889.jpg|''Фрина кај Посејдонија во Елеусида'', 1889, Руски музеј </gallery> <gallery class="center" caption="Национални театри" mode="packed" heights="154px"> File:Siemiradzki Curtain design for the Słowacki Theatre.jpg|Завесите за театарот „Јулиус Словацки" во Краков File:TeatrWielkiLwow-kurtyna.jpg|Завесите за Лавовскиот театар за опера и балет </gallery> ==Други слики== <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> File:Alexander of macedon trust's the doctor Philip, Henryk Siemiradzki.jpg|''Довербата на Александар Велики во доктор Филип'', 1870 File:Henryk Siemiradzki 002.jpg|''Сократ го наоѓа својот ученик Алкибијад во Хетерај'', 1873 File:POL Henryk Siemiradzki Żebrzący rozbitek.jpg|''Бродоломен просјак'', 1878 File:Siemiradzki-Za przykładem bogów.jpg|''Следејќи ги боговите'', 1899 File:Henryk Siemiradzki 007.jpeg|''Корсари'', 1880 File:Henryk Siemiradzki 004.jpeg|''Римска оргија во времето на Цезар'', 1872 File:Henryk Siemiradzki 011.jpeg|''Римска оргија во времето на Тибериј'', 1881 File:Siemiradzki Merry company.jpg|''Весело друштво покрај протокот'', 1885 File:Semiradsky Christ and Sinner.jpg|''[[Христос и грешникот]]'', 1873 File:Семирадский гонители христиан.jpg|''Прогонители на христијаните на влезот во катакомбите'', 1874 </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Commons}} *[http://www.abcgallery.com/S/semiradsky/semiradsky.html Online gallery of Semiradsky paintings] *[http://www.krotov.info/spravki/persons/19person/1843semi.html Works and Bio] {{in lang|ru}} *[http://www.rulex.ru/01180138.htm Bio] {{in lang|ru}} *{{Cite NIE|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1905}} *{{Cite Americana|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1920 |short=x}} [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Империјалната академија на уметностите]] [[Категорија:Академици на Империјалната академија на уметностите]] 5vmhm9eszcg21yvkmgcgbz62alnl5hh 5544236 5544235 2026-04-24T11:41:56Z 19user99 72391 /* Монументални слики */ 5544236 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Хенрик Сјемирацки | image = Фотография Семирадского.JPG | imagesize = | caption = Хенрик Сјемирацки во подоцнежните години | birth_name = Хенрик Хектор Сиемирацки | birth_date = 24 октомври 1843 | birth_place = [[Печенеги|Ново-Белгород]], [[Харковска губернија]], [[Руска империја]] | death_date = {{Death date and age|1902|8|23|1843|10|24|df=y}} | death_place = [[Счалкув]], [[Конгресна Полска]] | resting_place = [[Скалка]], [[Краков]] | field = [[Сликарство]] | education = Царска академија на уметностите од 1873 година | alma_mater = [[Харковски национален универзитет]], Царска академија на уметностите | movement = [[Академизам]] | works = ''[[Нероновите факели]]'',<br />''завесите за театарот „Јулиус Словацки" во Краков'',<br />''завесите за Лавовскиот театар'' | patrons = | influenced = | awards = Медал од Царската академија на уметностите }} '''Хенрик Хектор Сиемирацки''' (24 октомври 1843 – 23 август 1902 година) — полски<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archive-date=2016-03-11|accessdate=2016-09-09}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|title=Henryk Siemiradzki|last=Ewa Micke-Broniarek|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723060225/https://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|archive-date=2020-07-23|accessdate=2016-09-09}}</ref> сликар. Поголемиот дел од својот активен творечки живот го поминал во [[Рим]]. Најмногу запаметен по неговата монументална академска уметност, тој е особено познат по неговите прикази на сцени од античкиот грчко-римски свет и [[Нов завет|Новиот завет]], во сопственост на многу национални галерии во Европа.<ref name="artyzm.com">[http://artyzm.com/artysta.php?id=602 Henryk Siemiradzki. Selection of Works with Biography and Index], at ''Artyzm.com.'' Retrieved October 24, 2011.</ref><ref name="culture.pl">Ewa Micke-Broniarek, [http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki Henryk Siemiradzki.] Magazine ''Culture.pl''. [[National Museum, Warsaw]], December 2004.</ref> Многу слики на Сјемирацки прикажуваат сцени од антиката, честопати сончеви пасторални сцени или композиции што ги претставуваат животите на раните христијани. Тој, исто така, сликал библиски и историски сцени, пејзажи и портрети. Неговите најпознати дела вклучуваат монументални завеси за Лавовскиот театар за опера и балет и за театарот „Јулиус Словацки" во [[Краков]]. == Ран живот и образование == Сјемирацки бил роден како син на Хиполит Сјемирацки, полски благородник и офицер на Царската руска армија (направен генерал во 1871 година) и Михалина (''моминско'': Прошинска) во Ново-Белгород (сега Печенихи, Чухуевска област, Харковска област, [[Украина]]), во близина на градот [[Харков]], каде што бил стациониран полкот на неговиот татко. Семејството имало потекло од земјата Радом и го добило името од селото Сјемирац. Една од гранките на семејството се населила во близина на Навахрудак (Новогродек) кон крајот на 17 век.<ref name="histmag.org">[[Magister (degree)|Mgr.]] Paweł Dudek, [http://histmag.org/?id=4646 Henryk Siemiradzki, including Bibliography.] ''[[Jan Długosz University]]'', 2011 ''Histmag.org''</ref><ref>[[Stanisław Lorentz]]. ''The National Museum in Warsaw: painting''. Arkady Publishers. 1990. p. 50.</ref><ref>Paweł Klimow ''"Jest on, rzecz jasna, Polakiem i Polakiem pozostanie".* Kilka uwag do biografii Henryka Siemiradzkiego''. "Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789-1950". Instytut Sztuki [[Polish Academy of Sciences|PAN]]. 1998. p. 129.</ref> Дедото на Хенрик ја имал функцијата подкоморци во областа Новогродек. Неговите родители биле блиски пријатели со семејството на [[Адам Мицкевич]]. Тој студирал во Харковската гимназија, каде што прво научил сликарство кај локалниот учител, Дмитро Безперчи, поранешен ученик на Карл Брјулов. Тој се запишал на физичко-математичкиот факултет на Харковскиот универзитет и таму студирал природни науки со голем интерес, но исто така продолжил да слика.<ref name="histmag.org" /><ref name="infzoliborza">Tomasz Rozum, [https://web.archive.org/web/20120425091427/http://www.infzoliborza.waw.pl/89/8.html Henryk Hektor Siemiradzki.] ''Magazyn Informator''. No. 89, 2006.</ref> ==Уметничка кариера== [[File:Siemiradzki-Nimfa.jpg|thumb|''Нимфа'', од 1869 година ([[Лавовска уметничка галерија]])]] По дипломирањето на универзитетот, тој ја напуштил својата научна кариера и се преселил во [[Санкт Петербург]] за да студира сликарство на [[Царска академија на уметностите|Царската академија на уметностите]] од 1864 до 1870 година. По дипломирањето бил награден со златен медал. Во 1870–1871 година студирал кај [[Карл фон Пилоти]] во [[Минхен]] со грант од Академијата. Во 1872 година се преселил во Рим и подоцна изградил студио таму на Виа Гета, додека летата ги поминувал на својот имот во Стржалков во близина на Ченстохова. Во 1873 година ја добил титулата академик на Царската академија на уметностите за неговата слика „Христос и грешник“, заснована на „Грешник“ од Алексеј Толстој. Во 1878 година го добил Францускиот национален орден на Легијата на честа и златен медал на Светскиот саем во Париз за сликата „Вазна со цвеќиња“. Во периодот 1876–1879 година, Сјемирацки работел на фрески за Катедралата Христос Спасител (Москва), меѓу другите негови големи проекти.<ref name="culture.pl" /> Во 1879 година, тој му го понудил едно од своите најпознати дела, огромните „Неронови факели“, насликано околу 1876 година, на новоформираниот [[Полски национален музеј]]. Уметничкото дело било изложено во собата „Сјемирацки" во Музејот „Сукиенице" во Стариот град Краков, најпопуларната гранка на музејот. Околу 1893 година, Сјемирацки работел на две големи слики за Државниот историски музеј (Москва). Во 1894 година, ја изработил својата монументална завеса за театарот „Јулиус Словацки“ во Краков.<ref name="culture.pl" /> Починал во Стржалков во 1902 година и првично бил погребан во Варшава. Неговите останки подоцна биле преместени во националниот пантеон на Скалка во Краков. ==Комеморација== Галеријата за модерна уметност на Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, каде што студирал, е именувана по Сјемирацки. Во јануари 2025 година, по повод 220-годишнината од Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, споменик на Хенрик Сјемирацки бил откриен на влезот во галеријата во северната зграда на универзитетот. Споменикот е создаден уште во 2021 година, но неговото поставување и отворање беа одложени поради ограничувања на карантинот и руската инвазија на Украина.<ref>{{Cite web |title=Художня галерея імені Генріха Семирадського |url=https://karazin.ua/kultura/khudozhnia-galereia-imeni-genrikha-semiradskogo/ |access-date=2025-01-29 |website=karazin.ua |language=uk-UA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Зелінська |first=Анна |date=2025-01-29 |title=Геніальний художник та неперевершений митець: у Харкові відкрили пам’ятник Генріху Семирадському |url=https://infocity.kharkiv.ua/tv-proekty/henialnyj-khudozhnyk-ta-neperevershenyj-mytets-u-kharkovi-vidkryly-pam-iatnyk-henrikhu-semyradskomu/ |access-date=2025-01-29 |website="Інфосіті" - інформаційно-аналітичний портал |language=uk}}</ref> Во 1910 година, улица во [[Лавов]] што ги поврзува модерните улици Гипсова и Коновалец била именувана по Хенрик Сјемирацки.<ref>{{Cite web |last=Lwowa |first=Gypsowy Zi |date=2015-07-15 |title=Вулиця, на якій ніхто не живе • Фотографії старого Львова |url=https://photo-lviv.in.ua/vulytsya-na-yakij-nihto-ne-zhyve/ |access-date=2025-01-29 |website=Фотографії старого Львова |language=uk}}</ref> ==Монументални слики== Плавата на Семирацки во големи размери, вклучувајќи го и „Танцот со мечот“ инспириран од Француската академија на убави уметности, се изложени во националните музеи на Полска, Русија и Украина; особено, во Музејот Сукиенице, Националниот музеј во Познањ, Националната уметничка галерија во Лавов, Третјаковската галерија и други. <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> Податотека:Siemiradski Fackeln.jpg|''Нероновите факели'', 1876, Кесковски национален музеј Податотека:Henryk Siemiradzki - Wazon czy kobieta?.jpg|''Девојката или вазата'', 1878 година (во приватна колекција) Податотека:Ivankupala.jpg|''Ноќ во пресрет на Иван Купала'', 1880-ти години, Национална уметничка галерија во Лавов Податотека:1881 Siemiradzki Tanz der Schwerter anagoria.JPG|''Танцот со мечот'', 1881, Третјаковска галерија Податотека:Siemiradzki Christian Dirce.jpg|''Христијански дирс'' , 1897, Национален музеј во Варшава Податотека:Semiradsky Christ Martha Maria.jpg|Христос со Марта и Марија, 1886, Руски музеј Податотека:Талисман.jpg|''Талисманот'', 1880-ти години, Музеј на уметност во Нижни Новгород Податотека:Siemiradzki-Chrystus i Samarytanka.jpg|''Христос и Самарјанин'', 1890, Национална уметничка галерија во Лавов Податотека:Genrich Ippolitovich Semiradsky - Roma, 1889.jpg|''Фрина кај Посејдонија во Елеусида'', 1889, Руски музеј </gallery> <gallery class="center" caption="Национални театри" mode="packed" heights="154px"> File:Siemiradzki Curtain design for the Słowacki Theatre.jpg|Завесите за театарот „Јулиус Словацки" во Краков File:TeatrWielkiLwow-kurtyna.jpg|Завесите за Лавовскиот театар за опера и балет </gallery> ==Други слики== <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> File:Alexander of macedon trust's the doctor Philip, Henryk Siemiradzki.jpg|''Довербата на Александар Велики во доктор Филип'', 1870 File:Henryk Siemiradzki 002.jpg|''Сократ го наоѓа својот ученик Алкибијад во Хетерај'', 1873 File:POL Henryk Siemiradzki Żebrzący rozbitek.jpg|''Бродоломен просјак'', 1878 File:Siemiradzki-Za przykładem bogów.jpg|''Следејќи ги боговите'', 1899 File:Henryk Siemiradzki 007.jpeg|''Корсари'', 1880 File:Henryk Siemiradzki 004.jpeg|''Римска оргија во времето на Цезар'', 1872 File:Henryk Siemiradzki 011.jpeg|''Римска оргија во времето на Тибериј'', 1881 File:Siemiradzki Merry company.jpg|''Весело друштво покрај протокот'', 1885 File:Semiradsky Christ and Sinner.jpg|''[[Христос и грешникот]]'', 1873 File:Семирадский гонители христиан.jpg|''Прогонители на христијаните на влезот во катакомбите'', 1874 </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Commons}} *[http://www.abcgallery.com/S/semiradsky/semiradsky.html Online gallery of Semiradsky paintings] *[http://www.krotov.info/spravki/persons/19person/1843semi.html Works and Bio] {{in lang|ru}} *[http://www.rulex.ru/01180138.htm Bio] {{in lang|ru}} *{{Cite NIE|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1905}} *{{Cite Americana|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1920 |short=x}} [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Империјалната академија на уметностите]] [[Категорија:Академици на Империјалната академија на уметностите]] ku1htpb4w1uo7fh30t23uczr50wgl9z 5544239 5544236 2026-04-24T11:43:43Z 19user99 72391 /* Монументални слики */ 5544239 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Хенрик Сјемирацки | image = Фотография Семирадского.JPG | imagesize = | caption = Хенрик Сјемирацки во подоцнежните години | birth_name = Хенрик Хектор Сиемирацки | birth_date = 24 октомври 1843 | birth_place = [[Печенеги|Ново-Белгород]], [[Харковска губернија]], [[Руска империја]] | death_date = {{Death date and age|1902|8|23|1843|10|24|df=y}} | death_place = [[Счалкув]], [[Конгресна Полска]] | resting_place = [[Скалка]], [[Краков]] | field = [[Сликарство]] | education = Царска академија на уметностите од 1873 година | alma_mater = [[Харковски национален универзитет]], Царска академија на уметностите | movement = [[Академизам]] | works = ''[[Нероновите факели]]'',<br />''завесите за театарот „Јулиус Словацки" во Краков'',<br />''завесите за Лавовскиот театар'' | patrons = | influenced = | awards = Медал од Царската академија на уметностите }} '''Хенрик Хектор Сиемирацки''' (24 октомври 1843 – 23 август 1902 година) — полски<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archive-date=2016-03-11|accessdate=2016-09-09}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|title=Henryk Siemiradzki|last=Ewa Micke-Broniarek|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723060225/https://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|archive-date=2020-07-23|accessdate=2016-09-09}}</ref> сликар. Поголемиот дел од својот активен творечки живот го поминал во [[Рим]]. Најмногу запаметен по неговата монументална академска уметност, тој е особено познат по неговите прикази на сцени од античкиот грчко-римски свет и [[Нов завет|Новиот завет]], во сопственост на многу национални галерии во Европа.<ref name="artyzm.com">[http://artyzm.com/artysta.php?id=602 Henryk Siemiradzki. Selection of Works with Biography and Index], at ''Artyzm.com.'' Retrieved October 24, 2011.</ref><ref name="culture.pl">Ewa Micke-Broniarek, [http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki Henryk Siemiradzki.] Magazine ''Culture.pl''. [[National Museum, Warsaw]], December 2004.</ref> Многу слики на Сјемирацки прикажуваат сцени од антиката, честопати сончеви пасторални сцени или композиции што ги претставуваат животите на раните христијани. Тој, исто така, сликал библиски и историски сцени, пејзажи и портрети. Неговите најпознати дела вклучуваат монументални завеси за Лавовскиот театар за опера и балет и за театарот „Јулиус Словацки" во [[Краков]]. == Ран живот и образование == Сјемирацки бил роден како син на Хиполит Сјемирацки, полски благородник и офицер на Царската руска армија (направен генерал во 1871 година) и Михалина (''моминско'': Прошинска) во Ново-Белгород (сега Печенихи, Чухуевска област, Харковска област, [[Украина]]), во близина на градот [[Харков]], каде што бил стациониран полкот на неговиот татко. Семејството имало потекло од земјата Радом и го добило името од селото Сјемирац. Една од гранките на семејството се населила во близина на Навахрудак (Новогродек) кон крајот на 17 век.<ref name="histmag.org">[[Magister (degree)|Mgr.]] Paweł Dudek, [http://histmag.org/?id=4646 Henryk Siemiradzki, including Bibliography.] ''[[Jan Długosz University]]'', 2011 ''Histmag.org''</ref><ref>[[Stanisław Lorentz]]. ''The National Museum in Warsaw: painting''. Arkady Publishers. 1990. p. 50.</ref><ref>Paweł Klimow ''"Jest on, rzecz jasna, Polakiem i Polakiem pozostanie".* Kilka uwag do biografii Henryka Siemiradzkiego''. "Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789-1950". Instytut Sztuki [[Polish Academy of Sciences|PAN]]. 1998. p. 129.</ref> Дедото на Хенрик ја имал функцијата подкоморци во областа Новогродек. Неговите родители биле блиски пријатели со семејството на [[Адам Мицкевич]]. Тој студирал во Харковската гимназија, каде што прво научил сликарство кај локалниот учител, Дмитро Безперчи, поранешен ученик на Карл Брјулов. Тој се запишал на физичко-математичкиот факултет на Харковскиот универзитет и таму студирал природни науки со голем интерес, но исто така продолжил да слика.<ref name="histmag.org" /><ref name="infzoliborza">Tomasz Rozum, [https://web.archive.org/web/20120425091427/http://www.infzoliborza.waw.pl/89/8.html Henryk Hektor Siemiradzki.] ''Magazyn Informator''. No. 89, 2006.</ref> ==Уметничка кариера== [[File:Siemiradzki-Nimfa.jpg|thumb|''Нимфа'', од 1869 година ([[Лавовска уметничка галерија]])]] По дипломирањето на универзитетот, тој ја напуштил својата научна кариера и се преселил во [[Санкт Петербург]] за да студира сликарство на [[Царска академија на уметностите|Царската академија на уметностите]] од 1864 до 1870 година. По дипломирањето бил награден со златен медал. Во 1870–1871 година студирал кај [[Карл фон Пилоти]] во [[Минхен]] со грант од Академијата. Во 1872 година се преселил во Рим и подоцна изградил студио таму на Виа Гета, додека летата ги поминувал на својот имот во Стржалков во близина на Ченстохова. Во 1873 година ја добил титулата академик на Царската академија на уметностите за неговата слика „Христос и грешник“, заснована на „Грешник“ од Алексеј Толстој. Во 1878 година го добил Францускиот национален орден на Легијата на честа и златен медал на Светскиот саем во Париз за сликата „Вазна со цвеќиња“. Во периодот 1876–1879 година, Сјемирацки работел на фрески за Катедралата Христос Спасител (Москва), меѓу другите негови големи проекти.<ref name="culture.pl" /> Во 1879 година, тој му го понудил едно од своите најпознати дела, огромните „Неронови факели“, насликано околу 1876 година, на новоформираниот [[Полски национален музеј]]. Уметничкото дело било изложено во собата „Сјемирацки" во Музејот „Сукиенице" во Стариот град Краков, најпопуларната гранка на музејот. Околу 1893 година, Сјемирацки работел на две големи слики за Државниот историски музеј (Москва). Во 1894 година, ја изработил својата монументална завеса за театарот „Јулиус Словацки“ во Краков.<ref name="culture.pl" /> Починал во Стржалков во 1902 година и првично бил погребан во Варшава. Неговите останки подоцна биле преместени во националниот пантеон на Скалка во Краков. ==Комеморација== Галеријата за модерна уметност на Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, каде што студирал, е именувана по Сјемирацки. Во јануари 2025 година, по повод 220-годишнината од Националниот универзитет „В.Н. Каразин“ во Харков, споменик на Хенрик Сјемирацки бил откриен на влезот во галеријата во северната зграда на универзитетот. Споменикот е создаден уште во 2021 година, но неговото поставување и отворање беа одложени поради ограничувања на карантинот и руската инвазија на Украина.<ref>{{Cite web |title=Художня галерея імені Генріха Семирадського |url=https://karazin.ua/kultura/khudozhnia-galereia-imeni-genrikha-semiradskogo/ |access-date=2025-01-29 |website=karazin.ua |language=uk-UA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Зелінська |first=Анна |date=2025-01-29 |title=Геніальний художник та неперевершений митець: у Харкові відкрили пам’ятник Генріху Семирадському |url=https://infocity.kharkiv.ua/tv-proekty/henialnyj-khudozhnyk-ta-neperevershenyj-mytets-u-kharkovi-vidkryly-pam-iatnyk-henrikhu-semyradskomu/ |access-date=2025-01-29 |website="Інфосіті" - інформаційно-аналітичний портал |language=uk}}</ref> Во 1910 година, улица во [[Лавов]] што ги поврзува модерните улици Гипсова и Коновалец била именувана по Хенрик Сјемирацки.<ref>{{Cite web |last=Lwowa |first=Gypsowy Zi |date=2015-07-15 |title=Вулиця, на якій ніхто не живе • Фотографії старого Львова |url=https://photo-lviv.in.ua/vulytsya-na-yakij-nihto-ne-zhyve/ |access-date=2025-01-29 |website=Фотографії старого Львова |language=uk}}</ref> ==Монументални слики== Големите плава на Семирацки, вклучувајќи го и „Танцот со мечот“ инспириран од француската [[Академија за ликовни уметности (Франција)|Академија за ликовни уметности]], биле изложени во националните музеи на Полска, Русија и Украина; особено, во Музејот Сукиенице, Националниот музеј во Познањ, Националната уметничка галерија во Лавов, Третјаковската галерија и други. <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> Податотека:Siemiradski Fackeln.jpg|''Нероновите факели'', 1876, Кесковски национален музеј Податотека:Henryk Siemiradzki - Wazon czy kobieta?.jpg|''Девојката или вазата'', 1878 година (во приватна колекција) Податотека:Ivankupala.jpg|''Ноќ во пресрет на Иван Купала'', 1880-ти години, Национална уметничка галерија во Лавов Податотека:1881 Siemiradzki Tanz der Schwerter anagoria.JPG|''Танцот со мечот'', 1881, Третјаковска галерија Податотека:Siemiradzki Christian Dirce.jpg|''Христијански дирс'' , 1897, Национален музеј во Варшава Податотека:Semiradsky Christ Martha Maria.jpg|Христос со Марта и Марија, 1886, Руски музеј Податотека:Талисман.jpg|''Талисманот'', 1880-ти години, Музеј на уметност во Нижни Новгород Податотека:Siemiradzki-Chrystus i Samarytanka.jpg|''Христос и Самарјанин'', 1890, Национална уметничка галерија во Лавов Податотека:Genrich Ippolitovich Semiradsky - Roma, 1889.jpg|''Фрина кај Посејдонија во Елеусида'', 1889, Руски музеј </gallery> <gallery class="center" caption="Национални театри" mode="packed" heights="154px"> File:Siemiradzki Curtain design for the Słowacki Theatre.jpg|Завесите за театарот „Јулиус Словацки" во Краков File:TeatrWielkiLwow-kurtyna.jpg|Завесите за Лавовскиот театар за опера и балет </gallery> ==Други слики== <gallery class="center" mode="packed" heights="135"> File:Alexander of macedon trust's the doctor Philip, Henryk Siemiradzki.jpg|''Довербата на Александар Велики во доктор Филип'', 1870 File:Henryk Siemiradzki 002.jpg|''Сократ го наоѓа својот ученик Алкибијад во Хетерај'', 1873 File:POL Henryk Siemiradzki Żebrzący rozbitek.jpg|''Бродоломен просјак'', 1878 File:Siemiradzki-Za przykładem bogów.jpg|''Следејќи ги боговите'', 1899 File:Henryk Siemiradzki 007.jpeg|''Корсари'', 1880 File:Henryk Siemiradzki 004.jpeg|''Римска оргија во времето на Цезар'', 1872 File:Henryk Siemiradzki 011.jpeg|''Римска оргија во времето на Тибериј'', 1881 File:Siemiradzki Merry company.jpg|''Весело друштво покрај протокот'', 1885 File:Semiradsky Christ and Sinner.jpg|''[[Христос и грешникот]]'', 1873 File:Семирадский гонители христиан.jpg|''Прогонители на христијаните на влезот во катакомбите'', 1874 </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Commons}} *[http://www.abcgallery.com/S/semiradsky/semiradsky.html Online gallery of Semiradsky paintings] *[http://www.krotov.info/spravki/persons/19person/1843semi.html Works and Bio] {{in lang|ru}} *[http://www.rulex.ru/01180138.htm Bio] {{in lang|ru}} *{{Cite NIE|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1905}} *{{Cite Americana|wstitle=Siemiradzki, Henryk|year=1920 |short=x}} [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Империјалната академија на уметностите]] [[Категорија:Академици на Империјалната академија на уметностите]] jf2yoec4d0gcgd9unw02ldjtotbokba 2 1392507 5544233 2026-04-24T11:37:56Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5544233 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 0 1392508 5544244 2026-04-24T11:56:56Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Ернест Џеси Палмер]] 5544244 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ернест Џеси Палмер]] 5ld6ei09a10vjdfm43io2z71xtbuc74 1 1392509 5544245 2026-04-24T11:57:12Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5544245 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx